# جدل (ج-د-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cedle havan tokmağı demektir

- Harfler: ج - د - ل
- Kur'an'da: 29 geçiş · 27 ayet · 19 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (19)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُجَادِلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F.md) | يُفَاعِلُ | Mücadele eder | 5 | 5 | [4:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/4:109.md) |
| [يُجَادِلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفَاعِلُونَ | Mücadele ederler | 5 | 5 | [13:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/13:13.md) |
| [جَدَلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Mücadele etmek | 2 | 2 | [18:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/18:54.md) |
| [يُجَادِلُونَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | يُفَاعِلُونَكَ | Seninle mücadele ederler | 2 | 2 | [6:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/6:25.md) |
| [أَتُجَادِلُونَنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | أَتُفَاعِلُونَنِي | Benimle mücadele mi ediyorsunuz? | 1 | 1 | [7:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/7:71.md) |
| [تُجَادِلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F.md) | تُفَاعِلُ | Mücadele eder | 1 | 1 | [16:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/16:111.md) |
| [تُجَادِلُكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%83%D9%8E.md) | تُفَاعِلُكَ | Seninle mücadele eder | 1 | 1 | [58:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/58:1.md) |
| [تُجَادِلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تُفَاعِلُوا | Mücadele etmeyin | 1 | 1 | [29:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/29:46.md) |
| [تُجَادِلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%92.md) | تُفَاعِلْ | Mücadele etme | 1 | 1 | [4:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/4:107.md) |
| [جَادَلُوكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%83%D9%8E.md) | فَاعَلُوكَ | Seninle mücadele ettiler | 1 | 1 | [22:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/22:68.md) |
| [جَادَلْتَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَاعَلْتَنَا | Bizimle mücadele ettin | 1 | 1 | [11:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/11:32.md) |
| [جَادَلْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَاعَلْتُمْ | Mücadele ettiniz | 1 | 1 | [4:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/4:109.md) |
| [جِدَالَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E.md) | فِعَالَ | Mücadele etmek | 1 | 1 | [2:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/2:197.md) |
| [جِدَالَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D8%AC%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فِعَالَنَا | Bizim mücadelemiz | 1 | 1 | [11:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/11:32.md) |
| [لِيُجَادِلُوكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | لِيُفَاعِلُوكُمْ | Sizinle mücadele etmeleri için | 1 | 1 | [6:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/6:121.md) |
| [وَجَادَلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَاعَلُوا | Ve mücadele ettiler | 1 | 1 | [40:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/40:5.md) |
| [وَجَادِلْهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%92%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَاعِلْهُمْ | Ve onlarla mücadele et | 1 | 1 | [16:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/16:125.md) |
| [وَيُجَادِلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F.md) | وَيُفَاعِلُ | Mücadele eder | 1 | 1 | [18:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/18:56.md) |
| [يُجَادِلُنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | يُفَاعِلُنَا | Bizimle mücadele eder | 1 | 1 | [11:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/11:74.md) |

## Mücavir kökler — 43 mücavir (167 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Dahd (dal,ha,dat) : Kaygan, çıplak yerdir
2. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 13 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
3. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 17 ortak ayet · G² 12 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
4. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Salata, doğranmış sebze demektir
5. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
6. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
7. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 6 · Evye kuş yuvası demektir
8. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
9. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
10. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ad verilen
11. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
12. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · İşiten
13. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
14. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
15. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
16. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Korkuluk demektir
17. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
18. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
19. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
20. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
21. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
22. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
23. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
24. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Alet kaldıraç demektir
25. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
26. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
27. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ateş demektir
28. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
29. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
30. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
31. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
32. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
33. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
34. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
35. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
36. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
37. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
38. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zalimler
39. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
40. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
41. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
42. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Şey
43. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جدل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md), [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md), [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md), [مرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Birbirine dolanan liflerin gerilip sıkıca bükülmesi ve hasmı yere sermek üzere büküp çekme |
| Çekirdek Özet 2 | Karşıt savları ve zihni dirençleri birbirine dolayarak üstün gelme veya hakikati saptırma gayreti |
| Çekirdek Özet 3 | Bir önermeyi ya da muhatabı kendi ekseninden büküp yere sermeyi hedefleyen karşılıklı çekişme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca laf kalabalığı veya basit fikir alışverişi sanıp, hasmı fikrinden bükerek alt etme ve direnç kırma kastını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جد | Kesmek, sınırlandırmak, sertleşmek ve zeminde somut bir direnç oluşturmak anlamını taşır; [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) (yenileme, kesip ayırma), [جدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1.md) (duvar çekme, katılık) ve [جدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB.md) (kabir, toprağı yarma) köklerinde de bu sert ayrım ve katılık esastır. | ل | Çoban değneği ve bağlama imgesi taşıyan ل harfinin eklenmesiyle katılık ve keskinlik kendi içine dönük bir bükülmeye, liflerin birbirine dolanarak gerilim ve mukavemet kazanmasına evrilmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Kuvveti bir noktadan diğerine yükleyerek taşıma ve yönlendirme direnci |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşiği koruma, geçişi sınırlandırma veya bir alandan diğerine yön değiştirme |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Harekete yön verme, sarma, dolama ve boyunduruk altına alma |
| جدل | Taşıyıcı bir gücün bir eşik etrafında sarılıp dolanarak kendi üzerinde gerilim üretmesi | Karşılıklı iki gücün veya fikrin lifler gibi birbirine sarılarak gerilmesi, birinin diğerini büküp yere çalması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İp veya deri kayış liflerinin sımsıkı ve çözülmeyecek şekilde birbirine sarılması (فتل الحبل); devenin sağlam örülmüş yuları (جديل); güreşte hasmı kıvırıp sert toprağa (جدالة) fırlatmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays şiirinde ince ve sıkı yapılı beli sağlam örülmüş deve yularına benzeterek anar: وكشح لطيف كالجديل مخصر / وساق كأنبوب السقي المذلل |
| Erken Arapça kullanım | Kuşatıcı ve sağlam örülmüş zırh için درع مجدولة, kemikleri etle sıkıca kenetlenmiş yapılı beden için مجدول الخلق ve yırtıcı kuvvetinden ötürü doğan/şahin için الأجدل tabirleri kullanılır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök, liflerin birbirine sarılması, örülmesi, sertleşme ve dolayısıyla bükerek hasmı devirme semantik dairesiyle bağlantılıdır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök doğrudan g-d-l (İbranice gādal / giddēl: büyümek, bükülmek, saç örgüsü yapmak; Aramice gədal: örmek, bükmek) biçiminde mevcuttur. İbranicede gədīlīm (bükülmüş ipler, püsküller) kelimesi, nesnelerin birbirine kuvvetle katlanıp örülmesi anlamını doğrudan korur. Akadca katmanında g-d-l köküyle bağlantılı formlar (gidlu: örgü, bükülmüş lif demeti) aynı somut kökene işaret eder. Arapçada kök bir yandan fiziksel örgünün ve sıkılığın (el-cedîl), diğer yandan bu bükme hareketinin zihni ve sözel bir güreşe dönüştürülerek hasmın savını büküp yere çalma (el-cidâl) eyleminin adı olmuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İpin bükülmesinden (fatl) sözel karşı koymaya geçiş | Birbirine dolanan liflerin gerilimi, iki muhatabın birbirinin savını çürütmek için sözü büküp gerilimli çatışma üretmesine aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice g-d-l (bükmek, örmek), Aramice gədal (örgülü ip) | Somut zemin bütün Batı ve Kuzeybatı Sami dillerinde ip, saç ve lif bükümü üzerine kuruludur; Arapçada sözel çatışma mecazı kurumsallaşmıştır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik b-k-m veya g-d kök tabakası | Lif, düğüm ve katılık türevleriyle sınırlı kalıp geniş dil ailelerinde doğrudan fonetik türev izi seyrektir. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جدل | Anlamlı | Bükmek, germek, çekişmek | İpin sıkı bükülmesi, sert zemin, hasmı büküp yere fırlatma ve tartışma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AF.md) | Anlamlı | Sertlik, deri, dayanıklılık | Canlı bedenini saran sert örtü; darbeye ve zorluğa tahammül gösterme | Ters harf sırası (kalb); Kur'an'da geçer |
| [دجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%84.md) | Anlamlı | Sıvamak, örtmek, yalanla aldatmak | Bir şeyin üzerini parlak yaldız veya katranla kaplayarak hakikati gizleme | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |
| [دلج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%AC.md) | Anlamlı | Gece yürümek, kova taşımak | Kuyudan su çekerken iki nokta arasında gidip gelme veya gece yol alma | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |
| [لجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel |
| لدج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جدل | Merkez | Sözel direnç ve hasmı savından bükme | İki tarafın birbirinin zihnini ve delilini eğip yere çalmak üzere kurduğu sert karşıtlık | Büküm, sarma ve mukavemet kırma |
| [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) | Komşu | Kanıtla ikna etme veya galip gelme | Hedefe varmak için sağlam delil ve hüccet ortaya koyma yönü ağır basar; bükme değil delillendirme esastır | Yolu ve gayeyi ispat etme |
| [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) | Komşu | Bir şeyi yerinden söküp koparma | Hak ve iddia üzerinde çekişirken doğrudan mülkiyeti veya hükmü koparıp alma çabası | Sökme ve çekişme |
| [خصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%85.md) | Komşu | Taraf olma ve dava gütme | Hasmın karşısına dikilip hakkını söke söke isteme veya düşmanlıkta direşme | Husumet ve taraf tutma |
| [مرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Şüpheye düşürme ve karşılıklı tartışma | Memeyi sağar gibi lafı uzatarak kuşkuyu derinleştirme ve tereddüt üretme | Şüphe odaklı münakaşa |
| [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) | Zıt | Teslim olma, barış ve selamet | Direnci bırakma, çatışmayı tereddütsüz sonlandırma ve bükülmeyi terk edip selamete erme | Çatışmasızlık ve boyun eğiş |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جدل | Bükerek çekişmek | İpin bükülmesi gibi karşıt argümanları gererek hasmı devirme çabası | Kesin |
| Latince | disputare, polemizari | Tartışmak, hesaplaşmak | Karşılıklı delil tartma (disputatio) anlamını içerir ancak Arapçadaki somut bükme ve yere çalma imgesini dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to dispute, to debate, to wrangle | Münakaşa etmek, çekişmek | Karşılıklı sert tartışmayı ve atışmayı karşılar; örgü ve lif bükümünden doğan yapısal gerilimi tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | streiten, debattieren | Çekişmek, münazara etmek | Çatışmalı tartışmayı ifade eder; hasmın savını büküp devirme nüansı eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | disputer, polémiquer | Söz dalaşına girmek, çatışmak | Fikirlerin sert çarpışmasını verir; ipin lif lif kıvrılarak gerilmesi metaforu bulunmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَادَلَ / يُجَادِلُ (Hakkı iptal gayesiyle) | Batılı savunmak ve hakkı çürütmek için düşmanca cedelleşme | İnkârcıların ayetler karşısında teslim olmayıp peygamberlerin getirdiği delilleri kırmak için giriştikleri inatçı mücadele; Mü'min [40:4](https://lisan.digital/tr/ayet/40:4.md), Kehf [18:56](https://lisan.digital/tr/ayet/18:56.md). |
| جَادَلْتَنَا / جَادَلْتُمْ (Delil yarıştırma) | İki tarafın iddialarını çarpıştırarak bir sonuca varma tartışması | Peygamberlerin muhataplarıyla veya inananların bir meselede karşılıklı fikir yürütmesi; Hûd [11:32](https://lisan.digital/tr/ayet/11:32.md), Nisâ [4:109](https://lisan.digital/tr/ayet/4:109.md). |
| بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ (Islah edici yöntem) | En güzel metotla, incitmeden zihni düğümleri çözme gayreti | Tebliğde muhatabın inadını tahrik etmeden hakikati ulaştırma bağlamı; Nahl [16:125](https://lisan.digital/tr/ayet/16:125.md), Ankebût [29:46](https://lisan.digital/tr/ayet/29:46.md). |
| جِدَالَ فِي الْحَجِّ (Hacda sürtüşme yasağı) | Sosyal gerilim ve çekişme ortamı doğuran kavga | İbadet disiplini içinde benliği öne çıkaran, yol arkadaşlarıyla nizaa girmeyi yasaklayan bağlam; Bakara [2:197](https://lisan.digital/tr/ayet/2:197.md). |
| تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا (Hakkını arama ve yakınma) | Mağduriyetin giderilmesi için ısrarla durumu arz etme | Kocasının zıhar yapması üzerine kadının hak arayışı ve durumunu düzeltme ısrarı; Mücâdele [58:1](https://lisan.digital/tr/ayet/58:1.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cedel ilmi (ilmu'l-cedel) ve münazara | Hasmı susturmak (ilzam) için meşhur ve makbul önermeleri kullanarak delil üretme yöntemi | Hakikati bulmaktan ziyade karşıt fikri büküp alt etmeye yoğunlaşan mantıki yöntem |
| Fıkıh | Hac yasakları ve adabü'l-münazara | Hac ihramında yasaklanan cidalin sınırları; fıkhi hilaf tartışmalarında niza ile meşru münazaranın tefriki | Kavgaya, kin ve husumete yol açan her türlü sürtüşmenin haram kılınması |
| Tefsir | Cedelî ayetlerin tahlili | Kur'an'ın müşriklerin, ehlikitabın ve münafıkların savlarını kendi mantıki kurgularıyla çürütme biçimi | İnadı ve direnci kırmaya yönelik ilahi burhanların karşıt savları iptal edişi |
| Hadis | Cedeli terk etmenin fazileti | Haklı bile olsa münakaşayı terk eden kimseye cennetten köşk vaat eden rivayetler | Zihni kibir ve nefsi tatmin üreten her türlü kısır çekişmeden uzak durma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman-inkâr karşılaşması | Zihni direnç ve tebliğ | Hakikatin karşısına dikilen dogmatik önyargıları çözmek veya tersine hakka direnmek | İnsanın varoluşsal gerçeği kabul etmemek için geliştirdiği karmaşık savunma mekanizması | Kesin |
| İlmi | Münazara ve metodoloji | Diyalektik karşıtlık | Önermelerin tutarlılığını test etmek veya karşı tarafın argümanını zayıflatmak | İki savın gerilimli karşılaşmasıyla zayıf olanın elenmesi süreci | Güçlü |
| Siyasi | Müzakere ve muhalefet | Çatışmalı meşruiyet yarışı | Hükmetme veya kural koyma erkini meşrulaştırmak için hasmı diskalifiye etme | Karşıt hiziplerin söylem yoluyla birbirinin hareket alanını daraltması | Güçlü |
| İktisadi | Pazarlık ve sözleşme uyuşmazlığı | Çıkar çatışması ve niza | Fiyat veya mülkiyet bölüşümünde tarafların kendi menfaatini büküp dayatması | Ortak paydanın dağıtılmasında gerilim üreten sözel sürtüşme | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Torsiyon (burulma gerilmesi) ve mekanik mukavemet | Bir çubuğun veya lif demetinin zıt yönlü iki tork altında kendi ekseni etrafında burulması; malzemenin kırılma ya da akma noktasına kadar gerilimi taşıması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Diyalektik çatışma ve eristik (eristic) tartışma | İki zıt fikrin veya sosyal aktörün uzlaşmadan ziyade birbirinin zeminini yok etmek üzere geliştirdiği karşıt tezler mekanizması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir fikir alışverişi, çağdaş anlamda medeni diyalog veya basit bir münakaşa düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın ontolojik savunma refleksi; liflerin bükülüp gerilmesi gibi benliğin hakikate karşı geliştirdiği direnç, delilleri eğip bükerek karşıdakini yere serme hırsı. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın insanın en cedelci varlık oluşuna dair uyarısını (Kehf [18:54](https://lisan.digital/tr/ayet/18:54.md)) hafif bir kusur sanmak; batıl ehlinin ayetleri iptal için yürüttüğü organize zihni tahkimatı kavramamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an muhataplarının psikolojik ve epistemolojik direncini ortaya koyar. İnsanın gerçeği doğrudan reddetmek yerine onu eğip bükerek, sofistik gerekçeler üreterek savuşturma huyunu deşifre eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin inkârcı kavimlerle olan münazaralarında (Hûd, Mü'min), insanın hakikate karşı fıtri direncini tasvir eden ayetlerde (Kehf, Zuhruf) ve tebliğ usulünü belirleyen talimatlarda (Nahl). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin sadece çıplak bilgi eksikliğinden ötürü inkâr edildiği zannını yıkar; inkârın çoğu zaman bilinçli bir bükme, çarpıtma ve hasmı yere serme (cedel) mekanizmasıyla korunduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İp veya deri liflerinin kuvvetle burularak birbirine dolanması, bu gerilimle oluşan mukavemet ve güreşte hasmı büküp sert zemine fırlatmak.
- Soyut anlam: İki zihnin veya iddianın birbiri üzerine tork uygulayarak karşısındakinin direncini kırmaya ve onu savından döndürmeye dönük diyalektik çatışması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemde karşıt vektörlerin dengesiz gerilim üretmesi; meşruiyet veya hakikat zeminini kendi yönüne bükmek isteyen aktörlerin direnç kırıcı etkileşimi.
- LaTeX modeli: $$\tau = \mathbf{r} \times (\mathbf{F}_1 - \mathbf{F}_2)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\tau$ üretilen bükülme gerilimini (burulma / cidal torkunu) temsil eder. $\mathbf{r}$ çekişmenin üzerinde cereyan ettiği konuyu veya kaldıraç kolunu gösterir. $\mathbf{F}_1$ ve $\mathbf{F}_2$ ise karşıt tarafların birbirini devirmek üzere uyguladığı zıt yönlü kuvvet vektörleridir; bu kuvvetlerin farkı sistemde gerilimi doğurur ve direnci zayıf olan tarafın yere serilmesiyle sonuçlanır.

## Geçtiği ayetler (27 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/2:197.md) — جِدَالَ

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Hacc, bilinen aylardır. Her kim o aylarda kendisine haccı farz ederse; artık haccda kadına yaklaşmak, günah işlemek, tartışma yoktur. Siz ne hayır yaparsanız, Allah onu bilir. Bir de azık edininiz. Şüphesiz ki, azığın en hayırlısı, takvadır. Ey akıl sahibleri; Ben’den korkun.

### [Nisa 4:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/4:107.md) — تُجَادِلْ

وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا

Meal (IK): Nefislerine hainlik etmiş kimseleri savunma. Allah; hainlikte direnen günahkarları sevmez.

### [Nisa 4:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/4:109.md) — جَادَلْتُمْ · يُجَادِلُ

هَأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا

Meal (IK): İşte siz öyle kimselersiniz ki; dünya hayatında onları savunuyorsunuz. Ama kıyamet günü Allah’a karşı onları kim savunacak? Yahut onlara kim vekil olacak?

### [En'am 6:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/6:25.md) — يُجَادِلُونَكَ

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا حَتَّى إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ

Meal (IK): İçlerinden seni dinleyenler vardır. Halbuki Biz, onu anlarlar diye, kalblerine örtüler, kulaklarına da ağrılık koyduk. Onlar her ayeti görseler de yine inanmazlar. Hatta sana geldiklerinde, seninle çekişirler. O küfredenler derler ki; Bu, eskilerin masallarından başka birşey değildir.

### [En'am 6:121](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/6:121.md) — لِيُجَادِلُوكُمْ

وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ

Meal (IK): Üzerine Allah’ın adı anılmayanlardan yemeyin. Çünkü bu; bir fısktır. Doğrusu, şeytanlar sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına telkinde bulunurlar. Şayet onlara itaat ederseniz; şüphesiz ki siz de müşrikler olursunuz.

### [Araf 7:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/7:71.md) — أَتُجَادِلُونَنِي

قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Gerçekten üzerinize Rabbınızdan bir azab, bir gazab hak oldu. Allah onlara, kendinizin ve atalarınızın taptığı bir takım adlar hakkında hiç bir hüccet indirmemişken benimle mücadele mi ediyorsunuz? Bekleyin öyleyse, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.

### [Enfal 8:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/8:6.md) — يُجَادِلُونَكَ

يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ

Meal (IK): Hak, apaçık meydana çıktıktan sonra bile, sanki göz göre göre ölüme sürükleniyorlarmış gibi seninle mücadele ediyorlardı.

### [Hud 11:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/11:32.md) — جَادَلْتَنَا · جِدَالَنَا

قَالُوا يَانُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ

Meal (IK): Onlar dediler ki: Ey Nuh; bizimle tartıştın, çok uğraştın, doğru sözlü isen haydi tehdid ettiğin şeyi getir.

### [Hud 11:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/11:74.md) — يُجَادِلُنَا

فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ

Meal (IK): İbrahim’in korkusu geçipte müjde kendisine ulaşınca; Lut kavmi hakkında bizimle tartışmaya girişti.

### [Rad 13:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/13:13.md) — يُجَادِلُونَ

وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَنْ يَشَاءُ وَهُمْ يُجَادِلُونَ فِي اللَّهِ وَهُوَ شَدِيدُ الْمِحَالِ

Meal (IK): Gökgürültüsü; hamd ile, melekler de korku ile O’nu tesbih eder. O, yıldırımları gönderir de onlarla dilediğini çarpar. Halbuki onlar; Allah hakkında tartışıyorlardı. O, kudretinde pek çetin olandır.

### [Nahl 16:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/16:111.md) — تُجَادِلُ

يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): O gün herkes öz nefsi için uğraşacaktır. Herkes ne yaptıysa kendisine eksiksiz olarak verilecek, onlar; asla haksızlığa uğratılmayacaklardır.

### [Nahl 16:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/16:125.md) — وَجَادِلْهُمْ

ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

Meal (IK): Rabbının yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et. Onlarla en güzel şekilde tartış. Muhakkak ki Rabbın; yolundan sapanları en iyi bilir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.

### [Kehf 18:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/18:54.md) — جَدَلًا

وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, bu Kur’an’da insanlara türlü türlü misal gösterip açıkladık. İnsanın en çok yaptığı iş ise, tartışmadır.

### [Kehf 18:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/18:56.md) — وَيُجَادِلُ

وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا

Meal (IK): Biz, peygamberleri; sadece müjdeci ve uyarıcılar olarak göndeririz. Küfredenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler. Ayetlerimizi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar.

### [Hac 22:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/22:3.md) — يُجَادِلُ

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ مَرِيدٍ

Meal (IK): İnsanlardan kimi; Allah hakkında bilmeden tartışır ve azgın şeytanın ardına düşer.

### [Hac 22:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/22:8.md) — يُجَادِلُ

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ

Meal (IK): İnsanlardan öyleleri vardır ki; bilmeden, doğruya götüren bir rehberi olmadan, aydınlatıcı bir kitabı bulunmadan Allah hakkında tartışmaya girer.

### [Hac 22:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/22:68.md) — جَادَلُوكَ

وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Seninle tartışırlarsa de ki: Allah, yapmakta olduğunuzu en iyi bilendir.

### [Ankebut 29:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/29:46.md) — تُجَادِلُوا

وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَهُنَا وَإِلَهُكُمْ وَاحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): İçlerinden zulmedenler bir yana; Ehl-i Kitab ile en güzel olanın dışında mücadele etmeyin ve deyin ki Bize indirilene de, size indirilene de inandık. Bizim tanrımız da, sizin tanrınız da birdir. Biz, O’na teslim olanlarız.

### [Lokman 31:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/31:20.md) — يُجَادِلُ

أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ

Meal (IK): Görmez misiniz ki; Allah, göklerde olanları da, yerde olanları da size müsahhar kılmıştır. Gizli ve açık olarak nimetlerini size bolca vermiştir. İnsanlar arasında hiç bir bilgisi olmadan, hiç bir rehberi ve aydınlatıcı kitabı yokken Allah hakkında tartışanlar vardır.

### [Mü'min 40:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/40:4.md) — يُجَادِلُ

مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلَادِ

Meal (IK): Küfredenlerden başkası Allah’ın ayetleri üzerinde tartışmaya girişmez. Öyleyse onların şehirlerde dönüp dolaşması seni aldatmasın.

### [Mü'min 40:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/40:5.md) — وَجَادَلُوا

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ

Meal (IK): Onlardan önce Nuh kavmi de yalanladı. Arkalarından muhtelif topluluklar da. Her ümmet kendi peygamberlerini yakalamaya yeltendi ve hakkı batılla yok etmek için mücadeleye girişti. En sonunda Ben de onları yakaladım. Azabım nasılmış?

### [Mü'min 40:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/40:35.md) — يُجَادِلُونَ

الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ

Meal (IK): Onlar ki; kendilerine gelmiş bir huccet bulunmaksızın Allah’ın ayetleri üzerinde tartışırlar. Bu, Allah katında da, iman edenlerin yanında da öfkeyi arttırır. Ve böylece Allah; büyüklük taslayan her zorbanın kalbini mühürler.

### [Mü'min 40:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/40:56.md) — يُجَادِلُونَ

إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

Meal (IK): Kendilerine gelmiş kesin bir delil olmadan Allah’ın ayetleri üzerinde tartışanların göğüslerinde, şüphesiz ki ulaşamayacakları bir büyüklenme vardır. Öyleyse sen, Allah’a sığın. Muhakkak ki O’dur O, Semi, Basir.

### [Mü'min 40:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/40:69.md) — يُجَادِلُونَ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ

Meal (IK): Allah’ın ayetleri üzerinde tartışanları görmez misin? Nasıl da döndürülüyorlar.

### [Şura 42:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/42:35.md) — يُجَادِلُونَ

وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Ayetlerimiz üzerinde tartışanlar bilsinler ki; kendileri için kaçacak bir yer yoktur.

### [Zuhruf 43:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/43:58.md) — جَدَلًا

وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ

Meal (IK): Ve: Bizim tanrılarımız mı, yoksa o mu daha iyidir? dediler. Sana böyle demeleri, sadece tartışmaya girişmek içindir. Hayır, onlar kavgacı bir kavimdir.

### [Mücadele 58:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/ayet/58:1.md) — تُجَادِلُكَ

قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ

Meal (IK): Allah, kocası hakkında seninle tartışan ve Allah’a şikayette bulunanın sözünü işitmiştir. Allah; sizin konuşmanızı işitir. Muhakkak ki Allah; Semi’dir, Basir’dir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cedle havan tokmağı demektir.
“Cedvel” su kanalı demektir. Değişik taraflara kol verilerek bölüşüm yapılır. Bir konunun değişik tarafa çekilerek tartışılmasına “cidal” denmektedir. “Cihad” bir işi başarmak için birleştirmeye çalışılır, “cidal”de ise dağıtmaya çalışılır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والدال واللام معهما
ج د ل، د ج ل، د ل ج، ج ل د مستعملات
جدل:
رجل جَدلٌ مجِدالٌ أي خصمٌ مِخصام، والفعلُ جادَل يُجادَله مُجادَلةً.
وجَدَلتُه جدلاً، مجزومٌ، فاتجَدَلَ صريعاً، وأكثر ما يقال: جَدَّلته تجديلاً أي صَرَ عتُه، ويقال للذَّكَرِ العَرِدِ: أنه لجدرٌ جَدِلٌ.
وجُدُول الإنسان: قصب اليدين والرَّجلين.
وإنسانُ مَجدول الخلق أي لطيف القصب.
وجَديلُ: النّاقةِ: زمامُها إذا كان مَجدُول الفتلِ.
والجَديلةُ: شريحةُ الحمام.
وجَديلةُ: قبيلةٌ.
والأجدَلُ: من صِفةِ الصَّقر، ورجل أجدَلُ المكب أي في تطأطُؤٌ خِلافُ الأشرافِ من المَناكبِ.
ويقال للطائر إذا كان كذلك أجدل المنكبين، فإذا جعلته نعتاً قلت: صقرٌ أجدل، وصُقًورٌ جُدلٌ. وإذا تركته اسماً للصَثر، قلت: هذه أجدل وهذه أجادِل، لأن الأسماء التي على "أفعل" تجمع على أفاعل، والنعت إذا كان على "أفعل" يجمع على "فُعل".
والجديلُ: نهر يأخذ من دِجلةَ.
والجَدولُ: نهر الحوض ونحوه من الأنهار الصِّغارِ.
والمِجذلُ: القصر المنيف ويجمع مَجادِلَ.
دجل:
دُجَيل: نهر صغير من دِجلة نهرِ العراق.
والدَّجلُ: شدَّة طلي الجَرَبِ بالفطران، قال:
البعضُ مثلُ الأجرَبِ المُدَجَّلِ
والدَّجّال: المسيح الكذاب، ودَجله سحره وكذبه لأنه يدجُل الحقَّ بالباطل أي يخلطه، وهو رجل من اليهود يخرج في آخر هذه الأمةِ.
دلج: الدَّلَجُ والدُّلجةُ: سيرٌ وارتجال باللَّيل، والفعل الإدلاجُ والإدلاجُ.
ويقال: أدلج من آخر اللَّيلِ، وادَّلَجَ كلَّه.
والمُدلج اسم للقُّنفُذ.
والدالِجُ: الساقي بأخذ الدَّلو فيدلُجُ بها من رأس البِئر إلى الحوض قابضاً عليه بيده، قال:
بانت يداه عن مُشاشٍ والِجِ		بَينونةَ السَّلمِ بِكفِّ الدالِجِ
والدَّوالجُ لغةٌ في التولجِ، والدَّولجُ: البيت الصغير كالمخدع وشبهه.
والدَّولجُ: كِناس الوحش يتنكر فيه.
جلد: الجِلدُ: غشاءُ جَسَدِ الحيوان، ويقال: جِلدَةَ العين ونحوها.
وقوله -جَلَّت عظمته-: "وقالوا لجُلُودهم"، يغر لفروجهم، فكنى بالجلود عنها.
والجَلَدُ: ما صلب من الأرض واستوى متنه، والجميع أجلادٌ.
وهذه أرضٌ جَلدةٌ، ومكانٌ جَلدُ، والجميع جَلَدات، وناقةٌ جَلدَةٌ ونوقٌ جَلَداتٌ وهي القويةُ على العملِ والسِّير، وتُجمع على جِلادٍ. وجَلَدَه بالسَّوطِ جلداً أي ضَرَبَ جَلدَه.
وجَلَّدتُ البَوَّ تجليداً أي حشوته بالتبنِ، والقطعةُ من البَوِّ جِلدةُ والجمع جِلَدٌ، قال:
عواكِفاً بِجِلَدِ الحُوارِ
وبعض يروي بجَلَد على معنى صُلب وصُلًب، وقد قرئ: "بين الصُّلُبِ والتَّائِب".
والجِلادُ بالسُّيوف الضِّرابُ.
وجَلَدتُ به الأرض أي صرعته.
والجَليدُ: ما جَمَدَ من الماء وما وقع على الأرض من الصَّقيعِ فجمد وقول الأخطل:
يبقى لها بعدَها آلٌ ومَجلودُ
قال أبو الدُّقيش: لها ألواحُها، ومَجلودُها بقيَّة جَلَدِها.
ورجل جَلدُ: جَليدٌ، وقد جَلُدَ جَلادةً.
والمَجالِدُ مثل المآلي، واحدُها مِجلدٌ، وهي من جُلُودٍ.
والجَلَدُ أن يُسلَخُ جِلدُ البعير أو غيرهُ فيلبسُه غيرُه من الدَّوابِّ، قال العجاج يصف الأسدَ:
كأنه في جَلدٍ مُرفَّلِ

##### Türkçe

باب **الجيم** ve**الدال** ve**اللام** onlarla birlikte
**ج د ل**، **د ج ل**، **د ل ج**، **ج ل د** kullanımdadırlar

**جدل**:
Bir adam **جَدلٌ** **مجِدالٌ**; yani hasım, çok çekişen. Fiil: **جادَل**; onu **يُجادَله**; **مُجادَلةً** (münazara/çekişme).
Onu **جدلتُه** **جدلاً**; cezmedilmiş (meczûm); böylece **فاتجَدَلَ** yere serilmiş olarak. En çok denir ki: **جَدَّلته** **تجديلاً**; yani onu yere serdim. Ve iri/kalın erkek için denir: “O, elbette **لجدرٌ جَدِلٌ**.”
İnsanın **جُدُول**’ü: ellerin ve ayakların kamışları (ince kemikleri).
Ve **مَجدول الخلق** bir insan: yani kamışı (ince kemik yapısı) latif/ince.
**وَجَديلُ**: dişi devenin; bükümü örülmüş (bükümle örülmüş) olduğu zaman yuları.
**والجَديلةُ**: güvercinin şeridi/dilimi.
Ve **جَديلةُ**: bir kabile.
**والأجدَلُ**: şahinin sıfatındandır. Ve “**أجدَلُ المكب**” bir adam: yani omuzlardan aşağı doğru eğiklik vardır; omuzların yüksekliğinin tersidir.
Ve kuş için, eğer böyle ise, “**أجدل المنكبين**” denir. Onu sıfat yaptığında dersin ki: **صقرٌ أجدل** ve **صُقًورٌ جُدلٌ**. Onu şahine isim olarak bıraktığında dersin ki: “Bu **أجدل** ve bunlar **أجادِل**”; çünkü “**أفعل**” üzere olan isimler **أفاعل** üzere çoğul yapılır; sıfat ise, “**أفعل**” üzere olduğunda “**فُعل**” üzere çoğul yapılır.
**والجديلُ**: **دِجلةَ**’den alan bir nehir.
**والجَدولُ**: havuzun nehri ve benzeri küçük nehirlerden bir nehir.
**والمِجذلُ**: yüksek saray; **مَجادِلَ** diye çoğul yapılır.

**دجل**:
**دُجَيل**: Irak nehri **دِجلة**’den küçük bir nehir.
**والدَّجلُ**: uyuzun katranla sıvanmasının şiddeti. Dedi ki:
البعضُ مثلُ الأجرَبِ المُدَجَّلِ
**والدَّجّال**: yalancı Mesih. Ve onun **دَجله**’si: onun sihri ve yalanıdır; çünkü hakkı bâtılla **يدجُل** eder; yani onu karıştırır. Ve o, bu ümmetin sonunda çıkan Yahudilerden bir adamdır.

**دلج**:
**الدَّلَجُ** ve **الدُّلجةُ**: geceleyin yürüyüş ve geceleyin yola koyulma; fiil: **الإدلاجُ** ve **الإدلاجُ**.
Ve denir: gecenin sonundan **أدلج** etti; ve onun tamamını **ادَّلَجَ** etti.
**والمُدلج**: kirpinin adıdır.
**والدالِجُ**: kovayı alarak sulayan; onunla kuyunun başından havuza **يدلُجُ** eder; onu eliyle tutarak. Dedi ki:
بانت يداه عن مُشاشٍ والِجِ		بَينونةَ السَّلمِ بِكفِّ الدالِجِ
**والدَّوالجُ**: **التولجِ** hakkında bir lehçedir. **والدَّولجُ**: küçük ev; oda gibi ve benzeri.
**والدَّولجُ**: vahşî hayvanın, içinde gizlendiği in.

**جلد**:
**الجِلدُ**: hayvanın bedeninin örtüsü; ve denir: gözün **جِلدَةَ**’si ve benzeri.
Onun sözü -yüceliği yüce oldu-: “**وقالوا لجُلُودهم**”; onların ferçlerine (avret yerlerine) işaret eder; böylece derilerle onlardan kinaye yaptı.
**والجَلَدُ**: yerden sert olan ve sırtı (üstü) düzleşen şey; hepsi **أجلادٌ**’dır.
Ve bu, **جَلدةٌ** bir arazidir; ve **جَلدُ** bir mekândır; hepsi **جَلَدات**. Ve **جَلدَةٌ** bir dişi deve ve **جَلَداتٌ** develer: o, iş ve yürüyüşe güçlü olandır; **جِلادٍ** üzere çoğul yapılır. Ve onu kamçıyla **جَلَدَه** **جلداً**: yani onun derisini dövdü.
Ve **جَلَّدتُ** **البَوَّ**’yu **تجليداً**: yani onu samanla doldurdum. Ve **البَوِّ**’dan parça: **جِلدةُ**; çoğulu **جِلَدٌ**. Dedi ki:
عواكِفاً بِجِلَدِ الحُوارِ
Ve bazısı **بجَلَد** diye rivayet eder; “sert” ve “sertler” manasında. Ve şu okunmuştur: “**بين الصُّلُبِ والتَّائِب**”.
**والجِلادُ**: kılıçlarla vuruşma/dövüş.
Ve onunla yere **جَلَدتُ**: yani onu yere serdim.
**والجَليدُ**: sudan donan şey ve yere düşen kırağıdan donan şey. Ve el-Ahtal’ın sözü:
يبقى لها بعدَها آلٌ ومَجلودُ
Ebû ed-Dukayş dedi ki: onun levhaları vardır; ve onun **مَجلودُ**’u, onun **جَلَد**’inin kalıntısıdır.
**ورجل جَلدُ**: **جَليدٌ**; ve **جَلُدَ** **جَلادةً**.
**والمَجالِدُ**: **المآلي** gibidir; onun teki **مِجلدٌ**’dir; ve o, derilerdendir (**جُلُودٍ**).
**والجَلَدُ**: devenin yahut başkasının derisinin yüzülmesi; sonra onu başka bir binek hayvanının giymesidir. el-Accec, aslanı vasfederek dedi ki:
كأنه في جَلدٍ مُرفَّلِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَدْلُ: العضوُ، والجمع الجُدول. والأَجْدَلُ: الصقرُ. والمِجْدَلُ: القَصْر. قال الأعشى:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بُنْيانُـه		يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائِر
 والجِدالُ: البلَحُ إذا اخضرّ! واستدار قبل أن يشتدّ، بلُغَةِ أهلِ نجد، الواحدة جَدالَةٌ. والجَدالَةُ: الأرضُ. يقال: طعنه فَجدَّلَهُ، أي رماه بالأرض، فانْجَدَلَ، أي سقط. وجادَلَهُ، أي خاصمه، مُجادَلةً وجِدالاً؛ والاسم الجَدَلُ، وهو شدّة الخصومة. وجَدَلتُ الحبلَ، أَجْدُلُهُ جَدْلاً، أي فَتَلْتُهُ فتلاً محكماً. ومنه جاريةٌ مَجْدولةُ الخَلْقِ حسنةُ الجَدْلِ. والمَجْدولُ: القَضيفُ لا من هزالٍ. وغلامٌ جادِلٌ: مشتدٌ. وجَدَلَ الحَبُّ في سُنبله: قَوِيَ. قال الأصمعي: الجادِلُ من ولد الناقة فوقَ الراشح، وهو الذي قويَ ومشى مع أُمّه. والجَديلُ: الزمامُ المَجْدولُ من أَدَمٍ، ومنه قول امرئ القيس:
وكَشْحٍ لطيفٍ كالجَديلِ مُخَصَّرٍوساقٍ كأُنْبوبِ السَقيِّ المُذَلَّلِ
وربّما سمِّي الوشاحُ جَديلاً. قال عبد الله بن عَجْلان النهديّ:
كَأَنَّ دِمَقْساً أو فُروعَ عَمـامَةٍعلى مَتْنِها حيث اسْتَقَرَّ جَديلُها
والجَديلَةُ: الشاكلةُ. والجديلَةُ: القبيلةُ والناحيةُ. والجَدْلاءُ من الدروع: المنسوجةُ، وكذلك المَجْدولَةُ، وهي المُحْكَمَةُ.

##### Türkçe

**الجَدْلُ**: uzuv; çoğulu **الجُدول**. Ve **الأَجْدَلُ**: doğan. Ve **المِجْدَلُ**: köşk. el-A‘şâ dedi ki:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بُنْيانُـه		يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائِر

Ve **الجِدالُ**: Necd ehlinin lügatinde, sertleşmeden önce yeşerdiği ve yuvarlaklaştığı zaman hurma (yaş hurma). Bir tanesi **جَدالَةٌ**. Ve **الجَدالَةُ**: yer (toprak). Denilir: Ona mızrak vurdu da onu **فَجدَّلَهُ**, yani onu yere attı; böylece **فانْجَدَلَ**, yani düştü. Ve onu **جادَلَهُ**, yani onunla çekişti; **مُجادَلةً** ve **جِدالاً** (şeklinde). İsim **الجَدَلُ**dür; o, çekişmenin şiddetidir. Ve ipi **جَدَلتُ**; onu **أَجْدُلُهُ** **جَدْلاً**, yani onu sağlam bir büküşle büktüm. Ondandır: yaratılışı örülmüş bir câriye; **حسنةُ الجَدْلِ** (örgüsü/bükümü güzel). Ve **المَجْدولُ**: zayıflıktan değil, ince (nâzik) olan. Ve **غلامٌ جادِلٌ**: kuvvetlenmiş. Ve tane, başağında **جَدَلَ**: kuvvetlendi. el-Asma‘î dedi ki: **الجادِلُ** deve yavrusundan **الراشح**’ın üstündeki (mertebedeki)dir; o, kuvvetlenen ve annesiyle yürüyendir. Ve **الجَديلُ**: deriden örülmüş yular; ve ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
وكَشْحٍ لطيفٍ كالجَديلِ مُخَصَّرٍوساقٍ كأُنْبوبِ السَقيِّ المُذَلَّلِ

Ve bazen kuşak **جَديلاً** diye adlandırılır. Abdullah b. ‘Aclân en-Nehdî dedi ki:
كَأَنَّ دِمَقْساً أو فُروعَ عَمـامَةٍعلى مَتْنِها حيث اسْتَقَرَّ جَديلُها

Ve **الجَديلَةُ**: şekil (mizaç/hal). Ve **الجديلَةُ**: kabile ve taraf (yöre). Ve zırhlardan **الجَدْلاءُ**: dokunmuş olan; aynı şekilde **المَجْدولَةُ**; o, sağlamlaştırılmış olandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الجيم والدال مع اللام
جدل ، جلد ، دجل ، دلج : مستعملة .
جدل : الجَدْلُ : شِدَةُ الفَتْلِ .
يقال : إنه لَحَسنُ الأَرْمِ وَحَسَنُ الجَدْل إذا كان حَسَنَ أسر الخَلْق .
وجَدَلْتُ الحَبْلَ جَدْلاً إذا شَدَدتَ فتله ، ومنه قيل لِزِمَامِ الناقة : الجَدِيل .
( أبو عبيد ) : الجَدْلاَءُ والمَجْدُولةُ من الدروع : نحو الموضونة ، وهي المنسُوجةُ .
قال الحطيئة :
جَدلاءَ مُحْكَمَةٍ من نَسجِ سلاَّمِ
قال الليث : جمع الجَدلاءِ : جُدْلٌ ، وقد جُدِلَتْ الدروع إذا أُحكمت .
ويقال : إنه لَجَدِلٌ إذا كان شديد الخصام ، وإنه لَمِجْدَلٌ ، وقد جادل فلاناً جِدالاً ومجادلة .
والجُدُول : الأعضاء ، واحدها : جَدْلٌ .
وقال شمر : سمِّيت الدروع جَدْلاَءَ ومَجْدُلَةً لإحكام حَلَقِها كما يقال : حَبْلٌ مجدول : مفتول ، ودجُدِلَتْ جَدْلاً أي أُحكمَت إحكاماً .
وقال الليث : الجَدْلُ : الصَّرعُ .
يقال : جَدَلْتُهُ فانجدل صَرِيعاً ، وهو مَجْدول ، وأكثر ما يقال : جدَّلته تجديلاً .
والجَدَالَةُ : اسم للأرض .
وقيل للصَّريع : مُجَدَّل لأنه يُصْرَعُ بالجَدَالة .
وقال الراجز :
قد أركَبُ الآلة بعد الآله
وأترُكُ العاجِزَ بالجَدَاله
 ( قلت ) : الكلام المعتمد : طعنه فجدَّله بالتشديد .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا اخضرَّ حَبُّ طلع النخل واستدار قبل أن يشتد فإن أهل نجد يسمونه الجَدَالَ . وأنشد :
و سارت إلى يَبْرِينَ خمساً فأصبحت
يخر على أيدي السُّقَاة جَدَالُها
وقال الليث : يقال للذكر العَرْدِ : إنه لجَدْلٌ خَدْلٌ .
قال وجُدُول الإنسان : قَصَبُ اليدين والرِّجلين ، ورجل مجدُولُ الخلق : لطيف القصب .
قال : والجَدِيْلةُ : شَرِيْجَةُ الحَمَامِ ، ونحوها .
وقال أبو الهيثم : يقال لصاحب الجَدِيْلَةِ : جَدَّالٌ .
قال : ويقال : رجل جَدَّالٌ بدّالٌ : منسوب إلى الجَدِيلةِ التي فيها الحمام .
قال : ويقال : رجل جدَّال للذي يأتي بالرأي السخيف ، وهذا رأي الجدّالين .
ويقال : القوم على جَدِيلَةِ أمرهم أي على حالهم الأول .
( سلمة عن الفرّاء ) في قول الله جل وعز : ( قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ ) ( الإسراء : 84 ) فصحَّف بعضهم وقال : ( على حدَ يليه ) ، الشاكلة : الناحية والطريقة والجديلة قال : وسمعت بعض العرب يقول : ( وعبد الملك إذ ذاك على جَدِيَلَتِهِ ، وابن الزبير على جَدِيْلَتِهِ ) يريد ناحيته ، ويقال : فلان على جَدِيْلَتِهِ وجَدْلاَئِهِ كقولك : على ناحيته ، وقال شمر : ما رأيت تصحيفاً أشبه بالصواب مما قرأه سليمان بن مالك في التفسير عن مجاهد في قوله جل وعز : ( قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ ( فصحَّف وقال : ( على حدَ يليه ) وإنما هو : على جَدِيْلَتِهِ أي ناحيته ، وهو قريب بعضه من بعض . وقال أيضاً أعني الليث : الجَدِيْلَةُ أيضاً : الرهط وهي من أَدَمٍ يأتزرُ بها الصبيان ، والحُيَّض من النساء .
وقال غيره : جديلةُ طيِّيءٍ : قبيلة منهم ، يُنسب إليهم فيقال : جَدَلِيٌّ ، وقال الليث : وجَدَيِلَةُ أسَدٍ : قبيلة .
وقال الليث : الأجدَلُ من صفة الصَّقر ، قال : ورجل أجْدَلُ المنكب : فيه تطأطؤ ، وهو خلاف الأشرف من المناكب :
( قلت ) : هذا عندي خطأ ، إنما الصواب : رجل أحدلُ المنكب ، هكذا رُوي لنا عن أبي عبيد ، عن أبي عمرٍ و قال : الأجْدَلُ : الذي في منكبيه ورقبته انكباب على صدره وقد مر في بابه .
وقال الليث : إذا جعلت الأجْدَلَ نعتاً قلتَ : صقر أجْدَلُ ، وصقور جُدْلٌ ، وإذا تركته اسماً للصّقر قلتَ : هذا الأجْدَلُ ،
وهي الأجادلُ ، لأن الأسماء التي على أفعَل تُجمع على فُعْل إذا نُعت بها فإن جعلتها أسماء محضة جُمعت على أفاعل ، وأنشد أبو عبيد :
يخُوتُون أخرى القَوم خَوْتَ الأجَادِلِ
( أبو عبيد عن أبي عبيدة ) قال : الأجَادِلُ : الصقور ، واحدها : أجْدَلُ .
قال أبو عبيد : وقال الأصمعي : إذا قويَ الفصيل ومشى فهو راشحٌ فإذا ارتفع عن الراشحِ فهو جَادِلٌ .
وقال الليث : الجَدْوَلُ : نهر الحوض ونحو ذلك من الأنهار الصغار ، يقال لها : الجَدَاوِلُ .
والمِجْدَلُ : القصر المشرف ، وجمعه : مَجَادِلُ .
وقال غيره : الجَدْلُ : أن يُضْرَبَ عُرض الحديد حتى يُدَمْلَجَ . وهو أن يُضرب حروفه حتى يستدير .
ويقال : جادلتُ الرجل فَجَدَلْتُهُ جَدْلاً إذا غَلَبْتَهُ .
ورجل جِدلٌ إذا كان ألوى في الخِصَامِ . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( أنا خاتم النبيين في أم الكتاب وإن آدم لمُنْجَدِلٌ في طينته ) .
قال شمر : المُنْجَدِلُ : الساقط .
والمُجَدَّلُ : الملقى بالجدالة وهي الأرض ، وقال الهذلي :
مُجَدَّلٌ يُتَكَسَّى جِلدُهُ دَمَهُ
كما تَقَطَّرَ جِذْعُ الدَّوْمَةِ القُطُلُ
دجل : يقال : دَجَلَ وسَرَجَ إذا كذب .
وبينهم دَوْجَلَةٌ وهوجَلَةٌ ، ودَوْجَرَةٌ وسَوْرَجَةٌ ، وهو كلام يُتناقل ، وناس مختلفون .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الدَّاجِلُ : المُموِّهُ الكذاب ، وبه سُمِّي الدَّجَّال .
وقال الأصمعي : دَجَلَ الرَّجُلُ المرأة وَدَجَاها إذا جامعها ، وهو الدَّجْلُ ، والدَّجْوُ .
وقال الليث : الدَّجْلُ : شدة طليِ الجرب بالقَطْرانِ .
( أبو عبيد ) : المُدَجَّل : البعير المهنوء بالقِطرَان .
ودِجْلَةُ : اسم معرفة لنهر العراق ، ودُجَيْل : نهر صغير يَنْخَلِجُ من دجلة .
وقال الليث : الدَّجَّالُ هو المسيح الكذاب ، وإنما دَجْلُهُ ، سِحْرُهُ وكَذِبُهُ لأنه يُدْجِلُ الحق بباطله ، ويقال : إنه رجل من اليهود يخرج في آخر هذه الأمة .
( قلت ) : كل كَذَّابٍ فهو دجال ، وجمعه : دجَّالون ، قيل للكذاب دَجَّالٌ لأنه يستر الحق بكذبه .
وقال الأصمعي : إذا هُنِىءَ البعير أَجمعَ
فذلك التدجيل ، وقد دجَّلته ، فإذا جعلته في المساعر فذلك : الدَّسُّ .
قال : والدّجَّالة : الرفقة العظيمة ، وأنشد :
دجَّالة من أعظم الرِّفاق
وكل شيء موّهته بماء ذهب وغيره فقد دجَّلته .
ويقال لماء الذهب : دَجَّالٌ ، وبه شُبِّه الدّجّال لأنه يُظهر خلاف ما يُضمر .
دلج : قال ابن السكيت : أَدْلَجَ القوم إدلاجاً إذا ساروا الليل كله فهم مُدْلِجُونَ ، وادّلجوا بتشديد الدال إذا ساروا في آخر الليل ، وأنشد :
إن لَهَا لَسَائِقاً خَدَلَّجَا
لم يُدلِجِ الليلة فيمن أدلجا
ويقال : خرجنا بِدَلْجَةٍ ودُلْجَةٍ إذا خرجوا في آخر الليل .
وقال الليث : هو الدَّلَجُ ، والدُّلْجَةُ ، والفعل : الإدلاَجُ ، والادِّلاَجُ .
والمُدْلِجُ : من أسماء القنفذ ، سمي مُدْلجاً لأنه لا يهدأ بالليل سَعْياً ، وقال عبدَةُ :
قَوْمٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم
حَدَجُوا قَنَافِذَ بالنميمة تَمْزَعُ
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : المَدْلَجُ : ما بين الحوض إلى البئر ، والأصمعي مثله .
والدَّالِجُ . الذي يتردد بين البئر والحوض بالدلو يُفرغها فيه وأنشد :
بَانَتْ يداه عن مُشَاشِ والجِ
بَيْنُونَةَ السلم بكف الدَّالجِ
وقد دَلَجَ يَدْلُجُ دُلُوجاً .
ويقال للذي ينقل اللبن ، إذا حُلبت الإبل ، إلى الجِفَان : دَالِجٌ .
والعُلبة الكبيرة التي يُنقل فيها اللبن هي المِدلجَةُ .
والدَّوْلَجُ ، والتَّوْلَجُ : الكِنَاس ، الأصل : وَوْلَجٌ ، فقُلبت الواو تاء ثم قُلبت دالاً والتُّلَجُ : فرخ العُقابِ ، أصله : وُلَجٌ .
جلد : قال الليث : الجِلدُ : غشاء جسد الحيوان ، ويقال جِلْدَةُ العين ، وقال الله جل وعز ذاكراً أصحاب النار حين تشهد جَوارِحُهُم : ( يَعْمَلُونَ وَقَالُواْ لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتُّمْ عَلَيْنَا قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَنطَقَنَا اللَّهُ الَّذِى أَنطَقَ كُلَّ شَىْءٍ ) ( فصلت : 21 ) قال أهل التفسير وقالوا لفروجهم فكنى بالجلود عنها ، وقال الفرَّاء : الجِلْدُ ها هنا : الذَّكَرُ كنى الله عنه بالجلد كما قال : ( أَوْ جَآءَ أَحَدٌ مِّنْكُمْ مِّن الْغَآئِطِ ) ( النساء : 43 ) والغائط : الصحراء ، والمراد من ذلك : أو قضى أحد منكم حاجة .
المنذري عن ثعلب عن سلمة عن الفراء قال : القُلْفة ، والقَلَفَة ، والرُّغْلة ، والرَّغْلة ،
والجُلدة ، كله : الغُرلة وقال الفرزدق :
من آل حَوْرَانَ لم تَمْسَسْ أُيُورَهُم
موسى فَتَقْطَعَ عنهم يابس الجُلَدِ
وقال ابن السكيت : الجَلْدُ : مصدر جَلَدَهُ يَجْلِدُهُ جَلْداً .
ورجل جَلْدٌ وجليد بيِّن الجَلَدِ والجَلاَدَةِ .
والجلد أيضاً : الإبل التي لا أولاد لها ، ولا ألبانَ بها .
والجَلَدُ : أن يُسلخ جِلْدُ الحُوَارِ ثم يحشى ثماماً أو غيره من الشجر ، وتُعطَفُ عليه أمُّه فترأمُهُ ، قال العجاج :
وقد أرَانِي للغَوَانِي مَصْيَدَا
مُلاوَةً كأن فوقي جَلَدَا
أي يَرْأَمْنَنِي ويعطفن عليَّ كما ترأَمُ الناقة الجَلَدَ .
قال : والجَلَدُ : الغليظ من الأرض ، وأنشد :
والنَّؤْيُ كالحوض بالمظلومة الجَلَدِ
وكان ابن الأعرابي يقول : الجِلْدُ ، والجَلَدُ : واحد ، مثل شِبْهٍ ، وشَبَهٍ .
قال ابن السكيت : وليس بمعروف ما قال .
قال : والتجليد للإبل بمنزلة السَّلخِ للشاء ، وقد جلَّدْتُ الناقة إذا سلختها .
وقال الليث : يقال : هذه أرض جلدة ، ومكان جلد ، والجميع : الجَلَدَاتُ .
وناقة جَلْدَةٌ ، ونوق جَلَدَاتٌ ، وهي القوية على العمل والسير .
ويقال : جَلَدْتُهُ بالسيف جلداً إذا ضَرَبْتَ جِلْدَهُ .
وجالدناهم بالسيوف جلاداً أي ضاربناهم .
وجلدتُ به الأرض أي صَرَعْتُهُ .
قال : ويقال للناقة الناجية : جَلْدَةٌ ، وإنها لذات مَجْلُودٍ أي فيها جلادة ، وأنشد :
من اللواتي إذا لانت عَرِيكَتُها
يبقى لها بعدها آلٌ ومجلُودُ
قال : مجْلُودُها : بقيةُ جَلَدِها ، قالهُ أبُو الدُّقَيْشِ .
( شمرٌ عن ابن الأعرابي ) : جُلِدَتِ الأرضُ من الجَلِيدِ ، وأَجْلَدَ الناسُ ، وَجَلِدَ البَقْلُ .
ويُقالُ في الصَّقيع والضَّريبِ : مِثلُهُ ، ضُرِبَتِ الأرضُ ، وَأَضْرَبْنا ، وضَرِبَ البَقْلُ .
ويُقالُ لمِئْلاَةِ النَّائِحَةِ : مِجْلَدٌ ، وجمعُهُ : مَجالِدُ .
قال أبو عبيدٍ : وهي خِرَقٌ تُمْسِكها النَّوَائِحُ إذا نُحْنَ بأَيديهِنَّ .
وقال عديُّ بنُ زيدٍ :
إذا ما تكَرَّهْتَ الخَلِيقَةَ لامْرِىءٍ
فلاَ تَغْشَهَا وَاجْلِدْ سِوَاها بمجْلَدِ
أي خذْ طريقاً غيْرَ طريقها ، ومَذْهباً آخرَ
عنها ، واضْرِبْ في الأرضِ لِسِوَاها .
( عمرو عن أبيه ) : أَحْرَجتُهُ إلى كذا وأَوْجَيْتُهُ ، وأَجلَدْتهُ ، وأَدْمَغْتُهُ ، وأدْغَمتُهُ إذا أَحْوَجْتَه إليْهِ .
( ابن الأعرابي ) : جَزَزْتُ الضأَنَ ، وحَلَقْتُ المِعْزَى ، وجَلْدْتُ الجَمَلَ ، لا تقولُ العرَبُ غيرَ ذلكَ .
( أبو عبيد عن الأصمعيِّ ) : الجَلَدُ من الإبِلِ : الكِبارُ التي لا صِغارَ فيها .
وأنشدنا :
تَوَاكَلَها الأزْمانُ حتى أَجَأْنَهَا
إلى جَلَدٍ مِنها قليلِ الأسافِلِ
أسافلُها : صِغارُها .
وقال الفرَّاء : الجَلَدُ من الإبلِ : التي لا أولادَ مَعها فتَصبر عَلَى الحرِّ والبرْدِ .
( قلت ) : الجَلَدُ من الإبلِ : التي لا ألبانَ لها ، وقد وَلَّى عنها أولادُها .
ويَدخُلُ في الجَلَدِ : بَناتُ اللبون فمَا فَوقها من السِّنِّ ويُجمعُ الجَلَدُ أجلاداً ، وأجاليدَ .
ويدخلُ فيها المخاضُ ، والعِشارُ ، والحيالُ ، فإذا وضَعَتْ أولادَها زالَ عنها اسمُ الجَلَد ، وقيلَ لها : العِشارُ واللِّقَاحُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الجلَدُ : أن يُسلخَ جلدُ البعيرِ أو غيرِه من الدواب فيُلبَسَه غَيْرُه من الدوابِّ ، وقال العجاج يصفُ الأسدَ :
كأنْهُ في جَلَدٍ مُرَفّلِ
( غَيْرُه ) : تَمْرَةٌ جَلْدَةٌ صُلْبَةٌ مُكْتَنِزَةٌ .
وأنشد :
وكنتُ إذا ما قُرّب الزاد مُولَعاً
بِكُلِّ كُمَيْتٍ جَلَدَةٍ لَمْ تُوَسَّفِ
والمجلَّد : مقدار من الحِمْلِ مَعْلوُمُ المَكِيلَةِ والوزن .
ويقال : فلان عظيم الأجْلادِ والتَّجَالِيدِ إذا كان ضخماً قويَّ الأعضاء والجسم .
وجمع الأجْلادِ : أجَالِدُ ، وهي الأجسام .
وفي حديث القَسَامَةِ : ( رُدُّوا الأيمان على أجَالِدِهِم ) أي عليهم أنفسهم ، وكذلك : التجاليد . قال الشاعر :
يَبْنِي تجاليدي وأقتَادَهَا
نَاوٍ كرأس الفَدَنِ المُؤْيَدِ
وَجَلُودُ : قرية بأفريقية إذا نُسب إليها قيل : جَلُوديٌّ بفتح الجيم .
وقال أبو زيد : حملتُ الإناء فاجْتَلَدتُهُ واجتلدتُ ما فيه إذا شَرِبْتَ كل ما فيه .
( قلت ) : ويقال : اجَتْلتُهُ . واجتلْتُ ما فيه .
( أبو عبيد عن الفراء ) : إذا ولَدَتِ الشاة فمات وَلَدُهَا فهي شَاةٌ جَلَدٌ .
ويقال لها أيضاً : جَلّدَةٌ .
وجِمَاعُ جَلَدَةٍ : جَلَدٌ ، وجَلَدَاتٌ .

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الدال** ile **اللام**

**جدل** ، **جلد** ، **دجل** ، **دلج** : kullanımdadır.

**جدل** : **الجَدْلُ** : bükmenin şiddeti.

Denir ki: o, yaratılışın bağını iyi bağlamış ise, elbisenin bağını güzel bağlayan ve bükmesi güzel olandır.

**وجَدَلْتُ الحَبْلَ جَدْلاً**: bükmesini sıkılaştırdığın zaman; bundan dolayı devenin yularına: **الجَدِيل** denilmiştir.

( **أبو عبيد** ) : zırhlardan **الجَدْلاَءُ** ve **المَجْدُولةُ**: **الموضونة** gibidir; o da dokunmuş olandır.

**الحطيئة** dedi:
جَدلاءَ مُحْكَمَةٍ من نَسجِ سلاَّمِ

**الليث** dedi: **الجَدلاءِ**’ın çoğulu: **جُدْلٌ**’dür; zırhlar sağlamlaştırıldığında **جُدِلَتْ** denilir.

Ve denir ki: o, şiddetli çekişmeci ise **لَجَدِلٌ**’dir; ve o **لَمِجْدَلٌ**’dir. Falan kimseyle **جِدالاً** ve **مجادلة** olarak **جادل** etti.

**الجُدُول**: uzuvlardır; tekili: **جَدْلٌ**.

**شمر** dedi: zırhlara, halkalarının sağlamlaştırılmasından dolayı **جَدْلاَءَ** ve **مَجْدُلَةً** adı verilmiştir; nitekim “**حَبْلٌ مجدول**: bükülmüş” denir; ve **دجُدِلَتْ جَدْلاً** yani sağlamlaştırma olarak sağlamlaştırıldı.

**الليث** dedi: **الجَدْلُ**: yere vurup devirmedir.

**جَدَلْتُهُ** devirip düşürdüm, o da **فانجدل** devrilmiş olarak; o **مَجْدول**’dür. En çok denilen: **جدَّلته تجديلاً**.

**الجَدَالَةُ**: yerin adıdır.

Ve devrilene **مُجَدَّل** denildi; çünkü **الجَدَالة** ile yere serilir.

**الراجز** dedi:
قد أركَبُ الآلة بعد الآله
وأترُكُ العاجِزَ بالجَدَاله

( قلت ) : güvenilen söz: “onu mızrakladı da şeddeli olarak **جدَّله** (yere serdi)”dir.

( **أبو عبيد عن الأصمعي** ) : hurma ağacının tomurcuğunun tanesi yeşerip sertleşmeden önce yuvarlaklaşınca, Necd halkı ona **الجَدَالَ** adını verir. Ve şu beyit okunmuştur:
و سارت إلى يَبْرِينَ خمساً فأصبحت
يخر على أيدي السُّقَاة جَدَالُها

**الليث** dedi: erkek **العَرْدِ** için “o, **لَجَدْلٌ خَدْلٌ**’dür” denir.

Dedi ki: insanın **جُدُول**’ü: ellerin ve ayakların kamışlarıdır; yaratılışı **مجدُولُ الخلق** olan adam: kamışı ince olandır.

Dedi ki: **الجَدِيْلةُ**: güvercinin **شَرِيْجَةُ**’sidir ve benzeri.

**أبو الهيثم** dedi: **الجَدِيْلَةِ** sahibi için **جَدَّالٌ** denir.

Dedi ki: “adam **جَدَّالٌ بدّالٌ**” denir: içinde güvercin bulunan **الجَدِيلةِ**’ye nispetlidir.

Dedi ki: sığ görüş getiren kimseye de “adam **جدَّال**” denir; bu, **الجدّالين**’in görüşüdür.

Ve denir ki: kavim, işlerinin **جَدِيلَةِ**’si üzeredir; yani ilk halleri üzeredir.

( **سلمة عن الفرّاء** ) Allah جل وعز’in sözü hakkında: ( **قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ** ) ( الإسراء : 84 ) bazıları tashif etti ve “( على حدَ يليه )” dedi; **الشاكلة**: yön, yol ve **الجديلة**’dir. Dedi ki: bazı Arapların şöyle dediğini işittim: “( وعبد الملك إذ ذاك على **جَدِيَلَتِهِ** ، وابن الزبير على **جَدِيْلَتِهِ** )” yani yönünü kasteder. Ve denir ki: falan, **جَدِيْلَتِهِ** ve **جَدْلاَئِهِ** üzeredir; senin “yönü üzeredir” demen gibi. **شمر** dedi: سليمان بن مالك’in tefsirde Mücahid’den rivayetle Allah جل وعز’in sözü hakkında okuduğu şeye benzer, doğruya en çok benzeyen bir tashif görmedim: ( **قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ** ) sonra tashif edip “( على حدَ يليه )” dedi; hâlbuki o: **على جَدِيْلَتِهِ** yani yönü üzeredir; ve onun bir kısmı bir kısmına yakındır. Yine dedi ki, yani **الليث**: **الجَدِيْلَةُ** ayrıca: küçük topluluk; o, çocukların ve hayızlı kadınların kuşandığı deridendir.

Başkası dedi: **جديلةُ طيِّيءٍ**: onlardan bir kabiledir; onlara nispet edilip **جَدَلِيٌّ** denir. **الليث** dedi: ve **جَدَيِلَةُ أسَدٍ**: bir kabiledir.

**الليث** dedi: **الأجدَلُ** doğanın sıfatındandır. Dedi ki: omzu **أجْدَلُ** olan adam: onda bir eğiklik vardır; omuzların **الأشرف**’inin zıddıdır.

( قلت ) : bu, bence hatadır; doğrusu ancak: omzu **أحدلُ** olan adamdır; bize **أبو عبيد**’den, **أبي عمرٍ**’dan böyle rivayet edildi. Ve dedi ki: **الأجْدَلُ**: iki omzunda ve boynunda göğsüne doğru bir kapanma olan kimsedir; babında geçmişti.

**الليث** dedi: **الأجْدَلَ**’i sıfat yaparsan “**صقر أجْدَلُ**” ve “**صقور جُدْلٌ**” dersin; onu doğanın adı olarak bırakırsan “bu **الأجْدَلُ**” dersin; çoğulu **الأجادلُ**’dir. Çünkü **أفعَل** veznindeki isimler, onunla sıfat yapıldığında **فُعْل** üzere çoğul yapılır; onu sırf isimler kılarsan **أفاعل** üzere çoğul yapılır. **أبو عبيد** şu beyiti okudu:
يخُوتُون أخرى القَوم خَوْتَ الأجَادِلِ

( **أبو عبيد عن أبي عبيدة** ) dedi: **الأجَادِلُ**: doğanlardır; tekili: **أجْدَلُ**.

**أبو عبيد** dedi: **الأصمعي** dedi ki: deve yavrusu güçlenip yürüyünce **راشحٌ**’tır; **الراشحِ**’ten yükselince **جَادِلٌ**’dir.

**الليث** dedi: **الجَدْوَلُ**: havuzun ırmağı ve bunun benzeri küçük ırmaklardır; onlara **الجَدَاوِلُ** denir.

**المِجْدَلُ**: yüksekçe köşk; çoğulu: **مَجَادِلُ**.

Başkası dedi: **الجَدْلُ**: demirin enine vurulmasıdır; ta ki **يُدَمْلَجَ**. O da harflerinin vurulmasıdır; ta ki yuvarlaklaşsın.

Ve denir ki: adamla **جادلتُ** de **فَجَدَلْتُهُ جَدْلاً**: onu yendiğim zaman.

Ve adam **جِدلٌ**’dür; çekişmede daha kıvrak olduğu zaman. Hadiste, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: “( أنا خاتم النبيين في أم الكتاب وإن آدم لمُنْجَدِلٌ في طينته )”.

**شمر** dedi: **المُنْجَدِلُ**: düşen.

**المُجَدَّلُ**: **الجدالة** ile, yani yer ile yere atılmış olandır. **الهذلي** dedi:
مُجَدَّلٌ يُتَكَسَّى جِلدُهُ دَمَهُ
كما تَقَطَّرَ جِذْعُ الدَّوْمَةِ القُطُلُ

**دجل** : denir ki: **دَجَلَ** ve **سَرَجَ**: yalan söylediği zaman.

Aralarında **دَوْجَلَةٌ** ve **هوجَلَةٌ**; ve **دَوْجَرَةٌ** ve **سَوْرَجَةٌ** vardır; bu, aktarılıp duran bir sözdür; insanlar da farklıdır.

( **ثعلب عن ابن الأعرابي** ) dedi: **الدَّاجِلُ**: yaldızlayıcı yalancıdır; bununla **الدَّجَّال** adlandırılmıştır.

**الأصمعي** dedi: adam kadını **دَجَلَ** etti ve **دَجَاها**: onunla cima ettiği zaman; o, **الدَّجْلُ** ve **الدَّجْوُ**’dur.

**الليث** dedi: **الدَّجْلُ**: uyuzun katranla sıvanmasının şiddetidir.

( **أبو عبيد** ) : **المُدَجَّل**: katranla dağlanıp sıvanmış devedir.

**دِجْلَةُ**: Irak nehrinin özel adıdır; **دُجَيْل**: Dicle’den ayrılıp çıkan küçük nehirdir.

**الليث** dedi: **الدَّجَّالُ** yalancı mesihdir; onun **دَجْلُهُ**: sihri ve yalanıdır; çünkü o, hakkı bâtılıyla **يُدْجِلُ** (örtüp karıştırır). Ve denir ki: o, bu ümmetin sonunda çıkacak Yahudilerden bir adamdır.

( قلت ) : her yalancı **دجال**’dır; çoğulu: **دجَّالون**. Yalancıya **دَجَّالٌ** denildi; çünkü yalanıyla hakkı örter.

**الأصمعي** dedi: deve katranla dağlanıp sıvandığında, bütünüyle (her tarafı) olursa, işte bu **التدجيل**’dir; ve onu **دجَّلته**. Onu **المساعر** içine koyarsan, işte bu: **الدَّسُّ**.

Dedi ki: **الدّجَّالة**: büyük kafiledir. Ve şu beyit okunmuştur:
دجَّالة من أعظم الرِّفاق

Ve her neyi altın suyu ve başkasıyla yaldızladıysan, onu **دجَّلته**.

Altın suyuna **دَجَّالٌ** denir; bununla **الدّجّال** benzetilmiştir; çünkü o, içte sakladığının tersini gösterir.

**دلج** : **ابن السكيت** dedi: kavim bütün gece yürüdüğünde **أَدْلَجَ القوم إدلاجاً**; onlar **مُدْلِجُونَ**’dur. **الدال**’ı şeddeli yaparak **ادّلجوا**: gecenin sonunda yürüdüklerinde. Ve şu beyit okunmuştur:
إن لَهَا لَسَائِقاً خَدَلَّجَا
لم يُدلِجِ الليلة فيمن أدلجا

Ve denir ki: gecenin sonunda çıktığımızda **بِدَلْجَةٍ** ve **دُلْجَةٍ** ile çıktık.

**الليث** dedi: o, **الدَّلَجُ** ve **الدُّلْجَةُ**’dir; fiil: **الإدلاَجُ** ve **الادِّلاَجُ**.

**المُدْلِجُ**: kirpinin adlarındandır; geceleyin koşuşturmakla sakinleşmediği için **مُدْلجاً** adlandırılmıştır. **عبدَةُ** dedi:
قَوْمٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم
حَدَجُوا قَنَافِذَ بالنميمة تَمْزَعُ

( **أبو عبيد عن أبي عمرٍ و** ) : **المَدْلَجُ**: havuz ile kuyu arasındaki yerdir; **الأصمعي** de böyledir.

**الدَّالِجُ**: kovayla kuyu ile havuz arasında gidip gelen, onu (suyu) havuza boşaltandır. Ve şu beyit okunmuştur:
بَانَتْ يداه عن مُشَاشِ والجِ
بَيْنُونَةَ السلم بكف الدَّالجِ

Ve **دَلَجَ يَدْلُجُ دُلُوجاً**.

Ve develer sağıldığında sütü çanaklara taşıyana **دَالِجٌ** denir.

Sütün taşındığı büyük kap: **المِدلجَةُ**’dir.

**الدَّوْلَجُ** ve **التَّوْلَجُ**: in’dir; aslı: **وَوْلَجٌ**; **الواو** **تاء**’ya çevrildi, sonra **دال**’a çevrildi. **التُّلَجُ**: kartal yavrusudur; aslı: **وُلَجٌ**.

**جلد** : **الليث** dedi: **الجِلدُ**: hayvan bedeninin örtüsüdür; ve “gözün **جِلْدَةُ**’si” denir. Allah جل وعز, ateş ehlinin sahiplerini anarak, uzuvları şahitlik ettiğinde şöyle dedi: ( **وَقَالُواْ لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتُّمْ عَلَيْنَا قَالُو اْ أَنطَقَنَا اللَّهُ الَّذِى أَنطَقَ كُلَّ شَىْءٍ** ) ( فصلت : 21 ). Tefsir ehli dedi ki: ve ferclerine dediler; Allah, onlardan kinaye olarak **الجلود** ile ifade etti. **الفرَّاء** dedi: buradaki **الجِلْدُ**: erkektir; Allah onu **الجلد** ile kinaye etti; nitekim dedi: ( **أَوْ جَآءَ أَحَدٌ مِّنْكُمْ مِّن الْغَآئِطِ** ) ( النساء : 43 ); **الغائط**: çöldür; bununla murad: yahut sizden biri ihtiyacını giderdi.

**المنذري**’nin, **ثعلب**’den, **سلمة**’den, **الفراء**’dan rivayeti: **القُلْفة** ve **القَلَفَة** ve **الرُّغْلة** ve **الرَّغْلة** ve **الجُلدة**; hepsi: **الغُرلة**’dir. **الفرزدق** dedi:
من آل حَوْرَانَ لم تَمْسَسْ أُيُورَهُم
موسى فَتَقْطَعَ عنهم يابس الجُلَدِ

**ابن السكيت** dedi: **الجَلْدُ**: **جَلَدَهُ يَجْلِدُهُ جَلْداً**’nın mastarıdır.

Adam **جَلْدٌ** ve **جليد**’dir; **الجَلَدِ** ve **الجَلاَدَةِ**si açık olandır.

Ve **الجلد** ayrıca: yavruları olmayan ve sütleri bulunmayan develerdir.

**الجَلَدُ**: deve yavrusunun **جِلْدُ**’ünün yüzülmesi, sonra içine **ثماماً** yahut ağaçtan başka bir şey doldurulmasıdır; sonra annesi ona döndürülür de onu benimser. **العجاج** dedi:
وقد أرَانِي للغَوَانِي مَصْيَدَا
مُلاوَةً كأن فوقي جَلَدَا

Yani: beni benimserler ve bana yönelirler; tıpkı devenin **الجَلَدَ**’i benimsemesi gibi.

Dedi ki: **الجَلَدُ**: yerin kalın olanıdır. Ve şu beyit okunmuştur:
والنَّؤْيُ كالحوض بالمظلومة الجَلَدِ

**ابن الأعرابي** derdi ki: **الجِلْدُ** ve **الجَلَدُ**: birdir; **شِبْهٍ** ve **شَبَهٍ** gibi.

**ابن السكيت** dedi: onun dediği bilinmiş değildir.

Dedi ki: develer için **التجليد**, koyunlar için **السَّلخِ** menzilesindedir; ve deveyi yüzdüğümde **جلَّدْتُ الناقة**.

**الليث** dedi: “bu, **أرض جلدة**” ve “**مكان جلد**” denir; hepsi: **الجَلَدَاتُ**.

Ve “**ناقة جَلْدَةٌ**” ve “**نوق جَلَدَاتٌ**”: işte bunlar, işte ve yürüyüşe güçlü olanlardır.

Ve “kılıçla onu **جلداً** olarak **جَلَدْتُهُ**” denir: derisini vurduğunda.

Ve “kılıçlarla onlarla **جلاداً** olarak **وجالدناهم**” denir; yani birbirimizi vurduk.

Ve “onu yere **جلدتُ به الأرض**” yani onu yere serdim.

Dedi ki: kurtulmuş deveye **جَلْدَةٌ** denir; ve o, **لذات مَجْلُودٍ**’dur; yani onda **جلادة** vardır. Ve şu beyit okunmuştur:
من اللواتي إذا لانت عَرِيكَتُها
يبقى لها بعدها آلٌ ومجلُودُ

Dedi ki: onun **مجْلُودُها**’sı: **جَلَدِ**’inin kalıntısıdır; bunu **أبُو الدُّقَيْشِ** söyledi.

( **شمرٌ عن ابن الأعرابي** ) : yer, **الجَلِيدِ**’den dolayı **جُلِدَتِ**; insanlar **أَجْلَدَ** oldu; ot **وَجَلِدَ** oldu.

Ve **الصَّقيع** ve **الضَّريبِ** hakkında: bunun benzeri denir: yer **ضُرِبَتِ**; biz **أَضْرَبْنا**; ot **وضَرِبَ**.

Ağıtçının örtüsüne **مِجْلَدٌ** denir; çoğulu: **مَجالِدُ**.

**أبو عبيدٍ** dedi: bunlar, ağıtçılar elleriyle ağıt yaktıklarında tuttukları bezlerdir.

**عديُّ بنُ زيدٍ** dedi:
إذا ما تكَرَّهْتَ الخَلِيقَةَ لامْرِىءٍ
فلاَ تَغْشَهَا وَاجْلِدْ سِوَاها بمجْلَدِ

Yani: onun yolundan başka bir yol, ondan başka bir mezhep tut; ve onun dışındakine doğru yeryüzünde vur (yola koyul).

( **عمرو عن أبيه** ) : onu şuna **أَحْرَجتُهُ** ve **أَوْجَيْتُهُ** ve **أَجلَدْتهُ** ve **أَدْمَغْتُهُ** ve **أدْغَمتُهُ**: onu ona muhtaç kıldığımda.

( **ابن الأعرابي** ) : koyunu **جَزَزْتُ**; keçiyi **حَلَقْتُ**; deveyi **جَلْدْتُ**; Araplar bundan başkasını söylemez.

( **أبو عبيد عن الأصمعيِّ** ) : develerden **الجَلَدُ**: içinde küçükleri bulunmayan büyüklerdir.

Ve bize şu beyit okutuldu:
تَوَاكَلَها الأزْمانُ حتى أَجَأْنَهَا
إلى جَلَدٍ مِنها قليلِ الأسافِلِ

Onun **أسافلُها**’sı: küçükleridir.

**الفرَّاء** dedi: develerden **الجَلَدُ**: yanında yavruları olmayan, sıcağa ve soğuğa sabredenlerdir.

( قلت ) : develerden **الجَلَدُ**: sütleri olmayan; yavruları ondan ayrılıp gitmiş olanlardır.

**الجَلَدِ**’e, yaşça **بَناتُ اللبون** ve üstü girer; **الجَلَدُ** **أجلاداً** ve **أجاليدَ** olarak çoğul yapılır.

Buna **المخاضُ** ve **العِشارُ** ve **الحيالُ** da girer; yavrularını doğurunca **الجَلَد** adı ondan kalkar; ona **العِشارُ** ve **اللِّقَاحُ** denir.

( **أبو عبيد عن الأصمعي** ) : **الجلَدُ**: devenin yahut başka bir binek hayvanının derisinin yüzülmesi, sonra onu başka bir binek hayvanına giydirmektir. **العجاج** aslanı vasfederek dedi:
كأنْهُ في جَلَدٍ مُرَفّلِ

( **غَيْرُه** ) : **تَمْرَةٌ جَلْدَةٌ**: sert, sıkı olandır.

Ve şu beyit okunmuştur:
وكنتُ إذا ما قُرّب الزاد مُولَعاً
بِكُلِّ كُمَيْتٍ جَلَدَةٍ لَمْ تُوَسَّفِ

**المجلَّد**: yükten, ölçeği ve tartısı bilinen bir miktardır.

Ve denir ki: falan **عظيم الأجْلادِ والتَّجَالِيدِ**’dir; uzuvları ve bedeni iri güçlü olduğunda.

**الأجْلادِ**’ın çoğulu: **أجَالِدُ**; onlar bedenlerdir.

**القَسَامَةِ** hadîsinde: “( **رُدُّوا الأيمان على أجَالِدِهِم** )” yani onların bizzat kendileri üzerine; aynı şekilde: **التجاليد**. Şair dedi:
يَبْنِي تجاليدي وأقتَادَهَا
نَاوٍ كرأس الفَدَنِ المُؤْيَدِ

**وَجَلُودُ**: إفريقية’de bir köydür; ona nispet edilince “**جَلُوديٌّ**” denir; **الجيم**’in fethiyle.

**أبو زيد** dedi: kabı taşıdım da onu **فاجْتَلَدتُهُ**; ve içindekini **واجتلدتُ**: içindekinin hepsini içtiğinde.

( قلت ) : ve denir ki: **اجَتْلتُهُ**; ve içindekini **واجتلْتُ**.

( **أبو عبيد عن الفراء** ) : koyun doğurur da yavrusu ölürse, o **شَاةٌ جَلَدٌ**’dir.

Ona ayrıca **جَلّدَةٌ** de denir.

**جِمَاعُ جَلَدَةٍ**: **جَلَدٌ** ve **جَلَدَاتٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والدال وما يثلثهما)
(جدر) الجيم والدال والراء أصلان، فالأوّل الجِدار، وهو الحائط وجمعه جُدُر وجُدْران. والجَدرُ أصل الحائط. وفي الحديث: "اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر([1])". وقال ابن دريد: الجَدَرَةُ حيٌّ من الأزْدِ([2]) بنوا جدار الكعبة. ومنه الجَديرة، شيءٌ يُجعَل للغنم كالحظيرة. وجَدَر: قرية. قال:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])ومن هذا الباب قولهم هو جديرٌ بكذا، أي حريٌّ به. وهو مما ينبغي أن يثبت ويبني أمرَه عليه. ويقولون: الجديرة الطبيعة.
والأصل الثاني ظُهور الشيء، نباتاً وغيره. فالجُدَرِيُّ معروف، وهو الجَدَرِيُّ أيضاً. ويقال شاةٌ جَدْراءُ إذا كان بها ذاك، والجَدَر: سِلْعَةٌ تظهر في الجسد. والجَدْر النبات، يقال: أجْدَرَ المكانُ وجَدَرَ، إذا ظهر نباته. قال الجَعْدِي:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])والجَدْرُ: أثر الكَدْمِ بعُنق الحمار. قال رؤبة:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
وإنما يكون من هذا القياس لأنّ ذلك يَنْتَأُ جلدُه([6]) فكأنَّه الجُدَرِيّ.
(جدس) الجيم والدال والسين. كلمةٌ واحدة وهي الأرض الجادسة التي لا نبات فيها.
(جدع) الجيم والدال والعين أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من القَطْع يقال جَدَع أنفَه يَجْدَعُهُ جَدْعاً. وجَدَاع: السَّنة الشديدة؛ لأنها تذهبُ بالمال، كأنها جدعته. قال:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])والجَدِع: السيئ الغِذاء، كأَنه قُطع عنه غذاؤه. قال:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])ويقولون: جَادَعَ فلانٌ فلاناً، إذا خاصَمَه. وهذا من الباب، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يروم جَدْعَ صاحِبِه. ويقولون: "تركْتُ أرْضَ بني فُلانٍ تَجَادَعُ أفاعِيها". والمجَدَّع من النبات: ما أُكِل أعْلاه وبقي أسفلُه. وكلأ جُدَاع: دَوٍ، كأنَّه يَجْدَعُ مِنْ رَدَاءَته ووَخامته. قال:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
ومما شذَّ عن الباب المجدُوع المحبوس في السِّجن.
[(جدف)] الجيم والدال والفاء كلماتٌ كلُّها منفردةٌ لا يقاس بعضها ببعض، وقد يجيء هذا في كلامهم كثيراً.
فالمِجْداف مِجداف السَّفينة. وجناحا الطائرِ مجدافاه. يقال من ذلك جَدَف الطّائرُ إذا ردّ جناحَيه للطيران. وما أبْعَدَ قياسَ هذا من قولهم إنّ الجُدَافَى الغنيمة، [و] من قولهم إنّ التجديف كُفْران النِّعمة. وفي الحديث: "لا تجَدّفُوا بنعمة الله تعالى"،أي تَحْقِرُوها.
(جدل) الجيم والدال واللام أصلٌ واحدٌ، وهو من باب استحكام الشيء في استرسالٍ يكون فيه، وامتدادِ الخصومة ومراجعةِ الكلام. وهو القياس الذي ذكرناه.
ويقال للزّمام المُمَرِّ جَديل. والجَدْوَل: نهر صغيرٌ، وهو ممتدٌّ، وماؤُه أقْوى في اجتماع أجزائه من المنبطح السائح. ورجلٌ مجدولٌ، إذا كان قَضِيف الخِلْقة من غير هُزَال. وغلام جادِلٌ إذا اشتدّ. والجُدُول: الأعضاء، واحدها جَدِْل. والجادل من أولاد الإبل: فوق الرَّاشح. والدِّرع المجدولة: المحكمة العَمَل. ويقال جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله: قَوِيَ. والأجدَل: الصَّقر؛ سمِّي بذلك لقوّته. قال ذو الرمة يذكر حَميراً في عَدْوِها:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])الخَرَبُ: الذّكَر من الحبارى. أراد: ولّى الخَرَب ليسبِقَه ويطلبه.
ومن الباب الجَدَالة، هي الأرض، وهي صُلْبة. قال:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])ولذلك يقال طعَنَه فجدّلَه، أي رماه بالأرض. والمِجْدل: القَصْر، وهو قياسُ الباب. قال:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])والجَدَال: الخَلال، الواحدة جَدالة، وذلك أنّه صُلْبٌ غير نضيجٍ، وهو في أوّل أحواله إذا كان أخضَرَ. قال:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
وجَدِيلٌ: فحلٌ معروف. قال الرّاعي:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *
(جدم) الجيم والدال والميم يدلّ على القماءة والقِصَر. رجل جَدَمةٌ، أي قصير. والشاة الجَدَمة: الرّدِيّة القَمِيئة.
(جدو/ي) الجيم والدال والحرف المعتل خمسة أصول متباينة.
فالجَدَا مقصور: المطر العامّ، والعطيّة الجزْلة([15]). ويقال أجديت عليه. والجَدَاءُ ممدود: الغَنَاء، وهو قياس ما قبله من المقصور. قال:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])والثاني: الجَادِيُّ: الزَّعفران. والثالث: الجَدْي، معروف. والجَِدَايَة: الظّبية. والرابع: الجَدِيَّة القِطعة من الدم. والخامس جديتا السّرج ([17])، وهما تحت دفَّتيه.
(جدب) الجيم والدال والباء أصلٌ واحدٌ يدل على قلّة الشيء. فالجدب: خِلاف الخِصْب، ومكانٌ جدِيبٌ.
ومن قياسه الجَدْبُ، وهو العَيْب والتنقُّص. يقال جدَبْتُه إذا عِبْتَه. وفي الحديث: "جدَبَ لهم السَّمَرَ بعد العِشاء([18])"، أي عابه. قال ذو الرمة:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])أي إنه تعلَّلَ بالباطل لمّا لم يجدْ إلى الحقِّ سبيلا.
(جدث) الجيم والدال والثاء كلمةٌ واحدة: الجَدَث القَبْر، وجمعه أجداث.
(جدح) الجيم والدال والحاء أصلٌ واحدٌ، وهي خشبةٌ يُجْدح بها الدَّواء([20])، [لها] ثلاثة أعيار([21]). والمجدوحُ: شيءٌ كان يُشْرَب في الجاهلية، يُعْمَد إلى الناقة فتفْصَد ويُؤخَذُ دمُها في الإناء، ويشرب ذلك في الجَدْب. والمِجْدَح والمُجْدَح: نجم، وهي ثلاثةٌ كأنها أثافيّ. والقياس واحدٌ. قال:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
والمِجْدح: مِيسَمٌ من مواسم الإبل([23]) على هذه الصورة، يقال أجْدَحْت البَعير إذا وسمتَه بالمجْدَح.
---------------------
([1]) في اللسان: "وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأنصاري إلى النبي صلى الله عليه وسلم في سيول شراج الحرة: "اسقي أرضك حتى يبلغ الماء الجدر".
([2]) هم من بني زهران بن الأزد بن الغوث. انظر الاشتقاق 301، 317 والمعارف 48.
([3]) البيت لمعبد بن سعنة، كما في اللسان (فهج، جدر) وروايته فيهما وفي المجمل: "جيدرية" نسبة إلى "جدر" على غير قياس، أو أن اسم البلد جيدر، فنسب إليها على القياس، وصواب صدره: "ألا يا اصبحاني"؛ لأن قبله:
ألا يا أصبحاني قبل لوم العواذل *** وقبل وداع من زنيبة عاجل
([4]) في الأصل: "قد تستحقون"، صواب إنشاده من المجمل.
([5]) ديوان رؤبة 104، وقبله: * كأنها حقباء بلقاء الزلق *
([6]) في الأصل:" يتاله جلده"، والوجه ما أثبت.
([7]) البيت لأبي حنبل الطائي، كما في اللسان (جدع). وسيأتي في مادة (جزأ).
([8]) لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (جدع). وانظر الحيوان (4: 25) حيث أورد قصة للبيت. وقبله:
ليبكك الشرب والمدامة والفتـ  *** يان طرا وطامع طمعا
 ([9]) لربيعة بن مقروم الضبي، كما في اللسان (جدع): وصدره:
* وقد أصل الخليل وإن نآني *
([10]) ديوان ذي الرمة 16 وجمهرة أشعار العرب 181.
([11]) الرجز في اللسان (13: 41، 109). والآلة: الحالة.
([12]) للأعشى في ديوانه 108 واللسان (جدل).
([13]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (جدل) وأمالي ثعلب 551. وصدره:
* وسارت إلى يبرين خمساً فأصبحت *
([14]) صدره كما في جمهرة أشعار العرب 173:
* شم الحوارك جنحاً أعضادها *
([15]) في الأصل: "الجدلة".
([16]) البيت لمالك بن العجلان. كما في اللسان (جدا).
([17]) يقال جدية، كظبية وغنية.
([18]) وكذا في المجمل، والرواية المشهورة: "جدب لنا عمر السمر بعد عتمة".
([19]) ديوان ذي الرمة 43 واللسان (جدب).
([20]) في الأصل: "الدو"، صوابه من المجمل.
([21]) أعيار، أي هنات ناتئة كأعيار السهام. وفي اللسان: "ثلاثة شعب" وفي المجمل: "ثلاثة جوانب".
([22]) جزء من بيت لدرهم بن زيد الأنصاري، كما في اللسان (جدع، طعن). وهو بتمامه:
وأطعن بالقوم شطر الملو *** ك حتى إذا خفق المجدح
          وطعن: ذهب ومضى. قال ابن بري: "ورواه القالي: وأظعن بالظاء المعجمة".
([23]) المواسم: جمع ميسم على الأصل، وإن شئت قلت "مياسم" على اللفظ.

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الدال** وما يثلثهما)

(**جدر**) **الجيم** ve**الدال** ve**الراء** iki asıldır; birincisi **الجِدار**dır; o, duvardır; çoğulu **جُدُر** ve **جُدْران**dır. Ve **الجَدرُ** duvarın aslıdır. Hadiste: “Sula ey Zübeyr, ve suyu **الجَدْر**’e dönsün diye bırak.” dedi. İbn Düreyd dedi: **الجَدَرَةُ** **الأزْدِ**’den bir kabiledir; Kâbe’nin duvarını inşa ettiler. Ondan **الجَديرة** (vardır): koyun için ağıla benzer şekilde yapılan bir şey. Ve **جَدَر**: bir köy. Dedi ki:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي
Ve bu bâbdan onların “o, şuna **جديرٌ**” demeleri (vardır); yani ona lâyık/ehildir. Ve o, sabit kılınması ve işini onun üzerine bina etmesi gereken şeylerdendir. Ve derler ki: **الجديرة** tabiat(tır).

İkinci asıl, şeyin zuhurudur; bitki olarak ve başkası olarak. Şu hâlde **الجُدَرِيُّ** mâlûmdur; o, **الجَدَرِيُّ** de (denir). Ve “bir koyun **جَدْراءُ**” denir; onda o (hastalık) bulunduğu zaman. Ve **الجَدَر**: bedende beliren bir urdur. Ve **الجَدْر** bitkidir; “mekân **أجْدَرَ** ve **جَدَرَ**” denir; bitkisi göründüğü zaman. **الجَعْدِي** dedi ki:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا
Ve **الجَدْرُ**: eşeğin boynundaki ısırma izidir. Rü’be dedi ki:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ *
Ve ancak bu kıyastan olur; çünkü o (iz) derisi kabarır; sanki o **الجُدَرِيّ**dir.

(**جدس**) **الجيم** ve**الدال** ve**السين**. Tek bir kelimedir; o da bitki bulunmayan **الأرض الجادسة**’dir.

(**جدع**) **الجيم** ve**الدال** ve**العين** tek bir asıldır; o, kesmenin bir cinsidir; “burnunu **جَدَع** etti, onu **يَجْدَعُهُ** **جَدْعاً**” denir. Ve **جَدَاع**: şiddetli yıl; çünkü malı götürür; sanki onu kesmiştir. Dedi ki:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ
Ve **الجَدِع**: kötü beslenen; sanki ondan gıdası kesilmiştir. Dedi ki:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا
Ve derler ki: “falanca falancayla **جَادَعَ**”; onu çekiştiği zaman. Bu da bâbdandır; sanki her biri arkadaşını **جَدْعَ** etmeyi ister. Ve derler ki: “Ben, Benî Fülân’ın toprağını bıraktım; yılanları **تَجَادَعُ**.” Ve bitkiden **المجَدَّع**: üstü yenmiş, altı kalmış olan. Ve **كلأ جُدَاع**: bir hastalıktır; sanki kötülüğü ve ağırlığı sebebiyle (insanı) keser. Dedi ki:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ *
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **المجدُوع**; zindanda hapsedilmiş olan.

[(**جدف**)] **الجيم** ve**الدال** ve**الفاء** kelimelerdir; hepsi tek başınadır; bazısı bazısına kıyas edilmez; bu onların كلامında çokça gelir.
Şu hâlde **المِجْداف** geminin küreğidir. Ve kuşun iki kanadı onun iki **مجداف**’ıdır. Bundan “kuş **جَدَف** etti” denir; uçmak için iki kanadını geri çevirdiği zaman. Ve bunun kıyası, onların “**الجُدَافَى** ganimettir” sözünden, ve onların “**التجديف** nimeti inkârdır” sözünden ne kadar uzaktır. Hadiste: “Allah Teâlâ’nın nimetiyle **لا تجَدّفُوا**”; yani onu küçümsemeyin.

(**جدل**) **الجيم** ve**الدال** ve**اللام** tek bir asıldır; o, içinde bir akış/salınış bulunan şeyin sağlamlaşması bâbındandır; ve husumetin uzaması ve sözün karşılıklı gözden geçirilmesi (bâbındandır). O, zikrettiğimiz kıyastır.
Ve sert gem için **جَديل** denir. Ve **الجَدْوَل**: küçük nehirdir; o uzamıştır; ve suyu, yayılıp düzleşen akıcıdan, parçalarının toplanmasında daha kuvvetlidir. Ve “bir adam **مجدول**” (denir); yaratılışça zayıflık olmaksızın ince yapılı olduğu zaman. Ve “bir oğlan **جادِل**” (denir); sertleşip güçlendiği zaman. Ve **الجُدُول**: uzuvlardır; tekili **جَدِْل**’dir. Ve develerin yavrularından **الجادل**: **الرَّاشح**’ın üstündedir. Ve **الدِّرع المجدولة**: işi sağlam yapılmış olan (zırh). Ve “tane, başağında **جَدَلَ**” denir: kuvvetlendi. Ve **الأجدَل**: doğandır; kuvveti sebebiyle böyle adlandırıldı. Zü’r-Rumme, koşuşlarında eşekleri anarak dedi ki:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ
**الخَرَبُ**: toy kuşunun erkeğidir. Muradı: **الخَرَبُ** döndü; onu geçmek ve onu aramak için.

Ve bâbdan **الجَدَالة** (vardır): o, yerdir; ve o serttir. Dedi ki:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ
Bundan dolayı “ona sapladı da onu **جدّلَه**” denir; yani onu yere attı. Ve **المِجْدل**: köşktür; o, bâbın kıyasıdır. Dedi ki:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ
Ve **الجَدَال**: yeşil hurmanın içindeki lifli kısım; tekili **جَدالة**; çünkü o, serttir, olgunlaşmamıştır; ve o, yeşil olduğu zaman hâllerinin başlangıcındadır. Dedi ki:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها *
Ve **جَدِيلٌ**: mâlûm bir damızlık erkektir. **الرّاعي** dedi ki:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً *

(**جدم**) **الجيم** ve**الدال** ve**الميم** alçaklığa ve kısalığa delâlet eder. “Bir adam **جَدَمةٌ**” (denir); yani kısa. Ve **الشاة الجَدَمة**: kötü, alçak (olan koyun).

(**جدو/ي**) **الجيم** ve**الدال** ve illetli harf, birbirinden ayrı beş asıldır.
Şu hâlde **الجَدَا** maksûr: genel yağmur ve bol bağış. Ve “ona **أجديت**” denir. Ve **الجَدَاءُ** memdûd: zenginliktir; o, önceki maksûrun kıyasına göredir. Dedi ki:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها
İkincisi: **الجَادِيُّ**: safrandır. Üçüncüsü: **الجَدْي**; mâlûmdur. Ve **الجَِدَايَة**: ceylandır. Dördüncüsü: **الجَدِيَّة** kandaki parçadır. Beşincisi: **جديتا السّرج**; ikisi de eyerin iki kanadının altındadır.

(**جدب**) **الجيم** ve**الدال** ve**الباء** tek bir asıldır; şeyin azlığına delâlet eder. Şu hâlde **الجدب**: **الخِصْب**’in zıddıdır; ve **مكانٌ جدِيبٌ** (vardır).
Ve onun kıyasından **الجَدْبُ** (vardır): ayıplama ve eksiltme. “Onu **جدَبْتُه**” denir; onu ayıpladığın zaman. Hadiste: “Onlar için yatsıdan sonra sohbeti **جدَبَ** etti”; yani onu ayıpladı. Zü’r-Rumme dedi ki:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ
Yani o, hakka bir yol bulamayınca bâtılla oyalanmıştır.

(**جدث**) **الجيم** ve**الدال** ve**الثاء** tek bir kelimedir: **الجَدَث** kabirdir; çoğulu **أجداث**’tır.

(**جدح**) **الجيم** ve**الدال** ve**الحاء** tek bir asıldır; o, ilaçla **يُجْدح** edilen bir tahta parçasıdır; onun üç çıkıntısı vardır. Ve **المجدوحُ**: câhiliyede içilen bir şeydir; deveye gidilir, damarı kesilir, kanı kapta alınır; ve bu, kıtlıkta içilirdi. Ve **المِجْدَح** ve **المُجْدَح**: bir yıldızdır; o üçtür; sanki ocak taşları gibidir. Ve kıyas birdir. Dedi ki:
* إذا خَفَق المجْدَحُ *
Ve **المِجْدح**: develerin dağlama işaretlerinden bir işarettir; bu şekil üzeredir; “deveyi **أجْدَحْت**” denir; onu **المجْدَح** ile dağladığın zaman.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الجدال: المفاوضة على سبيل المنازعة والمغالبة، وأصله من: جدلت الحبل، أي: أحكمت فتله ومنه: الجديل (الجديل والجدالة: الأرض. راجع: المحكم 1/179)، وجدلت البناء: أحكمته، ودرع مجدولة، والأجدل: الصقر المحكم البنية. والمجدل: القصر المحكم البناء، ومنه: الجدال، فكأن المتجادلين يفتل كل واحد الآخر عن رأيه. وقيل: الأصل في الجدال: الصراع وإسقاط الإنسان صاحبه على الجدالة، وهي الأرض الصلبة. قال الله تعالى: ﴿وجادلهم بالتي هي أحسن﴾ [النحل/125]، ﴿الذين يجادلون في آيات الله﴾ [غافر/35]، ﴿وإن جادلوك فقل الله أعلم﴾ [الحج/68]، ﴿قد جادلتنا فأكثرت جدالنا﴾ [هود/32]، وقرئ: (جدلنا) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها ابن عباس. انظر: تفسير القرطبي 9/28؛ وإعراب القرآن للنحاس 2/88). ﴿ما ضربوه لك إلا جدلا﴾ [الزخرف/58]، ﴿وكان الإنسان أكثرشيء جدل﴾ [الكهف/54]، وقال تعالى: ﴿وهم يجادلون في الله﴾ [الرعد/13]، ﴿يجادلنا في قوم لوط﴾ [هود/74]، ﴿وجادلوا بالباطل﴾ [غافر/5]، ﴿ومن الناس من يجادل في الله﴾ [الحج/3]، ﴿ولا جدال في الحج﴾ [البقرة/197]، ﴿يا نوح قد جادلتنا﴾ [هود/32].

##### Türkçe

- **الجدال**: çekişme ve galebe yolu üzere müzakere; aslı şundandır: **جدلت الحبل**; yani: onun bükümünü sağlam yaptım. Ondandır: **الجديل** (**الجديل** ve **الجدالة**: yer. Bkz.: **المحكم** 1/179), ve **وجدلت البناء**: onu sağlam yaptım; ve **درع مجدولة**; ve **الأجدل**: bünyesi sağlam şahin. Ve **المجدل**: yapısı sağlam köşk; ondandır: **الجدال**; sanki **المتجادلين**’den her biri ötekini kendi görüşünden büküp çevirir. Ve denildi ki: **الجدال**’da asl olan: güreşmek ve insanın arkadaşını **الجدالة** üzerine düşürmektir; o da sert yerdir. Yüce Allah dedi ki: ﴿وجادلهم بالتي هي أحسن﴾ [النحل/125]، ﴿الذين يجادلون في آيات الله﴾ [غافر/35]، ﴿وإن جادلوك فقل الله أعلم﴾ [الحج/68]، ﴿قد جادلتنا فأكثرت جدالنا﴾ [هود/32]، ve şöyle okunmuştur: (**جدلنا**) (ve o şâz bir kıraattir; onu İbn عباس okumuştur. Bkz.: **تفسير القرطبي** 9/28؛ ve **إعراب القرآن للنحاس** 2/88). ﴿ما ضربوه لك إلا جدلا﴾ [الزخرف/58]، ﴿وكان الإنسان أكثرشيء جدل﴾ [الكهف/54]، ve Yüce Allah dedi ki: ﴿وهم يجادلون في الله﴾ [الرعد/13]، ﴿يجادلنا في قوم لوط﴾ [هود/74]، ﴿وجادلوا بالباطل﴾ [غافر/5]، ﴿ومن الناس من يجادل في الله﴾ [الحج/3]، ﴿ولا جدال في الحج﴾ [البقرة/197]، ﴿يا نوح قد جادلتنا﴾ [هود/32].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج د ل
جدل الحبل‏:‏ فتله وزمام مجدوزل وهو الجديل‏.‏
تقول‏:‏ كأن في الجديل إحدى بنات جديل‏.‏
وطعنه فجدله‏:‏ ألقاه على الجدالة وهي الأرض‏.‏
قال‏:‏ قد أركب الآلة بعد الآلة وأترك العاجز بالجدالـة وتقـول‏:‏ إن وقفن فمجادل وإن مررن فأجادل‏:‏ إن وقفن فقصور وإن مررن فصقور‏.‏
قال الأعشى‏:‏ في مجدل شد بنيانه يزل عنه ظفر الطائر وكان فلان جدالاً فصار تماراً وهو بائع الجدال وهو البلح سمي لاشتداده أو بائع الحمام في الجديلة وهي الشريجة‏.‏
وشاد قصره بصم الجندل وبصم الجنادل الواحدة جندلة والنون مزيدة والوزن فنعلة من الجدل‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ امرأة مجدولة الخلق‏:‏ قضيفة‏.‏
ودرع مجدولة وجدلاء‏:‏ محكمة وعمل على جديلته أي علـى شاكلته التي جدل عليها‏.‏
وركب جديلته أي عزيمة رأيه‏.‏
واستقام جدول القوم إذا انتظم أمرهـم كالـدول إذا اطـرد وتنابـع جريـه‏.‏
ونظـر أعرابـي إلـى قافلة الحاج متتابعة فقال‏:‏ أما الحاج فقد استقام جدولهم‏.‏

##### Türkçe

ج د ل
**جدل الحبل**: onu büktü; ve **زمام** (yular) **مجدوزل**’dir; o da **الجديل**’dir.
Dersin ki: Sanki **الجديل**’de **إحدى بنات جديل** vardır.
Ve onu mızrakladı da **فجدله**: onu **الجدالة** üzerine attı; o da yer (toprak)tır.
Dedi ki: “Âleti âletten sonra bindiririm ve âcizi **بالجدالة**’de bırakırım.” Ve dersin ki: **إن وقفن فمجادل وإن مررن فأجادل**: “Eğer dururlarsa kaleler; eğer geçerlerse şahinler.”
**قال الأعشى**: “**في مجدل شد بنيانه يزل عنه ظفر الطائر**” Ve falan kimse **جدالاً** idi, sonra **تماراً** oldu; o, **الجدال** satıcısıdır; o da hurmadır; sertliğinden dolayı adlandırıldı; yahut **الحمام** satıcısıdır, **الجديلة**’de; o da **الشريجة**’dir.
Ve kalesini **بصم الجندل** ile ve **بصم الجنادل** ile yükseltti; bir tanesi **جندلة**’dir; **النون** ziyadedir; vezin **فنعلة**’dir, **الجدل**’den.
Ve mecazdan: **امرأة مجدولة الخلق**: ince yapılı.
Ve **درع مجدولة** ve **وجدلاء**: sağlamlaştırılmış. Ve onun **جديلته**’si üzere, yani onun üzerine **جدل** olunduğu şekli üzere iş yaptı.
Ve onun **جديلته**’sine bindi: görüşünün azmi.
**جدول القوم** doğrulduğu zaman, onların işi intizam bulur; **الدول** gibi, akıp gittiği ve akışı kaynaklanıp fışkırdığı zaman.
Ve bir bedevî, hac kafilesine art arda (giden) olarak baktı da dedi ki: “Hacca gelince, onların **جدول**’u doğrulmuştur.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَدْل: شِدَّة الفَتْل. وجَدَلْتُ الحَبْلَ أَجْدِلُه جَدْلاً إِذا شددت فَتْله وفَتَلْتَه فَتْلاً مُحْكَماً؛ ومنه قيل لزمام الناقة الجَدِيل. ابن سيده: جدل الشيءَ يَجْدُله ويَجْدِله جَدْلاً أَحكم فَتْله؛ ومنه جارية مَجْدُولة الخَلْق حَسَنة الجَدْل. والجَدِيل: الزمام المجدول من أَدم؛ ومنه قول امرئ القيس:
وكَشْحٍ لطيفٍ كالجَدِيل مُخَصَّرٍ،
وسَاقٍ كأُنْبُوب السَّقِيِّ المُذلَّل
قال: وربما سُمِّي الوِشاح جَدِيلاً؛ قال عبد افيفي بن
عجلان النهدي:
جَديدة سِرْبالِ الشَّبابِ، كأَنَّها
سَقِيّة بَرْدَيٍّ نَمَتْها غُيُولها
كأَنَّ دِمَقْساً أَو فُروعَ غَمامةٍ،
على مَتْنِها، حيث اسْتَقَرَّ جَديلُها
وأَنشد ابن بري لآخر:
أَذكَرْت مَيَّةَ إِذ لها إِتْبُ،
وجَدَائلٌ وأَنامِلٌ خُطْبُ
والجَدِيل: حَبْل مفتول من أَدم أَو شعر يكون في عُنق البعير أَو الناقة، والجمع جُدُلٌ، وهو من ذلك. التهذيب: وإِنه لَحَسن الأَدَم وحَسَن الجَدْل إِذا كان حسن أَسْرِ الخَلْق. وجُدُول الإِنسان: قَصَبُ اليدين والرجلين.
والجَدْل والجِدْل: كل عَظْم مُوَفَّر كما هو لا يكسَر ولا يُخْلَط به غيرُه. والجِدْل: العضو، وكل عضو جِدْل، والجمع أَجْدال وجُدُول، وقيل: كل عظم لم يكسر جَدْل وجِدْل. وفي حديث عائشة، رضي افيفي عنها: العَقِيقة تُقْطَع جُدُولاً لا يُكْسَر لها عَظْم؛ الجدُول: جمع جَدْل وجِدْل، بالفتح والكسر، وهو العضو.
ورجل مَجْدول، وفي التهذيب: مَجْدول الخَلْق لَطيف القَصَب مُحْكَم الفَتْل. والمجدول: القَضِيف لا من هُزَال. وغلام جادل: مُشْتَدّ. وساقٌ مَجْدولة وجدْلاء: حَسنَة الطَّيِّ، وساعد أَجْدَل كذلك؛ قال الجعدي: فأَخْرَجَهم أَجْدَلُ السَّاعِدَيْـ
نِ، أَصْهَبُ كالأَسَدِ الأَغْلَب
وجَدَل وَلَدُ الناقة والظبية يَجْدُل جُدُولاً: قَوِي وتَبِع أُمه. والجَادِل من الإِبل: فَوْقَ الرَّاشِح، وكذلك من أَولاد الشَّاءٍ، وهو الذي قد قَوِي ومَشى مع أُمه، وجَدَل الغلام يَجْدُل جُدُولاً واجْتَدل كذلك. والأَجدَل: الصَّقْر، صفة غالبة، وأَصله من الجَدْل الذي هو الشِّدَّة، وهي الأَجادِل، كَسَّروه تكسير الأَسماءِ لغلبة الصفة، ولذلك جعله سيبوبه مما يكون صفة في بعض الكلام واسماً في بعض اللغات، وقد يقال للأَجدل أَجْدَليٌّ، ونظيره عَجَمِيٌّ وأَعْجَمِيٌّ؛ وأَنشد ابن بري لشاعر: كأَنَّ بَني الدعماءِ، إِذ لَحِقُوا بِنا،
فِراخُ القَطَا لاقَيْنَ أَجْدَلَ بازِيَا
الليث: إِذا جَعَلْت الأَجْدل نعتاً قلت صَقْر أَجْدَل وصُقُور جُدْل، وإِذا تركته اسماً للصَّقْر قلت هذا الأَجْدَل وهي الأَجادل، لأَن الأَسماء التي على أَفْعَل تجمع على فُعْل إِذا نُعِت بها، فإِذا جعلتها أَسماء مَحْضة جمعت على أَفَاعل؛ وأَنشد أَبو عبيد:
يَخُوتُونَ أُخْرى القَوْم خَوْتَ الأَجَادل
أَبو عبيد: الأَجادل الصُّقُور، فإِذا ارتفع عنه فهو جادل. وفي حديث مطرف: يَهْوِي هُوِيَّ الأَجادل؛ هي الصقور، واحدها أَجدل والهمزة فيه زائدة. والأَجدل: اسم فرس أَبي ذَرٍّ الغِفاري، رحمه افيفي ، على التشبيه بما تقدم.
وجَدَالة الخَلْق: عَصْبُه وطَيُّه؛ ورَجل مَجْدول وامرأَة مجدولة. والجَدَالة: الأَرض لشِدَّتها، وقيل: هي أَرض ذات رمل دقيق؛ قال الراجز: قد أَرْكَب الآلَةَ بعد الآله،
وأَتْرُك العَاجِزَ بالجَدَاله
والجَدْل: الصَّرْع. وجَدَله جَدْلاً وجَدَّله فانْجدل وتَجَدَّل: صَرَعه على الجَدَالة وهو مجدول، وقد جَدَلْتُه جَدْلاً، وأَكثر ما يقال جَدَّلْته تَجْديلاً، وقيل للصَّرِيع مُجَدَّل لأَنه يُضْرَع على الجَدَالة. الأَزهري: الكلام المعتمد: طَعَنَه فَجَدَّله. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: أَنا خاتم النبيين في أُم الكتاب وإِن آدم لَمُنْجَدِل في طينته؛ شمر: المنجدل الساقط، والمُجَدَّل المُلْقى بالجَدَالة، وهي الأَرض؛ ومنه حديث ابن صياد: وهو مُنْجَدِل في الشمس، وحديث علي حين وقف على طلحة وهو قتيل فقال: أَعْزِزْ عَلَيَّ أَبا محمد أَن أَراك مُجَدَّلاً تحت نُجوم السماء أَي مُلْقىً على الأَرض قَتيلاً. وفي حديث معاوية أَنه قال لصعصعة: ما مرَّ عليك جَدَّلتْه أَي رميته وصرعته؛ وقال الهذلي:مُجَدَّل يَتَكَسَّى جِلْدُه دَمَه،
كما تَقَطَّرَ جِذْعُ الدَّوْمة القُطُلُ
يقال: طعنه فجدَله أَي رماه بالأَرض فانجدل سَقَط. يقال: جَدَلتْه، بالتخفيف، وجَدَّلته، بالتشديد، وهو أَعم. وعَنَاق جَدْلاء: في أُذُنها قِصَر. والجَدَالة: البَلْحة إِذا اخْضَرَّت واستدارت، والجمع جَدَالٌ؛ قال بعض أَهل البادية ونسبه ابن بري للمخبل السعدي:
وسارت إِلى يَبْرِينَ خَمْساً، فأَصْبَحَتْ
يَخِرُّ على أَيدي السُّقَاة جَدَالُها
قال أَبو الحسن: قال لي أَبو الوفاء الأَعرابي جَدَالها ههنا أَولادُها، وإِنما هو للبلح فاستعاره. قال ابن الأَعرابي: الجَدَالة فوق البَلَحة، وذلك إِذا جَدَلَتْ نَوَاتُها أَي اشتدَّت، واشتُقَّ جُدول، ولد الظبية، من ذلك؛ قال: ولا أَدري كيف قال إِذا جَدَلَت نواتها لأَن الجَدَالة لا نواة لها، وقال مرَّة: سمِّيت البُسْرَة جَدَالة لأَنها تشتد نواتها وتستتم قبل أَن تُزْهِي، شبهت بالجَدَالة وهي الأَرض. الأَصمعي: إِذا اخضرَّ حَبُّ طَلْع النخيل واستدار قبل أَن يشتد فإِن أَهل نجد يسمونه الجَدَال. وجَدَل الحَبُّ في السنبل يَجْدُل: وقع فيه؛ عن أَبي حنيفة، وقيل قَوِي. والمِجْدَل: القَصْر المُشْرِف لوَثَاقَة بنائه، وجمعه مَجَادل؛ ومنه قول الكميت:
كَسَوْتُ العِلافِيَّاتِ هُوجاً كأَنَّها
مَجَادِلُ، شدَّ الراصفون اجْتِدَالَها
والاجتدال: البنيان، وأَصل الجَدْل الفَتْل؛ وقال ابن بري: ومثله لأَبي كبير:
في رأُس مُشْرِفة القَذال، كأَنما
أَطْرُ السحابِ بها بَياضُ المِجْدَل
وقال الأَعشى:
في مِجْدَلٍ شُدِّدَ بنيانُه،
يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائر
(* في الصحاح: شيّد)
ودِرْع جَدْلاءُ ومَجْدولة: مُحْكَمة النسج. قال أَبو عبيد: الجَدْلاء والمجدولة من الدروع نحوُ المَوْضونة وهي المنسوجة، وفي الصحاح: وهي المحكمة؛ وقال الحطيئة:
فيه الجِيَادُ، وفيه كل سابغة
جَدْلاءُ مُحْكمة من نَسْج سَلاَّم
الليث: جمع الجَدْلاء جُدْل. وقد جُدِلَت الدروعُ جُدْلاً إِذا أُحكمت. شمر: سمِّيت الدُّروع جَدْلاً ومجدولة لإِحكام حَلَقِها كما يقال حَبْل مجدول مفتول؛ وقول أَبي ذؤَيب:
فهن كعِقْبان الشَّرِيج جَوَانِحٌ،
وهم فوقها مُسْتَلْئِمو حَلَق الجَدْل
أَراد حَلَق الدرع المجدولة فوضع المصدر موضع الصفة الموضوعة موضع المَوصوف. والجَدْل: أَن يُضْرب عُرْضُ الحَديد حتى يُدَمْلَج، وهو أَن تضرب حروفه حتى تستدير. وأُذُن جَدْلاء: طويلة ليست بمنكسرة، وقيل: هي كالصَّمْعاءِ إِلاَّ أَنها أَطول، وقيل: هي الوَسَط من الآذان. والجِدْل والجَدْل: ذَكَر الرجل، وقد جَدَل جُدولاً فهو جَدِل وجَدْل عَرْدٌ؛ قال ابن سيده: وأُرى جَدِلاً على النسب. ورأَيت جَدِيلَةَ رَأْيه أَي عزيمتَه. والجَدَل: اللَّدَدُ في الخُصومة والقدرةُ عليها، وقد جادله مجادلة وجِدالاً. ورجل جَدِل ومِجْدَل ومِجْدال: شديد الجَدَل. ويقال: جادَلْت الرجل فجَدَلته جَدْلاً أَي غلبته. ورجل جَدِل إِذا كان أَقوى في الخِصام. وجادَله أَي خاصمه مُجادلة وجِدالاً، والاسم الجَدَل، وهو شدَّة الخصومة. وفي الحديث: ما أُوتَي الجَدَل قومٌ إِلاَّ ضَلُّوا؛ الجَدَل: مقابلة الحجة بالحجة؛ والمجادلة: المناظرة والمخاصمة، والمراد به في الحديث الجَدَلُ على الباطل وطَلَبُ المغالبة به لا إَظهار الحق فإِن ذلك محمود لقوله عز وجل: وجادلهم بالتي هي أَحسن. ويقال: إِنه لَجَدِل إِذا كان شديد الخِصام، وإِنه لمجدول وقد جادل. وسورة المُجادَلة: سورة قد سمع الله لقوله: قد سمع الله قول التي تجادلك في زوجها وتشتكي إِلى الله؛ وهما يَتَجادلان في ذلك الأَمر. وقوله تعالى: ولا جِدال في الحج؛ قال أَبو إِسحق: قالوا معناه لا ينبغي للرجل أَن يجادل أَخاه فيخرجه إِلى ما لا ينبغي. والمَجْدَل: الجماعة من الناس؛ قال ابن سيده: أُراه، لأَن الغالب عليهم إِذا اجتمعوا أَن يتجادلوا؛ قال العجاج:
فانْقَضَّ بالسَّيْر ولا تَعَلَّلِ
بِمَجْدَل، ونِعْم رأْسُ المَجْدَلِ
والجَدِيلة: شَرِيجة الحمام ونحوها، ويقال لصاحب الجَدِيلة: جَدَّال، ويقال: رجل جَدَّال بَدَّال منسوب إِلى الجَدِيلة التي فيها الحَمام. والجَدَّال: الذي يَحْصُر الحَمام في الجَدِيلة. وحَمام جَدَليٌّ: صغير ثقيل الطيران لصغره. ويقال للرجل الذي يأْتي بالرأْي السَّخِيف: هذا رأْي الجَدّالين والبَدّالين، والبَدَّال الذي ليس له مال إِلاَّ بقدر ما يشتري به شيئاً، فإِذا باعه اشترى به بَدَلاً منه فمسي بَدَّالاً. والجَدِيلة: القَبِيلة والناحية. وجَدِيلة الرجل وجَدْلاؤُه: ناحيته. والقوم على جَدِيلة أَمرهم أَي على حالهم الأَول. وما زال على جَدِيلة واحدة أَي على حال واحدة وطريقة واحدة. وفي التنزيل العزيز: قل كُلٌّ يعمَلُ على شاكِلَتِه؛ قال الفراء: الشاكلة الناحية والطريقة والجَدِيلة، معناه على جَدِيلته أَي طريقته وناحيته؛ قال: وسمعت بعض العرب يقول: وعَبْدُ الملك إِذ ذاك على جَدِيلته وابن الزبير على جَدِيلته، يريد ناحيته. ويقال: فلان على جَدِيلته وجَدْلائه كقولك على ناحيته. قال شمر: ما رأَيت تصحيفاً أَشبه بالصواب مما قرأَ مالك بن سليمان عن مجاهد في تفسير قوله تعالى: قل كلٌّ يعمل على شاكِلَته، فصحَّف فقال على حَدٍّ يَلِيه، وإِنما هو على جَدِيلته أَي ناحيته وهو قريب بعضه من بعض. والجَدِيلة: الشاكلة. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: كَتَب في العبد إِذا غزا على جَدِيلته لا ينتفع مولاه بشيء من خدمته فأَسْهِم له؛ الجَدِيلة: الحالة الأُولى. وركب جَدِيلة رأْيه أَي عَزيمَته، أَراد أَنه إِذا غَزا منفرداً عن مولاه غير مشغول بخدمته عن الغزو. والجَدِيلة: الرَّهْط وهي من أَدَم كانت تُصنع في الجاهلية يأْتَزِر بها الصبيان والنساء الحُيَّض.
ورجل أَجْدَل المَنْكِب: فيه تَطَأْطؤ وهو خلاف الأَشْرَف من المناكب؛ قال الأَزهري: هذا خطأْ والصواب بالحاء، وهو مذكور في موضعه، قال: وكذلك الطائر، قال بعضهم: به سُمِّي الأَجْدَل والصحيح ما تقدم من كلام سيبويه.ابن سيده: الجَدِيلة الناحية والقبيلة. وجَدِيلة: بطن من قيس منهم فَهْم وعَدْوان، وقيل: جَدِيلة حيٌّ من طيِّء وهو اسم أُمهم وهي جَدِيلة بنت سُبَيْع ابن عمرو بن حِمَيْر، إِليها ينسبون، والنسبة إِليهم جَدَليٌّ مثل ثَقَفيٍّ.
وجَدِيل: فَحْل لمَهْرة بن حَيْدان، فأَما قولهم في الإِبل جَدَلية فقيل: هي منسوبة إِلى هذا الفحل، وقيل: إِلى جَديلة طيِّء، وهو القياس، وينسب إِليهم فيقال: جَدَلِيٌّ. الليث: وجَدِيلة أَسَدٍ قبيلة أُخرى. وجَدِيل وشَدْقَم: فَحْلان من الإِبل كانا للنعمان ابن المنذر.
والجَدْوَل: النهر الصغير، وحكى ابن جني جِدْوَل، بكسر الجيم، على مثال خِرْوَع. الليث: الجَدْوَل نهر الحوض ونحو ذلك من الأَنهار الصغار يقال لها الجَداوِل. وفي حديث البراء في قوله عز وجل: قد جعل ربك تحتك سَرِيًّا، قال: جَدْوَلاً وهو النهر الصغير. والجَدْوَل أَيضاً: نهر معروف.

##### Türkçe

**الجَدْل**: bükmenin şiddeti. Ve “**جَدَلْتُ الحَبْلَ أَجْدِلُه جَدْلاً**”
bükmesini şiddetlendirdiğim ve onu sağlam bir büküşle büktüğüm zaman; bundan dolayı dişi devenin yularına
**الجَدِيل** denilmiştir. İbn Sîde: “**جَدَل**” bir şeyi “**يَجْدُله**” ve “**يَجْدِله**” “**جَدْلاً**”: onun bükmesini sağlam yaptı;
bundandır: yaratılışı örülmüş, **مَجْدُولة الخَلْق** bir câriye, güzel **الجَدْل** (büküş/örüş). Ve **الجَدِيل**: deriden örülmüş
yular; ve bundandır İmru’ul-Kays’ın sözü:
وكَشْحٍ لطيفٍ كالجَدِيل مُخَصَّرٍ،
وسَاقٍ كأُنْبُوب السَّقِيِّ المُذلَّل
Dedi: ve bazen kuşak (omuz bağı) **جَدِيلاً** diye adlandırılır; Abd Afîfî b.
Aclân en-Nehdî dedi:
جَديدة سِرْبالِ الشَّبابِ، كأَنَّها
سَقِيّة بَرْدَيٍّ نَمَتْها غُيُولها
كأَنَّ دِمَقْساً أَو فُروعَ غَمامةٍ،
على مَتْنِها، حيث اسْتَقَرَّ جَديلُها
İbn Berrî bir başkası için okuttu:
أَذكَرْت مَيَّةَ إِذ لها إِتْبُ،
وجَدَائلٌ وأَنامِلٌ خُطْبُ
Ve **الجَدِيل**: deriden yahut kıldan bükülmüş bir ip; devenin yahut dişi devenin boynunda olur; çoğulu **جُدُلٌ**; ve o bundandır. **التهذيب**: “Şüphesiz o, derisi güzel ve **الجَدْل**i güzel” denir; yaratılışın bağlanması güzel olduğu zaman. Ve insanın **جُدُول**u: ellerin ve ayakların kamışları (kemik/uzuv kısımları).

Ve **الجَدْل** ve **الجِدْل**: olduğu gibi, kırılmamış ve ona başkası karıştırılmamış her tam kemik. Ve **الجِدْل**: uzuv; her uzuv **جِدْل**dür; çoğulu **أَجْدال** ve **جُدُول**; ve denildi ki: kırılmamış her kemik **جَدْل** ve **جِدْل**dür. Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **العَقِيقة** uzuvlar hâlinde kesilir, onun için kemik kırılmaz; **الجدُول**: **جَدْل** ve **جِدْل**in çoğuludur, fetha ve kesra ile; ve o uzuvdur.

Ve bir adam **مَجْدول**; ve **التهذيب**’de: **مَجْدول الخَلْق**: kamışı ince, büküşü sağlam. Ve **المجدول**: zayıflıktan değil, ince yapılı. Ve **غلام جادل**: pekleşmiş. Ve bir bacak **مَجْدولة** ve **جدْلاء**: kıvrımı güzel; ve bir önkol **أَجْدَل** de böyledir; el-Ca‘dî dedi:
فأَخْرَجَهم أَجْدَلُ السَّاعِدَيْـ
نِ، أَصْهَبُ كالأَسَدِ الأَغْلَب
Ve dişi devenin ve ceylanın yavrusu **جَدَل** “**يَجْدُل جُدُولاً**”: kuvvetlendi ve anasını izledi. Ve develerden **الجَادِل**: **الرَّاشِح**in üstü; koyun yavrularından da böyledir; o, kuvvetlenmiş ve anasıyla yürümüş olandır; ve oğlan **جَدَل** “**يَجْدُل جُدُولاً**” ve **اجْتَدل** de böyledir. Ve **الأَجدَل**: doğan; baskın bir sıfat; aslı, şiddet olan **الجَدْل**dendir; ve onlar **الأَجادِل**dir; sıfatın baskın gelmesi sebebiyle onu isimlerin kırmasıyla kırdılar; bundan dolayı Sîbeveyh onu, bazı sözlerde sıfat, bazı lehçelerde isim olan şeylerden saydı; ve **الأَجدل** için **أَجْدَليٌّ** de denebilir; benzeri **عَجَمِيٌّ** ve **أَعْجَمِيٌّ**dir; İbn Berrî bir şair için okuttu:
كأَنَّ بَني الدعماءِ، إِذ لَحِقُوا بِنا،
فِراخُ القَطَا لاقَيْنَ أَجْدَلَ بازِيَا
el-Leys: **الأَجْدل**i sıfat yaptığında “**صَقْر أَجْدَل**” ve “**صُقُور جُدْل**” dersin; onu doğanın ismi olarak bıraktığında “bu **الأَجْدَل**dir” dersin ve “onlar **الأَجادل**dir”; çünkü **أَفْعَل** veznindeki isimler, onunla nitelendiğinde **فُعْل** üzerine cem‘ olur; onu sırf isim yaptığında **أَفَاعل** üzerine cem‘ olur; Ebû Ubeyd okuttu:
يَخُوتُونَ أُخْرى القَوْم خَوْتَ الأَجَادل
Ebû Ubeyd: **الأَجادل** doğanlardır; ondan yükseldiğinde (yani sıfat olmaktan çıkınca) o **جادل**dir. Mutarrif hadîsinde: “**يَهْوِي هُوِيَّ الأَجادل**”; onlar doğanlardır; bir tanesi **أَجدل**dir ve ondaki hemze ziyadedir. Ve **الأَجدل**: Ebû Zerr el-Gıfârî’nin atının adı; Allah ona rahmet etsin; yukarıda geçene benzetme üzere.

Ve **جَدَالة الخَلْق**: onun siniri ve kıvrımı; ve bir adam **مَجْدول** ve bir kadın **مجدولة**. Ve **الجَدَالة**: sertliğinden dolayı yer; ve denildi ki: ince kumlu bir yerdir; râciz dedi:
قد أَرْكَب الآلَةَ بعد الآله،
وأَتْرُك العَاجِزَ بالجَدَاله
Ve **الجَدْل**: yere çalma. Ve onu **جَدَله جَدْلاً** ve **جَدَّله**: böylece **انْجدل** ve **تَجَدَّل**: onu **الجَدَالة** üzerine yere çaldı; o **مجدول**dur; ve “onu **جَدَلْتُه جَدْلاً**” dedim; en çok “onu **جَدَّلْته تَجْديلاً**” denir; ve yere çalınana **مُجَدَّل** denildi; çünkü o **الجَدَالة** üzerine yere serilir. el-Ezherî: güvenilen söz: “ona mızrak sapladı da onu **فَجَدَّله** (yere serdi).” Hadîste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Ben Ümmü’l-kitâb’da peygamberlerin sonuncusuyum; Âdem ise çamurunda mutlaka **لَمُنْجَدِل** idi”; Şemmer: **المنجدل** düşen; ve **المُجَدَّل** **الجَدَالة** üzerine atılmıştır; o da yerdir; bundandır İbn Sayyâd hadîsi: “o, güneşte **مُنْجَدِل** idi”; ve Ali hadîsi: Talha’nın üzerine, o öldürülmüş iken durduğunda dedi: “Ey Ebû Muhammed, seni göğün yıldızları altında **مُجَدَّلاً** görmem bana ağır geliyor”; yani öldürülmüş olarak yere atılmış. Muâviye hadîsinde: Sa‘saa’ya dedi ki: “Sana uğrayan her şeyi **جَدَّلتْه**”; yani onu attın ve yere çaldın; Hüzeylî dedi:
مُجَدَّل يَتَكَسَّى جِلْدُه دَمَه،
كما تَقَطَّرَ جِذْعُ الدَّوْمة القُطُلُ
Denir: ona mızrak sapladı da onu **فجدَله**; yani onu yere attı, böylece **فانجدل** düştü. Denir: “onu **جَدَلتْه**”, hafifletmeyle; ve “onu **جَدَّلته**”, şeddeli; ve o daha geneldir. Ve **عَنَاق جَدْلاء**: kulağında kısalık vardır. Ve **الجَدَالة**: yeşerip yuvarlaklaştığı zaman hurma çağlası; çoğulu **جَدَالٌ**; bedevîlerden bazısı dedi ve İbn Berrî onu el-Muhabbal es-Sa‘dî’ye nisbet etti:
وسارت إِلى يَبْرِينَ خَمْساً، فأَصْبَحَتْ
يَخِرُّ على أَيدي السُّقَاة جَدَالُها
Ebû’l-Hasen dedi: Ebû’l-Vefâ el-A‘râbî bana dedi ki: buradaki **جَدَالها** onun evlâtlarıdır; hâlbuki o çağla içindir, onu ödünç aldı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَدَالة** **البَلَحة**nın üstündedir; bu, çekirdeği **جَدَلَتْ** olduğu zaman; yani sertleşti; ve **جُدول** (ceylan yavrusu) bundan türetildi; dedi: “çekirdeği **جَدَلَتْ** dediğinde nasıl dedi bilmiyorum; çünkü **الجَدَالة**nın çekirdeği yoktur”; bir defa da dedi: **البُسْرَة**ya **جَدَالة** adı verildi; çünkü onun çekirdeği sertleşir ve **تُزْهِي**den önce tamamlanır; **الجَدَالة**ya, yani yere benzetildi. el-Asma‘î: hurma tomurcuğunun tanesi yeşerip yuvarlaklaştığında, sertleşmeden önce, Necd halkı ona **الجَدَال** der. Ve başaktaki tane **جَدَل** “**يَجْدُل**”: onun içine düştü; Ebû Hanîfe’den; ve denildi ki: kuvvetlendi. Ve **المِجْدَل**: yapısının sağlamlığından dolayı yüksekçe saray; çoğulu **مَجَادل**; bundandır el-Kumeyt’in sözü:
كَسَوْتُ العِلافِيَّاتِ هُوجاً كأَنَّها
مَجَادِلُ، شدَّ الراصفون اجْتِدَالَها
Ve **الاجتدال**: bina etmek; ve **الجَدْل**in aslı bükmektir; İbn Berrî dedi: ve bunun benzeri Ebû Kebîr’indir:
في رأُس مُشْرِفة القَذال، كأَنما
أَطْرُ السحابِ بها بَياضُ المِجْدَل
Ve el-A‘şâ dedi:
في مِجْدَلٍ شُدِّدَ بنيانُه،
يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائر
(* **الصحاح**’ta: “**شيّد**”)

Ve bir zırh **جَدْلاءُ** ve **مَجْدولة**: dokuması sağlam. Ebû Ubeyd dedi: zırhlardan **الجَدْلاء**
ve **المجدولة**, **المَوْضونة** gibidir; o da dokunmuş olandır; ve **الصحاح**’ta: o sağlam olandır; el-Hutay’e dedi:
فيه الجِيَادُ، وفيه كل سابغة
جَدْلاءُ مُحْكمة من نَسْج سَلاَّم
el-Leys: **الجَدْلاء**nın çoğulu **جُدْل**dür. Ve zırhlar **جُدِلَت** “**جُدْلاً**”: sağlamlaştırıldığı zaman. Şemmer: zırhlara, halkalarının sağlamlaştırılmasından dolayı **جَدْل** ve **مجدولة** adı verildi; tıpkı “**حَبْل مجدول مفتول**” denildiği gibi; Ebû Züeyb’in sözü:
فهن كعِقْبان الشَّرِيج جَوَانِحٌ،
وهم فوقها مُسْتَلْئِمو حَلَق الجَدْل
Zırhın örülmüş halkalarını kastetti; böylece masdarı, mevsûfun yerine konmuş sıfatın yerine koydu. Ve **الجَدْل**: demirin enine vurulmasıdır, ta ki yuvarlaklaşsın; o, harflerine vurmandır, ta ki yuvarlaklaşsın. Ve **أُذُن جَدْلاء**: uzun, kırık olmayan; ve denildi ki: **الصَّمْعاءِ** gibidir, ancak daha uzundur; ve denildi ki: kulakların ortasıdır.

Ve **الجِدْل** ve **الجَدْل**: erkeğin zekeridir; ve **جَدَل** “**جُدولاً**”: böylece o **جَدِل** ve **جَدْل عَرْدٌ**dur; İbn Sîde dedi: onu nesep üzere **جَدِلاً** görüyorum. Ve “onun görüşünün **جَدِيلَة**sini gördüm”; yani azmini. Ve **الجَدَل**: husumette inat ve ona güç yetirmektir; ve onunla **مجادلة** ve **جِدالاً** tartıştı. Ve bir adam **جَدِل** ve **مِجْدَل** ve **مِجْدال**: **الجَدَل**i şiddetli. Ve denir: “adamla **جادَلْت** de onu **فجَدَلته جَدْلاً**”; yani ona galip geldim. Ve bir adam **جَدِل**: çekişmede daha güçlü olduğu zaman. Ve “onunla **جادَله**”; yani onunla **مُجادلة** ve **جِدالاً** çekişti; isim **الجَدَل**dir; o, husumetin şiddetidir. Hadîste: “Bir kavme **الجَدَل** verilmedi ki sapmasınlar”; **الجَدَل**: delili delille karşılamaktır; ve **المجادلة**: münazara ve çekişmedir; hadîste murad, bâtıl üzere **الجَدَل** ve onunla üstün gelmeyi istemektir, hakkı ortaya çıkarmak değil; çünkü bu, Aziz ve Celîl’in sözüyle övülmüştür: “Onlarla en güzel olanla mücadele et.” Ve denir: “o mutlaka **لَجَدِل**dir”; çekişmesi şiddetli olduğu zaman; ve “o mutlaka **لمجدول**dur” ve **جادل** etmiştir. Ve **سورة المُجادَلة**: “**قد سمع الله**” sûresidir; “**قد سمع الله قول التي تجادلك في زوجها وتشتكي إِلى الله**” sözü için; ve onlar o işte **يَتَجادلان**. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**ولا جِدال في الحج**”; Ebû İshâk dedi: “onun manası, erkeğin kardeşiyle tartışıp onu uygun olmayan şeye çıkarmasının uygun olmamasıdır.” Ve **المَجْدَل**: insanlardan bir topluluk; İbn Sîde dedi: onu, çünkü onların üzerinde galip olan, toplandıklarında **يتجادلوا** olmalarıdır, diye görüyorum; el-Acçâc dedi:
فانْقَضَّ بالسَّيْر ولا تَعَلَّلِ
بِمَجْدَل، ونِعْم رأْسُ المَجْدَلِ
Ve **الجَدِيلة**: güvercinlik ve benzeri; ve **الجَدِيلة** sahibine **جَدَّال** denir; ve “adam **جَدَّال بَدَّال**” denir; güvercinlerin bulunduğu **الجَدِيلة**ya nisbetle. Ve **الجَدَّال**: güvercinleri **الجَدِيلة**de hapseden. Ve **حَمام جَدَليٌّ**: küçüklüğünden dolayı uçuşu ağır, küçük. Ve saçma görüş getiren adama denir: “bu, **الجَدّالين** ve **البَدّالين**in görüşüdür”; ve **البَدَّال**: satın alacağı şey kadarından başka malı olmayan kimsedir; onu sattığında onunla onun yerine bir bedel satın alır; böylece **بَدَّالاً** diye adlandırılır. Ve **الجَدِيلة**: kabile ve taraf. Ve adamın **جَدِيلة**si ve **جَدْلاؤُه**: onun tarafı. Ve kavim, işlerinin **جَدِيلة**si üzeredir; yani ilk halleri üzeredir. Ve bir **جَدِيلة** üzerinde devam etti; yani bir hal ve bir yol üzerinde. Aziz tenzîlde: “**قل كُلٌّ يعمَلُ على شاكِلَتِه**”; el-Ferrâ dedi: **الشاكلة** taraf, yol ve **الجَدِيلة**dir; manası: onun **جَدِيلته**si üzeredir; yani yolu ve tarafı üzeredir; dedi: ve bazı Arapların şöyle dediğini işittim: “Abdülmelik o vakit **على جَدِيلته**si üzereydi ve İbnü’z-Zübeyr **على جَدِيلته**si üzereydi”; tarafını kasteder. Ve denir: “falanca **على جَدِيلته**si ve **جَدْلائه**si üzeredir”; “tarafı üzeredir” demen gibi. Şemmer dedi: Mâlik b. Süleymân’ın Mücâhid’den, Yüce Allah’ın “**قل كلٌّ يعمل على شاكِلَته**” sözünün tefsirinde okuduğu şeyden daha doğruya benzer bir tashîf görmedim; tashîf etti de “**على حَدٍّ يَلِيه**” dedi; hâlbuki o “**على جَدِيلته**”dir; yani tarafı üzeredir; ve o, birbirine yakındır. Ve **الجَدِيلة**: **الشاكلة**dir. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: köle, gazaya çıktığında **على جَدِيلته**si üzere ise, efendisi onun hizmetinden hiçbir şeyle faydalanmaz; ona hisse verilsin diye yazdı; **الجَدِيلة**: ilk haldir. Ve “görüşünün **جَدِيلة**sine bindi”; yani azmine; onun muradı: efendisinden ayrı olarak gazaya çıktığında, hizmetiyle gazadan alıkonulmamış olmasıdır. Ve **الجَدِيلة**: bir topluluk; deridendir; câhiliyede yapılırdı; çocuklar ve hayızlı kadınlar onunla peştamal kuşanırdı.

Ve bir adam **أَجْدَل المَنْكِب**: onda aşağı eğiklik vardır; o, omuzların **الأَشْرَف**inin zıddıdır; el-Ezherî dedi: bu hatadır; doğrusu **بالحاء** iledir; o, yerinde zikredilmiştir; dedi: kuş da böyledir; bazıları dedi: onunla **الأَجْدَل** adlandırıldı; doğru olan, Sîbeveyh’in sözünden önce geçendir. İbn Sîde: **الجَدِيلة** taraf ve kabiledir. Ve **جَدِيلة**: Kays’tan bir batındır; onlardan Fehm ve Adwân; ve denildi ki: **جَدِيلة** Tayy’dan bir haydır; o, annelerinin adıdır; o da **جَدِيلة بنت سُبَيْع ابن عمرو بن حِمَيْر**dir; ona nisbet edilirler; onlara nisbet **جَدَليٌّ**dür; **ثَقَفيٍّ** gibi.

Ve **جَدِيل**: Mehre b. Haydân’ın bir aygırı; develerde “**جَدَلية**” sözüne gelince: denildi ki: bu aygıra nisbetlidir; ve denildi ki: Tayy’ın **جَديلة**sine nisbetlidir; ve o kıyastır; ve onlara nisbet edilip “**جَدَلِيٌّ**” denir. el-Leys: ve **جَدِيلة أَسَدٍ** başka bir kabiledir. Ve **جَدِيل**
ve **شَدْقَم**: develerden iki aygır; Nu‘mân b. Münzir’in idi.

Ve **الجَدْوَل**: küçük nehir; İbn Cinnî **جِدْوَل**i, **الجيم**in kesrası ile, **خِرْوَع** misali üzere nakletti. el-Leys: **الجَدْوَل** havuzun nehri ve bunun benzeri küçük nehirlerdir; onlara **الجَداوِل** denir. Berâ hadîsinde, Aziz ve Celîl’in sözü hakkında: “**قد جعل ربك تحتك سَرِيًّا**”; dedi: “**جَدْوَلاً**”; o küçük nehirdir. Ve **الجَدْوَل** ayrıca: bilinen bir nehirdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج د ل * * الجَدْلُ * العضو و * الأَجْدَلُ * الصقر و * جادَلَهُ * خاصمه * مُجَادَلةً * و * جِدَالاً * والاسم * الجَدَلُ * وهو شدة الخصومة و * الجَنْدَلُ * الحجارة و * الجَدْوَلُ * النهر الصغير

##### Türkçe

* ج د ل * * **الجَدْلُ** * uzuv ve * **الأَجْدَلُ** * doğan ve * **جادَلَهُ** * onunla çekişti * **مُجَادَلةً** * ve * **جِدَالاً** *; isim * **الجَدَلُ** *dur; o, çekişmenin şiddetidir; ve * **الجَنْدَلُ** * taşlar ve * **الجَدْوَلُ** * küçük nehirdir

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جدله أي الحبل. يجدله ويجدله من حدى نصر وضرب، جدلا: أحكم فتله فهو مجدول وجديل منه: الجديل: الزمام المجدول المحكم فتله من أديم قال امرؤ القيس:
  وكشح لطيف كالجديل مخصر                      وساق كأنبوب السقي المذلل وقال ذو الرمة:
  وحتى كست مشى الخشاش لغامها                      إلى حيث يثنى الخد منها جديلهـا الجديل أيضا: حبل من أدم أو شعر في عنق البعير، ربما سموا الوشاح جديلا، قال عبد الله بن عجلان النهدي:
  كأن دمقسا أو فروع غمـامة                      على متنها حيث استقر جديلها ج: جدل ككتب. والجدل بالفتح ويكسر: الذكر الشديد المعصوب. قال الليث: جدول الإنسان: قصب اليدين والرجلين ومنه حديث عائشة رضي الله تعالى عنها، في العقيقة:  تذبح يوم السابع وتقطع جدولا ولا يكسر لها عظم  أي يوم الليل السابع. وكل عضو: جدل، جمعه جدول. وكل عظم موفر لا يكسر ولا يخلط به غيره جدل أيضا ج: أجدال وجدول. من المجاز: رجل مجدول: لطيف الخلق لطيف القصب محكم الفتل. وقيل: رجل مجدول الخلق: إذا كان معصوبا. وساعد أجدل كذلك. وساق مجدولة وجدلاء: حسنة الطي وهي مجاز. الجدلاء من الدروع: المحكمة قال الحطيئة:
  فيه الرماح وفيه كل سابغة                      جدلاء مبهمة من نسج سلام ج: جدل: بالضم وكذلك: درع مجدولة، قال كعب بن زهير رضي الله تعالى عنه:
  بيض سوابغ قد شكت لها حلق                      كأنه حلق القفعاء مـجـدول وهو مجاز. وجدل ولد الظبية وغيرها: إذا قوي وتبع أمه وقال الأصمعي: الجادل من ولد الناقة: فوق الراشح، وهو الذي قوي ومشى مع أمه. والأجدل: من صفة الصقر، كالأجدلي بزيادة الياء، قال ذو الرمة: كأنهن خوافي أجدل قرم ولى ليسبقه بالأمعز الخرب ج: أجادل قال عبد مناف بن ربع الهذلي:

  وما القـوم إلا سـبـعة أو ثـلاثة                      يخوتون أخرى القوم خوت الأجادل الأجدل: فرس أبي ذر الغفاري رضي الله تعالى عنه. أيضا: فرس الجلاس بن معد يكرب الكندي وهو القائل فيه:
  يكفيك من أجدل دون شده                      وشده يكفيك دون كـده أيضا: فرس مشجعة الكتائب الجدلي محركة: من بني جديلة. المجدل كمنبر: القصر المحكم البناء، قال الأعشى:
  في مجدل شيد بنيانـه                      يزل عنه ظفر الطائر ج: مجادل قال الكميت:
  كسوت العلافيات هوجا كأنها                      مجادل شد الراصفون اجتدالها الجدالة كسحابة: الأرض الصلبة، قال أبو قردودة الأعرابي:
  قد أركب الآلة بعد الآله
  وأترك العاجز بالجداله أو الأرض ذات رمل رقيق. الجدالة: البلح إذا اخضر واستدار قبل أن يشتد بلغة أهل نجد، جمعه الجدال، قال المخبل السعدي:
  وسارت إلى يبرين خمسا فأصبحت                      تخر على أيدي السقاة جدالـهـا الجدالة: النمل الصغار ذات القوائم والجمع الجدال. وجدل الحب في السنبل: إذا وقع وفي العباب: قوي. وجدله جدلا وجدله تجديلا، التشديد للكثرة فانجدل وتجدل: رماه صرعه على الجدالة أي الأرض. ومنه قول علي رضي الله تعالى عنه يوم الجمل، لما وقف على طلحة رضي الله تعالى عنه، وهو صريع:  أعزز علي أبا محمد أن أراك مجدلا تحت نجوم السماء في بطون الأودية، شفيت نفسي وقتلت معشري، إلى الله أشكو عجري بجري  . ومن الانجدال الحديث المشهور:  إني عند الله مكتوب خاتم النبيين وإن آدم لمنجدل في طينته  . وجدل الشيء جدولا، فهو جدل ككتف وعدل بالفتح: أي صلب قوي. والجدل، محركة: اللدد في الخصومة والقدرة عليها ومنه أخذ الجدل المنطقي: الذي هو القياس المؤلف من المشهورات أو المسلمات، والغرض منه إلزام الخصم وإفهام من، هو قاصر عن إدراك مقدمات البرهان. وقد جادله مجادلة وجدالا فهو جدل ومجدل ومجدال كمنبر ومحراب ومجادل. والمجادلة والجدال: المخاصمة والخصام. وقال الراغب: الجدال: هو المفاوضة على سبيل المنازعة والمغالبة، وأصله: من جدلت الحبل: إذا أحكمت فتله، فكأن المتجادلين يفتل كل واحد الآخر عن رأيه. وقيل: أصل الجدال: الصراع وإسقاط الإنسان صاحبه على الجدالة. وكل من الجدل والجدال والمجادلة جاء في القرآن. وقال ابن الكمال: الجدال: مراء يتعلق بإظهار المذاهب وتقريرها. وقال الفيومي: هو التخاصم بما يشغل عن ظهور الحق ووضوح الصواب، ثم استعمل على لسان حملة الشرع في مقابلة الأدلة؛ لظهور أرجحها، وهو محمود إن كان للوقوف على الحق، وإلا فمذموم. المجدل كمقعد: الجماعة منا. المجدل كمنبر: ع وهو جبل أو واد، قال العباس بن مرداس رضي الله عنه:
  عفا مجدل من أهله فمتالع

  ويروى أيضا بفتح الميم، قاله نصر. والجديلة كسفينة: القبيلة. من المجاز: الجديلة: الشاكلة تقول: عمل على جديلته: أي شاكلته التي جدل عليها. الجديلة الناحية قال شمر: ما رأيت تصحيفا أشبه بالصواب مما قرأ مالك بن سليمان في التفسير، عن مجاهد، في قوله تعالى:  قل كل يعمل على شاكلته  فصحف فقال على حد يليه. وإنما هو: على جديلته: أي ناحيته، وهو قريب بعضه من بعض. الجديلة: شريجة الحمام ونحوها، قال أبو الهيثم: صاحبها جدال كشداد. قال: ويقال: رجل جدال بدال: منسوب إلى الجديلة التي فيها الحمام، ويقال للذي يأتي بالرأي السخيف: هذا رأي الجدالين البدالين، والبدال: الذي ليس له مال إلا بقدر ما يشتري شيئا، فإذا باعه اشترى به بدلا منه، وقد تقدم. الجديلة: الحال والطريقة التي جدل عليها الإنسان. الجديلة: الرهط غ وهو شبه إتب من أدم يأتزر به الصبيان والحيض من النساء. في طيئ: جديلة بنت سبيع بن عمرو، من حمير، أم حي وهي أم جندب وحور، ابني خارجة بن سعد بن فطرة بن طيئ والنسبة جدلي محركة. جدال كغراب: د بالموصل من أعمال البقعاء. ومجادل: د بالخابور وفي الغباب: موضع. والجدول، كجعفر وخروع: النهر الصغير والجمع: الجداول. جدول: نهر م معروف. وجدلاء: اسم كلبة الجدلاء من الشاء: المتثنية الأذن. يقال: شقشقة جدلاء: أي مائلة نقله الصاغاني. قال ابن عباد: الجدلة بالفتح: مدقة المهراس. قال: والجدل: القبر. يقال: ذهب على جدلانه هكذا في النسخ والصواب: جدلائه، بالهمزة: أي على وجهه، هذا على جدلائه: أي ناحيته وقبيلته. جديل كأمير: فحل من الإبل، كان للنعمان بن المنذر وكذلك شدقم، وقال أبو سعيد السكري، في قول الراعي:
  شم الكواهل جنحا أولادهـا                      صهبا تناسب شدقما وجديلا شدقم وجديل: كانا لبني آكل المرار، من نسل واحد، وقع أحدهما في بني فزارة، والآخر لا أدرى أين وقع. وقال ذو الرمة:
  إليك أمير المؤمنين تعسفت                      بنا البيد أولاد الجديل وشدقم قال الزجاج: أجدلت الظبية: إذا مشى معها ولدها.
 ومما يستدرك عليه:

  المجدول: القضيف لا من هزال. وغلام جادل مشتد. والجادل من ولد الناقة: فوق الراشح، عن الأصمعي، وقد تقدم. وقال الليث: رجل أجدل المنكب: فيه تطأطؤ، وهو خلاف الأشرف من المناكب، ويقال للطائر أيضا، إذا كان كذلك: أجدل المنكبين. وقال الصاغاني: هو تصحيف، والصواب بالحاء المهملة. والاجتدال: البنيان، من الجدل، وهو الإحكام، وشاهده قول الكميت الذي ذكر. ويقال: ركب جديلته، أي: عزيمة رأيه، وهو مجاز. وقال أبو عمرو: الجديلة: العرافة، تقول: قطع بنو فلان جديلتهم من بني فلان: إذا حولوا عرافتهم عن أصحابهم وقطعوها. والجديلة: من منازل حاج البصرة. وقرية بمصر، من أعمال الدقهلية. وبنو جديلة: بطن في قيس، وهم فهم وعدوان ابنا عمرو بن قيس عيلان، وبطن آخر في الأزد، وهم بنو جديلة بن معاوية بن عمرو بن عدي بن عمرو بن مازن بن الأزد. والجدال، كشداد: بائع الجدال، وهو البلح، يقال: كان جدالا فصار تمارا، نقله الزمخشري. والمجدال، كمحراب: قطعة من صخر، جمعه: مجاديل. واستقام جدولهم: انتظم أمرهم، كالجدول إذا اطرد وتتابع جريه، وهو مجاز. واستقام جدول الحاج: إذا تتابعت قافلتهم، ومنه جدول الكتاب. والمجدل، كمقعد ومنبر: بلد في نواحي الشأم، وقيل: اسم جبل. وأيضا أطم لليهود بالمدينة، قاله نصر. والمجادلة: بطن من عك بن عدثان، وهم بنو الراقب بن أسامة بن الحارث، مسكنهم المراوعة، من اليمن، قاله الناشري، ويقال لهم أيضا: بنو المجدل.

##### Türkçe

**جدله** yani ip. Onu **يجدله** ve **يجدله** (babı) **حدى نصر وضرب**’dandır; **جدلا**: bükümünü sağlam yaptı; o hâlde o **مجدول**’dür. Ondan: **الجديل**: deriden, bükümü sağlam, iyice bükülmüş yular. İmru’ul-Kays dedi ki:
  İnce bir bel, **الجديل** gibi inceltilmiş
  Ve bir bacak, alçaltılmış sulama borusu gibi. Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
  Ve nihayet onun yürüyüşü, onun ağzının köpüğünü örttü
  Onun yanağının **جديلهـا**’sının büküldüğü yere kadar. **الجديل** ayrıca: devenin boynunda deriden yahut kıldan bir ip; bazen **الوشاح**’ı **جديلا** diye adlandırdılar. Abdullah b. Aclân en-Nehdî dedi ki:
  Sanki bir dimaks yahut bir bulutun dalları
  Sırtının üzerinde, **جديلها**’sının yerleştiği yerde. Çoğulu: **جدل** (tıpkı **كتب** gibi). **والجدل** fetha ile ve kesra ile: bağlanmış, çok güçlü erkek. Leys dedi ki: insanın **جدول**’ü: ellerin ve ayakların kamışlarıdır. Ondan, Âişe’den (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadis, **العقيقة** hakkında:  “Yedinci gün kesilir ve **جدولا** parça parça edilir; onun için kemik kırılmaz.”  yani yedinci gecenin günü. Her uzuv: **جدل**; çoğulu **جدول**. Ve kırılmadan bırakılan, kırılmayan ve onunla başkası karıştırılmayan her kemik de **جدل**; çoğulu: **أجدال** ve **جدول**.

Mecazdan: **رجل مجدول**: yaratılışı ince, kamışı ince, bükümü sağlam. Ve denildi ki: **رجل مجدول الخلق**: eğer bağlanmış ise. Ve **ساعد أجدل** de böyledir. Ve **ساق مجدولة** ve **وجدلاء**: bükümü güzel; bu mecazdır. Zırhlardan **الجدلاء**: sağlam olan. Hutay’e dedi ki:
  Onda mızraklar var ve onda her geniş zırh var
  **جدلاء**; Selâm’ın dokumasından, kapalı. Çoğulu: **جدل**; damme ile. Keza: **درع مجدولة**. Ka‘b b. Züheyr (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi ki:
  Beyaz, geniş zırhlar; onun için halkalar sivriltilmiş
  Sanki **القفعاء**’nın halkası **مـجـدول**. Bu mecazdır.

**وجدل** ceylan yavrusu ve başkasının yavrusu: güçlendiği ve annesini izlediği zaman. Asma‘î dedi ki: dişi devenin yavrusundan **الجادل**: **الراشح**’ın üstündedir; o, güçlenen ve annesiyle yürüyendir. **الأجدل**: şahinin sıfatındandır; **الأجدلي** gibi, **الياء**’nın ziyadesiyle. Zû’r-Rumme dedi ki: sanki onlar, yiğit bir **أجدل**’in kanat tüyleri; döndü, onu geçmek için, bozuk keçilerle. Çoğulu: **أجادل**. Abd Menâf b. Rub‘ el-Huzelî dedi ki:

  Kavim ancak yedi yahut üçtür
  Diğer kavmi, **الأجادل**’in boşaltması gibi boşaltırlar. **الأجدل**: Ebû Zer el-Gıfârî’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) atı. Ayrıca: Cillâs b. Ma‘dîkerib el-Kindî’nin atı; o, onun hakkında şöyle diyendir:
  Sana, bağını sıkmadan **أجدل**’den yeter
  Ve onun sıkması, zahmetsiz sana yeter. Ayrıca: taburları cesaretlendiren at. **الجدلي** (harekeli): **بني جديلة**’dendir.

**المجدل** (tıpkı **منبر** gibi): yapısı sağlam bina edilmiş köşk. A‘şâ dedi ki:
  Bir **مجدل** içinde; binası yükseltilmiş
  Kuşun tırnağı ondan kayar. Çoğulu: **مجادل**. Kumeyt dedi ki:
  **العلافيات**’i azgınlara giydirdim; sanki onlar
  Döşeyenlerin, onun sağlamlaştırmasını sağlamlaştırdığı **مجادل**.

**الجدالة** (tıpkı **سحابة** gibi): sert toprak. Ebû Kerdûde el-A‘râbî dedi ki:
  Aleti, aletten sonra bindiririm
  Ve acizi **بالجداله** ile bırakırım. Yahut ince kumlu toprak. **الجدالة**: Necd ehlinin dilinde, sertleşmeden önce yeşerip yuvarlaklaşınca hurma; çoğulu **الجدال**. Muhabbal es-Sa‘dî dedi ki:
  Ve Yebrîn’e beş (gün) yürüdü; sabahladı
  Saka ellerinin üzerine, onun **جدالـهـا**’sı dökülürken. **الجدالة**: küçük karıncalar, bacaklı olanlar; çoğulu **الجدال**. **وجدل الحب في السنبل**: başakta düştüğü zaman; ve **في العباب**: güçlendi. **وجدله جدلا** ve **وجدله تجديلا**; şeddeli (okunuş) çokluk içindir. Böylece **فانجدل** ve **تجدل**: onu **الجدالة** üzerine, yani yere attı; onu yere serdi. Ondan, Ali’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Cemel günü sözü; Talha’nın (Allah Teâlâ ondan razı olsun) üzerine durduğunda, o serilmiş iken:  “Ey Ebû Muhammed, seni göğün yıldızları altında, vadilerin karınlarında **مجدلا** görmem bana ağır geldi; nefsimi ferahlattım ve aşiretimi öldürdüm; Allah’a, **عجري بجري**’mi şikâyet ederim.”  Ve **الانجدال**’dan meşhur hadis:  “Ben Allah katında peygamberlerin mührü diye yazılmışım; Âdem ise çamurunda **لمنجدل** idi.”  Ve **جدل الشيء جدولا**; o hâlde o **جدل** (tıpkı **كتف** gibi) ve **عدل** (fetha ile): yani sert, güçlü. **والجدل** (harekeli): husumette inat ve ona güç yetirme; ondan, mantıkî **الجدل** alınmıştır: meşhurlardan yahut müsellemlerden oluşmuş kıyas; maksadı, hasmı ilzam etmek ve burhanın öncüllerini idrakten âciz olana anlatmaktır. **وقد جادله مجادلة وجدالا**; o hâlde o **جدل** ve **مجدل** ve **مجدال** (tıpkı **منبر** ve **محراب** gibi) ve **مجادل**. **والمجادلة والجدال**: çekişme ve kavga. Râgıb dedi ki: **الجدال**: çekişme ve galebe yoluyla müzakere etmektir; aslı: **جدلت الحبل**’dendir: bükümünü sağlam yaptığın zaman; sanki çekişenler, her biri ötekini kendi görüşünden büküp çevirir. Ve denildi ki: **الجدال**’ın aslı: güreş ve insanın arkadaşını **الجدالة** üzerine düşürmesidir. **الجدل** ve **الجدال** ve **المجادلة**’nin her biri Kur’ân’da gelmiştir. İbnü’l-Kemâl dedi ki: **الجدال**: mezhepleri izhar etmeye ve onları takrire taalluk eden bir **مراء**dır. Feyyûmî dedi ki: hakkın ortaya çıkmasından ve doğrunun açıklığından alıkoyan şeyle çekişmektir; sonra şeriat hamillerinin dilinde delilleri karşılaştırmada kullanıldı; daha ağır basanı ortaya çıkarmak için; hakka ulaşmak için olursa övülür, yoksa yerilir.

**المجدل** (tıpkı **مقعد** gibi): bizden bir cemaat. **المجدل** (tıpkı **منبر** gibi): **ع**; o bir dağ yahut vadidir. Abbâs b. Mirdâs (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi ki:
  **مجدل** halkından boşaldı; artık yükseltiler...

  **الميم**’in fethasıyla da rivayet olunur; bunu Nasr söyledi. **والجديلة** (tıpkı **سفينة** gibi): kabile. Mecazdan: **الجديلة**: şekil; “**عمل على جديلته**” dersin: yani üzerine büküldüğü şekli üzere. **الجديلة**: taraf. Şemmer dedi ki: Malik b. Süleyman’ın tefsirde Mücâhid’den, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında okuduğu şeyden daha doğruya benzer bir tashif görmedim:  “**قل كل يعمل على شاكلته**”  onu tashif etti de “**على حد يليه**” dedi. Halbuki o: “**على جديلته**”dir: yani onun tarafı; ve o, birbirine yakın olanın bir kısmıdır. **الجديلة**: güvercin ve benzerinin **شريجة**’si. Ebû’l-Heysem dedi ki: sahibi **جدال** (tıpkı **شداد** gibi)dır. Dedi ki: “**رجل جدال بدال**” denir: içinde güvercin bulunan **الجديلة**’ye nispetlidir. Ve sığ görüş getiren için denir: “Bu, **الجدالين البدالين**’in görüşüdür.” **والبدال**: bir şey satın alacak kadar dışında malı olmayan; onu satın alır, sonra onu satarsa onunla ondan bir bedel satın alır; ve daha önce geçti. **الجديلة**: insanın üzerine büküldüğü hâl ve yol. **الجديلة**: **الرهط**; **غ**; o, deriden bir çeşit **إتب** gibidir; onunla çocuklar ve kadınlardan hayızlı olanlar peştamal kuşanır. Tayy’da: **جديلة بنت سبيع بن عمرو**; Himyer’dendir; **حي**’nin annesi; o, Cündeb ve Hûr’un annesidir; ikisi de Hârice b. Sa‘d b. Fıtra b. Tayy’ın oğullarıdır. Nisbe: **جدلي** (harekeli). **جدال** (tıpkı **غراب** gibi): **د**; Musul’da, **البقعاء** amellerindendir. Ve **مجادل**: Hâbûr’da **د**; ve **الغباب**’da: bir yer.

**والجدول** (tıpkı **جعفر** ve **خروع** gibi): küçük nehir; çoğulu: **الجداول**. **جدول**: bilinen bir nehir. **وجدلاء**: bir köpeğin adı. Koyunlardan **الجدلاء**: kulağı ikiye katlı olan. “**شقشقة جدلاء**” denir: yani eğik; bunu Sâgânî nakletti. İbn Abbâd dedi ki: **الجدلة** (fetha ile): havanın tokmağı. Dedi ki: **والجدل**: kabir. “**ذهب على جدلانه**” denir; nüshalarda böyledir; doğrusu: hemzeli olarak **جدلائه**’dir: yani yüzüstü. “Bu, **على جدلائه**”dir: yani onun tarafı ve kabilesi.

**جديل** (tıpkı **أمير** gibi): develerden bir aygır; Nu‘mân b. Münzir’in idi; keza **شدقم**. Ebû Sa‘îd es-Sukkerî, Râ‘î’nin sözü hakkında dedi ki:
  Kamburları yüksek, yanlamasına; yavruları
  Sarımtırak; **شدقما** ve **جديلا** ile benzeşir. **شدقم** ve **جديل**: **بني آكل المرار**’a aitti; tek bir nesilden; ikisinden biri Benî Fezâre’ye düştü; öteki nereye düştü bilmiyorum. Zû’r-Rumme dedi ki:
  Ey müminlerin emiri, sana; çöller zorladı
  Bizi; **الجديل** ve **شدقم**’ın yavruları. Zeccâc dedi ki: **أجدلت الظبية**: yavrusu onunla yürüdüğü zaman.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

  **المجدول**: zayıflıktan değil, etli. Ve **غلام جادل**: sıkı, kuvvetli. Ve dişi devenin yavrusundan **الجادل**: **الراشح**’ın üstündedir; Asma‘î’den; ve geçti. Leys dedi ki: **رجل أجدل المنكب**: onda bir çöküklük vardır; o, omuzlardan **الأشرف**’in zıddıdır. Ve kuşa da denir, eğer böyle ise: **أجدل المنكبين**. Sâgânî dedi ki: bu bir tashiftir; doğrusu, noktasız **الحاء** iledir. **والاجتدال**: bina; **الجدل**’dendir; o da sağlamlaştırmadır; şahidi, zikredilen Kumeyt’in sözüdür. “**ركب جديلته**” denir: yani görüşünün azmi; bu mecazdır. Ebû Amr dedi ki: **الجديلة**: **العرافة**; “Falancaların oğulları, falancaların oğullarından **جديلتهم**’i kesti” dersin: eğer **عرافتهم**’i yoldaşlarından çevirip onu kestilerse. **والجديلة**: Basra hacısının menzillerindendir. Ve Mısır’da bir köy; Dekahliyye amellerindendir. **وبنو جديلة**: Kays içinde bir batın; onlar, Kays Aylân oğlu Amr’ın iki oğlu Fehm ve Advân’dır. Ve Ezd içinde başka bir batın; onlar, Ezd oğlu Mâzin oğlu Amr oğlu Adî oğlu Amr oğlu Muâviye oğlu **جديلة** oğullarıdır. **والجدال** (tıpkı **شداد** gibi): **الجدال** satıcısıdır; o da hurmadır. “**كان جدالا فصار تمارا**” denir; Zemahşerî nakletti. **والمجدال** (tıpkı **محراب** gibi): kayadan bir parça; çoğulu: **مجاديل**. “**واستقام جدولهم**”: işleri düzene girdi; **الجدول** gibi, akışı düzgün olup ardı ardına geldiğinde; bu mecazdır. “**واستقام جدول الحاج**”: kafileleri ardı ardına geldiğinde; ondan: **جدول الكتاب**. **والمجدل** (tıpkı **مقعد** ve **منبر** gibi): Şam yörelerinde bir belde; ve denildi ki: bir dağın adı. Ayrıca: Medine’de Yahudilere ait bir **أطم**; bunu Nasr söyledi. **والمجادلة**: Akk b. Adesân’dan bir batın; onlar, Üsâme b. Hâris oğlu Râkıb oğullarıdır; meskenleri Yemen’den **المراوعة**’dır; bunu Nâşirî söyledi; onlara ayrıca: **بنو المجدل** de denir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَدَلَهُ
1 جَدَلَهُ جدل جدله جدلة , aor. جَدُلَ (S, K) and جَدِلَ , (K,) inf. n. جَدْلٌ, (S,) He twisted it firmly; (S, K;) namely, a rope. (S.) ― -b2- He made it firm, strong, or compact. (TA.) ― -b3- [Hence,] جَارِيَةٌ حَسَنَةٌ الجَدْلِ (assumed tropical:) [A girl of beautiful compacture; of beautiful, compact make]. (S.) ― -b4- [Hence also,] عَمِلَ عَلَى شَاكِلَتِهِ الَّتِى جُدِلَ عَلَيْهَا (assumed tropical:) [He did according to his own particular way, course, mode, or manner, of acting, or conduct, to which he was strongly disposed by nature]. (TA.) -A2- See also 2. -A3- جَدَلَ, inf. n. جُدُولٌ, It (a thing) was, or became, hard, and strong. (K, * TA.) ― -b2- جَدَلَ الحَبُّ فِى السُّنْبُلِ The grain became strong in the ears: (S. O, TA:) or accord. to the K, it means وَقَعَ [i. e., came into the ears]. (TA.) ― -b3- جَدَلَ said of a young gazelle, &c., He became strong, and followed his mother. (K.) [See also جَادِلٌ.] -A4- جَدِلَ, aor. جَدَلَ , inf. n. جَدَلٌ, [said in the S to be a subst. from 3, q. v.,] He contended in an altercation, disputed, or litigated, vehemently, or violently. (Msb.)

جدّلهُ
2 جدّلهُ جدل جدله جدلة , (S, Msb, K,) inf. n. تَجْدِيلٌ, (Msb,) He threw him down (S, Msb, K) upon the جَدَالَة, (Msb, K,) i. e., (TA,) upon the ground; (S, TA;) as also ↓ جَدَلَهُ, (K,) inf. n. جَدْلٌ: (TA:) or the former signifies he did so much, or often. (TA.) You say, طَعَنَهُ فَجَدَّلَهُ [He thrust him, or pierced him, with a spear or the like, and threw him down &c.]. (S, Msb.) [See also 3.]

جادلهُ
3 جادلهُ جادل جادله جادلة , inf. n. مُجَادَلَةٌ and جِدَالٌ, (S, Mgh, K,) He contended in an altercation, or disputed, or litigated, with him: (S, TA:) or did so vehemently, or violently, (Mgh, K,) and ably, or powerfully: (K:) [or he did so obstinately, or merely for the purpose of convincing him; for] مجادلة signifies the disputing respecting a question of science for the purpose of convincing the opponent, whether what he says be wrong in itself or not: (Kull p. 342:) [he wrangled with him:] or جادل, inf. n. مجادلة and جدال, as above, signifies originally he contended in an altercation, or disputed, or litigated, by advancing what might divert the mind from the appearance of the truth and of what was right: and accord. to a later usage, of the lawyers, he compared evidences [in a discussion with another person, or other persons,] in order that it might appear which of those evidences was preponderant: and the doing this is commendable if for the purpose of ascertaining the truth; but otherwise it is blameable: (Msb:) accord. to Er-Rلghib, جدال signifies the competing in disputation or contention, and in striving to overcome [thereby]; from جَدَلْتُ الحَبْلَ, meaning, “ I twisted the rope firmly; ” as though each of the two parties twisted the other from his opinion: or, as some say, it originally means the act of wrestling, and throwing down another upon the جَدَالَة [or ground]: accord. to Ibn-El-Kemلl, a disputing that has for its object the manifesting and establishing of tenets or opinions. (TA.) [See also جَدِلَ.]

اجدلت
4 اجدلت اجدلت She (a gazelle) had her young one [sufficiently grown to be] walking with her. (Zj, K.)

5 تَجَدَّلَ see 7.

تجادلوا
6 تجادلوا جادل تجادل تجادلوا The contended in an altercation, disputed, or litigated, [or did so vehemently, or violently, &c., (see 3,)] one with another. (KL, MA, &c.,)

انجدل
7 انجدل انجدل He fell down upon the ground: (S:) he became thrown down upon the جَدَالَة, i. e., the ground; and in like manner ↓ تجدّل, he became thrown down, &c., much, or often. (TA.)

اِجْتِدَالٌ
8 اِجْتِدَالٌ اجتدال The act of building, or constructing. (TA.) El-Kumeyt says,
مَجَادِلَ شَدَّ الرَّاصِفُونَ اجْتِدَالَهَا
(S, TA) i. e. [Pavilions of which the masons have made strong] the building, or construction. (TA.)

جَدْوَلَ
[ Q. Q. 1 جَدْوَلَ جدول He ruled a book with lines; such as are ruled round a page, &c. See جَدْوَلٌ.]

جَدْلٌ
جَدْلٌ جدل Hard, and strong; as also ↓ جَدِلٌ. (K, * TA.) ― -b2- Also, and ↓ جِدْلٌ, A strong, firm, or compact, penis. (K, * TA.) ― -b3- Also, (K,) or the former, (S, TA,) Any member, or limb: (S, K:) pl. جُدُولٌ. (S, TA.) ― -b4- Also, (K,) or the former, (TA,) Any complete bone, [app. with its flesh,] not broken, nor mixed with aught beside: pl. [of pauc.] أَجْدَالٌ and [of mult.] جُدُولٌ. (K, TA.) ― -b5- Also, (K,) or [the pl.] جُدُولٌ, (Lth, TA,) The bones of the arms and legs (Lth, K, TA) of a man: (Lth, TA:) and of the fore and hind legs of the victim termed عَقِيقَة. (TA from a trad.)

جِدْلٌ
جِدْلٌ جدل : see جَدْلٌ.

جَدَلٌ
جَدَلٌ جدل Vehemence, or violence, in altercation or disputation or litigation; (S, K;) and ability, or power, to practise it: (K:) [or simply contention in an altercation; disputation; or litigation:] a subst. from جَادَلَهُ: (S:) or inf. n. of جَدِلَ [q. v.]. (Msb.) ― -b2- Hence, as a term of logic, A syllogism composed of things well known, or conceded; the object of which is to convince the opponent, and to make him to understand who fails to apprehend the premises of the demonstration. (TA.)

جَدِلٌ
جَدِلٌ جدل : see جَدْلٌ. -A2- Also One who contends in an altercation, disputes, or litigates, vehemently, or violently, (Msb, K,) and ably, or powerfully; and so ↓ مِجْدَلٌ and ↓ مِجْدَالٌ. (K.)

جَدْلَآءُ
جَدْلَآءُ جدلآء fem. of أَجْدَلُ. -A2- Also syn., in two senses, with جَدِيلَةٌ, which see, in two places.

جَدْوَلٌ
جَدْوَلٌ جدول A rivulet; a streamlet; (S, Msb, K;) [whether natural, or formed artificially for irrigation; being often applied to a streamlet for irrigation, in the form of a trench, or gutter;] it is less than a سَاقِيَة; and this is less than a نَهْر: (Mgh in art. سَقى:) as also جِدْوَلٌ: (K:) pl. جَدَاوِلُ. (Msb.) ― -b2- Hence, اِسْتَقَامَ جَدْوَلُهُمْ (tropical:) Their affair, or case, was, or became, in a right, a regular, or an orderly, state; like the جدول when its flow is uniform and uninterrupted. (TA.) And اِسْتَقَامَ جَدْوَلُ الحَاجِّ (assumed tropical:) The caravan of the pilgrims formed an uninterrupted line. (TA.) ― -b3- [Hence also جَدْوَلٌ as meaning (assumed tropical:) A kind of small vein. (Golius from Ibn-Seenà.)] ― -b4- Hence also جَدْوَلُ كِتَابٍ (assumed tropical:) [A ruled line, (such as is ruled round a page, &c.,) and a column, and a table, of a book]. (TA.)

جَدِيلٌ
جَدِيلٌ جديل applied to a rope, Firmly twisted; as also ↓ مَجْدُولٌ. (TA.) ― -b2- A camel's nose-rein (S, K) of hide, or leather, (S,) firmly twisted: (S, K:) and a cord of hide, or leather, or of [goats'] hair, [that is put] upon the neck of the camel: (K:) and the [kind of women's ornament termed] وِشَاح (S, K) is sometimes thus called: (S:) pl. جُدُلٌ. (K.)

جَدَالَةٌ
جَدَالَةٌ جدال جداله جدالة The ground: (S, Msb, K:) or hard ground: (TA:) or ground having fine sand. (K.)

جَدِيلَةٌ
جَدِيلَةٌ جديله جديلة A رَهْط, [q. v.,] i. e., (TA,) a thing like an اـِتْب, of hide, or leather, which boys, and menstruous women, wear round the waist in the manner of an اـِزَار. (K, TA.) -A2- A [tribe, such as is termed] قَبِيلَة: and a region, quarter, or tract; syn. نَاحِيَةٌ: (S, K:) and so ↓ جَدْلَآءُ, in both these senses, as used in the phrase, هٰذَا عَلَى جَدْلَائِهِ [This is according to the way of his region, and of his tribe]. (TA.) You say also, ↓ ذَهَبَ عَلَى جَدْلَائِهِ, in the K, erroneously, جَدْلَانِهِ, (TA,) i. e., على وَجْهِهِ [He went his own way], (K, TA,) and نَاحِيَتِهِ [towards his region, or quarter, or tract]. (K.) ― -b2- A state, or condition. (K.) ― -b3- (tropical:) A particular way, course, mode, or manner, of acting, or conduct; syn. شَاكِلَةٌ, (S, K,) and طَرِيقَةٌ. (K.) You say, عَمِلَ عَلَى جَدِيلَتِهِ, i. e. [He did according to his own particular way, &c.; or] عَمِلَ عَلَى شَاكِلَتِهِ الَّتِى جُدِلَ عَلَيْهَا [explained above: see 1]. (TA.) ― -b4- (tropical:) A determination of the mind. (TA.) ― -b5- (assumed tropical:) The management, or ordering, of a people's affairs; the exercise of the office of عَرِيف. (AA, TA.)

جَادِلٌ
جَادِلٌ جادل A boy becoming, or become, strong; vigorous, or robust. (S.) ― -b2- A she-camel's young one above such as is termed رَاشِح, which is such as has become strong, and walks with his mother- (As, S.) [See also جَدَلَ.]

جَنْدَلٌ
جَنْدَلٌ جندل : and جُنْدَلٌ: &c.: see art. جندل.

أَجْدَلُ
أَجْدَلُ ذ ; fem. جَدْلَآءُ: see مَجْدُولٌ, in three places -A2- Also, [accord. to most of the grammarians أَجْدَلٌ, but accord. to some أَجْدَلُ,] The hawk; syn. صَقْرٌ; (S, K;) as also ↓ أَجْدَلِىٌّ: (K:) or an epithet applied to the hawk [and therefore without tenween]: (TA:) pl. أَجَادِلُ. (K.)

أَجْدَلِىٌّ
أَجْدَلِىٌّ ذ : see what next precedes.

مِجْدَلٌ
مِجْدَلٌ مجدل A قَصْر [or palace, or pavilion, &c.,] (S, K, TA [in the CK القَصِيرُ is erroneously put for القَصْرُ]) strongly constructed: (TA:) pl. مَجَادِلُ. (S, K.) -A2- See also جَدِلٌ.

مِجْدَالٌ
مِجْدَالٌ مجدال A piece of rock or stone: [an oblong roofing-stone, of those which, placed side by side, form the roof of a subterranean passage, &c.:] pl. مَجَادِيلُ. (TA.) -A2- See also جَدِلٌ.

مَجْدُولٌ
مَجْدُولٌ مجدول : see جَدِيلٌ. [Hence,] دِرْعٌ مَجْدُولَةٌ (tropical:) A compact coat of mail; (S, TA;) as also ↓ جَدْلَآءُ: (S, K:) pl. [of the latter] جُدْلٌ. (K.) ― -b2- (tropical:) A man (K, TA) of slender make, (TA,) slender in the (bones called] قَصَب, of firm, or compact, make (مُحْكَمُ الفَتْلِ [as though firmly twisted]): (K, TA:) or slender, slim, thin, spare, lean, or light of flesh; not from emaciation: (S:) and مَجْدُولُ الخَلْقِ, as some say, of firm, or compact, make. (TA.) And مَجْدُولَةٌ (assumed tropical:) A woman small in the belly, and compact in flesh: (A in art. فيض:) or مَجْدُولَةُ الخَلْقِ a girl of beautiful compacture; of beautiful, compact make; syn. حَسَنَةُ الجَدْلِ. (S.) Also سَاعِدٌ ↓ أَجْدَلُ (assumed tropical:) [A fore arm, or an upper arm,] of firm, or compact, make. (K, * TA.) And سَاقٌ مَجْدُولَةٌ and ↓ جَدْلَآءُ (tropical:) [A shank of beautiful compacture;] well rounded; well turned; syn. حَسَنَةُ الطَّىِّ. (K, TA.)

##### Türkçe

**جَدَلَهُ**
1 **جَدَلَهُ** **جَدْلًا** **جَدَلَهُ** **جَدْلَةً**, muzâri‘ı **جَدُلَ** (S, K) ve **جَدِلَ**, (K,) mastarı **جَدْلٌ**, (S,) Onu sıkıca büktü; (S, K;) yani, bir ipi. (S.) ― -b2- Onu sağlam, güçlü veya sıkı yaptı. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **جَارِيَةٌ حَسَنَةٌ الجَدْلِ** (mecaz kabul edilen:) [Güzel sıkılıkta bir kız; güzel, sıkı yapılı]. (S.) ― -b4- [Bundan dolayı ayrıca,] **عَمِلَ عَلَى شَاكِلَتِهِ الَّتِى جُدِلَ عَلَيْهَا** (mecaz kabul edilen:) [Tabiatça kendisine kuvvetle meyilli kılındığı kendi özel tarzına, gidişine, usulüne veya davranış biçimine göre yaptı]. (TA.) -A2- 2’ye de bak. -A3- **جَدَلَ**, mastarı **جُدُولٌ**, O (bir şey) sert ve güçlü oldu veya sert ve güçlü hâle geldi. (K, * TA.) ― -b2- **جَدَلَ الحَبُّ فِى السُّنْبُلِ** Tane başaklarda güçlendi: (S. O, TA:) yahut K’ye göre, **وَقَعَ** [yani, başaklara girdi] demektir. (TA.) ― -b3- **جَدَلَ** genç ceylan vb. hakkında söylenir: Güçlendi ve annesini izledi. (K.) [**جَادِلٌ**’e de bak.] -A4- **جَدِلَ**, muzâri‘ı **جَدَلَ**, mastarı **جَدَلٌ**, [S’de 3’ten (bk.) bir isim olduğu söylenir,] Şiddetle veya sertçe çekişmede çekişti, tartıştı veya davalaştı. (Msb.)

**جدّلهُ**
2 **جدّلهُ** **جَدْلًا** **جَدَلَهُ** **جَدْلَةً**, (S, Msb, K,) mastarı **تَجْدِيلٌ**, (Msb,) Onu yere serdi (S, Msb, K) **جَدَالَة** üzerine, (Msb, K,) yani, (TA,) yere; (S, TA;) ve ayrıca ↓ **جَدَلَهُ**, (K,) mastarı **جَدْلٌ**: (TA:) yahut birincisi, bunu çokça veya sıkça yaptı demektir. (TA.) Şöyle dersin: **طَعَنَهُ فَجَدَّلَهُ** [Onu mızrakla veya benzeriyle dürttü/deldi ve onu yere serdi vb.]. (S, Msb.) [3’e de bak.]

**جادلهُ**
3 **جادلهُ** **جَادَلَ** **جَادَلَهُ** **مُجَادَلَةً**, mastarı **مُجَادَلَةٌ** ve **جِدَالٌ**, (S, Mgh, K,) Onunla çekişmede çekişti, tartıştı veya davalaştı: (S, TA:) yahut bunu şiddetle veya sertçe, (Mgh, K,) ve maharetle veya güçlüce yaptı: (K:) [yahut onunla inatla, yahut sırf onu ikna etmek maksadıyla yaptı; zira] **مجادلة** bir ilim meselesi hakkında, muarızı ikna etmek maksadıyla tartışmak demektir; onun söylediği şeyin bizzat kendinde yanlış olup olmaması fark etmeksizin: (Kull s. 342:) [onunla cedelleşti:] yahut **جادل**, mastarı **مجادلة** ve **جدال**, yukarıdaki gibi, aslında hakikatin ve doğrunun görünüşünden zihni çevirebilecek şeyi ileri sürerek çekişmede çekişti, tartıştı veya davalaştı demektir: ve daha sonraki bir kullanıma göre, fakihlerin (ıstılahında), hangi delillerin ağır bastığının görünmesi için delilleri karşılaştırdı [başka bir kişiyle veya kişilerle bir müzakerede]: ve bunu yapmak, hakikati tespit maksadıyla olursa övülür; aksi hâlde yerilir: (Msb:) Er-Râghib’e göre, **جدال** münazarada veya çekişmede yarışmak ve [bununla] galip gelmeye çalışmaktır; **جَدَلْتُ الحَبْلَ**’den, “ipi sıkıca büktüm” mânâsından; sanki iki taraftan her biri ötekini kendi görüşünden büküp çevirir: yahut bazılarına göre, aslında güreşme fiilidir ve başkasını **جَدَالَة** üzerine [yahut yere] devirmektir: İbn-El-Kemâl’e göre, maksadı akîdeleri veya görüşleri açığa çıkarmak ve yerleştirmek olan bir tartışmadır. (TA.) [**جَدِلَ**’e de bak.]

**اجدلت**
4 **اجدلت** **اجدلت** O (dişi ceylan) yavrusu onunla yürür [derecede] yeterince büyümüş olarak yavruladı. (Zj, K.)

5 **تَجَدَّلَ** 7’ye bak.

**تجادلوا**
6 **تجادلوا** **جَادَلَ** **تَجَادَلَ** **تَجَادَلُوا** Birbirleriyle çekişmede çekiştiler, tartıştılar veya davalaştılar, [yahut bunu şiddetle, sertçe vb. yaptılar, (3’e bak,)] (KL, MA, &c.,)

**انجدل**
7 **انجدل** **انجدل** Yere düştü: (S:) **جَدَالَة** üzerine, yani yere, atılmış hâle geldi; ve aynı şekilde ↓ **تجدّل**, çokça veya sıkça atılmış hâle geldi, vb. (TA.)

**اِجْتِدَالٌ**
8 **اِجْتِدَالٌ** **اجتدال** Bina etme veya inşa etme fiili. (TA.) El-Kumeyt der ki,
مَجَادِلَ شَدَّ الرَّاصِفُونَ اجْتِدَالَهَا
(S, TA) yani [duvarcıların sağlam yaptığı] bina etmesi veya inşası. (TA.)

**جَدْوَلَ**
[ Q. Q. 1 **جَدْوَلَ** **جدول** Bir kitabı çizgilerle cetvelledi; sayfanın etrafına çekilen çizgiler vb. gibi. **جَدْوَلٌ**’e bak.]

**جَدْلٌ**
**جَدْلٌ** **جدل** Sert ve güçlü; ve ayrıca ↓ **جَدِلٌ**. (K, * TA.) ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **جِدْلٌ**, Güçlü, sağlam veya sıkı bir penis. (K, * TA.) ― -b3- Ayrıca, (K,) yahut birincisi, (S, TA,) Herhangi bir uzuv veya organ: (S, K:) çoğulu **جُدُولٌ**. (S, TA.) ― -b4- Ayrıca, (K,) yahut birincisi, (TA,) Kırılmamış ve yanında başka bir şeyle karışmamış herhangi bir tam kemik, [görünüşe göre etiyle birlikte]: azlık çoğulu **أَجْدَالٌ** ve çokluk çoğulu **جُدُولٌ**. (K, TA.) ― -b5- Ayrıca, (K,) yahut [çoğul] **جُدُولٌ**, (Lth, TA,) Bir adamın kol ve bacak kemikleri (Lth, K, TA): (Lth, TA:) ve **عَقِيقَة** denilen kurbanın ön ve arka bacaklarının kemikleri. (TA bir rivayetten.)

**جِدْلٌ**
**جِدْلٌ** **جدل**: **جَدْلٌ**’e bak.

**جَدَلٌ**
**جَدَلٌ** **جدل** Çekişmede veya tartışmada yahut davada şiddet veya sertlik; (S, K;) ve onu yapmaya kudret veya güç: (K:) [yahut sadece çekişmede çekişme; tartışma; veya dava:] **جَادَلَهُ**’den bir isimdir: (S:) yahut **جَدِلَ**’in mastarıdır [bk.]. (Msb.) ― -b2- Bundan dolayı, mantık terimi olarak, iyi bilinen veya kabul edilmiş şeylerden oluşan bir kıyas; maksadı muarızı ikna etmek ve burhanın öncüllerini kavrayamayan kimseye anlamaktır. (TA.)

**جَدِلٌ**
**جَدِلٌ** **جدل**: **جَدْلٌ**’e bak. -A2- Ayrıca, çekişmede çekişen, tartışan veya davalaşan; şiddetle veya sertçe, (Msb, K,) ve maharetle veya güçlüce; ve aynı şekilde ↓ **مِجْدَلٌ** ve ↓ **مِجْدَالٌ**. (K.)

**جَدْلَآءُ**
**جَدْلَآءُ** **جدلآء** **أَجْدَلُ**’un müennesi. -A2- Ayrıca, iki mânâda, **جَدِيلَةٌ** ile eşanlamlıdır; ona bak, iki yerde.

**جَدْوَلٌ**
**جَدْوَلٌ** **جدول** Bir derecik; bir küçük akarsu; (S, Msb, K;) [tabiî olsun veya sulama için yapay olarak oluşturulmuş olsun; çoğu kez hendek veya oluk şeklinde sulama için küçük akarsuya uygulanır;] **سَاقِيَة**’den küçüktür; bu da **نَهْر**’den küçüktür: (Mgh, **سَقى** maddesinde:) ve ayrıca **جِدْوَلٌ**: (K:) çoğulu **جَدَاوِلُ**. (Msb.) ― -b2- Bundan dolayı, **اِسْتَقَامَ جَدْوَلُهُمْ** (mecaz:) Onların işi veya hâli doğru, muntazam veya düzenli bir hâlde oldu veya hâle geldi; akışı düzgün ve kesintisiz olduğunda **جدول** gibi. (TA.) Ve **اِسْتَقَامَ جَدْوَلُ الحَاجِّ** (mecaz kabul edilen:) Hacı kafilesi kesintisiz bir hat oluşturdu. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca **جَدْوَلٌ** (mecaz kabul edilen:) Küçük bir damar türü mânâsında. (Golius, İbn-Sînâ’dan.)] ― -b4- Bundan dolayı ayrıca **جَدْوَلُ كِتَابٍ** (mecaz kabul edilen:) [Bir kitabın cetvel çizgisi (sayfanın etrafına çekilen çizgi vb.), ve bir sütun, ve bir tablo]. (TA.)

**جَدِيلٌ**
**جَدِيلٌ** **جديل** ipe uygulanır: Sıkıca bükülmüş; ve ayrıca ↓ **مَجْدُولٌ**. (TA.) ― -b2- Deriden veya köseleden, (S,) sıkıca bükülmüş bir devenin burun yuları (S, K): (S, K:) ve deriden veya köseleden yahut [keçi] kılından bir ip; devenin boynuna [konulan]: (K:) ve [kadın süsü türü] **وِشَاح** (S, K) bazen böyle adlandırılır: (S:) çoğulu **جُدُلٌ**. (K.)

**جَدَالَةٌ**
**جَدَالَةٌ** **جَدَالًا** **جَدَالَهُ** **جَدَالَةً** Yer: (S, Msb, K:) yahut sert yer: (TA:) yahut ince kumlu yer. (K.)

**جَدِيلَةٌ**
**جَدِيلَةٌ** **جديله** **جديلة** Bir **رَهْط**, [bk.], yani, (TA,) deriden veya köseleden bir **اـِتْب** gibi bir şey; oğlanların ve âdet gören kadınların beline **اـِزَار** tarzında sardıkları. (K, TA.) -A2- Bir **قَبِيلَة** türünden bir kabile: ve bir bölge, taraf veya saha; eşanlamlısı **نَاحِيَةٌ**: (S, K:) ve her iki mânâda da ↓ **جَدْلَآءُ**, şu ibarede kullanıldığı gibi: **هٰذَا عَلَى جَدْلَائِهِ** [Bu, onun bölgesinin ve kabilesinin yoluna göredir]. (TA.) Yine dersin: ↓ **ذَهَبَ عَلَى جَدْلَائِهِ**, K’de hatalı olarak **جَدْلَانِهِ**, (TA,) yani **على وَجْهِهِ** [Kendi yoluna gitti], (K, TA,) ve **نَاحِيَتِهِ** [kendi bölgesine/tarafına/sahasına doğru]. (K.) ― -b2- Bir hâl veya durum. (K.) ― -b3- (mecaz:) Davranış veya gidişte özel bir yol, gidiş, tarz veya biçim; eşanlamlısı **شَاكِلَةٌ**, (S, K,) ve **طَرِيقَةٌ**. (K.) Şöyle dersin: **عَمِلَ عَلَى جَدِيلَتِهِ**, yani [kendi özel yoluna vb. göre yaptı; yahut] **عَمِلَ عَلَى شَاكِلَتِهِ الَّتِى جُدِلَ عَلَيْهَا** [yukarıda açıklanmıştır: 1’e bak]. (TA.) ― -b4- (mecaz:) Zihnin bir kararlılığı. (TA.) ― -b5- (mecaz kabul edilen:) Bir kavmin işlerini idare etme veya düzenleme; **عَرِيف**lik görevini icra etme. (AA, TA.)

**جَادِلٌ**
**جَادِلٌ** **جَادِل** Güçlenmekte olan veya güçlenmiş bir oğlan; dinç veya kuvvetli. (S.) ― -b2- **رَاشِح** denilenin üstünde olan bir dişi devenin yavrusu; bu, güçlenmiş ve annesiyle yürüyen yavrudur- (As, S.) [**جَدَلَ**’e de bak.]

**جَنْدَلٌ**
**جَنْدَلٌ** **جندل**: ve **جُنْدَلٌ**: vb.: **جندل** maddesine bak.

**أَجْدَلُ**
**أَجْدَلُ** **ذ**; müennesi **جَدْلَآءُ**: üç yerde **مَجْدُولٌ**’a bak. -A2- Ayrıca, [nahivcilerin çoğuna göre **أَجْدَلٌ**, fakat bazılarına göre **أَجْدَلُ**,] Doğan; eşanlamlısı **صَقْرٌ**; (S, K;) ve ayrıca ↓ **أَجْدَلِىٌّ**: (K:) yahut doğana nispet edilen bir sıfat [dolayısıyla tenvinsiz]: (TA:) çoğulu **أَجَادِلُ**. (K.)

**أَجْدَلِىٌّ**
**أَجْدَلِىٌّ** **ذ**: bir önce gelene bak.

**مِجْدَلٌ**
**مِجْدَلٌ** **مجدل** Sağlam inşa edilmiş bir **قَصْر** [yahut saray veya köşk vb.]; (S, K, TA [CK’de yanlışlıkla **القَصِيرُ** **القَصْرُ** yerine konmuştur]) güçlüce yapılmış: (TA:) çoğulu **مَجَادِلُ**. (S, K.) -A2- **جَدِلٌ**’e de bak.

**مِجْدَالٌ**
**مِجْدَالٌ** **مجدال** Bir kaya veya taş parçası: [yan yana konulunca yeraltı geçidinin vb. tavanını oluşturan, uzunlamasına bir tavan taşı:] çoğulu **مَجَادِيلُ**. (TA.) -A2- **جَدِلٌ**’e de bak.

**مَجْدُولٌ**
**مَجْدُولٌ** **مجدول**: **جَدِيلٌ**’e bak. [Bundan dolayı,] **دِرْعٌ مَجْدُولَةٌ** (mecaz:) Sıkı bir zırh; (S, TA;) ve ayrıca ↓ **جَدْلَآءُ**: (S, K:) [ikincisinin] çoğulu **جُدْلٌ**. (K.) ― -b2- (mecaz:) İnce yapılı bir adam (K, TA); (TA,) (kemikler denilen) **قَصَب**’da ince; sağlam veya sıkı yapılı (**مُحْكَمُ الفَتْلِ** [sanki sıkıca bükülmüş gibi]): (K, TA:) yahut zayıflıktan değil; ince, narin, sıska, etçe ince, seyrek etli veya hafif etli: (S:) ve **مَجْدُولُ الخَلْقِ**, bazılarına göre, sağlam veya sıkı yapılı. (TA.) Ve **مَجْدُولَةٌ** (mecaz kabul edilen:) Karnı küçük ve eti sıkı bir kadın: (A, **فيض** maddesinde:) yahut **مَجْدُولَةُ الخَلْقِ** güzel sıkılıkta bir kız; güzel, sıkı yapılı; eşanlamlısı **حَسَنَةُ الجَدْلِ**. (S.) Ayrıca **سَاعِدٌ** ↓ **أَجْدَلُ** (mecaz kabul edilen:) [Bir önkol veya üstkol,] sağlam veya sıkı yapılı. (K, * TA.) Ve **سَاقٌ مَجْدُولَةٌ** ve ↓ **جَدْلَآءُ** (mecaz:) [Güzel sıkılıkta bir incik;] iyi yuvarlak; iyi biçimli; eşanlamlısı **حَسَنَةُ الطَّىِّ**. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَدَلَ
جَدَلَ I ,  U ( n. ac. جَدْل 1 ),
a.  Twisted firmly.

b.  Threw down.

c.  ( n. ac. جُدُوْل 27 ), Became hard, solid.

جَدِلَ
جَدِلَ A ( n. ac. جَدَل 4 ),
a.  Disputed, wrangled.

جَدَّلَ
جَدَّلَ II ,
a.  Threw down.

جَاْدَلَ
جَاْدَلَ III ,
a.  Disputed with.

تَجَدَّلَ
تَجَدَّلَ V ,
a.  Was thrown down; fell down.

b.  Was firmly twisted.

تَجَاْدَلَ
تَجَاْدَلَ VI ,
a.  Disputed, argued together.

اِنْجَدَلَ
اِنْجَدَلَ VII ,
a.  see V .

جَدْل
جَدْل 1 ,
a.  Hard, strong, firm, compact.

b.  ( pl. جُدُوْل 27 ,  أَجْدَاْل 38 ), Limb; sinew, tendon.

c.  Syllogism.

جَدَل
جَدَل 4 ,
a.  Dialectics, skill in argument.

جَدِل
جَدِل 5 ,
a.  Contentious, quarrelsome; disputant.

مِجْدَل
مِجْدَل 20 , ( pl. مَجَاْدِلُ 44 ),
a.  Castle.

b.  Disputant.

جَدِيْل
جَدِيْل 25 , ( pl. جُدُل 10 ),
a.  Firmly twisted ( rope ).

جَدِيْلَة
جَدِيْلَة 25t , ( pl. جَدَاْئِلُ 46 ),
a.  Strap; thong; leather-belt.

b.  Mode, manner, way, course.

e.  Region, country.

d.  Tress, plait.

جَدَّاْل
جَدَّاْل 28 ,
a.  Contentious, quarrelsome; disputant, arguer.

b.  String of onions.

مِجْدَاْل
مِجْدَاْل 45 , ( pl. مَجَاْدِلُ 44 ),
a.  Disputer, controversialist, dialectician.

جَدْوَل
جَدْوَل ( pl. جَدَاوِل ),
a.  Index, column, table, rubric ( of a book ).

b.  Streamlet, rivulet, rill.

##### Türkçe

**جَدَلَ**
**جَدَلَ** I , U ( n. ac. **جَدْل** 1 ),
a. Sıkıca büktü.

b. Yere attı.

c. ( n. ac. **جُدُوْل** 27 ), Sert, katı oldu.

**جَدِلَ**
**جَدِلَ** A ( n. ac. **جَدَل** 4 ),
a. Çekişti, münakaşa etti.

**جَدَّلَ**
**جَدَّلَ** II ,
a. Yere attı.

**جَاْدَلَ**
**جَاْدَلَ** III ,
a. İle münakaşa etti.

**تَجَدَّلَ**
**تَجَدَّلَ** V ,
a. Yere atıldı; yere düştü.

b. Sıkıca büküldü.

**تَجَاْدَلَ**
**تَجَاْدَلَ** VI ,
a. Birlikte münakaşa ettiler, tartıştılar.

**اِنْجَدَلَ**
**اِنْجَدَلَ** VII ,
a. V’e bak.

**جَدْل**
**جَدْل** 1 ,
a. Sert, güçlü, sağlam, sıkı.

b. ( pl. **جُدُوْل** 27 , **أَجْدَاْل** 38 ), Uzuv; sinir, kiriş.

c. Kıyas.

**جَدَل**
**جَدَل** 4 ,
a. Cedel, tartışma sanatı.

**جَدِل**
**جَدِل** 5 ,
a. Çekişmeci, kavgacı; münakaşacı.

**مِجْدَل**
**مِجْدَل** 20 , ( pl. **مَجَاْدِلُ** 44 ),
a. Kale.

b. Münakaşacı.

**جَدِيْل**
**جَدِيْل** 25 , ( pl. **جُدُل** 10 ),
a. Sıkıca bükülmüş (ip).

**جَدِيْلَة**
**جَدِيْلَة** 25t , ( pl. **جَدَاْئِلُ** 46 ),
a. Kayış; kaytan; deri kemer.

b. Tarz, biçim, yol, gidişat.

e. Bölge, ülke.

d. Saç örgüsü, örgü.

**جَدَّاْل**
**جَدَّاْل** 28 ,
a. Çekişmeci, kavgacı; münakaşacı, tartışmacı.

b. Soğan dizisi.

**مِجْدَاْل**
**مِجْدَاْل** 45 , ( pl. **مَجَاْدِلُ** 44 ),
a. Münakaşacı, tartışmacı, cedelci.

**جَدْوَل**
**جَدْوَل** ( pl. **جَدَاوِل** ),
a. Dizin, sütun, cetvel, başlık (bir kitabın).

b. Derecik, küçük dere, su arkı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جدل
جَدَلَ - يَجْدُلُ (جَدَلَ - يَجْدِلُ) - جَدَل - جِدال - جَادَلَ - يُجَادِلُ
جَدَلَ - يَجْدُلُ (جَدَلَ - يَجْدِلُ) + كائن + شيئاً أو أمراً: يشده ويقويه ويجعله متماسكاً
جَدَلَ - يَجْدُلُ + كائن + شيئاً : يشده ويقويه ويجعله متماسكاً ، بأن يبرمه ويفتله على بعضه فيحكمه ويقويه جَدَلَ - يَجْدُلُ + كائن + أمراً: يشده ويقويه ويجعله متماسكاً بأن يبرمه ويفتله على كل جوانبه الفكرية فيشدها بعضها ببعض ويبين وجه الصواب والخطأ فيها باستعمال قواعد المنطق والتفكير فيقويه ويجعله متماسكاً
جَدَل - الجدل :على وزن " فـَعـَل" اسم  فعل " جَدَلَ - يَجْدُلُ ": تقليب وبرم وفتل الأمور بعدة اتجاهات : كناية عن المناقشة وبيان الصواب والخطأ في قضية ما باستعمال قواعد المنطق والتفكير والتعبير الكلامي .
جِدَال:على وزن" فـِعال": اسم فعل مبالغة من " جَدَلَ - يَجْدُلُ ": الجدل المتبادل الكثير
جَادَلَ - يُجَادِلُ + كائن + كائناً: على وزن"فاعـَلَ" من " جَدَلَ - يَجْدُلُ "يبادل آخر فعل " جَدَلَ - يَجْدُلُ ": فعل الجدل حين يكون بين فريقين كل منهما يشارك في بيان الصواب والخطأ في قضية ما باستعمال قواعد المنطق والتفكير والتعبير الكلامي .
جَادَلَ - يُجَادِلُ + كائن + كائناً + في أمر: يجادله في موضوع أو قضية
﴿ألم ترى إلى الذين يجادلون في آيات الله أنى يصرفون﴾
جَادَلَ - يُجَادِلُ + كائن + كائناً + في أمر + بـِ شيء: باستعمال الشيء
﴿وجادلهم بالتي هي أحسن﴾
﴿ويجادل الذين كفروا بالباطل ليدحضوا به الحق﴾
جَادَلَ - يُجادِلُ + كائن + كائناً + عن كائن آخر: يجادل آخر دفعاً لأذى عن كائن آخر
﴿ولا تجادل عن الذين يختانون أنفسهم﴾
﴿يوم تأتي كل نفس تجادل عن نفسها﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التقوية وزيادة التماسك وخاصة بالنسج أو بالبرم وفتل وغزل الحبل أو الخيط لتقويته وشده"، وهي:
بَرَمَ - يَبْرِمُ (بَرَمَ - يَبْرُمُ)، مَسَدَ - يَمْسُدُ، فَتَلَ- يَفْتِلُ، جَدَلَ - يَجْدُلُ (جَدَلَ - يَجْدِلُ)، حَبَكَ - يَحْبِكُ (حَبَكَ - يَحْبُكُ)، غَزَل - يَغْزِلُ
جدل - الجدل
الإنسان من طبعه الجدل	﴿ولقد صرفنا في هذا القرآن للناس من كل مثل وكان الإنسان أكثر شيء جدلا (54)﴾ الكهف ﴿وقالوا أآلهتنا خير أم هو ما ضربوه لك إلا جدلا بل هم قوم خصمون(58)﴾ الزخرف
جادل - جدال
مواضيع جدال الإنسان
(1) الجدال بين غير المسلمين والمسلمين
 ﴿ولا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه وإنه لفسق وإن الشياطين ليوحون إلى أوليائهم ليجادلوكم وإن أطعتموهم إنكم لمشركون(121)﴾ الأنعام ﴿وقالوا أآلهتنا خير أم هو ما ضربوه لك إلا جدلا بل هم قوم خصمون(58)﴾ الزخرف
 	﴿قالوا يانوح قد جادلتنا فأكثرت جدالنا فأتنا بما تعدنا إن كنت من الصادقين(32)﴾ هود
أصول جدل غير المسلمين
- بالتي هي أحسن - إلا الذين ظلموا منهم  ﴿ادع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي أحسن إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(125)﴾ النحل ﴿ولا تجادلوا أهل الكتاب إلا بالتي هي أحسن إلا الذين ظلموا منهم وقولوا آمنا بالذي أنزل إلينا وأنزل إليكم وإلهنا وإلهكم واحد ونحن له مسلمون(46)﴾ العنكبوت
 	﴿ولا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه وإنه لفسق وإن الشياطين ليوحون إلى أوليائهم ليجادلوكم وإن أطعتموهم إنكم لمشركون(121)﴾ الأنعام
 	﴿وإن جادلوك فقل الله أعلم بما تعملون(68)﴾ الحج
مواضيع الجدل بين المسلمين وغير المسلمين
1 - الجدال في موضوع الإله
 ﴿ويسبح الرعد بحمده والملائكة من خيفته ويرسل الصواعق فيصيب بها من يشاء وهم يجادلون في الله وهو شديد المحال(13)﴾ الرعد
- بغير علم    	﴿ألم تروا أن الله سخر لكم ما في السماوات وما في الأرض وأسبغ عليكم نعمه ظاهرة وباطنة ومن الناس من يجادل في الله بغير علم ولا هدى ولا كتاب منير (20)﴾ لقمان ﴿ومن الناس من يجادل في الله بغير علم ولا هدى ولا كتاب منير(8)﴾ الحج
- بغير علم  ويتبع الشيطان	﴿ومن الناس من يجادل في الله بغير علم ويتبع كل شيطان مريد(3) كتب عليه أنه من تولاه فأنه يضله ويهديه إلى عذاب السعير(4)﴾ الحج
الجدل في الأسماء ( الشركاء بدون معنى )	﴿قال قد وقع عليكم من ربكم رجس وغضب أتجادلونني في أسماء سميتموها أنتم وآباؤكم ما نزل الله بها من سلطان فانتظروا إني معكم من المنتظرين(71)﴾ الأعراف ﴿وقالوا أآلهتنا خير أم هو ما ضربوه لك إلا جدلا بل هم قوم خصمون(58)﴾ الزخرف
2 - الجدل في آيات الله
للجدل نهاية﴿ألم ترى إلى الذين يجادلون في آيات الله أنى يصرفون(69)﴾ غافر ﴿ويعلم الذين يجادلون في آياتنا ما لهم من محيص(35)﴾ الشورى
الجدل بغير برهان سببه : - الكبر	﴿إن الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم إن في صدورهم إلا كبر ما هم ببالغيه فاستعذ بالله إنه هو السميع البصير(56)﴾ غافر ﴿الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم كبر مقتا عند الله وعند الذين آمنوا كذلك يطبع الله على كل قلب متكبر جبار(35)﴾ غافر
- الكفر	﴿ما يجادل في آيات الله إلا الذين كفروا فلا يغررك تقلبهم في البلاد(4)﴾ غافر ﴿ومنهم من يستمع إليك وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإن يروا كل آية لا يؤمنوا بها حتى إذا جاءوك يجادلونك يقول الذين كفروا إن هذا إلا أساطير الأولين(25)﴾ الأنعام
3 - الجدل في الحق والباطل
﴿وما نرسل المرسلين إلا مبشرين ومنذرين ويجادل الذين كفروا بالباطل ليدحضوا به الحق واتخذوا آياتي وما أنذروا هزوا(56)﴾ الكهف ﴿كذبت قبلهم قوم نوح والأحزاب من بعدهم وهمت كل أمة برسولهم ليأخذوهوجادلوا بالباطل ليدحضوا به الحق فأخذتهم فكيف كان عقاب(5)﴾ غافر
	﴿يجادلونك في الحق بعد ما تبين كأنما يساقون إلى الموت وهم ينظرون(6)﴾ الأنفال
(2) الجدال بين الناس عموماً
1) المجادلة دفاعا (المحاماة} مجادلة الله دفاعا
- عن الخونة في الدنيا  ﴿ولا تجادل عن الذين يختانون أنفسهم إن الله لا يحب من كان خوانا أثيما(107)﴾ النساء ﴿هاأنتم هؤلاء جادلتم عنهم في الحياة الدنيا فمن يجادل الله عنهم يوم القيامة أم من يكون عليهم وكيلا(109)﴾ النساء
ويوم القيامة  	﴿هاأنتم هؤلاء جادلتم عنهم في الحياة الدنيا فمن يجادل الله عنهم يوم القيامة أم من يكون عليهم وكيلا(109)﴾ النساء ﴿يوم تأتي كل نفس تجادل عن نفسها وتوفى كل نفس ما عملت وهم لا يظلمون  (111)﴾ النحل
- عن قوم لوط	﴿فلما ذهب عن إبراهيم الروع وجاءته البشرى يجادلنا في قوم لوط(74)﴾ هود
2) الجدال في أمور تشريعية
لا جدل في الحج  ﴿الحج أشهر معلومات فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج وما تفعلوا من خير يعلمه الله وتزودوا فإن خير الزاد التقوى واتقوني ياأولي الألباب(197)﴾ البقرة ﴿قد سمع الله قول التي تجادلك في زوجها وتشتكي إلى الله والله يسمع تحاوركما إن الله سميع بصير(1)﴾ المجادلة
جدال
لا جدل في الحج  ﴿الحج أشهر معلومات فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج وما تفعلوا من خير يعلمه الله وتزودوا فإن خير الزاد التقوى واتقوني ياأولي الألباب(197)﴾ البقرة
 	﴿قالوا يانوح قد جادلتنا فأكثرت جدالنا فأتنا بما تعدنا إن كنت من الصادقين(32)﴾ هود
مختار الصحاح
● [جدل] ج د ل: الجَدْلُ العضو و الأَجْدَلُ الصقر و جادَلَهُ خاصمه مُجَادَلةً و جِدَالاً والاسم الجَدَلُ وهو شدة الخصومة و الجَنْدَلُ الحجارة و الجَدْوَلُ النهر الصغير
الراغب
جدل
الجدال: المفاوضة على سبيل المنازعة والمغالبة، وأصله من: جدلت الحبل، أي: أحكمت فتله ومنه: الجديل (الجديل والجدالة: الأرض. راجع: المحكم 1/179)، وجدلت البناء: أحكمته، ودرع مجدولة، والأجدل: الصقر المحكم البنية. والمجدل: القصر المحكم البناء، ومنه: الجدال، فكأن المتجادلين يفتل كل واحد الآخر عن رأيه. وقيل: الأصل في الجدال: الصراع وإسقاط الإنسان صاحبه على الجدالة، وهي الأرض الصلبة. قال الله تعالى: }وجادلهم بالتي هي أحسن﴿[النحل/125]،﴾الذين يجادلون في آيات الله﴿[غافر/35]،﴾وإن جادلوك فقل الله أعلم﴿[الحج/68]،﴾قد جادلتنا فأكثرت جدالنا﴿[هود/32]، وقرئ: (جدلنا) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها ابن عباس. انظر: تفسير القرطبي 9/28؛ وإعراب القرآن للنحاس 2/88).﴾ما ضربوه لك إلا جدلا﴿[الزخرف/58]،﴾وكان الإنسان أكثرشيء جدل﴿[الكهف/54]، وقال تعالى:﴾وهم يجادلون في الله﴿[الرعد/13]،﴾يجادلنا في قوم لوط﴿[هود/74]،﴾وجادلوا بالباطل﴿[غافر/5]،﴾ومن الناس من يجادل في الله﴿[الحج/3]،﴾ولا جدال في الحج﴿[البقرة/197]،﴾يا نوح قد جادلتنا{ [هود/32].
ملخص اللسان
1.    جدل الشيءَ يَجْدُله ويَجْدِله جَدْلاً أَحكم فَتْله؛
2.    الجَدْل: شِدَّة الفَتْل.
3.    وجَدَلْتُ الحَبْلَ أَجْدِلُه جَدْلاً إِذا شددت فَتْله وفَتَلْتَه فَتْلاً مُحْكَماً؛
4.    جارية مَجْدُولة الخَلْق حَسَنة الجَدْل.
5.    والجَدِيل: الزمام المجدول من أَدم؛
6.    والجَدِيل: حَبْل مفتول من أَدم أَو شعر يكون في عُنق البعير أَو الناقة،
7.    وحَسَن الجَدْل إِذا كان حسن أَسْرِ الخَلْق.
8.    ورأَيت جَدِيلَةَ رَأْيه أَي عزيمتَه.
9.     والجَدَل: اللَّدَدُ في الخُصومة والقدرةُ عليها،
10.                       ورجل جَدِل ومِجْدَل ومِجْدال: شديد الجَدَل.
11.                       جادَلْت الرجل فجَدَلته جَدْلاً أَي غلبته.
12.                       ورجل جَدِل إِذا كان أَقوى في الخِصام.
13.                        الجَدَل، وهو شدَّة الخصومة.
14.                       الجَدَل: مقابلة الحجة بالحجة؛
15.                       والمجادلة: المناظرة والمخاصمة،
16.                       وسورة المُجادَلة: سورة قد سمع الله
17.                       ولا جِدال في الحج:لا ينبغي للرجل أَن يجادل أَخاه فيخرجه إِلى ما لا ينبغي.
18.                       وجُدُول الإِنسان: قَصَبُ اليدين والرجلين.
19.                       والجَدْل والجِدْل: كل عَظْم مُوَفَّر كما هو لا يكسَر ولا يُخْلَط به غيرُه.
20.                       والجِدْل: العضو،
21.                       مَجْدول الخَلْق لَطيف القَصَب مُحْكَم الفَتْل.
22.                       والمجدول: القَضِيف لا من هُزَال.
23.                       وغلام جادل: مُشْتَدّ.
24.                       وساقٌ مَجْدولة وجدْلاء: حَسنَة الطَّيِّ،
25.                       جَدَل وَلَدُ الناقة والظبية يَجْدُل جُدُولاً: قَوِي وتَبِع أُمه.
26.                       والجَادِل من الإِبل: فَوْقَ الرَّاشِح،
27.                       والأَجدَل: الصَّقْر، صفة غالبة،
28.                        الجَدْل :الشِّدَّة،
29.                       والأَجدل: اسم فرس أَبي ذَرٍّ الغِفاري،
30.                       وجَدَالة الخَلْق: عَصْبُه وطَيُّه؛
31.                       والجَدَالة: الأَرض لشِدَّتها،
32.                       والجَدَالة: هي أَرض ذات رمل دقيق؛
33.                       والجَدْل: الصَّرْع.
34.                       المنجدل الساقط،
35.                       أَعْزِزْ عَلَيَّ أَبا محمد أَن أَراك مُجَدَّلاً تحت نُجوم السماء أَي مُلْقىً على الأَرض قَتيلاً.
36.                       ما مرَّ عليك جَدَّلتْه أَي رميته وصرعته؛ وق
37.                        طعنه فجدَله أَي رماه بالأَرض فانجدل سَقَط.
38.                       وعَنَاق جَدْلاء: في أُذُنها قِصَر.
39.                       والجَدَالة: البَلْحة إِذا اخْضَرَّت واستدارت،
40.                       إِذا جَدَلَتْ نَوَاتُها أَي اشتدَّت،
41.                        جُدول، ولد الظبية،
42.                       وجَدَل الحَبُّ في السنبل يَجْدُل: وقع فيه؛
43.                       والمِجْدَل: القَصْر المُشْرِف لوَثَاقَة بنائه،
44.                       والاجتدال: البنيان،
45.                       ودِرْع جَدْلاءُ ومَجْدولة: مُحْكَمة النسج.
46.                       والجَدْل: أَن يُضْرب عُرْضُ الحَديد حتى يُدَمْلَج،
47.                       وأُذُن جَدْلاء: طويلة ليست بمنكسرة،
48.                       وأُذُن جَدْلاء: هي كالصَّمْعاءِ إِلاَّ أَنها أَطول،
49.                       وأُذُن جَدْلاء: هي الوَسَط من الآذان.
50.                       والجِدْل والجَدْل: ذَكَر الرجل،
51.                       وقد جَدَل جُدولاً فهو جَدِل وجَدْل: عَرْدٌ؛
52.                       والمَجْدَل: الجماعة من الناس؛
53.                       والجَدِيلة: شَرِيجة الحمام ونحوها،
54.                       والجَدَّال: الذي يَحْصُر الحَمام في الجَدِيلة.
55.                       وحَمام جَدَليٌّ: صغير ثقيل الطيران لصغره.
56.                        والجَدِيلة: القَبِيلة والناحية.
57.                       وجَدِيلة الرجل وجَدْلاؤُه: ناحيته.
58.                       والقوم على جَدِيلة أَمرهم أَي على حالهم الأَول.
59.                        والجَدِيلة: الشاكلة.
60.                       وركب جَدِيلة رأْيه أَي عَزيمَته،
61.                       والجَدِيلة: الرَّهْط وهي من أَدَم كانت تُصنع في الجاهلية يأْتَزِر بها الصبيان والنساء الحُيَّض.
62.                       ورجل أَجْدَل المَنْكِب: فيه تَطَأْطؤ وهو خلاف الأَشْرَف من المناكب؛
63.                       وجَدِيلة: بطن من قيس منهم فَهْم  وعَدْوان،
64.                       جَدِيلة حيٌّ من طيِّء وهو اسم أُمهم وهي جَدِيلة بنت سُبَيْع ابن عمرو بن حِمَيْر،
65.                       وجَدِيل: فَحْل لمَهْرة بن حَيْدان،
66.                       وجَدِيل وشَدْقَم: فَحْلان من الإِبل كانا للنعمان ابن المنذر.
67.                       والجَدْوَل: النهر الصغير،
68.                       الجَدْوَل نهر الحوض ونحو ذلك من الأَنهار الصغار.
لسان العرب
● - جدل: الجَدْل: شِدَّة الفَتْل. وجَدَلْتُ الحَبْلَ أَجْدِلُه جَدْلاً     إِذا شددت فَتْله وفَتَلْتَه فَتْلاً مُحْكَماً؛ ومنه قيل لزمام الناقة     الجَدِيل. ابن سيده: جدل الشيءَ يَجْدُله ويَجْدِله جَدْلاً أَحكم فَتْله؛     ومنه جارية مَجْدُولة الخَلْق حَسَنة الجَدْل. والجَدِيل: الزمام المجدول     من أَدم؛ ومنه قول امرئ القيس:     وكَشْحٍ لطيفٍ كالجَدِيل مُخَصَّرٍ،     وسَاقٍ كأُنْبُوب السَّقِيِّ المُذلَّل     قال: وربما سُمِّي الوِشاح جَدِيلاً؛ قال عبد افيفي بن     عجلان النهدي:     جَديدة سِرْبالِ الشَّبابِ، كأَنَّها     سَقِيّة بَرْدَيٍّ نَمَتْها غُيُولها     كأَنَّ دِمَقْساً أَو فُروعَ غَمامةٍ،     على مَتْنِها، حيث اسْتَقَرَّ جَديلُها     وأَنشد ابن بري لآخر:     أَذكَرْت مَيَّةَ إِذ لها إِتْبُ،     وجَدَائلٌ وأَنامِلٌ خُطْبُ     والجَدِيل: حَبْل مفتول من أَدم أَو شعر يكون في عُنق البعير أَو     الناقة، والجمع جُدُلٌ، وهو من ذلك. التهذيب: وإِنه لَحَسن الأَدَم وحَسَن     الجَدْل إِذا كان حسن أَسْرِ الخَلْق. وجُدُول الإِنسان: قَصَبُ اليدين     والرجلين.     والجَدْل والجِدْل: كل عَظْم مُوَفَّر كما هو لا يكسَر ولا يُخْلَط به     غيرُه. والجِدْل: العضو، وكل عضو جِدْل، والجمع أَجْدال وجُدُول، وقيل: كل     عظم لم يكسر جَدْل وجِدْل. وفي حديث عائشة، رضي افيفي عنها: العَقِيقة     تُقْطَع جُدُولاً لا يُكْسَر لها عَظْم؛ الجدُول: جمع جَدْل وجِدْل، بالفتح     والكسر، وهو العضو.     ورجل مَجْدول، وفي التهذيب: مَجْدول الخَلْق لَطيف القَصَب مُحْكَم     الفَتْل. والمجدول: القَضِيف لا من هُزَال. وغلام جادل: مُشْتَدّ. وساقٌ     مَجْدولة وجدْلاء: حَسنَة الطَّيِّ، وساعد أَجْدَل كذلك؛ قال الجعدي:     فأَخْرَجَهم أَجْدَلُ السَّاعِدَيْـ     نِ، أَصْهَبُ كالأَسَدِ الأَغْلَب     وجَدَل وَلَدُ الناقة والظبية يَجْدُل جُدُولاً: قَوِي وتَبِع أُمه.     والجَادِل من الإِبل: فَوْقَ الرَّاشِح، وكذلك من أَولاد الشَّاءٍ، وهو الذي     قد قَوِي ومَشى مع أُمه، وجَدَل الغلام يَجْدُل جُدُولاً واجْتَدل كذلك.     والأَجدَل: الصَّقْر، صفة غالبة، وأَصله من الجَدْل الذي هو الشِّدَّة،     وهي الأَجادِل، كَسَّروه تكسير الأَسماءِ لغلبة الصفة، ولذلك جعله سيبوبه     مما يكون صفة في بعض الكلام واسماً في بعض اللغات، وقد يقال للأَجدل     أَجْدَليٌّ، ونظيره عَجَمِيٌّ وأَعْجَمِيٌّ؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:     كأَنَّ بَني الدعماءِ، إِذ لَحِقُوا بِنا،     فِراخُ القَطَا لاقَيْنَ أَجْدَلَ بازِيَا     الليث: إِذا جَعَلْت الأَجْدل نعتاً قلت صَقْر أَجْدَل وصُقُور جُدْل،     وإِذا تركته اسماً للصَّقْر قلت هذا الأَجْدَل وهي الأَجادل، لأَن     الأَسماء التي على أَفْعَل تجمع على فُعْل إِذا نُعِت بها، فإِذا جعلتها أَسماء     مَحْضة جمعت على أَفَاعل؛ وأَنشد أَبو عبيد:     يَخُوتُونَ أُخْرى القَوْم خَوْتَ الأَجَادل     أَبو عبيد: الأَجادل الصُّقُور، فإِذا ارتفع عنه فهو جادل. وفي حديث     مطرف: يَهْوِي هُوِيَّ الأَجادل؛ هي الصقور، واحدها أَجدل والهمزة فيه     زائدة. والأَجدل: اسم فرس أَبي ذَرٍّ الغِفاري، رحمه افيفي ، على التشبيه بما     تقدم.     وجَدَالة الخَلْق: عَصْبُه وطَيُّه؛ ورَجل مَجْدول وامرأَة مجدولة.     والجَدَالة: الأَرض لشِدَّتها، وقيل: هي أَرض ذات رمل دقيق؛ قال الراجز:     قد أَرْكَب الآلَةَ بعد الآله،     وأَتْرُك العَاجِزَ بالجَدَاله     والجَدْل: الصَّرْع. وجَدَله جَدْلاً وجَدَّله فانْجدل وتَجَدَّل:     صَرَعه على الجَدَالة وهو مجدول، وقد جَدَلْتُه جَدْلاً، وأَكثر ما يقال     جَدَّلْته تَجْديلاً، وقيل للصَّرِيع مُجَدَّل لأَنه يُضْرَع على الجَدَالة.     الأَزهري: الكلام المعتمد: طَعَنَه فَجَدَّله. وفي الحديث: أَن النبي، صلى     الله عليه وسلم، قال: أَنا خاتم النبيين في أُم الكتاب وإِن آدم     لَمُنْجَدِل في طينته؛ شمر: المنجدل الساقط، والمُجَدَّل المُلْقى بالجَدَالة،     وهي الأَرض؛ ومنه حديث ابن صياد: وهو مُنْجَدِل في الشمس، وحديث علي حين     وقف على طلحة وهو قتيل فقال: أَعْزِزْ عَلَيَّ أَبا محمد أَن أَراك     مُجَدَّلاً تحت نُجوم السماء أَي مُلْقىً على الأَرض قَتيلاً. وفي حديث معاوية     أَنه قال لصعصعة: ما مرَّ عليك جَدَّلتْه أَي رميته وصرعته؛ وقال     الهذلي:مُجَدَّل يَتَكَسَّى جِلْدُه دَمَه،     كما تَقَطَّرَ جِذْعُ الدَّوْمة القُطُلُ     يقال: طعنه فجدَله أَي رماه بالأَرض فانجدل سَقَط. يقال: جَدَلتْه،     بالتخفيف، وجَدَّلته، بالتشديد، وهو أَعم. وعَنَاق جَدْلاء: في أُذُنها     قِصَر. والجَدَالة: البَلْحة إِذا اخْضَرَّت واستدارت، والجمع جَدَالٌ؛ قال     بعض أَهل البادية ونسبه ابن بري للمخبل السعدي:     وسارت إِلى يَبْرِينَ خَمْساً، فأَصْبَحَتْ     يَخِرُّ على أَيدي السُّقَاة جَدَالُها     قال أَبو الحسن: قال لي أَبو الوفاء الأَعرابي جَدَالها ههنا أَولادُها،     وإِنما هو للبلح فاستعاره. قال ابن الأَعرابي: الجَدَالة فوق البَلَحة،     وذلك إِذا جَدَلَتْ نَوَاتُها أَي اشتدَّت، واشتُقَّ جُدول، ولد الظبية،     من ذلك؛ قال: ولا أَدري كيف قال إِذا جَدَلَت نواتها لأَن الجَدَالة لا     نواة لها، وقال مرَّة: سمِّيت البُسْرَة جَدَالة لأَنها تشتد نواتها     وتستتم قبل أَن تُزْهِي، شبهت بالجَدَالة وهي الأَرض. الأَصمعي: إِذا اخضرَّ     حَبُّ طَلْع النخيل واستدار قبل أَن يشتد فإِن أَهل نجد يسمونه الجَدَال.     وجَدَل الحَبُّ في السنبل يَجْدُل: وقع فيه؛ عن أَبي حنيفة، وقيل قَوِي.     والمِجْدَل: القَصْر المُشْرِف لوَثَاقَة بنائه، وجمعه مَجَادل؛ ومنه قول     الكميت:     كَسَوْتُ العِلافِيَّاتِ هُوجاً كأَنَّها     مَجَادِلُ، شدَّ الراصفون اجْتِدَالَها     والاجتدال: البنيان، وأَصل الجَدْل الفَتْل؛ وقال ابن بري: ومثله لأَبي     كبير:     في رأُس مُشْرِفة القَذال، كأَنما     أَطْرُ السحابِ بها بَياضُ المِجْدَل     وقال الأَعشى:     في مِجْدَلٍ شُدِّدَ بنيانُه،     يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائر     (* في الصحاح: شيّد)     ودِرْع جَدْلاءُ ومَجْدولة: مُحْكَمة النسج. قال أَبو عبيد: الجَدْلاء     والمجدولة من الدروع نحوُ المَوْضونة وهي المنسوجة، وفي الصحاح: وهي     المحكمة؛ وقال الحطيئة:     فيه الجِيَادُ، وفيه كل سابغة     جَدْلاءُ مُحْكمة من نَسْج سَلاَّم     الليث: جمع الجَدْلاء جُدْل. وقد جُدِلَت الدروعُ جُدْلاً إِذا أُحكمت.     شمر: سمِّيت الدُّروع جَدْلاً ومجدولة لإِحكام حَلَقِها كما يقال حَبْل     مجدول مفتول؛ وقول أَبي ذؤَيب:     فهن كعِقْبان الشَّرِيج جَوَانِحٌ،     وهم فوقها مُسْتَلْئِمو حَلَق الجَدْل     أَراد حَلَق الدرع المجدولة فوضع المصدر موضع الصفة الموضوعة موضع     المَوصوف. والجَدْل: أَن يُضْرب عُرْضُ الحَديد حتى يُدَمْلَج، وهو أَن تضرب     حروفه حتى تستدير. وأُذُن جَدْلاء: طويلة ليست بمنكسرة، وقيل: هي     كالصَّمْعاءِ إِلاَّ أَنها أَطول، وقيل: هي الوَسَط من الآذان.     والجِدْل والجَدْل: ذَكَر الرجل، وقد جَدَل جُدولاً فهو جَدِل وجَدْل     عَرْدٌ؛ قال ابن سيده: وأُرى جَدِلاً على النسب. ورأَيت جَدِيلَةَ رَأْيه     أَي عزيمتَه. والجَدَل: اللَّدَدُ في الخُصومة والقدرةُ عليها، وقد جادله     مجادلة وجِدالاً. ورجل جَدِل ومِجْدَل ومِجْدال: شديد الجَدَل. ويقال:     جادَلْت الرجل فجَدَلته جَدْلاً أَي غلبته. ورجل جَدِل إِذا كان أَقوى في     الخِصام. وجادَله أَي خاصمه مُجادلة وجِدالاً، والاسم الجَدَل، وهو شدَّة     الخصومة. وفي الحديث: ما أُوتَي الجَدَل قومٌ إِلاَّ ضَلُّوا؛ الجَدَل:     مقابلة الحجة بالحجة؛ والمجادلة: المناظرة والمخاصمة، والمراد به في     الحديث الجَدَلُ على الباطل وطَلَبُ المغالبة به لا إَظهار الحق فإِن ذلك     محمود لقوله عز وجل: وجادلهم بالتي هي أَحسن. ويقال: إِنه لَجَدِل إِذا كان     شديد الخِصام، وإِنه لمجدول وقد جادل. وسورة المُجادَلة: سورة قد سمع الله     لقوله: قد سمع الله قول التي تجادلك في زوجها وتشتكي إِلى الله؛ وهما     يَتَجادلان في ذلك الأَمر. وقوله تعالى: ولا جِدال في الحج؛ قال أَبو     إِسحق: قالوا معناه لا ينبغي للرجل أَن يجادل أَخاه فيخرجه إِلى ما لا ينبغي.     والمَجْدَل: الجماعة من الناس؛ قال ابن سيده: أُراه، لأَن الغالب عليهم     إِذا اجتمعوا أَن يتجادلوا؛ قال العجاج:     فانْقَضَّ بالسَّيْر ولا تَعَلَّلِ     بِمَجْدَل، ونِعْم رأْسُ المَجْدَلِ     والجَدِيلة: شَرِيجة الحمام ونحوها، ويقال لصاحب الجَدِيلة: جَدَّال،     ويقال: رجل جَدَّال بَدَّال منسوب إِلى الجَدِيلة التي فيها الحَمام.     والجَدَّال: الذي يَحْصُر الحَمام في الجَدِيلة. وحَمام جَدَليٌّ: صغير ثقيل     الطيران لصغره. ويقال للرجل الذي يأْتي بالرأْي السَّخِيف: هذا رأْي     الجَدّالين والبَدّالين، والبَدَّال الذي ليس له مال إِلاَّ بقدر ما يشتري به     شيئاً، فإِذا باعه اشترى به بَدَلاً منه فمسي بَدَّالاً. والجَدِيلة:     القَبِيلة والناحية. وجَدِيلة الرجل وجَدْلاؤُه: ناحيته. والقوم على جَدِيلة     أَمرهم أَي على حالهم الأَول. وما زال على جَدِيلة واحدة أَي على حال     واحدة وطريقة واحدة. وفي التنزيل العزيز: قل كُلٌّ يعمَلُ على شاكِلَتِه؛     قال الفراء: الشاكلة الناحية والطريقة والجَدِيلة، معناه على جَدِيلته أَي     طريقته وناحيته؛ قال: وسمعت بعض العرب يقول: وعَبْدُ الملك إِذ ذاك على     جَدِيلته وابن الزبير على جَدِيلته، يريد ناحيته. ويقال: فلان على     جَدِيلته وجَدْلائه كقولك على ناحيته. قال شمر: ما رأَيت تصحيفاً أَشبه بالصواب     مما قرأَ مالك بن سليمان عن مجاهد في تفسير قوله تعالى: قل كلٌّ يعمل     على شاكِلَته، فصحَّف فقال على حَدٍّ يَلِيه، وإِنما هو على جَدِيلته أَي     ناحيته وهو قريب بعضه من بعض. والجَدِيلة: الشاكلة. وفي حديث عمر، رضي     الله عنه: كَتَب في العبد إِذا غزا على جَدِيلته لا ينتفع مولاه بشيء من     خدمته فأَسْهِم له؛ الجَدِيلة: الحالة الأُولى. وركب جَدِيلة رأْيه أَي     عَزيمَته، أَراد أَنه إِذا غَزا منفرداً عن مولاه غير مشغول بخدمته عن الغزو.     والجَدِيلة: الرَّهْط وهي من أَدَم كانت تُصنع في الجاهلية يأْتَزِر بها     الصبيان والنساء الحُيَّض.     ورجل أَجْدَل المَنْكِب: فيه تَطَأْطؤ وهو خلاف الأَشْرَف من المناكب؛     قال الأَزهري: هذا خطأْ والصواب بالحاء، وهو مذكور في موضعه، قال: وكذلك     الطائر، قال بعضهم: به سُمِّي الأَجْدَل والصحيح ما تقدم من كلام     سيبويه.ابن سيده: الجَدِيلة الناحية والقبيلة. وجَدِيلة: بطن من قيس منهم فَهْم     وعَدْوان، وقيل: جَدِيلة حيٌّ من طيِّء وهو اسم أُمهم وهي جَدِيلة بنت     سُبَيْع ابن عمرو بن حِمَيْر، إِليها ينسبون، والنسبة إِليهم جَدَليٌّ مثل     ثَقَفيٍّ.     وجَدِيل: فَحْل لمَهْرة بن حَيْدان، فأَما قولهم في الإِبل جَدَلية     فقيل: هي منسوبة إِلى هذا الفحل، وقيل: إِلى جَديلة طيِّء، وهو القياس، وينسب     إِليهم فيقال: جَدَلِيٌّ. الليث: وجَدِيلة أَسَدٍ قبيلة أُخرى. وجَدِيل     وشَدْقَم: فَحْلان من الإِبل كانا للنعمان ابن المنذر.     والجَدْوَل: النهر الصغير، وحكى ابن جني جِدْوَل، بكسر الجيم، على مثال     خِرْوَع. الليث: الجَدْوَل نهر الحوض ونحو ذلك من الأَنهار الصغار يقال     لها الجَداوِل. وفي حديث البراء في قوله عز وجل: قد جعل ربك تحتك     سَرِيًّا، قال: جَدْوَلاً وهو النهر الصغير. والجَدْوَل أَيضاً: نهر     معروف.
مقاييس اللغة:
(جدل) الجيم والدال واللام أصلٌ واحدٌ، وهو من باب استحكام الشيء في استرسالٍ يكون فيه، وامتدادِ الخصومة ومراجعةِ الكلام. وهو القياس الذي ذكرناه.
ويقال للزّمام المُمَرِّ جَديل. والجَدْوَل: نهر صغيرٌ، وهو ممتدٌّ، وماؤُه أقْوى في اجتماع أجزائه من المنبطح السائح. ورجلٌ مجدولٌ، إذا كان قَضِيف الخِلْقة من غير هُزَال. وغلام جادِلٌ إذا اشتدّ. والجُدُول: الأعضاء، واحدها جَدِْل. والجادل من أولاد الإبل: فوق الرَّاشح. والدِّرع المجدولة: المحكمة العَمَل. ويقال جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله: قَوِيَ. والأجدَل: الصَّقر؛ سمِّي بذلك لقوّته. قال ذو الرمة يذكر حَميراً في عَدْوِها:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])
الخَرَبُ: الذّكَر من الحبارى. أراد: ولّى الخَرَب ليسبِقَه ويطلبه.
ومن الباب الجَدَالة، هي الأرض، وهي صُلْبة. قال:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])
ولذلك يقال طعَنَه فجدّلَه، أي رماه بالأرض. والمِجْدل: القَصْر، وهو قياسُ الباب. قال:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])
والجَدَال: الخَلال، الواحدة جَدالة، وذلك أنّه صُلْبٌ غير نضيجٍ، وهو في أوّل أحواله إذا كان أخضَرَ. قال:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
وجَدِيلٌ: فحلٌ معروف. قال الرّاعي:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *
القاموس المحيط:
جَدَلَهُ يَجْدُلهُ ويَجْدِلُهُ أحْكَمَ فَتْلَهُ. والجَديلُ الزِّمامُ المَجْدولُ من أدَمٍ، وحَبْلٌ من أدَمٍ أو شَعْرٍ في عُنُقِ البَعيرِ، والوِشاحُ، ج ككُتُبٍ. والجَدْلُ، ويُكْسَرُ الذَّكَرُ الشَّديدُ، وقَصَبُ اليَدَيْنِ والرِّجْلَيْنِ، وكلُّ عُضْوٍ، وكلُّ عَظْمٍ مُوَفَّرٍ لا يُكْسَرُ ولا يُخْلَطُ به غيرُه، ج أجْدالٌ وجُدولٌ.
ورجُلٌ مَجدولٌ: لَطيفُ القَصَبِ، مُحْكَمُ الفَتْلِ، وساعِدٌ أجْدَلُ. وساقٌ مَجْدولَةٌ وجَدْلاءُ: حَسَنَةُ الطَّيِّ، و من الدُّروعِ: المُحْكَمَةُ، ج: جُدْلٌ، بالضم. وجَدَلَ وَلَدُ الظَّبْيَةِ وغيرِها: قَوِيَ وتَبعَ أُمَّهُ.
والأَجْدَلُ: الصَّقْرُ، كالْأَجْدَلِيِّ، ج: أجادِلُ، و : فَرَسُ أبي ذَرٍّ، رضي الله تعالى عنه، وفَرَسُ الجُلاسِ الكِنْدِيِّ، وفَرَسُ مَشْجَعَةَ الجَدَلِيِّ. وكمِنْبَرٍ: القَصْرُ، ج: مَجادِلُ. وكَسَحابَةٍ: الأرضُ، أو ذاتُ رَمْلٍ رَقيقٍ، والبَلَحُ إذا اخْضَرَّ واسْتَدَارَ قبلَ أن يَشْتَدَّ، والنَّمْلُ الصِّغارُ ذاتُ القوائِمِ.
وجَدَلَ الحَبُّ في السُّنْبُلِ: وقَعَ. وجَدَلَهُ وجَدَّله فانْجَدَلَ وتَجَدَّلَ: صَرَعَهُ على الجَدالَةِ.
وجَدَلَ جُدولاً، فهو جَدِلٌ، ككَتِفٍ وعَدْلٍ: صَلُبَ. والجَدَلُ، محرَّكةً: اللَّدَدُ في الخصومَةِ، والقُدْرَةُ عليها، جادَلَهُ فهو جَدِلٌ ومِجْدَلٌ، كَمِنْبَرٍ ومِحْرابٍ. وكَمَقْعَدٍ: الجماعَةُ مِنَّا. وكَمِنْبَرٍ: ع.
والجَديلَةُ: القَبيلَةُ، والشاكِلَةُ، والناحِيَةُ، وشَريجَةُ الحمَّامِ ونَحْوُها، وصاحِبُها: جَدَّالٌ، و : الحالُ، والطَّريقَةُ، وشِبْهُ إتْبٍ من أدَمٍ يَأْتَزِرُ به الصِبْيانُ والحُيَّضُ. وجَديلَةُ بِنْتُ سُبَيْع بنِ عَمْرٍو، من حِمْيَرَ: أُمُّ حَيٍّ، والنِسْبَةُ: جَدَلِيٌّ. وكَغُرابٍ: د بالمَوْصِلِ. ومُجادِلُ: د بالخابورِ.
والجَدْوَلُ، كجعفرٍ وخِرْوَعٍ: النَّهْرُ الصَّغيرُ، ونَهْرٌ م. وجَدْلاءُ: كَلْبَةٌ، و من الشاءِ: المُتَثَنِّيَةُ الْأُذُنِ. وشِقْشِقَةٌ جَدْلاءُ: مائِلَةٌ. والجَدْلَةُ: مِدَقَّةُ المِهْراسِ. والجَدْلُ: القَبْرُ. وذَهَبَ على جَدْلائِهِ: على وَجْهِهِ وناحِيَتِهِ. وكأميرٍ: فَحْلٌ لِلنُّعْمانِ بنِ المُنْذِرِ. وأجْدَلَتِ الظَّبْيَةُ: مَشَى مَعَها وَلَدُها.
تاج العروس:
ج - د - ل
جَدَلَهُ أي الحَبلَ . يَجْدُلُه ويَجْدِلُه مِن حَدَّىْ نَصَر وضَرَب جَدْلاً : أَحْكَمَ فَتْلَهُ فهو مَجْدُولٌ وجَدِيلٌ منه : الجَدِيلُ : الزِّمامُ المَجْدُولُ المُحْكَمُ فَتْلُه مِن أَدَيم قال امرُؤ القَيس :
وكَشْحٍ لَطِيفٍ كالجَدِيلِ مُخَصَّرٍ ... وساقٍ كأُنْبُوبِ السَّقِيِّ المُذَلَّلِ وقال ذو الرمَةِ :
وحَتَّى كَسَتْ مَشْى الخِشاشِ لُغامُها ... إلى حَيثُ يَثْنى الخَدَّ مِنْها جَدِيلُها الجَدِيلُ أيضاً : حَبلٌ مِن أَدَمٍ أو شَعَرٍ في عُنُقِ البَعِير رُبّما سَمَّوا الوِشاحَ جَدِيلاً قال عبدُ الله بن عَجْلان النَّهْدِيّ :
كأنَّ دِمَقْساً أو فُرُوعَ غَمامَةٍ ... علَى مَتْنِها حيثُ استَقَرَّ جَدِيلُها ج : جُدُلٌ ككُتُبٍ . والجَدْلُ بالفَتح ويُكْسَر : الذَّكَرُ الشَّدِيدُ المَعْصُوب . قال اللَّيثُ : جُدُولُ الإنسانِ : قَصَبُ اليَدَيْنِ والرِّجْلَين ومنه حديث عائشةَ رضي اللّه تعالَى عنها في العَقِيقَةِ : " تُذْبَحُ يَوْمَ السَّابعِ وتُقْطَعُ جُدُولاً ولا يُكْسَرُ لها عَظْمٌ " أي يومَ اللَّيلِ السابع . وكُل عُضْوٍ : جَدْلٌ جَمْعُه جُدُول . وكُلُّ عَظْمٍ مُوَفَّرٍ لا يُكْسَرُ ولا يُخْلَطُ به غيرُه جَدْلٌ أيضاً ج : أَجْدالٌ وجُدُولٌ . مِن المَجاز : رَجُلٌ مَجْدُولٌ : لَطِيفُ الخَلْقِ لَطِيفُ القَصَبِ مُحْكَمُ الفَتْلِ . وقِيل : رَجُلٌ مَجْدُولُ الخَلْقِ : إذا كان مَعْصُوباً . وساعِدٌ أَجْدَلُ كذلك . وساقٌ مَجْدُولَةٌ وجَدْلاءُ : حَسَنَةُ الطَّيِّ وهي مجازٌ . الجَدْلاءُ مِن الدُّرُوعِ : المُحْكَمَةُ قال الحُطَيئةُ :
فِيهِ الرِّماحُ وفِيهِ كُلُّ سابِغَةٍ ... جَدْلاءَ مُبهَمَةٍ مِن نَسجِ سلّامِ ج : جُدْلٌ : بالضّمّ وكذلك : دِرْعٌ مَجْدولَةٌ قال كَعْب بن زُهَير رضي اللّه تعالى عنه :
بِيضٌ سَوابِغُ قد شُكَّتْ لها حَلَقٌ ... كأنه حَلَقُ القَفْعاءِ مَجْدُولُ وهو مَجازٌ . وجَدَلَ وَلَدُ الظَّبيةِ وغيرِها : إذا قَوِيَ وتَبعَ أُمَّهُ وقال الأصمَعِي : الجادِلُ مِن وَلَدِ الناقَةِ : فَوْقَ الرّاشِحِ وهو الذي قَوِيَ ومَشَى مع أُمِّه . والأَجْدَلُ : مِن صِفَةِ الصَّقْرِ كالأَجْدَلِيّ بزِيادة الياء قال ذو الرمَة : كأنَّهُنَّ خَوافِي أَجْدَلٍ قَرِمٍ ولَّى لِيَسبِقَهُ بالأَمْعَزِ الخَرَبُ ج : أَجادِلُ قال عبدُ مَناف بن رِبْع الهذلي :
وما القَوْمُ إلَّا سَبعَةٌ أو ثَلاثَةٌ ... يَخُوتُونَ أُخْرَى القَوْمِ خَوْتَ الأجادِلِ الأَجْدَلُ : فَرَسُ أبي ذَرٍّ الغِفارِيِّ رضي اللّه تعالى عنه . أيضاً : فَرَسُ الجُلاسِ بنِ مَعْدِ يكَرِبَ الكِنْدِيِّ وهو القائلُ فيه :
يَكْفِيكَ مِن أَجْدَلٍ دُونَ شَدِّه ... وشَدُّه يَكْفِيكَ دُونَ كَدِّه أيضاً : فَرَسُ مَشْجَعَة الكَتائب الجَدَلِي مُحَرَّكةً : مِن بني جَدِيلَةَ . المِجْدَلُ كمِنْبَرٍ : القَصْرُ المُحْكَمُ البِناءِ قال الأعشَى :
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بُنْيانُهُ ... يَزِلُّ عَنهُ ظُفُرُ الطائرِ ج : مَجادِلُ قال الكُمَيت :
كَسَوْتُ العِلافِيَّاتِ هُوجاً كأنَّها ... مَجادِلُ شَدَّ الرَّاصِفُون اجْتِدالَها الجَدالَةُ كسَحابَةٍ : الأَرضُ الصّلْبةُ قال أبو قُردُودَةَ الأعرابي :
" قَدْ أَرْكَبُ الآلَةَ بَعدَ الآلَهْ
" وأَتْرُكُ العاجِزَ بالجَدالَهْ أو الأَرْضُ ذاتُ رَمْلٍ رَقِيقٍ . الجَدالَةُ : البَلَحُ إذا اخْضَرَّ واستدار قبلَ أن يَشتدَّ بِلُغَة أهل نَجْد جَمْعُه الجَدالُ قال المُخَبَّلُ السَّعْدِيُّ :
وسارَتْ إلى يَبرِينَ خَمْساً فأصبَحَتْ ... تخِرُّ على أَيدِي السُّقاةِ جَدالُها الجَدالَةُ : النَّملُ الصِّغارُ ذاتُ القَوائمِ والجَمْعُ الجَدالُ . وجَدَلَ الحَبُّ في السُّنْبُلِ : إذا وَقَع وفي العُباب : قَوِيَ . وجَدَلَهُ جَدْلاً وجَدَّلَهُ تَجْدِيلاً التَّشديدُ للكثْرة فانْجَدَلَ وتَجَدَّلَ : رَماهُ صَرَعَه علَى الجَدالَةِ أي الأرض . ومنه قولُ علي رضي اللّه تعالى عنه يومَ الجَمَل لَمّا وقَف على طَلْحةَ رضي اللّه تعالى عنه وهو صَرِيعٌ : " أَعْزِزْ عليَّ أبا محمّدٍ أن أراكَ مُجَدَّلاً تحتَ نُجُومِ السَّماء في بُطُونِ الأودِيَة شَفَيتُ نَفْسِي وقَتلتُ مَعْشَرِي إلى اللّه أشكُو عُجَرِي بُجَرِي " . ومِن الانجِدال الحديث المشهورُ : " إني عِنْدَ اللَّهِ مكتوبٌ خاتَمُ النَّبِيينَ وإنّ آدَمَ لَمُنْجَدِلٌ في طِينَتِه " . وجَدَلَ الشيء جُدُولاً فهو جَدِلٌ ككَتِفٍ وعَدْلٍ بالفتح : أي صَلُبَ قَوِيَ . والجَدَلُ مُحرَّكةً : اللَّدَدُ في الخُصُومةِ والقُدْرةُ عليها ومنه أُخِذ الجَدَلُ المَنْطِقيُّ : الذي هو القِياسُ المؤلَّفُ مِن المَشهُورات أو المُسلَّمات والغَرَضُ منه إلزامُ الخَصْمِ وإفهامُ مَن هو قاصِرٌ عن إدْراك مُقَدِّمات البُرهان . وقد جادَلَهُ مُجادَلَةً وجِدالاً فهو جَدِلٌ ومِجْدَلٌ ومِجْدالٌ كمِنْبَرٍ ومِحْرابٍ ومُجادِلٌ . والمُجادَلَةُ والجِدالُ : المُخاصَمَةُ والخِصامُ . وقال الراغِبُ : الجِدالُ : هو المُفاوَضَةُ على سَبيلِ المُنازَعة والمُغالَبة وأصله : مِن جَدَلْتُ الحَبلَ : إذا أحكَمْتَ فَتْلَه فكأنّ المُتجادِلَيْنِ يَفْتِلُ كل واحدٍ الآخَرَ عن رأيِه . وقِيل : أَصْلُ الجِدالِ : الصِّراعُ وإسقاطُ الإنسان صاحِبَه على الجَدالَة . وكُل مِن الجَدَلِ والجِدالِ والمُجادَلَةِ جاء في القُرآن . وقال ابنُ الكَمال : الجِدالُ : مِراءٌ يَتعلَّقُ بإظهارِ المَذاهبِ وتَقريرِها . وقال الفَيومِيُّ : هو التَّخاصُمُ بما يَشْغَلُ عن ظُهورِ الحَقّ ووُضُوح الصَّواب ثم استُعمِل على لِسانِ حَمَلَةِ الشَّرع في مُقابَلَةِ الأَدِلَّة ؛ لظُهور أَرْجَحِها وهو محمودٌ إن كان للوُقوفِ على الحَقّ وإلّا فمذمومٌ . المَجْدَلُ كمَقْعَدٍ : الجَماعَة مَنّا . المِجْدَلُ كمِنْبَرٍ : ع وهو جَبَلٌ أو وادٍ قال العَبّاسُ بن مِرداس رضي اللّه عنه :
" عَفا مِجْدَلٌ مِن أهلِه فمُتالِعُ
ويُروَى أيضاً بفتح الميم قاله نَصْرٌ . والجَدِيلَةُ كسَفِينةٍ : القَبِيلَةُ . مِن المَجاز : الجَدِيلَةُ : الشَّاكِلَةُ تقول : عَمِلَ علَى جَدِيلَتِه : أي شاكِلَتِه التي جُدِلَ عليها . الجَدِيلَةُ النَّاحِيَة قال شَمِرٌ : ما رأيتُ تصحيفاً أشْبَهَ بالصَّواب مِمّا قرأ مالِكُ بنُ سُلَيمان في التفسير عن مُجاهِدٍ في قوله تعالى : " قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شاكِلَتِهِ " فصَحَّف فقال علَى حَدٍّ يَليهِ . وإنما هو : علَى جَدِيلَتِه : أي ناحِيَتِه وهو قريبٌ بعضُه مِن بعض . الجَدِيلَةُ : شَرِيجَةُ الحَمَامِ ونحوُها قال أبو الهَيثَم : صاحِبُها جَدَّالٌ كشَدَّادٍ . قال : ويقال : رَجُلٌ جَدَّالٌ بَدَّالٌ : منسوبٌ إلى الجَدِيلة التي فيها الحَمامُ ويُقال للذي يأتي بالرأي السَّخِيف : هذا رأيُ الجَدَّالِين البَدَّالِين والبدّالُ : الذي ليس له مالٌ إلّا بقَدْر ما يشتري شيئاً فإذا باعَه اشتَرى به بَدَلاً منه وقد تقَدّم . الجَدِيلَةُ : الحالُ والطَّرِيقَةُ التي جُدِلَ عليها الإنسانُ . الجَدِيلَةُ : الرَّهْطُ غ وهو شِبهُ إِتْبٍ من أَدَمٍ يأْتَزِرُ به الصِّبيانُ والحُيَّضُ مِن النِّساء . في طَيِّئ : جَدِيلَةُ بنتُ سُبَيع بن عمرو مِن حِمْيَرَ أُمُّ حَيٍّ وهي أمُّ جُنْدَبٍ وحُورٍ ابْنَي خارِجَةَ بنِ سَعد بن فُطْرةَ بن طيِّئ والنِّسبَةُ جَدَلِيٌّ مُحَرَّكةً . جُدالُ كغُرابٍ : د بالمَوْصِل مِن أعمالِ البَقْعاء . ومُجادِلُ : د بالخابُورِ وفي الغباب : مَوضعٌ . والجَدْوَلُ كجَعْفَرٍ وخِروَعٍ : النَّهْرُ الصَّغِيرُ والجَمْعُ : الجَداوِلُ . جَدْولٌ : نَهْرٌ م معروفٌ . وجَدْلاءُ : اسمُ كَلْبةٍ الجَدْلاءُ مِن الشَّاءِ : المُتَثنيَةُ الأُذُنِ . يُقال : شِقْشِقَةٌ جَدْلاءُ : أي مائِلَةٌ نقلَه الصاغاني . قال ابنُ عَبّاد : الجَدْلَةُ بالفتح : مِدَقَّةُ المِهْراسِ . قال : والجَدْلُ : القَبرُ . يقال : ذَهَب على جَدْلانِه هكذا في النُّسَخ والصَّوابُ : جَدْلائِه بالهمزة : أي علَى وَجْهِه هذا على جَدْلائِه : أي ناحِيَتِه وقَبِيلَته . جَدِيلٌ كأَمِيرٍ : فَحْلٌ مِن الإبِل كان للنُّعمانِ بن المُنْذِر وكذلك شَدْقَم وقال أبو سَعِيد السُّكَّرِيّ في قول الرَّاعِي :
شُمُّ الكَواهِلِ جُنَّحاً أَولادُها ... صُهْباً تُناسِبُ شَدْقَماً وجَدِيلا شَدْقَمٌ وجَدِيلٌ : كانا لبني آكِلِ المُرارِ مِن نَسلٍ واحدٍ وقع أحدهُما في بني فَزارَةَ والآخَرُ لا أدرى أين وقَع . وقال ذو الرُّمَة :
إليكَ أمِيرَ المُؤمِنينَ تَعسَّفَتْ ... بِنا البِيدَ أولادُ الجَدِيلِ وشَدْقَمِ قال الزَّجاج : أَجْدَلَت الظَّبيَةُ : إذا مَشَى معَها ولَدها
ومما يُستَدْرَك عليه :
المَجْدُولُ : القَضِيفُ لا مِن هُزالٍ . وغُلامٌ جادِلٌ مُشْتدٌّ . والجادِلُ مِن وَلَدِ الناقَةِ : فَوقَ الرّاشِح عن الأصمَعِي وقد تقَدّم . وقال اللَّيثُ : رجُلٌ أَجْدَلُ المَنْكِبِ : فيه تَطَأْطُؤٌ وهو خِلافُ الأَشْرَفِ مِن المَناكِب ويقال للطائرِ أيضاً إذا كان كذلك : أَجْدَلُ المَنْكِبَين . وقال الصاغانيُّ : هو تَصحيفٌ والصوابُ بالحاء المهملة . والاجْتِدالُ : البُنْيانُ مِن الجَدْلِ وهو الإحْكامُ وشاهِدُه قولُ الكُمَيت الذي ذُكِر . ويقال : رَكِب جَدِيلتَه أي : عَزِيمَةَ رأيِه وهو مَجازٌ . وقال أبو عمرو : الجَدِيلَةُ : العِرافَةُ تقول : قَطَع بَنُو فُلانٍ جَدِيلَتَهم مِن بني فُلان : إذا حَوَّلوا عِرافَتَهُم عن أصحابِهم وقَطَعُوها . والجَدِيلَةُ : مِن مَنازِل حاجِّ البَصْرة . وقَريةٌ بمِصْرَ مِن أعمال الدَّقَهْلِيَّة . وبَنُو جَدِيلَةَ : بَطْنٌ في قَيس وهم فَهْمٌ وعَدْوانُ ابنا عمرو بن قَيس عَيلانَ وبَطْنٌ آخَرُ في الأَزْد وهم بَنو جَدِيلَةَ بن مُعاويةَ بن عمرو بن عَدِيّ بن عمرو بن مازِن بن الأَزْد . والجَدَّال كشَدَّاد : بائعُ الجَدالِ وهو البَلَحُ يقال : كان جَدَّالاً فصار تَمَّاراً نقلَه الزَّمخشريُّ . والمِجْدالُ كمِحْرابٍ : قِطْعةٌ مِن صَخْرٍ جَمْعه : مَجادِيلُ . واستقام جَدْوَلُهم : انتظم أمرُهم كالجَدْوَل إذا اطَّرَدَ وتَتابَعَ جَرْيُه وهو مَجازٌ . واستقام جَدْوَلُ الحاجِّ : إذا تتابَعَت قافِلتُهم ومنه جَدْوَلُ الكِتاب . والمَجْدَلُ كمَقْعَدٍ ومِنْبَرٍ : بَلَدٌ في نَواحي الشأْم وقِيل : اسمُ جَبَلٍ . وأيضاً أُطُمٌ لليهود بالمَدينة قاله نَصْرٌ . والمَجَادِلة : بَطْنٌ من عَكّ بن عُدْثان وهم بَنُو الرّاقِب بن أُسامةَ بن الحارث مَسكَنُهم المُراوَعَةُ مِن اليَمَن قاله الناشِرِيُّ ويُقال لهم أيضاً : بَنُو المجدل

##### Türkçe

**جدل**
**جَدَلَ - يَجْدُلُ** (**جَدَلَ - يَجْدِلُ**) - **جَدَل** - **جِدال** - **جَادَلَ** - **يُجَادِلُ**
**جَدَلَ - يَجْدُلُ** (**جَدَلَ - يَجْدِلُ**) + bir varlık + bir şeyi veya bir işi: onu çeker/sıkar, güçlendirir ve onu sıkı/sağlam kılar.
**جَدَلَ - يَجْدُلُ** + bir varlık + bir şeyi: onu çeker/sıkar, güçlendirir ve onu sıkı/sağlam kılar; onu büküp burarak ve birbirinin üzerine kıvırıp dolayarak, onu sağlamlaştırır ve güçlendirir. **جَدَلَ - يَجْدُلُ** + bir varlık + bir işi: onu çeker/sıkar, güçlendirir ve onu sıkı/sağlam kılar; onu büküp burarak ve onun bütün fikrî yönleri üzerinde kıvırıp dolayarak; böylece onları birbirine bağlar ve onda doğru ile yanlışın yönünü, mantık ve düşünme kaidelerini kullanmak suretiyle açıklar; böylece onu güçlendirir ve onu sıkı/sağlam kılar.
**جَدَل - الجدل**: “**فـَعـَل**” vezninde, **جَدَلَ - يَجْدُلُ** fiilinin isim-fiilidir: işleri birçok yönlere çevirip döndürme, bükme ve kıvırıp dolama: mantık, düşünme ve sözlü ifade kaidelerini kullanmak suretiyle bir meselede tartışmanın ve doğru ile yanlışı beyan etmenin kinayesi.
**جِدَال**: “**فـِعال**” vezninde; **جَدَلَ - يَجْدُلُ**’den mübalağa isim-fiilidir: çokça karşılıklı tartışma.
**جَادَلَ - يُجَادِلُ** + bir varlık + bir varlık: “**فاعـَلَ**” vezninde, **جَدَلَ - يَجْدُلُ**’den; başkasına **جَدَلَ - يَجْدُلُ** fiilini karşılıklı yapar: tartışma fiili, iki takım arasında olduğunda; her biri, mantık, düşünme ve sözlü ifade kaidelerini kullanmak suretiyle bir meselede doğru ile yanlışı beyan etmeye katılır.
**جَادَلَ - يُجَادِلُ** + bir varlık + bir varlık + **في** bir iş: bir konuda veya bir meselede onunla tartışır.
﴿Allah’ın ayetleri hakkında tartışanları görmedin mi; nasıl çevriliyorlar﴾
**جَادَلَ - يُجَادِلُ** + bir varlık + bir varlık + **في** bir iş + **بـِ** bir şey: şeyi kullanarak.
﴿Onlarla en güzel olanla tartış﴾
﴿Kâfir olanlar batıl ile tartışırlar ki onunla hakkı çürütsünler﴾
**جَادَلَ - يُجادِلُ** + bir varlık + bir varlık + **عن** başka bir varlık: başka bir varlık üzerinden bir eziyeti defetmek için başkasıyla tartışır.
﴿Kendilerine hainlik edenler hakkında tartışma﴾
﴿O gün her nefis kendi hakkında tartışır﴾

Ve lafız, “güçlendirme ve sıkılığı artırma, özellikle dokuma ile yahut ipi veya kordonu güçlendirmek ve sıkmak için bükme, kıvırma ve eğirme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَرَمَ - يَبْرِمُ** (**بَرَمَ - يَبْرُمُ**)، **مَسَدَ - يَمْسُدُ**، **فَتَلَ- يَفْتِلُ**، **جَدَلَ - يَجْدُلُ** (**جَدَلَ - يَجْدِلُ**)، **حَبَكَ - يَحْبِكُ** (**حَبَكَ - يَحْبُكُ**)، **غَزَل - يَغْزِلُ**

**جدل - الجدل**
İnsanın tabiatından olan: tartışma	﴿Andolsun, bu Kur’an’da insanlar için her misalden çevirdik; insan ise en çok şeyde tartışmacıdır (54)﴾ **الكهف** ﴿“İlahlarımız mı daha hayırlı, yoksa o mu?” dediler; onu sana ancak tartışma olarak vurdular; bilakis onlar çekişen bir kavimdir (58)﴾ **الزخرف**

**جادل - جدال**
İnsanın tartışma konuları
(1) Müslüman olmayanlarla Müslümanlar arasındaki tartışma
﴿Üzerine Allah’ın adı anılmayanlardan yemeyin; şüphesiz o bir fısktır; şeytanlar, dostlarına size karşı tartışmaları için vahyederler; eğer onlara itaat ederseniz, şüphesiz siz müşriklersiniz (121)﴾ **الأنعام** ﴿“İlahlarımız mı daha hayırlı, yoksa o mu?” dediler; onu sana ancak tartışma olarak vurdular; bilakis onlar çekişen bir kavimdir (58)﴾ **الزخرف**
 	﴿“Ey Nuh! Bizimle tartıştın da tartışmamızı çoğalttın; eğer doğru söyleyenlerden isen, bize vaat ettiğini getir (32)”﴾ **هود**

Müslüman olmayanların tartışma esasları
- en güzel olanla - içlerinden zulmedenler hariç  ﴿Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır; onlarla en güzel olanla tartış; şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir ve hidayete erenleri de en iyi bilendir (125)﴾ **النحل** ﴿Kitap ehliyle, içlerinden zulmedenler hariç, ancak en güzel olanla tartışın; “Bize indirilene de size indirilene de iman ettik; bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O’na teslim olanlarız” deyin (46)﴾ **العنكبوت**
 	﴿Üzerine Allah’ın adı anılmayanlardan yemeyin; şüphesiz o bir fısktır; şeytanlar, dostlarına size karşı tartışmaları için vahyederler; eğer onlara itaat ederseniz, şüphesiz siz müşriklersiniz (121)﴾ **الأنعام**
 	﴿Eğer seninle tartışırlarsa de ki: Allah yaptıklarınızı daha iyi bilendir (68)﴾ **الحج**

Müslümanlarla Müslüman olmayanlar arasındaki tartışma konuları
1 - ilah konusu hakkında tartışma
﴿Gök gürültüsü O’nu hamdiyle tesbih eder, melekler de O’nun korkusundan; yıldırımları gönderir de onlarla dilediğine isabet ettirir; onlar ise Allah hakkında tartışırlar; O ise çetin yakalayandır (13)﴾ **الرعد**
- ilimsiz    	﴿Allah’ın göklerde ve yerde olanı sizin için boyun eğdirdiğini ve nimetlerini üzerinize açık ve gizli tamamladığını görmediniz mi? İnsanlardan kimi, ilimsiz, hidayetsiz ve aydınlatıcı bir kitap olmaksızın Allah hakkında tartışır (20)﴾ **لقمان** ﴿İnsanlardan kimi, ilimsiz, hidayetsiz ve aydınlatıcı bir kitap olmaksızın Allah hakkında tartışır (8)﴾ **الحج**
- ilimsiz ve şeytana uyar	﴿İnsanlardan kimi, ilimsiz olarak Allah hakkında tartışır ve her azgın şeytana uyar (3); onun üzerine yazılmıştır ki kim onu dost edinirse, şüphesiz o onu saptırır ve onu alevli azaba götürür (4)﴾ **الحج**

İsimler hakkında tartışma (anlamsız ortaklar)	﴿“Rabbinizden üzerinize pislik ve gazap düşmüştür; sizin ve babalarınızın adlandırdığı, Allah’ın hakkında hiçbir delil indirmediği isimler hakkında benimle mi tartışıyorsunuz? Öyleyse bekleyin; ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim (71)”﴾ **الأعراف** ﴿“İlahlarımız mı daha hayırlı, yoksa o mu?” dediler; onu sana ancak tartışma olarak vurdular; bilakis onlar çekişen bir kavimdir (58)﴾ **الزخرف**

2 - Allah’ın ayetleri hakkında tartışma
Tartışmanın bir sonu vardır ﴿Allah’ın ayetleri hakkında tartışanları görmedin mi; nasıl çevriliyorlar (69)﴾ **غافر** ﴿Ayetlerimiz hakkında tartışanlar, kendileri için kaçış olmadığını bileceklerdir (35)﴾ **الشورى**
Delilsiz tartışmanın sebebi: - kibir	﴿Allah’ın ayetleri hakkında kendilerine gelmiş bir delil olmaksızın tartışanlar var ya; onların göğüslerinde ancak kibir vardır, ona erişecek değillerdir; Allah’a sığın; şüphesiz O, işiten, görendir (56)﴾ **غافر** ﴿Allah’ın ayetleri hakkında kendilerine gelmiş bir delil olmaksızın tartışanlar; Allah katında ve iman edenlerin yanında büyük bir buğzdur; işte böyle Allah, her kibirli zorbanın kalbi üzerine mühür vurur (35)﴾ **غافر**
- küfür	﴿Allah’ın ayetleri hakkında ancak kâfir olanlar tartışır; ülkelerde dolaşıp durmaları seni aldatmasın (4)﴾ **غافر** ﴿Onlardan kimi seni dinler; onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına ağırlık koyduk; her ayeti görseler ona iman etmezler; nihayet sana geldiklerinde seninle tartışırlar; kâfir olanlar der ki: “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” (25)﴾ **الأنعام**

3 - hak ve batıl hakkında tartışma
﴿Biz elçileri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz; kâfir olanlar ise batıl ile tartışırlar ki onunla hakkı çürütsünler; ayetlerimi ve uyarıldıkları şeyi alay edindiler (56)﴾ **الكهف** ﴿Onlardan önce Nuh kavmi ve onlardan sonra hizipler yalanladı; her ümmet, elçisini yakalamaya yeltendi; batıl ile tartıştılar ki onunla hakkı çürütsünler; ben de onları yakaladım; azabım nasıl oldu? (5)﴾ **غافر**
	﴿Sana, hak hakkında, o açıkça belli olduktan sonra tartışırlar; sanki onlar ölüme sürülüyorlar da bakıyorlar (6)﴾ **الأنفال**

(2) İnsanlar arasında genel olarak tartışma
1) savunma olarak tartışma (avukatlık) Allah’a karşı savunma olarak tartışma
- dünyada hainler hakkında  ﴿Kendilerine hainlik edenler hakkında tartışma; şüphesiz Allah, hain, günahkâr olanı sevmez (107)﴾ **النساء** ﴿İşte siz, dünya hayatında onlar hakkında tartıştınız; peki kıyamet gününde onlar hakkında Allah’a kim tartışacak yahut kim onların üzerine vekil olacak? (109)﴾ **النساء**
Ve kıyamet gününde  	﴿İşte siz, dünya hayatında onlar hakkında tartıştınız; peki kıyamet gününde onlar hakkında Allah’a kim tartışacak yahut kim onların üzerine vekil olacak? (109)﴾ **النساء** ﴿O gün her nefis kendi hakkında tartışır; her nefse yaptığı tam olarak ödenir; onlara zulmedilmez (111)﴾ **النحل**
- Lut kavmi hakkında	﴿İbrahim’den korku gidince ve ona müjde gelince, Lut kavmi hakkında bizimle tartışıyordu (74)﴾ **هود**

2) teşrîî işlerde tartışma
Hacda tartışma yoktur  ﴿Hac, bilinen aylardır; kim onlarda haccı farz kılarsa, hacda ne rafes, ne fısk, ne de tartışma vardır; hayırdan ne yaparsanız Allah onu bilir; azık edinin; azığın hayırlısı takvadır; ey akıl sahipleri, benden sakının (197)﴾ **البقرة** ﴿Allah, kocası hakkında seninle tartışan ve Allah’a şikâyet eden kadının sözünü işitti; Allah, ikinizin konuşmasını işitir; şüphesiz Allah işitendir, görendir (1)﴾ **المجادلة**

**جدال**
Hacda tartışma yoktur  ﴿Hac, bilinen aylardır; kim onlarda haccı farz kılarsa, hacda ne rafes, ne fısk, ne de tartışma vardır; hayırdan ne yaparsanız Allah onu bilir; azık edinin; azığın hayırlısı takvadır; ey akıl sahipleri, benden sakının (197)﴾ **البقرة**
 	﴿“Ey Nuh! Bizimle tartıştın da tartışmamızı çoğalttın; eğer doğru söyleyenlerden isen, bize vaat ettiğini getir (32)”﴾ **هود**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**جدل**] ج د ل: **الجَدْلُ** uzuvdur; **الأَجْدَلُ** doğandır; **جادَلَهُ** onunla çekişti, **مُجَادَلةً** ve **جِدَالاً**; isim **الجَدَلُ**’dür ve o, çekişmenin şiddetidir; **الجَنْدَلُ** taşlardır; **الجَدْوَلُ** küçük nehirdir.

Râgıb
**جدل**
**الجدال**: çekişme ve galebe yolu üzere müzakere; aslı şundandır: **جدلت الحبل**; yani: onun kıvırıp dolamasını sağlamlaştırdım; bundan: **الجديل** ( **الجديل** ve **الجدالة**: yer. Bak: **المحكم** 1/179), ve **وجدلت البناء**: onu sağlamlaştırdım; ve **درع مجدولة**; ve **الأجدل**: yapısı sağlam doğan. Ve **المجدل**: yapısı sağlam köşk; bundan da: **الجدال**; sanki tartışan iki kişi, her biri ötekini kendi görüşünden kıvırıp çevirir. Ve denildi ki: **الجدال**’ın aslı: güreş ve insanın arkadaşını **الجدالة** üzerine düşürmesidir; o da sert yerdir. Allah Teâlâ dedi ki: }**وجادلهم بالتي هي أحسن**﴿[**النحل**/125]،﴾**الذين يجادلون في آيات الله**﴿[**غافر**/35]،﴾**وإن جادلوك فقل الله أعلم**﴿[**الحج**/68]،﴾**قد جادلتنا فأكثرت جدالنا**﴿[**هود**/32]، ve okundu: (**جدلنا**) (bu şâz bir kıraattir; onu İbn Abbas okumuştur. Bak: **تفسير القرطبي** 9/28; **وإعراب القرآن للنحاس** 2/88).﴾**ما ضربوه لك إلا جدلا**﴿[**الزخرف**/58]،﴾**وكان الإنسان أكثرشيء جدل**﴿[**الكهف**/54]، ve Teâlâ dedi ki:﴾**وهم يجادلون في الله**﴿[**الرعد**/13]،﴾**يجادلنا في قوم لوط**﴿[**هود**/74]،﴾**وجادلوا بالباطل**﴿[**غافر**/5]،﴾**ومن الناس من يجادل في الله**﴿[**الحج**/3]،﴾**ولا جدال في الحج**﴿[**البقرة**/197]،﴾**يا نوح قد جادلتنا**{ [**هود**/32].

Lisân özeti
1. **جدل** şeyi, **يَجْدُله** ve **يَجْدِله** **جَدْلاً**: onun kıvırıp dolamasını sağlamlaştırdı;
2. **الجَدْل**: kıvırıp dolamanın şiddeti.
3. **وجَدَلْتُ الحَبْلَ** **أَجْدِلُه** **جَدْلاً**: kıvırıp dolamasını sıktığım ve onu sağlam bir kıvırıp dolama ile kıvırdığım zaman;
4. **جارية مَجْدُولة الخَلْق** **حَسَنة الجَدْل**.
5. **الجَدِيل**: deriden örülmüş yular;
6. **الجَدِيل**: devenin veya dişi devenin boynunda bulunan, deriden yahut kıldan bükülmüş ip;
7. **وحَسَن الجَدْل**: yaratılışın bağlanması güzel olduğunda.
8. **ورأَيت جَدِيلَةَ رَأْيه**: yani azmini.
9. **الجَدَل**: husumette inat ve ona güç yetirme,
10. ve **رجل جَدِل** ve **مِجْدَل** ve **مِجْدال**: **الجَدَل**’i şiddetli.
11. **جادَلْت الرجل فجَدَلته جَدْلاً**: yani onu yendim.
12. **ورجل جَدِل**: çekişmede daha güçlü olduğunda.
13. **الجَدَل**: çekişmenin şiddetidir.
14. **الجَدَل**: hücceti hüccetle karşılamaktır;
15. ve **المجادلة**: münazara ve çekişmedir,
16. ve **سورة المُجادَلة**: “**سورة قد سمع الله**” sûresidir.
17. **ولا جِدال في الحج**: kişinin kardeşiyle tartışıp onu uygun olmayan şeye çıkarmaması gerekir.
18. **وجُدُول الإِنسان**: ellerin ve ayakların kamışlarıdır.
19. **الجَدْل** ve **الجِدْل**: kırılmayan ve ona başkası karıştırılmayan, olduğu gibi bırakılmış her kemik.
20. **الجِدْل**: uzuvdur,
21. **مَجْدول الخَلْق**: ince kamışlı, sağlam kıvırıp dolamalı.
22. **والمجدول**: zayıflıktan değil, ince yapılı.
23. **وغلام جادل**: kuvvetlenmiş.
24. **وساقٌ مَجْدولة** ve **جدْلاء**: bükümü güzel,
25. **جَدَل**: dişi devenin ve ceylanın yavrusu **يَجْدُل** **جُدُولاً**: güçlendi ve anasını izledi.
26. **والجَادِل من الإِبل**: **فَوْقَ الرَّاشِح**,
27. **والأَجدَل**: doğan, baskın bir sıfat,
28. **الجَدْل**: şiddettir,
29. **والأَجدل**: Ebû Zer el-Gıfârî’nin atının adıdır,
30. **وجَدَالة الخَلْق**: sinirlemesi ve bükümüdür;
31. **والجَدَالة**: sertliğinden dolayı yerdir,
32. **والجَدَالة**: ince kumlu bir yerdir;
33. **والجَدْل**: yere çalmadır.
34. **المنجدل**: düşmüş olan,
35. “Bana ağır geldi, ey Ebû Muhammed, seni göğün yıldızları altında **مُجَدَّلاً** görmem”; yani yerde öldürülmüş olarak atılmış.
36. “Sana uğrayanı **جَدَّلتْه**”; yani onu attın ve yere çaldın; ve …
37. “Onu mızrakladı da **جدَله**”; yani onu yere attı; böylece **انجدل**: düştü.
38. **وعَنَاق جَدْلاء**: kulağında kısalık olan.
39. **والجَدَالة**: yeşerip yuvarlaklaştığında hurma çağlasıdır,
40. **إِذا جَدَلَتْ نَوَاتُها**: yani çekirdeği sertleştiğinde,
41. **جُدول**: ceylan yavrusu,
42. **وجَدَل الحَبُّ في السنبل يَجْدُل**: içine düştü;
43. **والمِجْدَل**: yapısının sağlamlığından dolayı yüksek köşk,
44. **والاجتدال**: bina yapmadır,
45. **ودِرْع جَدْلاءُ** ve **مَجْدولة**: dokuması sağlamlaştırılmış.
46. **والجَدْل**: demirin yanlamasına vurulmasıdır; ta ki yuvarlaklaşsın,
47. **وأُذُن جَدْلاء**: kırık olmayan uzun,
48. **وأُذُن جَدْلاء**: **الصَّمْعاءِ** gibidir; ancak daha uzundur,
49. **وأُذُن جَدْلاء**: kulakların ortasıdır.
50. **والجِدْل** ve **الجَدْل**: erkeğin erkeklik uzvudur,
51. ve **قد جَدَل جُدولاً فهو جَدِل وجَدْل**: sert;
52. **والمَجْدَل**: insanlardan topluluktur;
53. **والجَدِيلة**: güvercinlik kafesi ve benzeridir,
54. **والجَدَّال**: güvercinleri **الجَدِيلة** içinde hapseden kimsedir.
55. **وحَمام جَدَليٌّ**: küçüklüğünden dolayı küçük, uçuşu ağır güvercin.
56. **والجَدِيلة**: kabile ve yöredir.
57. **وجَدِيلة الرجل** ve **وجَدْلاؤُه**: onun yanı/yöresi.
58. **والقوم على جَدِيلة أَمرهم**: yani ilk hâlleri üzeredirler.
59. **والجَدِيلة**: şekildir.
60. **وركب جَدِيلة رأْيه**: yani azmi,
61. **والجَدِيلة**: bir topluluktur; cahiliyede deriden yapılırdı; çocuklar ve hayızlı kadınlar onunla kuşanırlardı.
62. **ورجل أَجْدَل المَنْكِب**: onda bir eğiklik vardır; bu, omuzların yükseği olanın tersidir;
63. **وجَدِيلة**: Kays’tan bir koldur; onlardan **فَهْم** ve **عَدْوان** vardır,
64. **جَدِيلة**: Tayy’dan bir kabiledir; annelerinin adıdır; o, **جَدِيلة بنت سُبَيْع ابن عمرو بن حِمَيْر**’dir,
65. **وجَدِيل**: **مَهْرة بن حَيْدان**’ın bir damızlık devesidir,
66. **وجَدِيل** ve **شَدْقَم**: Nu‘mân b. el-Münzir’in iki damızlık devesidir.
67. **والجَدْوَل**: küçük nehirdir,
68. **الجَدْوَل**: havuz nehri ve bunun benzeri küçük nehirlerdendir.
