# جدف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جدف

جدفه يجدفه من حد ضرب، حدفا: قطعه، نقله ابن دريد، وإعجام الذال لغة فيه، وقال الكسائي: جدف الطائر يجدف جدوفا، بالضم، كذا في الصحاح وهو من حد ضرب أيضا، كما ضبطه ابن دريد، ونقل عن الكسائي أن مصدر جدف الطائر الجدف، كذا في اللسان، فتأمل: طار وهو مقصوص فرأيته كأنه يرد جناحيه إلى خلفه وأنشد ابن بري للفرزدق:
  ولو كنت أخشى خالدا أن يروعني                      لطرت بواف ريشه غير جادف وقيل: هو أن يكسر من جناحيه شيئا، ثم يميل عند الفرق من الصقر، ومنه قول الشاعر:
  تناقض بالأشعار صقرا مدرباوأنت حبارى خيفة الصقر تجدف ومجدافاه: جناحاه، قال الأصمعي: ومنه سمي مجداف السفينة، قال الجوهري: قال ابن دريد: هو بالدال والذال جميعا، لغتان فصيحتان، وفي المحكم: مجداف السفينة: خشبة في رأسها لوح عريض تدفع بها، مشتق من جدف الطائر، وقال أبو عمرو: جدف الطائر، وجدف الملاح بالمجداف، وهو المردي والمقذف والمقذاف وقال أبو المقدام السلمى جدفت السماء بالثلج تجدف به إذا رمت به، والذال لغة فيه .
 وجدف الرجل: ضرب باليدين، وفي العباب: جدف الرجل ضرب باليد، ولم يزد أكثر من ذلك، والذي يظهر أن معناه الإسراع في المشى، وذلك أن الرجل إذا أسرع في مشيته ضرب بيديه وحركهما، ويدل لذلك قول الفارسي: جدف الرجل في مشيته: أسرع، وأما أبو عبيد فإنه ذكر جدف الإنسان مع جدف الطائر، وقال في جدف الإنسان: هذه بالذال، وضبطه الفارسي بالدال المهملة، أو هو أي: الجدف: تقطيع الصوت في الحداء ومنه قول ذي الرمة يصف حمارا:
  إذا خاف منها ضغن حقباء قلوةحداها بحلحال من الصوت جادف جدف الظبي جدفا: قصر خطوه في المشى، وظباء جوادف قصار الخطى، نقله الصاغاني .
 وهو مجدوفث الكمين: قصيرهما، وكذا مجدوف اليد والقميص، والإزار، قال ساعدة بن جؤية:
  كحاشية المجدوف زين ليطها                      من النبع أزر حاشك وكتوم وزق مجدوف: مقطوع الأكارع أي: القوائم، ومنه قول الأعشى يذكر قيس بن معدي كرب:
  قاعدا عنده الندامى فما ين                      فك يؤتي بموكر مجدوف هكذا رواه الليث، ورواه الأزهري بالدال والذال، قال . ومعناهما المقطوع، ورواه أبو عبيد: مندوف، والموكر: السقاء الملآن بالخمر .
 والجدافاء ممدودة، والجدافي، كحباري، عن ابن الأعرابي، قال: كذلك الغنامي، والغنمي، والأبالة، والحواسة والحباسة . والجدافاة، وهذه عن أبي عمرو: الغنيمة، وأنشد:
  وقد أتانا رافعـا قـبـراه
  لا يعرف الحق وليس يهواه
  كان لنا لما أتي جـدافـاه والجدف، محركة: القبر، قال الجوهري: وهو إبدال الجدث .

  قال الفراء: العرب تعقب بين الفاء والثاء في اللغة، فيقولون: جدف وجدث، وهي الأجداث والأجداف انتهى، وقال ابن جني في سر الصناعة: إنه من باب الإبدال، محتجا بأنه لا يجمع على أجداف، وقد تعقبه السهيلي في الروض، وأثبت جمعه في كلام رؤبة، وقال: الذي:نذهب إليه أنه أصل، وأطال في البحث، كذا نقله شيخنا .
 قلت: وبيت رؤبة الذي أشار إليه، هو قوله:
  لو كان أحجاري مع الأجداف تعفو على جرثومه العوافي جدف، محركة: ع، نقله الصاغاني .
 في حديث عمر رضي الله عنه أنه سأل المفقود الذي استهوته الجن: ما كان طعامهم ? فقال الفول، وما لم يذكر اسم الله عليه، قال: وما كان شرابهم? فقال: الجدف، قال الجوهري: وتفسيره في الحديث أنه ما لا يغطي من السراب .
 قلت: وهو قول قتادة، وزاد: أو ما لا يوكي، ويقال: إنه نبات باليمن يغني آكله عن شرب الماء عليه، وقال كراع: لا يحتاج مع أكله إلى شرب ماء، وعبارة الجوهري: لا يحتاج الذي يأكله أن يشرب عليه الماء، وعبارة المحكم: نبات يكون باليمن تأكله الإبل فتجزأ به عن الماء، وقال ابن برى: وعليه قول جرير:
  كانوا إذا جعلوا في صيرهم بصلاثم اشتووا كنعدا من مالح جدفوا وقال أبو عمرو: الجدف: لم أسمعه إلا في هذا الحديث، وما جاء إلا وله أصل، ولكن ذهب من كان يعرفه ويتكلم به، كما قد ذهب من كلامهم شيء كثير، وقال بعضهم: هو من الجدف، وهو القطع، كأنه أراد: ما رمى به عن الشراب من زيد، أو رغوة، أو قذي، كأنه قطع من الشراب فرمي به، قال ابن الأثير: كذا رواه الهروي عن القتيبي .
 والمجادف السهام، نقله الصاغاني .
 والأجدف: القصير من الرجال، قال الشاعر: محب لصغراها بصير بنسلها حفيظ لأخراها حنيف أجدف قاله الليث، ورواه إبراهيم الحربي رحمه الله تعالى: أجيدف أحنف .
 وشاة جدفاء: قطع من أذنها شيء، والجدفة، محركة: الجلبة، والصوت في العدو، نقله االصاغاني .
 وأجدف، أو أجدث، بالثاء، أو أحدث، بالحاء، كأسهم روى الأخيرتين السكرى في شرح الديوان، قال ياقوت: كأنه جمع جدث، وهو القبر، وقد ذكر في المثلثة: ع بالحجاز، قال المتنخل الهذلي:
  عرفت بأجدث فنعاف عرق                      علامات كتحبير النـمـاط وأجدفوا: أي جلبوا وصاحوا، قال الأصمعي: التجديف: الكفر بالنعم، يقال منه: جدف تجديفا، كذا في الصحاح، يقال: لا تجدفوا بأيام الله، أو هو استقلال عطاء الله تعالى، قاله الأموي، ونقله الجوهري، في الحديث: ) لا تجدفوا بنعمة الله تعالى (، أي لا تكفروها وتستقلوها، وقد جمع أبو عبيد بين القولين، وأنشد:
  ولكني صبرت ولم أجدف                      وكان الصبر غاية أولينا قيل: هو أن يسأل القوم وهم بخير: كيف أنتم: فيقولون: نحن بشر، وسئل رسول الله صلى الله عليه وسلم: أي العمل شر ? قال: ) التجديف قالوا: وما التجديف ? قال: أن تقول: ليس لي، وليس عندي، وقال كعب الأحبار: ) شر الحديث التجديف ( وحقيقة التجديف نسبة النعمة إلى التقاصر .

  وإنه لمجدف عليه العيش، كمعظم، وفي اللسان لمجدوف عليه: أي مضيق عليه، قاله أبو زيد .
 ومما يستدرك عليه: جدف الملاح بالسفينة جدفا، عن أبي عمرو، والمجداف: العنق على التشبيه، قال:
  بأتلع المجداف ذيال الذنب والمجداف: السوط، لغة نجرانية، يأتي في الذال .
 ورجل مجدوف اليدين: بخيل، وكذلك إذا كان مقطوعهما .
 وجدفت المرأة تجدف: مشت مشية القصار، وجدف الرجل في مشيه: أسرع، نقله الفارسي .

### Türkçe

**جدفه** **يجدفه** (babı **حد ضرب**), **حدفا**: kesti; onu nakletti İbn Düreyd; ve **الذال**’in i‘câmı onda bir dildir. Ve el-Kisâî dedi: **جدف** kuş **يجدف** **جدوفا** (zammetle); Sıhâh’ta böyledir; ve o da **حد ضرب**’dandır ayrıca; İbn Düreyd’in ضبط ettiği gibi. Ve el-Kisâî’den nakledildi ki **جدف** kuşun masdarı **الجدف**’tir; Lisân’da böyledir; öyleyse düşün: (Kuş) uçtu, hâlbuki (kanatları) kırpılmış idi; onu gördüm, sanki iki kanadını arkasına doğru geri çeviriyor. Ve İbn Berrî, el-Ferezdak’a ait olarak inşâd etti:
  Eğer Hâlid’den beni korkutmasından korksaydım                      tüyü bol, **جادف** olmayan (bir kuş gibi) uçardım
Ve denildi: O, iki kanadından bir şeyi kırmasıdır; sonra şahinden korkudan dolayı meyledip (yana) kayar. Ve ondan şairin sözü:
  Şiirlerle eğitilmiş bir şahini çelişkiye düşürürsün; ve sen, şahinden korkudan **تجدف** eden bir hubârâsın
Ve **مجدافاه**: onun iki kanadı. el-Asma‘î dedi: Ondan dolayı geminin **مجداف**’ı isimlendirildi. el-Cevherî dedi: İbn Düreyd dedi: O, **الدال** ve **الذال** ile birlikte (gelir); iki fasih dildir. Ve el-Muhkem’de: geminin **مجداف**’ı: başında geniş bir levha bulunan bir tahta; onunla itilir; kuşun **جدف**’inden türetilmiştir. Ve Ebû ‘Amr dedi: **جدف** kuş; ve kayıkçı **مجداف** ile **جدف** etti; ve o, **المردي** ve **المقذف** ve **المقذاف**’tır. Ve Ebû’l-Mikdâm es-Sülemî: **جدفت** gök kar ile, **تجدف** onunla: onu attığı zaman; ve **الذال** onda bir dildir.

Ve **جدف** adam: iki elle vurdu. Ve el-‘Ubâb’da: **جدف** adam, elle vurdu; bundan fazlasını artırmadı. Ve görünen şudur ki onun manası yürüyüşte sürat etmektir; çünkü adam yürüyüşünde sürat edince iki eliyle vurur ve onları hareket ettirir. Buna delil el-Fârisî’nin sözü: **جدف** adam yürüyüşünde: süratlendi. Amma Ebû ‘Ubeyd, insanın **جدف**’ini kuşun **جدف**’i ile birlikte zikretti; ve insanın **جدف**’i hakkında dedi: bu **بالذال**’dir. Ve el-Fârisî onu **بالدال المهملة** ile ضبط etti. Yahut o, yani: **الجدف**: **الحداء**’da sesi parça parça etmektir; ve ondan Zü’r-Rumme’nin bir eşeği vasfederek sözü:
  Ondan, kinli bir (dişi) korktuğu zaman, (birisi) onu sesten bir **جادف** ile (sürer)
**جدف** ceylan **جدفا**: yürüyüşte adımını kısalttı; ve **ظباء جوادف**: adımları kısa (olanlar); onu es-Sâgânî nakletti.

Ve o, **مجدوفث الكمين**’dir: ikisi kısadır; ve aynı şekilde **مجدوف اليد** ve **القميص** ve **الإزار**. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
  **المجدوف**’un haşiyesi gibi; onun dokumasını süsledi                      neb‘den; sıkı bir izâr: senin haşekin ve ketûmun
Ve **زق مجدوف**: **الأكارع**’ı, yani: ayakları kesik. Ve ondan el-A‘şâ’nın Kays b. Ma‘dîkerib’i anarak sözü:
  Onun yanında nedimler varken oturmuş; artık (durmadan)                      **موكر مجدوف** getirir
Böylece onu el-Leys rivayet etti; el-Ezherî onu **بالدال والذال** ile rivayet etti; dedi. Ve ikisinin manası: kesik olandır. Ve Ebû ‘Ubeyd onu: **مندوف** (diye) rivayet etti. Ve **الموكر**: şarapla dolu kırbadır.

Ve **الجدافاء** (medli), ve **الجدافي**, **كحباري**, İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi: aynı şekilde **الغنامي** ve **الغنمي** ve **الأبالة** ve **الحواسة** ve **الحباسة**. Ve **الجدافاة**; bu da Ebû ‘Amr’dan: **الغنيمة**. Ve inşâd etti:
  Bize, kabrini yükselterek geldi
  Hakkı bilmez ve onu sevmez
  Bize, geldiği vakit, (işte) **جـدافـاه** oldu
Ve **الجدف** (harekeli): kabir. el-Cevherî dedi: o, **الجدث**’in ibdâlidir.

el-Ferrâ dedi: Araplar dilde **الفاء** ile **الثاء** arasında birbirini takip ettirir; **جدف** ve **جدث** derler; ve o, **الأجداث** ve **الأجداف**’tır; bitti. Ve İbn Cinnî, Sırru’s-Sınâ‘a’da dedi: o, ibdâl babındandır; “**أجداف** üzerine cem‘ edilmez” diye delil getirerek. es-Süheylî, er-Ravd’da onu takip etti; ve onun cem‘ini Ru’be’nin sözünde ispat etti; ve dedi: bizim gittiğimiz (görüş) şudur ki o asıldır; ve araştırmada uzattı; şeyhimiz böyle nakletti.

Dedim: Ru’be’nin işaret ettiği beyt şudur:
  Eğer benim taşlarım **الأجداف** ile birlikte (olsaydı), (yırtıcılar) onun kökünü silerdi
**جدف** (harekeli): **ع**; es-Sâgânî onu nakletti.

Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: cinlerin kendisini kendine meylettirdiği kaybı sordu: “Onların yiyeceği ne idi?” dedi. O dedi: bakla ve üzerine Allah’ın adı anılmayan şey. Dedi: “Onların içeceği ne idi?” dedi. O dedi: **الجدف**. el-Cevherî dedi: hadîste onun tefsiri: seraptan örtülmeyen şeydir.

Dedim: o, Katâde’nin sözüdür; ve artırdı: yahut bağlanmayan şey. Ve denilir: Yemen’de bir bitkidir; onu yiyenini su içmekten müstağni kılar. Kurâ‘ dedi: onu yemesiyle birlikte su içmeye ihtiyaç duymaz. el-Cevherî’nin ibaresi: onu yiyenin onun üzerine su içmeye ihtiyacı yoktur. el-Muhkem’in ibaresi: Yemen’de olan bir bitki; develer onu yer, onunla suya karşı yeterli olur. Ve İbn Berrî dedi: Cerîr’in sözü bunun üzerinedir:
  Onlar, sîrlerinde soğanı (koyup) yaptıkları zaman,                      tuzlu **جدفوا**’dan (bir şey) gibi kızartırlardı
Ve Ebû ‘Amr dedi: **الجدف**: onu ancak bu hadîste işittim; ve gelen hiçbir şey yoktur ki onun bir aslı olmasın; fakat onu bilen ve onunla konuşan kimse gitti; onların sözünden çok şey gittiği gibi. Ve bazıları dedi: o, **الجدف**’dendir; o da kesmektir; sanki murad etti: içkiden atılan şey; artı, yahut köpük, yahut pislik; sanki içkiden kesilmiş bir parça, sonra onunla atılmış. İbnü’l-Esîr dedi: el-Herevî bunu el-Kuteybî’den böyle rivayet etti.

Ve **المجادف**: oklar; es-Sâgânî onu nakletti.

Ve **الأجدف**: erkeklerden kısa olan. Şair dedi: “Küçüğünü seven, neslini bilen; büyüğünü koruyan; **أجدف** bir **حنيف**.” el-Leys onu söyledi; İbrâhîm el-Harbî (Allah ona rahmet etsin) onu şöyle rivayet etti: **أجيدف أحنف**.

Ve **شاة جدفاء**: kulağından bir şey kesilmiş. Ve **الجدفة** (harekeli): gürültü; ve koşuda ses; es-Sâgânî onu nakletti.

Ve **أجدف** yahut **أجدث** (**بالثاء**), yahut **أحدث** (**بالحاء**): **كأسهم**; son ikisini es-Sukkarî Şerhu’d-Dîvân’da rivayet etti. Yâkût dedi: sanki o, **جدث**’in cem‘idir; o da kabirdir. Ve **المثلثة**’de zikredilmiştir: Hicaz’da **ع**. el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
  **بأجدث** ile tanıdım; sonra ‘Irk’ın yüksekliği                      işaretler: nemâtın tahbîri gibi
Ve **أجدفوا**: yani gürültü ettiler ve bağırdılar. el-Asma‘î dedi: **التجديف**: nimetlere küfürdür; ondan denilir: **جدف** **تجديفا**; Sıhâh’ta böyledir. Denilir: “Allah’ın günleriyle **لا تجدفوا**”; yahut o, Allah Teâlâ’nın عطâsını az görmektir; el-Umevî söyledi; el-Cevherî nakletti. Hadîste: “Allah Teâlâ’nın nimetiyle **لا تجدفوا**”; yani ona küfretmeyin ve onu az görmeyin. Ebû ‘Ubeyd iki sözü bir araya getirdi. Ve inşâd etti:
  Fakat sabrettim ve **أجدف** etmedim                      ve sabır, ilkinlerimizin gayesi idi
Denildi: o, kavme, onlar hayır üzere iken, “nasılsınız?” diye sorulmasıdır; sonra “biz kötüyüz” demeleridir. Ve Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) soruldu: “Hangi amel daha şerdir?” dedi: “**التجديف**.” Dediler: “**التجديف** nedir?” dedi: “Şöyle demendir: ‘Benim yok; yanımda yok.’” Ve Ka‘b el-Ahbâr dedi: “Sözün şerri **التجديف**’tir.” Ve **التجديف**’in hakikati: nimeti eksikliğe nispet etmektir.

Ve şüphesiz o, üzerine geçim **لمجدف** edilmiştir; **كمعظم**. Ve Lisân’da: **لمجدوف عليه**: yani ona daraltılmış; Ebû Zeyd söyledi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Ebû ‘Amr’dan, kayıkçı gemiyle **جدف** etti, **جدفا**. Ve **المجداف**: benzetme üzere boyundur. Dedi:
  Uzun boyunlu **المجداف**lı, kuyruğu uzun
Ve **المجداف**: kamçı; Necran dili; **الذال**’de gelecektir.

Ve **رجل مجدوف اليدين**: cimri; ve aynı şekilde ikisi kesik olduğu zaman.

Ve **جدفت** kadın **تجدف**: çamaşırcıların yürüyüşü gibi yürüdü. Ve **جدف** adam yürüyüşünde: süratlendi; el-Fârisî nakletti.
