# جدي (ج-د-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%AF%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - د - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جدو/ي · جدى

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والدّال و و ا ي ء معهما
أ ج د، ج د ي، ج ي د، ج د و، د ج أ، ج و د، و ج د، و د ج مستعملات
أجد:
الأَجدُ: اشتقاقه من الإجاد، والإجادُ كالطّاقِ القصير، يقال: عَقد مُؤجدٌ، أي: وثيقٌ مُحكم.
وناقة مُؤجَدةُ القَرى. ويقالُ: ناقة أجُدٌ، وهي التي فَقَارُ ظهرها متَّصل كأنّه عظمٌ واحد.
جدي:
الجَديُ: الذَّكرُ من أولاد المِعز، ويُجمع على: أجدٍ وجِداء.
والجَديُ: نجمٌ في السّماء. والجَدي أيضاً برجٌ غير هذا في السّماء.
والجَدايةُ: من أولادِ الظِّباء.
والجَدِيّةُ، فعيلة: لونُ الوجه. تقولُ: اصفرَّت جَديَّةُ وجهِهِ. والجَديّةُ: الطّريقة من الدّم. والجاديُّ: الزَّعفرانُ، قال:
تخالُ جَديّةَ الأبطالِ فيها		غداة الرَّوع جادياً مَدُوفا
والجَدية للسّرج، بالتّخفيف التي يُسمِّيها السَّراجون: الجَدية والجميع: الجَديات.
جيد:
الجيد: مُقدَّمُ العنق. وقلَّما يُنعتُ به الرَّجل إلا في الشِّعر، كقوله:
كأن الثُّريا عـلِّـقـت بـجَـبـينـه		وفي وجهه الشِّعرى وفي جِبدِهِ القمر
وامرأة جيدانة: حَسنةُ الجيد.
جدو:
الدُّجُوُّ: الظُّلمة. وليلةُ جاجِيةٌ مُدجِيةٌ.
والدُّجيةُ: فترة الصَّياد، وجمعها: الدُّجى، قال:
إذا اللَّيلُ أدجى واستقلَّت نُجُومُه		صاح من الأفراط هامٌ حوائم
وداجيتُ فلاناً: ماسحتُه على ما في قلبه وجاملتهُ. والمُداجاةُ: المُطاولةُ.
وإنه لفي عيش داجٍ دجيّ، كأنه يُرادُ به الخَفض. قال:
والعيش داجٍ كنفاً جِلبابُهُ
وتقول: إن خيره لدجاء على الناس. أي واسع.
جدو:
الجَدا: العطيّة. جدا علينا فلانٌ يَجدو، أي: أعطى. والجَدوى هي العطية.
والمجتدي: طالبٌ جدوى، قال:
ما بالُ ريّا لا نرى جدواها
وقوم جُداةٌ ومُجتدون. وما يُجدي عني جداء، أي: ما يُغني، والجَداءُ الغناءُ، ممدود.
والجُداء، ممدود: مبلغُ حِسابِ الضَّرب: ثلاثة في اثنين، جُداء ذلك: ستّة.
جود:
جاد الشّيء يَجُودُ جَودَةً فهو جيِّد. وجاد الفرس سَجُود جُودةً فهو جوادٌ وجاد الجواد من الناس يَجُودُ جُوداً. وقومٌ أجوادٌ.
وجَوَّدَ في عدوِه تجويداً، وعدا عدواً جواداً.
وهو يَجُودُ بنفسه. معناه يسوق نفسه، ومن قولهم: إن فلاناً ليُجادُ إلى فلانٍ، وإنه ليُجادُ إلى حتفه، أي: يُساقُ إليه.
وجد:
الوَجدُ: من الحُزن. والموجِدةُ من الغَضَب. والوجدانُ والجِدةُ من قولك: وجدتُ الشيء، أي: أصبتُهُ.
ودج:
الوَدَجُ: عرقٌ متصلٌ من الرأس إلى السَّحر. والجميعُ: الأوداجُ، وهي عروقٌ تكتنفُ الحُلقُوم فإذا قصد قيل: ودِّج.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الدّال** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**أ ج د**، **ج د ي**، **ج ي د**، **ج د و**، **د ج أ**، **ج و د**، **و ج د**، **و د ج** kullanımlıdırlar.

**أجد**:
**الأَجدُ**: türetimi **الإجاد**’dandır; **الإجاد** kısa **الطّاق** gibidir; denir: **عَقد مُؤجدٌ**, yani: sağlam, sıkılaştırılmış.
Ve **ناقة مُؤجَدةُ القَرى**. Ve denir: **ناقة أجُدٌ**; o, sırtının omurları bitişik olan, sanki tek bir kemikmiş gibi olandır.

**جدي**:
**الجَديُ**: **المِعز** yavrularından erkek; şu üzere çoğul yapılır: **أجدٍ** ve **جِداء**.
Ve **الجَديُ**: gökte bir yıldız. Ve **الجَدي** ayrıca gökte bunun dışında bir burçtur.
Ve **الجَدايةُ**: **الظِّباء** yavrularındandır.
Ve **الجَدِيّةُ**، **فعيلة**: yüzün rengi. Dersin: **اصفرَّت جَديَّةُ وجهِهِ**. Ve **الجَديّةُ**: kandan bir yol. Ve **الجاديُّ**: safran; dedi ki:
تخالُ **جَديّةَ** الأبطالِ فيها		غداة الرَّوع **جادياً** مَدُوفا
Ve **الجَدية** eyer içindir; hafifletmeyle, eyer yapanların **الجَدية** diye adlandırdıklarıdır; ve hepsi: **الجَديات**.

**جيد**:
**الجيد**: boynun ön tarafı. Ve erkek onunla pek az nitelendirilir; ancak şiirde, onun sözü gibi:
كأن الثُّريا عـلِّـقـت بـجَـبـينـه		وفي وجهه الشِّعرى وفي **جِبدِهِ** القمر
Ve **امرأة جيدانة**: **الجيد**i güzel olan.

**جدو**:
**الدُّجُوُّ**: karanlık. Ve **ليلةُ جاجِيةٌ مُدجِيةٌ**.
Ve **الدُّجيةُ**: avcının faslı; çoğulu: **الدُّجى**; dedi ki:
إذا اللَّيلُ أدجى واستقلَّت نُجُومُه		صاح من الأفراط هامٌ حوائم
Ve **وداجيتُ فلاناً**: kalbinde olana karşı onu okşadım ve onunla hoş geçindim. Ve **المُداجاةُ**: uzatmadır.
Ve o, **عيش داجٍ دجيّ** içindedir; sanki onunla **الخَفض** kastedilir. Dedi ki:
والعيش داجٍ كنفاً جِلبابُهُ
Ve dersin: Onun hayrı insanlara karşı **لدجاء**dır; yani geniştir.

**جدو**:
**الجَدا**: bağış. **جدا علينا فلانٌ يَجدو**; yani: verdi. Ve **الجَدوى** bağıştır.
Ve **المجتدي**: **جدوى** talep eden; dedi ki:
ما بالُ ريّا لا نرى جدواها
Ve bir kavim **جُداةٌ** ve **مُجتدون**. Ve **ما يُجدي عني جداء**; yani: bana fayda vermez; ve **الجَداءُ** faydadır; uzatılmış.
Ve **الجُداء**, uzatılmış: çarpma hesabının miktarıdır: ikiyle üç; onun **جُداء**sı: altıdır.

**جود**:
**جاد الشّيء يَجُودُ جَودَةً**; o hâlde o **جيِّد**dir. Ve **جاد الفرس سَجُود جُودةً**; o hâlde o **جوادٌ**dır. Ve insanlardan **الجواد** **يَجُودُ جُوداً**. Ve bir kavim **أجوادٌ**dur.
Ve **جَوَّدَ في عدوِه تجويداً**; ve iyi bir koşuşla koştu.
Ve o, **يَجُودُ بنفسه**. Manası: kendini sevk eder; ve onların sözünden: Şüphesiz falan, falana doğru **ليُجادُ** edilir; ve şüphesiz o, helâkine doğru **ليُجادُ** edilir; yani: ona doğru sürülür.

**وجد**:
**الوَجدُ**: hüzündendir. Ve **الموجِدةُ** öfkedendir. Ve **الوجدانُ** ve **الجِدةُ**, senin sözünden: **وجدتُ الشيء**; yani: onu buldum.

**ودج**:
**الوَدَجُ**: baştan **السَّحر**e kadar bitişik bir damardır. Ve hepsi: **الأوداجُ**; ve onlar, **الحُلقُوم**u kuşatan damarlardır; hedeflenince denir: **ودِّج**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَدْيَةُ، بتسكين الدال: شيءٌ محشوٌّ يُجْعَلُ تحت دَفَّتَي السرج والرحْل، وهما جَدْيَتانِ، والجمع جَدىً وجَدَيَاتٌ بالتحريك وكذلك الجَدِيّةُ، والجمع الجَدايَا. والجَدِيَّةُ أيضاً: طريقة الدم، والجمع الجَدايَا. وقال أبو زيد: الجَدِيَّةُ من الدم: ما لزِق بالجسد. والبصيرةُ: ما كان على الأرض. والجَدْيُ من ولد المعز. وثلاثة أجْدٍ، فإذا كثُرتْ فهي الجِداء. والجَدْيُ: برجٌ في السماء. والجَدْيُ: نجمٌ إلى جَنْبِ القطب تُعرف به القِبلةُ. ومطَرٌ جَدّى مقصورٌ، أي عامٌّ. يقال: اللهمَّ اسقِنا غيثاً غَدَقاً، وجدىً طَبَقاً. ويقال أيضاً: جَد الدهرِ، أي يَدَ الدهر، أي أبداً. والجَدا، بالقصرِ أيضاً: الجَدْوى، وهُما العَطِيَّةُ. وفلان قليل الجَداءِ عنك بالمدّ، أي قليل الغنَاء والنفع. والجِدايَةُ والجَدايَةُ: الغَزالةُ. قال الأصمعي: هو بمنزلة العَناقِ من الغنم. وجَدَوْتُهُ واجْتَدَيْتُهُ واسْتَجْدَيْتُهُ بمعنىً، إذا طلبتَ جَدْواهُ. قال أبو النجم:
جئنا نُحَيِّيكَ ونَسْتَجْـديكـامن نائِلِ اللهِ الذي يُعْطيكا
والجادي: السائلُ العافي. وأَجْداهُ، أي أعطاه الجَدْوى. وأَجْدى أيضاً، أي أصاب الجَدْوى. وما يُجْدي عنك هذا، أي ما يُغني.

##### Türkçe

**الجَدْيَةُ**, **الدال**’ın sükûnuyla: içi doldurulmuş bir şeydir; eyerin ve **الرَّحْل**’ın iki tahtası altına konulur; ikisi **جَدْيَتانِ**’dır. Çoğulu **جَدىً** ve harekeyle **جَدَيَاتٌ**’tır; aynı şekilde **الجَدِيّةُ** de (böyledir); çoğulu **الجَدايَا**’dır.

**الجَدِيَّةُ** ayrıca: kanın yolu (akıntı izi)dir; çoğulu **الجَدايَا**’dır. Ebû Zeyd dedi: kandan **الجَدِيَّةُ**: bedene yapışan şeydir. **البصيرةُ**: yerde olan şeydir.

**الجَدْيُ**: keçi yavrusundandır. Ve üç **أجْدٍ**; çoğaldığında ise **الجِداء**’dır.

**الجَدْيُ**: gökte bir burçtur.

**الجَدْيُ**: kutbun yanında bir yıldızdır; onunla kıble bilinir.

Kısaltılmış **جَدّى** bir yağmur (vardır); yani genel (yaygın). Denir: “Allah’ım, bize bol yağmur ver; ve **جدىً** **طَبَقاً**.”

Yine denir: **جَد الدهرِ**, yani zamanın eli; yani ebediyen.

**الجَدا**, yine kısaltmayla: **الجَدْوى**’dır; ikisi de bağıştır.

Ve falan, senden **الجَداءِ** (med ile) azdır; yani kazanç ve faydası azdır.

**الجِدايَةُ** ve **الجَدايَةُ**: ceylandır. el-Asma‘î dedi: o, koyundan **العَناقِ** mertebesindedir.

**جَدَوْتُهُ** ve **اجْتَدَيْتُهُ** ve **اسْتَجْدَيْتُهُ** bir mânâdadır; **جَدْواهُ**’unu talep ettiğinde. Ebû’n-Necm dedi:
جئنا نُحَيِّيكَ ونَسْتَجْـديكـامن نائِلِ اللهِ الذي يُعْطيكا

**والجادي**: isteyen, muhtaçtır.

**وأَجْداهُ**: yani ona **الجَدْوى**’yı verdi.

**وأَجْدى** da: yani **الجَدْوى**’yı isabet etti.

Ve “Bu, senden yana **يُجْدي** değil” (denir); yani fayda vermez.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: جدو/ي

(باب الجيم والدال وما يثلثهما)
(جدر) الجيم والدال والراء أصلان، فالأوّل الجِدار، وهو الحائط وجمعه جُدُر وجُدْران. والجَدرُ أصل الحائط. وفي الحديث: "اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر([1])". وقال ابن دريد: الجَدَرَةُ حيٌّ من الأزْدِ([2]) بنوا جدار الكعبة. ومنه الجَديرة، شيءٌ يُجعَل للغنم كالحظيرة. وجَدَر: قرية. قال:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])ومن هذا الباب قولهم هو جديرٌ بكذا، أي حريٌّ به. وهو مما ينبغي أن يثبت ويبني أمرَه عليه. ويقولون: الجديرة الطبيعة.
والأصل الثاني ظُهور الشيء، نباتاً وغيره. فالجُدَرِيُّ معروف، وهو الجَدَرِيُّ أيضاً. ويقال شاةٌ جَدْراءُ إذا كان بها ذاك، والجَدَر: سِلْعَةٌ تظهر في الجسد. والجَدْر النبات، يقال: أجْدَرَ المكانُ وجَدَرَ، إذا ظهر نباته. قال الجَعْدِي:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])والجَدْرُ: أثر الكَدْمِ بعُنق الحمار. قال رؤبة:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) *
وإنما يكون من هذا القياس لأنّ ذلك يَنْتَأُ جلدُه([6]) فكأنَّه الجُدَرِيّ.
(جدس) الجيم والدال والسين. كلمةٌ واحدة وهي الأرض الجادسة التي لا نبات فيها.
(جدع) الجيم والدال والعين أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من القَطْع يقال جَدَع أنفَه يَجْدَعُهُ جَدْعاً. وجَدَاع: السَّنة الشديدة؛ لأنها تذهبُ بالمال، كأنها جدعته. قال:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])والجَدِع: السيئ الغِذاء، كأَنه قُطع عنه غذاؤه. قال:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])ويقولون: جَادَعَ فلانٌ فلاناً، إذا خاصَمَه. وهذا من الباب، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يروم جَدْعَ صاحِبِه. ويقولون: "تركْتُ أرْضَ بني فُلانٍ تَجَادَعُ أفاعِيها". والمجَدَّع من النبات: ما أُكِل أعْلاه وبقي أسفلُه. وكلأ جُدَاع: دَوٍ، كأنَّه يَجْدَعُ مِنْ رَدَاءَته ووَخامته. قال:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) *
ومما شذَّ عن الباب المجدُوع المحبوس في السِّجن.
[(جدف)] الجيم والدال والفاء كلماتٌ كلُّها منفردةٌ لا يقاس بعضها ببعض، وقد يجيء هذا في كلامهم كثيراً.
فالمِجْداف مِجداف السَّفينة. وجناحا الطائرِ مجدافاه. يقال من ذلك جَدَف الطّائرُ إذا ردّ جناحَيه للطيران. وما أبْعَدَ قياسَ هذا من قولهم إنّ الجُدَافَى الغنيمة، [و] من قولهم إنّ التجديف كُفْران النِّعمة. وفي الحديث: "لا تجَدّفُوا بنعمة الله تعالى"،أي تَحْقِرُوها.
(جدل) الجيم والدال واللام أصلٌ واحدٌ، وهو من باب استحكام الشيء في استرسالٍ يكون فيه، وامتدادِ الخصومة ومراجعةِ الكلام. وهو القياس الذي ذكرناه.
ويقال للزّمام المُمَرِّ جَديل. والجَدْوَل: نهر صغيرٌ، وهو ممتدٌّ، وماؤُه أقْوى في اجتماع أجزائه من المنبطح السائح. ورجلٌ مجدولٌ، إذا كان قَضِيف الخِلْقة من غير هُزَال. وغلام جادِلٌ إذا اشتدّ. والجُدُول: الأعضاء، واحدها جَدِْل. والجادل من أولاد الإبل: فوق الرَّاشح. والدِّرع المجدولة: المحكمة العَمَل. ويقال جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله: قَوِيَ. والأجدَل: الصَّقر؛ سمِّي بذلك لقوّته. قال ذو الرمة يذكر حَميراً في عَدْوِها:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])الخَرَبُ: الذّكَر من الحبارى. أراد: ولّى الخَرَب ليسبِقَه ويطلبه.
ومن الباب الجَدَالة، هي الأرض، وهي صُلْبة. قال:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])ولذلك يقال طعَنَه فجدّلَه، أي رماه بالأرض. والمِجْدل: القَصْر، وهو قياسُ الباب. قال:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])والجَدَال: الخَلال، الواحدة جَدالة، وذلك أنّه صُلْبٌ غير نضيجٍ، وهو في أوّل أحواله إذا كان أخضَرَ. قال:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) *
وجَدِيلٌ: فحلٌ معروف. قال الرّاعي:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) *
(جدم) الجيم والدال والميم يدلّ على القماءة والقِصَر. رجل جَدَمةٌ، أي قصير. والشاة الجَدَمة: الرّدِيّة القَمِيئة.
(جدو/ي) الجيم والدال والحرف المعتل خمسة أصول متباينة.
فالجَدَا مقصور: المطر العامّ، والعطيّة الجزْلة([15]). ويقال أجديت عليه. والجَدَاءُ ممدود: الغَنَاء، وهو قياس ما قبله من المقصور. قال:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])والثاني: الجَادِيُّ: الزَّعفران. والثالث: الجَدْي، معروف. والجَِدَايَة: الظّبية. والرابع: الجَدِيَّة القِطعة من الدم. والخامس جديتا السّرج ([17])، وهما تحت دفَّتيه.
(جدب) الجيم والدال والباء أصلٌ واحدٌ يدل على قلّة الشيء. فالجدب: خِلاف الخِصْب، ومكانٌ جدِيبٌ.
ومن قياسه الجَدْبُ، وهو العَيْب والتنقُّص. يقال جدَبْتُه إذا عِبْتَه. وفي الحديث: "جدَبَ لهم السَّمَرَ بعد العِشاء([18])"، أي عابه. قال ذو الرمة:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])أي إنه تعلَّلَ بالباطل لمّا لم يجدْ إلى الحقِّ سبيلا.
(جدث) الجيم والدال والثاء كلمةٌ واحدة: الجَدَث القَبْر، وجمعه أجداث.
(جدح) الجيم والدال والحاء أصلٌ واحدٌ، وهي خشبةٌ يُجْدح بها الدَّواء([20])، [لها] ثلاثة أعيار([21]). والمجدوحُ: شيءٌ كان يُشْرَب في الجاهلية، يُعْمَد إلى الناقة فتفْصَد ويُؤخَذُ دمُها في الإناء، ويشرب ذلك في الجَدْب. والمِجْدَح والمُجْدَح: نجم، وهي ثلاثةٌ كأنها أثافيّ. والقياس واحدٌ. قال:
* إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) *
والمِجْدح: مِيسَمٌ من مواسم الإبل([23]) على هذه الصورة، يقال أجْدَحْت البَعير إذا وسمتَه بالمجْدَح.
---------------------
([1]) في اللسان: "وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأنصاري إلى النبي صلى الله عليه وسلم في سيول شراج الحرة: "اسقي أرضك حتى يبلغ الماء الجدر".
([2]) هم من بني زهران بن الأزد بن الغوث. انظر الاشتقاق 301، 317 والمعارف 48.
([3]) البيت لمعبد بن سعنة، كما في اللسان (فهج، جدر) وروايته فيهما وفي المجمل: "جيدرية" نسبة إلى "جدر" على غير قياس، أو أن اسم البلد جيدر، فنسب إليها على القياس، وصواب صدره: "ألا يا اصبحاني"؛ لأن قبله:
ألا يا أصبحاني قبل لوم العواذل *** وقبل وداع من زنيبة عاجل
([4]) في الأصل: "قد تستحقون"، صواب إنشاده من المجمل.
([5]) ديوان رؤبة 104، وقبله: * كأنها حقباء بلقاء الزلق *
([6]) في الأصل:" يتاله جلده"، والوجه ما أثبت.
([7]) البيت لأبي حنبل الطائي، كما في اللسان (جدع). وسيأتي في مادة (جزأ).
([8]) لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (جدع). وانظر الحيوان (4: 25) حيث أورد قصة للبيت. وقبله:
ليبكك الشرب والمدامة والفتـ  *** يان طرا وطامع طمعا
 ([9]) لربيعة بن مقروم الضبي، كما في اللسان (جدع): وصدره:
* وقد أصل الخليل وإن نآني *
([10]) ديوان ذي الرمة 16 وجمهرة أشعار العرب 181.
([11]) الرجز في اللسان (13: 41، 109). والآلة: الحالة.
([12]) للأعشى في ديوانه 108 واللسان (جدل).
([13]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (جدل) وأمالي ثعلب 551. وصدره:
* وسارت إلى يبرين خمساً فأصبحت *
([14]) صدره كما في جمهرة أشعار العرب 173:
* شم الحوارك جنحاً أعضادها *
([15]) في الأصل: "الجدلة".
([16]) البيت لمالك بن العجلان. كما في اللسان (جدا).
([17]) يقال جدية، كظبية وغنية.
([18]) وكذا في المجمل، والرواية المشهورة: "جدب لنا عمر السمر بعد عتمة".
([19]) ديوان ذي الرمة 43 واللسان (جدب).
([20]) في الأصل: "الدو"، صوابه من المجمل.
([21]) أعيار، أي هنات ناتئة كأعيار السهام. وفي اللسان: "ثلاثة شعب" وفي المجمل: "ثلاثة جوانب".
([22]) جزء من بيت لدرهم بن زيد الأنصاري، كما في اللسان (جدع، طعن). وهو بتمامه:
وأطعن بالقوم شطر الملو *** ك حتى إذا خفق المجدح
          وطعن: ذهب ومضى. قال ابن بري: "ورواه القالي: وأظعن بالظاء المعجمة".
([23]) المواسم: جمع ميسم على الأصل، وإن شئت قلت "مياسم" على اللفظ.

ـ

##### Türkçe

( **باب الجيم والدال وما يثلثهما** )
( **جدر** ) **الجيم** ve **الدال** ve **الراء** iki asıldır; birincisi **الجِدار**’dır; o, duvardır; çoğulu **جُدُر** ve **جُدْران**’dır. Ve **الجَدرُ** duvarın aslıdır. Hadiste: “Su ver, ey Zübeyr, ve suyun **الجَدْر**’e dönmesine bırak.” denilmiştir. İbn Düreyd dedi: **الجَدَرَةُ** **الأزْدِ**’den bir kabiledir; Kâbe’nin duvarını inşa ettiler. Ondan **الجَديرة** (gelir): koyun için ağıl gibi yapılan bir şey. Ve **جَدَر**: bir köy. Dedi ki:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي
Ve bu bâbdan onların “o, şuna **جديرٌ**’dir” sözleri (gelir); yani ona lâyıktır. Ve o, sabit kılınması ve işini onun üzerine bina etmesi gereken şeylerdendir. Ve derler ki: **الجديرة** tabiat(tır).
İkinci asıl ise şeyin ortaya çıkmasıdır; bitki ve başkası olarak. Şu hâlde **الجُدَرِيُّ** bilinen (bir şey)dir; o, **الجَدَرِيُّ** de (denir). Ve “**جَدْراءُ** bir koyun” denir; onda o (hastalık) varsa. Ve **الجَدَر**: bedende ortaya çıkan bir urdur. Ve **الجَدْر** bitkidir; “mekân **أجْدَرَ** ve **جَدَرَ**” denir; bitkisi ortaya çıktığında. **الجَعْدِي** dedi:
قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا
Ve **الجَدْرُ**: eşeğin boynunda ısırmanın izidir. Rü’be dedi:
* أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ *
Bu ancak bu kıyastan olur; çünkü o, derisi kabarır; sanki o, **الجُدَرِيّ**’dir.

( **جدس** ) **الجيم** ve **الدال** ve **السين**. Tek bir kelime: bitkisi olmayan **الأرض الجادسة**.

( **جدع** ) **الجيم** ve **الدال** ve **العين** tek bir asıldır; o da kesmenin bir cinsidir; “burnunu **جَدَع** etti, onu **يَجْدَعُهُ** **جَدْعاً**” denir. Ve **جَدَاع**: şiddetli yıl; çünkü malı götürür; sanki onu budamıştır. Dedi ki:
لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ
Ve **الجَدِع**: kötü beslenmiş (kimse)dir; sanki ondan gıdası kesilmiştir. Dedi ki:
وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا
Ve derler ki: falan, falanla **جَادَعَ** etti; ona hasım olduğunda. Bu da bâbdandır; sanki her biri, arkadaşını **جَدْعَ** etmeyi ister. Ve derler ki: “Ben, falanın oğullarının toprağını bıraktım; yılanları **تَجَادَعُ** eder.” Ve bitkiden **المجَدَّع**: üstü yenmiş, altı kalmış olandır. Ve **جُدَاع** ot: **دَوٍ**’dur; sanki kötülüğü ve ağırlığı sebebiyle (insanı) budar. Dedi ki:
* وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ *
Bâbdan şâz olanlardan: **المجدُوع**; hapishanede hapsedilmiş (kimse).

[ ( **جدف** ) ] **الجيم** ve **الدال** ve **الفاء** kelimelerdir; hepsi tek başınadır; bazısı bazısına kıyas edilmez; bu onların كلامında çokça gelir.
Şu hâlde **المِجْداف** geminin küreğidir. Ve kuşun iki kanadı onun iki **مجداف**’ıdır. Bundan “kuş **جَدَف** etti” denir; uçmak için iki kanadını geri çevirdiğinde. Bu kıyasın, onların “**الجُدَافَى** ganimettir” sözünden ve onların “**التجديف** nimeti inkâr etmektir” sözünden ne kadar uzak olduğu (ortadadır). Hadiste: “Allah Teâlâ’nın nimetiyle **تجَدّفُوا** etmeyin”; yani onu küçümsemeyin.

( **جدل** ) **الجيم** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; o, içinde bir akış bulunan bir uzanışta şeyin sağlamlaşması bâbındandır; ve husumetin uzaması ve sözün karşılıklı gözden geçirilmesi (bâbındandır). Bu, zikrettiğimiz kıyastır.
Ve sert (olan) yulara **جَديل** denir. Ve **الجَدْوَل**: küçük nehirdir; o uzanmıştır; suyu, parçalarının toplanmasında, yayvan akıp giden (sudan) daha kuvvetlidir. Ve “**مجدولٌ** bir adam” (denir); zayıflık olmaksızın yaratılışı ince yapılı olduğunda. Ve “**جادِلٌ** bir delikanlı” (denir); güçlendiğinde. Ve **الجُدُول**: uzuvlardır; tekili **جَدِْل**’dir. Ve deve yavrularından **الجادل**: **الرَّاشح**’ın üstündedir. Ve **الدِّرع المجدولة**: işi sağlam (olan zırh)dır. Ve “tane, başağında **جَدَلَ** etti” denir: kuvvetlendi. Ve **الأجدَل**: doğandır; kuvveti sebebiyle böyle adlandırıldı. Zü’r-Rumme, koşuşlarında eşekleri anarak dedi:
كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ
**الخَرَبُ**: toy kuşunun erkeğidir. Muradı: **الخَرَب** döndü; onu geçmek ve onu aramak için.
Ve bâbdan **الجَدَالة**: yerdir; o serttir. Dedi ki:
قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ
Bunun için “ona mızrakla vurdu da onu **جدّلَه** etti” denir; yani onu yere attı. Ve **المِجْدل**: köşktür; o, bâbın kıyasıdır. Dedi ki:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ  *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ
Ve **الجَدَال**: yeşil hurma dalının içi (hılâl)dir; tekili **جَدالة**’dir; çünkü o, serttir, olgunlaşmamıştır; yeşil olduğu ilk hâllerinde (böyledir). Dedi ki:
* يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها *
Ve **جَدِيلٌ**: bilinen bir damızlık erkektir. Er-Râ‘î dedi:
* صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً *

( **جدم** ) **الجيم** ve **الدال** ve **الميم** aşağılık ve kısalığa delâlet eder. “**جَدَمةٌ** bir adam” (denir); yani kısa. Ve **الشاة الجَدَمة**: kötü, aşağı (koyun)dur.

( **جدو/ي** ) **الجيم** ve **الدال** ve illetli harf, birbirinden ayrı beş asıldır.
Şu hâlde **الجَدَا** maksûr: genel yağmur ve bol bağıştır. Ve “ona **أجديت**” denir. Ve **الجَدَاءُ** memdûd: zenginliktir; o, önceki maksûrdan kıyas üzeredir. Dedi ki:
لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها
İkincisi: **الجَادِيُّ**: safrandır. Üçüncüsü: **الجَدْي**; bilinen (şey)dir. Ve **الجَِدَايَة**: ceylandır. Dördüncüsü: **الجَدِيَّة** kandaki parçadır. Beşincisi **جديتا السّرج**’dir; ikisi de onun iki yan tahtasının altındadır.

( **جدب** ) **الجيم** ve **الدال** ve **الباء** tek bir asıldır; şeyin azlığına delâlet eder. Şu hâlde **الجدب**: **الخِصْب**’in zıddıdır; ve **جدِيبٌ** bir yer (denir).
Ve onun kıyasından **الجَدْبُ** (gelir); o, ayıplama ve eksiltmedir. “Onu **جدَبْتُه**” denir; onu ayıpladığında. Hadiste: “Onlar için yatsıdan sonra sohbeti **جدَبَ** etti”; yani onu ayıpladı. Zü’r-Rumme dedi:
فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ
Yani o, hakka bir yol bulamadığında bâtılla oyalanmıştır.

( **جدث** ) **الجيم** ve **الدال** ve **الثاء** tek bir kelime: **الجَدَث** kabirdir; çoğulu **أجداث**.

( **جدح** ) **الجيم** ve **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; o, ilaçla **يُجْدح** edilen bir tahta parçasıdır; onun üç **أعيار**’ı vardır. Ve **المجدوحُ**: câhiliyede içilen bir şeydir; deveye gidilir, o yarılır ve kanı kaba alınır; bu, kıtlıkta **يُشْرَب** edilir. Ve **المِجْدَح** ve **المُجْدَح**: bir yıldızdır; o üçtür; sanki üç ayaklı taşlar gibidir. Ve kıyas birdir. Dedi ki:
* إذا خَفَق المجْدَحُ *
Ve **المِجْدح**: develerin damgalarından bir damgadır; bu şekil üzeredir; “deveyi **أجْدَحْت**” denir; onu **بالمجْدَح** ile damgaladığında.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج د ي
وقع الجدا وهو المطر العام‏.‏
وأجداه أعطاه وهو عظيم الجدا والجدوى‏.‏
قال العجاج‏:‏ مـا بـال ريـاً لا نرى جدواها نلقى هوى رياً ولا نلقاها وجدا علينا فلان‏:‏ أفضل‏.‏
وجدوته واجتديته واستجديته‏:‏ سألته‏.‏
قال‏:‏ جدوت أناساً موسرين فما جدوا ألا الله أجدوه إذا كنت جادياً وقوم جداة ومجتدية ومستجدية‏.‏
وفلان سخي جدي‏.‏
وما يجدي عليك وقل جداء عنك وهو الغناء‏.‏
قال‏:‏ لقل جداء على مالك إذا الحرب شبت بأجذالها وتقـول‏:‏ أكل الجداء قليل الجداء‏.‏
وتقول ثلاثة في اثنين جداء ذلك ستة أي مبلغه‏.‏
ولها جيد جداية وهي الغزالة‏.‏
قال جميل‏:‏ بجيد جداية وبعين أحوى تراعـى بيـن أكثبـة مهاها وأوثر جديتي سرجك لا يعقر وهما ما يبطن به الدفتان من لبد محشو وكذلك جديتا الرحل والجمع جديٌ وجديات‏.‏
قال مسكين الدارمي‏:‏ ما مس رحلي العنكبـوت ولا جدياتـه مـن وضعـه غبـر ويقال لهما‏:‏ الجديتان والعوام تسميهما‏:‏ الجديدتين‏.‏
ويقال جدا عليه شؤمه إذا جر عليه وهو من باب التعكيس كقوله تعالى‏:‏ ‏"‏ فبشره بعذاب أليم ‏"‏ قال ابن شعاء الفزاري‏:‏ رعى طرفها الواشون حتى تبينوا هواها وقد يجدو على النفس شؤمها ولا أفعل ذلك جدا الدهر أي أبداً‏.‏
قال الأعشى‏:‏ رواح العشي وسير الغدو جدا الدهر حتى تلاقي الخيارا وتضمخ بالجادي وهو الزعفران نسب إلى الجادية وهي من أعمال البلقاء‏.‏
سمعت من يقول‏:‏ أرضالبلقاء تلد الزعفران‏.‏
جذب الحبل وغيره واجتذبه إذا مده وجاذبه الثوب وتجاذبوه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جذب المهر عن أمه‏:‏ فطمه‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ ثم جذبناه فطامـاً نفصلـه وجذبت المرأة صبيها‏.‏
وخطبت فلانة فجذبت خاطبها أي ردته كأنخها جاذبته فجذبته أي غلبتـه فبـان منهـا مغلوبـاً‏.‏
وناقـة فلـان تجـذب لبنها إذا حلبت أي تسرقه‏.‏
وجذب فلان الحبل بيننا إذا قاطـع‏.‏
وجذبـت المـاء نفسـاً أو نفسيـن‏.‏
وتجذب الراعي اللبن وناقة جاذب‏:‏ مدت وقت حملها إلـى أحـد عشـر شهـراً‏.‏
وجـذب الشهـر‏:‏ مضـت عامتـه‏.‏
وانجذبـوا فـي السيـر وانجـذب بهم السير إذا ساروا مسيراً بعيداص‏.‏
ومنه‏:‏ وقعوا في وادي جذبات وما أعطاه جذبة غـزل أي شيئـاً‏.‏
وتجاذبوا أطراف الكلام وكانت بينهم مجاذبات ثم اتفقوا‏.‏

##### Türkçe

ج د ي
**الجدا** vuku buldu; o, genel yağmurdur.‏
Ve **أجداه**: ona verdi; ve o, **الجدا** ve **الجدوى** bakımından büyüktür.‏
**العجاج** dedi:
“Riyâ’ya ne oluyor ki **جدواها**’sını görmüyoruz;
Riyâ’nın hevasına rastlıyoruz da ona rastlamıyoruz.”
“Bize falan **وجدا** (oldu): daha faziletli (oldu).”‏
Ve **جدوته** ve **اجتديته** ve **استجديته**: ondan istedim.‏
Dedi: “Varlıklı kimseleri **جدوت**; fakat **جدوا** etmediler; Allah’tan başka, eğer **جادياً** isem, **أجدوه** (ederim).”
Ve bir kavim: **جداة** ve **مجتدية** ve **مستجدية**.‏
Ve falan, **جدي** cömerttir.‏
Ve “Sana ne **يجدي**?” ve “Senden **جداء** azdır”; o, zenginliktir.‏
Dedi:
“Malik’e karşı **جداء** azdır;
Savaş, **بأجذالها** ile tutuştuğu zaman.”
Ve dersin: “**الجداء**’ın yenmesi, **الجداء**’ın azıdır.”‏
Ve dersin: “İkide üç, **جداء**; bu altıdır”; yani onun ulaştığı miktar.‏
Ve onun için **جيد جداية** vardır; o, ceylandır.‏
**جميل** dedi:
“**بجيد جداية** ile ve **بعين أحوى** ile;
Onun ceylanları, kum tepeleri arasında otlar.”
Ve “Senin eyerinin **جديتي**’sini tercih ederim; o, yarılmaz”; ve ikisi, iki tahta arasına içten konulan, doldurulmuş keçe olan şeydir; aynı şekilde **جديتا الرحل**; çoğulu: **جديٌ** ve **جديات**.‏
**مسكين الدارمي** dedi:
“Ne örümcek eyerime dokundu, ne de onun **جدياتـه**’i;
Onun konuluşundan (beri) tozlandı.”
Ve ikisine **الجديتان** denir; avam ise ikisine **الجديدتين** adını verir.‏
Ve “Onun uğursuzluğu ona **جدا** etti” denir; yani onun üzerine çektiği zaman; bu, tersleme باب’ındandır; Yüce Allah’ın sözü gibi: “فبشره بعذاب أليم”
**ابن شعاء الفزاري** dedi:
“Gammazlar onun ucunu güttüler; nihayet hevasını anladılar;
Uğursuzluğu nefse **يجدو** da edebilir.”
Ve “Bunu, zamanın **جدا**’sı boyunca yapmam”; yani ebediyen.‏
**الأعشى** dedi:
“Akşamın gidişi ve sabahın yürüyüşü, zamanın **جدا**’sı boyunca;
Ta ki seçkinlere kavuşuncaya kadar.”
Ve **الجادي** ile boyandı; o, safrandır; **الجادية**’ye nispet edilmiştir; o, **البلقاء** amellerindendir.‏
Şöyle diyen birinden işittim: “**البلقاء**’nın toprağı safran doğurur.”‏
İpi ve başkasını çekti; ve **اجتذبه**: onu uzattığı zaman.‏
Ve elbiseyi **جاذبه**; ve onu **تجاذبوه**.‏
Mecazdan: tayı annesinden **جذب** etti: onu sütten kesti.‏
**أبو النجم** dedi:
“Sonra onu, sütten kesme olarak **جذبناه**; onu ayırırız.”
Ve kadın, çocuğunu **جذبت**.‏
Ve falanca kadın istendi; derken onun talibini **جذبت**; yani onu geri çevirdi; sanki o, onunla **جاذبته** de o onu **جذبته**; yani ona galip geldi; böylece ondan, mağlup olarak ayrıldı.‏
Ve falanın devesi, sağıldığı zaman sütünü **تجذب** eder; yani onu çalar.‏
Ve falan, aramızdaki ipi **جذب** etti; yani ilişkiyi kesti.‏
Ve suyu bir nefes yahut iki nefes **جذبت**.‏
Ve çoban, sütü **تجذب** eder; ve **ناقة جاذب**: gebeliğini on bir aya kadar uzattı.‏
Ve **جذب الشهر**: onun çoğu geçti.‏
Ve yürüyüşte **انجذبوا**; ve yürüyüş onları **انجذب** etti; uzak bir yürüyüş yürüdükleri zaman.‏
Bundan: **جذبات** vadisine düştüler; ve ona, iplik eğirmeden bir **جذبة** vermedi; yani bir şey (vermedi).‏
Ve sözün uçlarını **تجاذبوا**; ve aralarında **مجاذبات** oldu; sonra anlaştılar.‏

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج د ي * * الجَدْيُ * من ولد المعز وثلاثة * أجْدٍ * فإذا كثرت فهي * الجِدَاءُ * ولا تقل الجدايا ولا الجدى بكسر الجيم و * الجَدَا * بالقصر و * الجَدْوَى * العطية و * جَدَاهُ * و * اجْتَدَاهُ * و * استَجْدَاهُ * أي طلب جدواه و * أجْدَاهُ * أعطاه * الجَدْوَى * وما * يُجْدِي * عنك هذا أي ما يغني

##### Türkçe

* ج د ي * * **الجَدْيُ** * keçinin yavrusundandır; üçü **أجْدٍ**; çoğalınca ise **الجِدَاءُ** olur; **الجدايا** deme ve **الجدى** (ج harfinin kesresiyle) de deme; ve **الجَدَا** (kısaltmayla); ve **الجَدْوَى** bağıştır; ve **جَدَاهُ** ve **اجْتَدَاهُ** ve **استَجْدَاهُ** yani onun **جدواه**’sını talep etti; ve **أجْدَاهُ** ona **الجَدْوَى** verdi; ve “bu senin hakkında ne **يُجْدِي**?” yani ne fayda verir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

) ( ي ( *!الجَدْيُ : من أَولادِ المَعَزِ ذَكَرُها ) ، كذا في الصِّحاحِ والمُحْكَم . ومنهم مَنْ قَيَّدَه بأنَّه الذي لم يَبْلغ سَنَة ؛ ( ج *!أَجْدٍ ) في القلَّةِ ، ( و ) إذا كَثُرَتْ فهي ( *!جِداءٌ *!وجِدْيانٌ ، بكسْرِهِما .
( ولم يَذْكُرِ الجَوْهريُّ الأَخيرَةَ ، قالَ : ولا تَقُل *!الجَدَايا ولا *!الجِدْي ، بكسْرِ الجيمِ .

( و ) مِن المجازِ : الجَدْيُ ( مِن النّجومِ ) *!جَدْيانِ : أَحَدُهُما ( الدَّائِرُ مع بَناتِ نَعْشٍ ، و ) الآخَرُ : ( الذي بلِزْقِ الدَّلُوِ ) ، وهو ( بُرْجٌ ) مِن البروجِ ، و ( لاَ تَعْرِفُه العَرَبُ ، وكِلاهُما على التَّشْبِيهِ *!بالجَدْي في مَرآةِ العَيْنِ ؛ كذا في المُحْكَم .
وفي الصِّحاح : الجَدْيُ بُرْجٌ في السَّماءِ ؛ *!والجَدْيُ : نَجْمٌ إلى جنبِ القُطْبِ تُعْرَفُ به القِبْلَةُ .
قالَ شيْخُنا : والمَشْهورُ عنْدَ المُنَجِّمِين أنَّ الذي مع بَناتِ نَعْشِ يُعْرَفُ *!بالجُدَيِّ مُصَغّراً ؛ قالَ في المغربِ : تميزاً للفَرْقِ بَيْنه وبينَ البرجِ .
( *!والجَدِيَّةُ ، كالرَّمِيَّةِ : القِطْعَةُ ) مِن الكِساءِ ( المَحْشُوَّةُ تحتَ ) دَفَّتَي ( السَّرْجِ والرَّحْلِ ) ، والجَمْعُ الجَدَايا ، ولا تَقُل جَدِيدَةٌ ، والعامَّةُ تَقُولُه ؛ كما في الصِّحاح .
( *!كالجَدْيَةِ ج *!جَدْياتٌ ، بالفَتْح ) ، كذا في النُّسخ تِبْعاً للصَّاغاني في التّكْمِلَة ونَصَّه : قالَ أَبو عبيدٍ وأَبو عَمْروٍ والنَّضْر : جَمْع *!جَديةِ السَّرْجِ والرَّحْلِ جَدَياتٌ بالتَّخْفيفِ ، انتَهَى وضُبِطَ في بَعضِ الأُصولِ بالتَّحْريكِ ، كما في الصِّحاحِ .
قالَ سِيْبَوَيْه : جَمْعُ *!الجَدْيَةِ *!جَدَيات ، ولم يُكَسِّرُوا الجَدْيَة على الأكْثَر اسْتِغْناء بجَمْع السَّلامَةِ إذ جازَ أَن يَعْنُوا الكَثِيرَ ، يَعْني أنَّ فَعْلَة تُجْمَع فَعَلاتٍ يُعْنِى بهِ الأكْثَر كما أَنْشَدَ لحَسَّانَ :
لَنَا الجَفَناتُ .
قَالَ الجوهري وتُجْمَعُ الجديةُ على *!جَدىً قال ابنُ بَرِّي صوابه

*!جَدْي كَشْريةٍ وشَرْىٍ واغفال المصنِّف إياه قُصُورٌ .
( وقالَ اللَّحْيانيُّ : *!الجَدِيَّةُ ( الدَّمُ السَّائِلُ ) والبَصِيرَةُ منه ما لم يسل .
وقالَ أَبو زيْدٍ : الجَدِيَّةُ من الدَّمِ : ما لَصِقَ بالجَسَدِ ، والبَصِيرَةُ ما كانَ على الأرْضِ .
( و ) الجَدِيَّةُ : ( النَّاحيةُ ) يقالُ : هو على *!جديَّتِه ، أَي ناحِيَتِه .
( و ) أَيْضاً ( القِطْعَةُ من المِسْكِ .
( و ) أَيْضاً : ( لَوْنُ الوَجْهِ ) يقالُ : اصْفَرَّتْ *!جَدِيَّةُ وَجْهِه ؛ قالَ الشَّاعِرُ :
تَخالُ جَدِيَّةَ الأَبْطالِ فيها
غَداةَ الرَّوعِ *!جَادِيّاً مَدُوفا ( وكَسُمَيَّةَ : جَبَلٌ ) . ( *!والجادِيُّ : الزَّعْفَرانُ ) ، نُسِبَ إلى *!الجادِيَةِ مِن أَعْمالِ البَلْقاء .
قالَ الزَّمْخشريُّ : سمعْتُ مَنْ يقولُ : أَرْضُ البَلْقاءَ تَلِدُ الزَّعْفَرانَ .
هكذا ذَكَرَه الأزْهرِيُّ وابنُ فارِسَ في هذا التَّرْكيبِ ، وهو عنْدَهما فاعول .
وذَكَرَه الجَوْهرِيُّ في ( ج و د ) على أنَّه فعلى ؛ ( *!كالجادِيَاء ) ذَكَرَه الصَّاغانيُّ في ترْكيبِ ( م ل ب ) .
( و ) *!الجادِيُّ : ( الخَمْرُ ) على التَّشْبيهِ في اللَّوْنِ .
( *!وأَجْدَى الجُرْحُ : سَالَ ) دَمُه ؛ أَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيِّ :
وإنْ *!أَجْدَى أَظَلاَّها ومَرَّتْ
لَمَنْهبِها عَقامٌ خَنْشَلِيلُ ( *!وجَدَيْتُه : طَلَبْتُ جَداهُ ، ) لُغَةٌ في جَدَوْته .
( *!والجَدَايَةُ ، ويُكْسَرُ الغَزالُ .
( قالَ الأصْمعيُّ : هو بمنْزِلَةِ العَناقِ من الغَنَمِ ؛ قالَ جِرانُ العَوْد :

تُريحُ بعد النَّفَسِ المَحْفُوزِإِراحَة *!الجَدَايَةِ النَّفُوزِكذا في الصِّحاح .
وفي المُحْكَم : هو الذَّكَرُ والأُنْثى مِن أَوْلادِ الظِّباءِ إذا بَلَغَ ستَّة أَشْهر أَو سَبْعَة وعَدَا وتَشَدَّد ، وخصَّ بعضُهم الذَّكَرَ منها ، والجَمْعُ *!الجَدَايا ؛ ومنه الحدِيثُ : ( أُتِيَ *!بجَدَايا وضَغابِيسَ ) .
( وكسُميَ : *!جُدَيُّ بنُ أَخْطَبَ أَخُو حُيَيِّ .
( و ) جُدَيُّ بنُ تدولِ ( بنِ بُحْتُرِ ) بنِ عتودِ بنِ عتيرِ بنِ سَلامَانِ بنِ ثعلٍ ( الشاعِرُ ) مِن طيِّىءٍ ، ومِن ولدِه القَيْسان .
وجابرُ بنُ ظالمٍ *!الجدويُّ : له صُحْبَةٌ .
( *!والجُدَاءُ ، كغُرابٍ : مَبْلَغُ حِسابِ الضَّرْبِ ) ، كقَوْلِكَ : ( ثلاثةٌ في ثلاثةٍ *!جُداؤُه تِسعَةٌ ) ؛ ) نَقَلَهُ ابنُ بَرِّي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!جَدَّى الرَّحْلَ *!تَجْديةً : جَعَلَ له *!جَدْيَةً .
*!وجادِيَةُ : قرْيَةٌ بالشامِ إليها نُسِبَ الزَّعْفرانُ ؛ ويقالُ *!جِدْياً بالكسْر أَيْضاً ؛ منها : عُمَرُ بنُ حفصَ بنِ صالح المريُّ : *!الجديانيُّ المُحَدِّثُ .
*!والجَدِيَّةُ : أَوَّلُ دفْعةٍ مِن الدَّم .
وقيلَ : هي الطَّريقَةُ مِن الدَّم .
*!والجادِيُّ : الجرادُ لأَنَّه *!يَجْدِي كلَّ شيء ، أَي يأْكُلُه ؛ وبه رُوِي قَوْلُ الهُذَليّ :
حتَّى كأَنَّ عَلَيها *!جادِياً لُبَدا والمَعْروفُ جابِياً ، وقد تقدَّم .
وفي كنانَةَ : *!جُدَيُّ بنُ ضمرَةَ بنِ

بكْرٍ ، مِن ولدِهِ عمارَةُ بنُ مخشنٍ له صحْبَةٌ .
*!والجَدِيَّةُ ، كغَنِيَّة : أَرضٌ نَجْديَّةٌ لبَني شَيْبان .
وكسُمَيَّة : جَبَلٌ نَجْدِيٌّ في دِيارِ طيِّىءٍ .

##### Türkçe

**الجَدْيُ**: keçinin yavrularından erkeği; Sıhâh ve Muhkem’de böyle. Onlardan kimi de onu, bir seneye ulaşmamış olan diye kayıtlamıştır; (çoğulu) azlıkta **أَجْدٍ**; (ve) çok olunca ise **جِداءٌ** ve **جِدْيانٌ** olur; ikisinin de kesresiyle.

(Cevherî sonuncuyu zikretmedi; dedi ki: **الجَدَايا** deme ve **الجِدْي** de deme; cîmin kesresiyle.

(ve) mecazdan: **الجَدْيُ** (yıldızlardan) **جَدْيانِ**dir: ikisinden biri (Benâtü Na‘ş ile birlikte dönen), (ve) diğeri: (kovanın bitişiğinde olan)dır; o (bir burç)tur burçlardan; ve (Arap onu bilmez; ikisi de göz aynasında **الجَدْي**e benzetme üzerinedir); Muhkem’de böyle.
Sıhâh’ta: **الجَدْيُ** gökte bir burçtur; ve **الجَدْيُ**: kutbun yanında bir yıldızdır; onunla kıble bilinir.
Şeyhimiz dedi ki: müneccimler yanında meşhur olan, Benâtü Na‘ş ile birlikte olanın küçültme olarak **بالجُدَيِّ** diye bilinmesidir; Mağrib’de dedi ki: burç ile onun arasındaki farkı ayırt etmek için.
(**والجَدِيَّةُ**, **الرَّمِيَّةُ** gibi: parça) elbiseden (doldurulmuş olan) (eyer ve semerin) iki kanadı altına; çoğulu **الجَدَايا**dır; **جَدِيدَةٌ** deme; avam onu söyler; Sıhâh’ta olduğu gibi.
(**كالجَدْيَةِ**; çoğulu **جَدْياتٌ**, fetha ile), nüshalarda Sâgânî’nin Tekmile’deki takibine göre böyle; onun nassı: Ebû Ubeyd, Ebû Amr ve Nadr dedi ki: eyer ve semerin **جَديةِ**sinin çoğulu, tahfîf ile **جَدَياتٌ**dur; bitti. Bazı asıllarda tahrîk ile ضبط edilmiştir; Sıhâh’ta olduğu gibi.
Sîbeveyh dedi ki: **الجَدْيَةِ**nin çoğulu **جَدَيات**tır; çoğunlukla **الجَدْيَة**yi kırık çoğula çevirmediler; selâmet çoğuluyla yetinmek için; zira çokluğu kastetmeleri caizdir; yani **فَعْلَة** **فَعَلاتٍ** olarak çoğul yapılır; bununla çoğunluk kastedilir; Hassân için inşâd ettiği gibi:
لَنَا الجَفَناتُ .
Cevherî dedi ki: **الجديّة** **جَدىً** üzerine de çoğul yapılır. İbn Berrî dedi ki: onun doğrusu

**جَدْي**; **كَشْريةٍ** ve **شَرْىٍ** gibi; musannifin onu ihmal etmesi kusurdur.
(Lahyânî dedi ki: **الجَدِيَّةُ** (akan kan)dır; **البَصِيرَةُ** ise ondan akmamış olandır.
Ebû Zeyd dedi ki: kandan **الجَدِيَّةُ**: bedene yapışan şeydir; **البَصِيرَةُ** ise yerde olan şeydir.
(ve) **الجَدِيَّةُ**: (taraf)tır; denir ki: o, **جديَّتِه** üzerindedir; yani tarafı üzerindedir.
(ve) ayrıca (miskten parça).
(ve) ayrıca: (yüzün rengi); denir ki: yüzünün **جَدِيَّةُ**si sarardı; şair dedi ki:
تَخالُ جَدِيَّةَ الأَبْطالِ فيها
غَداةَ الرَّوعِ **جَادِيّاً** مَدُوفا
(ve **كَسُمَيَّةَ**: bir dağdır). (**والجادِيُّ**: safrandır); Belkā amellerinden **الجادِيَةِ**ye nisbet edilmiştir.
Zemahşerî dedi ki: “Belkā toprağı safran doğurur” diyen kimseyi işittim.
Ezhârî ve İbn Fâris onu bu terkîbde böyle zikretti; ikisinin yanında o **فاعول**dur.
Cevherî onu (ج و د)’da, onun **فعلى** olduğuna göre zikretti; (**كالجادِيَاء**) Sâgânî onu (م ل ب) terkîbinde zikretti.
(ve) **الجادِيُّ**: (şarap)tır; renkte benzetme üzere.
(**وأَجْدَى الجُرْحُ**: aktı) kanı; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
وإنْ **أَجْدَى** أَظَلاَّها ومَرَّتْ
لَمَنْهبِها عَقامٌ خَنْشَلِيلُ
(**وجَدَيْتُه**: onun **جَداهُ**unu istedim), **جَدَوْته**da bir lugattır.
(**والجَدَايَةُ**, ve **الغَزالُ** kesrelenir.
(Asma‘î dedi ki: koyundan **العَناقِ** menzilesindedir; Cırânü’l-‘Avd dedi ki:
تُريحُ بعد النَّفَسِ المَحْفُوزِإِراحَة **الجَدَايَةِ** النَّفُوزِ
Sıhâh’ta böyle.
Muhkem’de: o, altı ay veya yedi aya ulaşıp koşan ve sertleşen ceylan yavrularından erkek ve dişidir; bazısı ondan erkeği tahsis etti; çoğulu **الجَدَايا**dır; ondan hadis: ( **بجَدَايا** ve **ضَغابِيسَ** getirildi).
(ve isimlendirildi: **جُدَيُّ** b. Ahtab, Huyey’in kardeşi.
(ve) Cüdeyy b. Tedûl (b. Buhtur) b. Atûd b. Atîr b. Selâmân b. Sa‘l (şair) Tayyi’dendir; onun soyundan Kayyâsân vardır.
Câbir b. Zâlim **الجدويُّ**: onun sohbeti vardır.
(**والجُدَاءُ**, **غُرابٍ** gibi: çarpma hesabının ulaştığı miktar)dır; senin “üç, üçte; onun **جُداؤُه** dokuzdur” demen gibi; İbn Berrî onu nakletti.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**جَدَّى الرَّحْلَ** **تَجْديةً**: ona **جَدْيَةً** yaptı.
**وجادِيَةُ**: Şam’da bir köydür; safran ona nisbet edilmiştir; ayrıca kesre ile **جِدْياً** da denir; ondan: Ömer b. Hafs b. Sâlih el-Merî: **الجديانيُّ** muhaddis.
**والجَدِيَّةُ**: kandan ilk def‘adır.
Ve denildi ki: o, kandan çizgidir.
**والجادِيُّ**: çekirgedir; çünkü o her şeyi **يَجْدِي** eder; yani onu yer; onunla Hüzellî’nin sözü rivayet edildi:
حتَّى كأَنَّ عَلَيها **جادِياً** لُبَدا
meşhur olan **جابِياً**dır; geçmişti.
Kinâne’de: **جُدَيُّ** b. Damra b.

Bekr; onun soyundan ‘Umâra b. Muhşin vardır; onun sohbeti vardır.
**والجَدِيَّةُ**, **غَنِيَّة** gibi: Benî Şeybân için Necdî bir arazidir.
Ve **كَسُمَيَّة**: Tayyi’ diyarında Necdî bir dağdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: جدى

جَدَيْتُهُ
1 جَدَيْتُهُ جدي جدية جديته جديتة : see 1 in art. جدو. ― -b2- One says of the locust, يَجْدِى كُلَّ شَىْءٍ, meaning It eats everything. (TA.) -A2- لَمْ أَجْدِ مِنْ ذٰلِكَ بُدًّا I found no means of avoiding, or escaping, that, is sometimes said for لَمْ أَجِدْ الخ??. (Kz, TA in art. وجد.)

جدّى الرَّحْلِ
2 جدّى الرَّحْلِ جدي الرحل , inf. n. تَجْدِيَةٌ, He made, or put, to the camel's saddle a [جَدْيَة or] جَدِيَّة. (TA.)

اجدى
4 اجدى أجد أجدى أجدي أجديي اجدى اجدي جدا It (a wound) flowed [with blood: see جَدِيَّةٌ]. (K.)

جَدْىٌ
جَدْىٌ جدي A kid: (S:) or a male kid; (IAmb, Msb, K;) the female being called عَنَاقٌ: (IAmb, Msb:) or a kid in his first year; (Mgh, Msb;) not yet a year old: (TA:) one should not say جِدْىٌ; (S;) this being a bad dial. var.: (Msb:) pl. (of pauc., TA, applied to three, S) أَجْدٍ (S, Msb, K) and (of mult., TA, applied to more than three, S) جِدَآءٌ (S, Mgh, Msb, K) and جِدْيَانٌ: (K:) جَدَايَا [as pl. of جَدْى] is not allowable. (S.) ― -b2- Hence, as being likened thereto, (M, TA,) الجَدْىُ (assumed tropical:) A certain star, (S, Msb, K,) [the star a of Ursa Minor, commonly called the pole-star,] that revolves with بَنَاتُ نَعْشٍ, (K,) by the side of the [north] pole, by which the kibleh is known, (S,) or according to which the kibleh is turned; (Msb;) the bright star at the extremity of the tail of the Lesser Bear; (Kzw;) the star of the kibleh; (Mgh;) also called جَدْىُ الفَرْقَدِ; (Mgh, Msb;) and called by the astronomers ↓ الجُدَىُّ, in the dim. form, to distinguish it from what next follows. (Mgh, MF.) [See also القُطْبُ.] ― -b3- Hence also, (M, TA,) A certain sign of the Zodiac; (S, K;) [namely, Capricornus;] the tenth of the signs of the Zodiac; (Mgh;) that next to the دَلْو; unknown to the Arabs [of the classical times]. (K.) This and the former together are called [the] جَدْيَانِ. (TA.) -A2- جَدْيَانِ is also an anomalous dual of جَدْوَى, q. v. (Lh, M, K.) -A3- See also what next follows.

جَدْيَةٌ
جَدْيَةٌ جد جدي جديه جدية and ↓ جَدِيَّةٌ, (S, K,) but not جَدِيدَةٌ, which is used by the vulgar, (S,) [A kind of pad, or] a stuffed thing, (S,) or a stuffed piece (K, TA) of a كِسَآء, (TA,) that is put beneath a horse's saddle, (K,) or beneath the two boards (الدَّفَّتَانِ) of a horse's and of a camel's saddle; [one on either side; for] there are two of such stuffed things: (S:) the pl. of the former is جَدَيَاتٌ, (Sb, S,) which may be used as a pl. of mult., (TA,) or جَدْيَاتٌ, so in [some of] the copies of the K, [but omitted in the CK and in my MS. copy of the K,] following the TS, as on the authority of A'Obeyd and AA and En-Nadr, (TA,) and ↓ جَدْىٌ; (S, IB, [in some copies of the S جَدًا, but the former (which I find in two copies of the S) is said by IB to be the right; or rather this is a coll. gen. n.,]) like as شَرْىٌ is of شَرْيَةٌ: (IB, TA:) the pl. of ↓ جَدِيَّةٌ is جَدَايَا. (S.) [See also جَدِيدَةٌ, and رِفَادَةٌ.]

جُدَآءٌ
جُدَآءٌ جدآء , (K in this art.,) or جُذَآءٌ, (A in art. جذر, and K in art. برج,) [the latter is the term commonly known, An arithmetical square;] the product of multiplication [of a number by itself]; as when you say, the جداء [or جذاء] of three [in some copies of the K, of three multiplied by three,] is nine; (K, * TA;) also called مَالٌ. (Msb in art. جذر.) [See جَذْرٌ.]

الجُدَيُّ
الجُدَيُّ الجدى الجدي جدي : see جَدْىٌ.

جَدَايَةٌ
جَدَايَةٌ جدايه جداية and جِدَايَةٌ A young gazelle; syn. غَزَالٌ: (K, and so in a copy of the S:) or a young doegazelle; syn. غَزَالَةٌ: (so in another copy of the S:) said by As to be like the عَنَاق of goats: (S:) or the male, and the female, of the young of gazelles, when it has attained the age of six months, or seven, and has run, and become strong: or, as some say, the male thereof: pl. جَدَايَا. (M, TA.)

جَدِيَّةٌ
جَدِيَّةٌ جد جدي جديه جدية : see جَدْيَةٌ, in two places. -A2- Also Flowing blood; (Lh, K;) blood not flowing being termed بَصِيرَةٌ: (Lh, TA:) or the former, blood adhering to the body; and the latter, blood upon the ground: (AZ, S:) or the former, a streak of blood: (S:) or the first quantity that flows at once, of blood: (TA:) pl. جَدَايَا. (S.) ― -b2- A piece of musk. (K.) ― -b3- The colour of the face. (K, TA.) You say, اِصْفَرَّتْ جَدِيَّةٌ وَجْهِهِ [The colour of his face became yellow]. (TA.) -A3- I. q. نَاحِيَةٌ [A side; a lateral, or an outward or adjacent, part or portion, region, quarter, or tract; &c.]. (K.) So in the saying, هُوَ عَلَى جَدِيَّتِهِ [app. meaning He is keeping to his own side: he is following his own course; like the phrase هُوَ عَلَى طَرِيقَتِهِ: or he is by himself; like هُوَ عَلَى وَحْدِهِ and حِدَتِهِ]. (TA.)

جَادٍ
جَادٍ جاد The locust; because it eats (يَجْدِى, i. e. يَأْكُلُ) everything: but the appellation [more] commonly known is جَابِئُ. (TA.)

جَادِىٌّ
جَادِىٌّ جاد جادى جادي جاديي [erroneously written in the CK, in this art. and in art. جود, without the sheddeh to the ى] Saffron; (Az, IF, K;) as also ↓ جَادِيَآءُ: (Sgh, K:) the former a rel. n. from الجَادِيَة, or جَادِيَة, a town of البَلْقَآء, in Syria, said to produce saffron: it is mentioned by Az and IF in this art., being held by them to be of the measure فَاعُولٌ [originally جَادُوىٌ]: by J, in art. جود, as being of the measure فَعْلِىٌّ. (TA.) ― -b2- Also (tropical:) Wine; (K, TA;) as resembling saffron in colour. (TA.)

جَادِيَآءُ
جَادِيَآءُ جاديآء : see what next precedes.

##### Türkçe

**جَدَيْتُهُ**
1 **جَدَيْتُهُ** جدي جدية جديته جديتة : **جدو** maddesinde 1’e bak. ― -b2- Çekirge hakkında **يَجْدِى كُلَّ شَىْءٍ** denir; mânâsı: O, her şeyi yer. (TA.) -A2- **لَمْ أَجْدِ مِنْ ذٰلِكَ بُدًّا**: Ben, bundan kaçınmanın yahut bundan kurtulmanın bir yolunu bulmadım; bazen **لَمْ أَجِدْ** الخ?? yerine söylenir. (Kz, TA, **وجد** maddesinde.)

**جدّى الرَّحْلِ**
2 **جدّى الرَّحْلِ** جدي الرحل , mastar ismi **تَجْدِيَةٌ**, O, deve eyerine bir **جَدْيَة** yahut **جَدِيَّة** yaptı yahut koydu. (TA.)

**اجدى**
4 **اجدى** أجد أجدى أجدي أجديي اجدى اجدي جدا O (bir yara) kan ile aktı [**جَدِيَّةٌ**’ye bak]. (K.)

**جَدْىٌ**
**جَدْىٌ** جدي: Bir oğlak: (S:) yahut erkek oğlak; (IAmb, Msb, K;) dişisine **عَنَاقٌ** denir: (IAmb, Msb:) yahut ilk yılında olan oğlak; (Mgh, Msb;) henüz bir yaşını doldurmamış: (TA:) **جِدْىٌ** denmemelidir; (S;) bu kötü bir lehçe varyantıdır: (Msb:) cem‘i (azlık için, TA, üçe uygulanır, S) **أَجْدٍ** (S, Msb, K) ve (çokluk için, TA, üçten fazlasına uygulanır, S) **جِدَآءٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **جِدْيَانٌ**’dır: (K:) **جَدَايَا** [**جَدْى**’nin cem‘i olarak] câiz değildir. (S.) ― -b2- Bundan dolayı, ona benzetilerek, (M, TA,) **الجَدْىُ** (mecaz kabul edilerek:) belirli bir yıldız, (S, Msb, K,) [Küçük Ayı’nın a yıldızı, yaygın olarak kutup yıldızı denilen,] **بَنَاتُ نَعْشٍ** ile dönen, (K,) [kuzey] kutbunun yanında; onunla kıble bilinir, (S,) yahut ona göre kıbleye dönülür; (Msb;) Küçük Ayı’nın kuyruğunun ucundaki parlak yıldız; (Kzw;) kıble yıldızı; (Mgh;) ayrıca **جَدْىُ الفَرْقَدِ** diye adlandırılır; (Mgh, Msb;) ve müneccimler tarafından, bundan sonra gelen şeyden ayırt etmek için, tasğîr kalıbında **الجُدَىُّ** diye adlandırılır. (Mgh, MF.) [Ayrıca **القُطْبُ**’a bak.] ― -b3- Bundan dolayı ayrıca, (M, TA,) burçlardan belirli bir alâmet; (S, K;) [yani Capricornus;] burçların onuncusu; (Mgh;) **دَلْو**’dan sonra gelen; Araplara [klasik zamanlarda] meçhul. (K.) Bu ve önceki birlikte **جَدْيَانِ** diye adlandırılır. (TA.) -A2- **جَدْيَانِ**, **جَدْوَى**’nın da şâz bir tesniyesidir; bk. o. (Lh, M, K.) -A3- Ayrıca bundan sonra gelene bak.

**جَدْيَةٌ**
**جَدْيَةٌ** جد جدي جديه جدية ve ↓ **جَدِيَّةٌ**, (S, K,) fakat avamın kullandığı **جَدِيدَةٌ** değil, (S,) [bir çeşit yastık yahut] doldurulmuş bir şey, (S,) yahut bir **كِسَآء**’dan (TA,) doldurulmuş bir parça (K, TA) ki at eyerinin altına konur, (K,) yahut at ve deve eyerinin iki tahtasının (**الدَّفَّتَانِ**) altına; [her iki yanda birer tane olmak üzere; zira] böyle doldurulmuş şeylerden iki tane vardır: (S:) ilkinin cem‘i **جَدَيَاتٌ**’tır, (Sb, S,) ki çokluk cem‘i olarak kullanılabilir, (TA,) yahut **جَدْيَاتٌ**, K’nın [bazı] nüshalarında böyledir, [fakat CK’da ve K’nın yazma nüshamda düşmüştür,] TS’yi takiben, A‘Obeyd ve AA ve En-Nadr rivayetiyle, (TA,) ve ↓ **جَدْىٌ**; (S, IB, [S’nin bazı nüshalarında **جَدًا**, fakat ilki (S’nin iki nüshasında bulduğum) IB tarafından doğru olan diye söylenir; daha doğrusu bu bir cins isimdir,]) tıpkı **شَرْىٌ**’nın **شَرْيَةٌ**’nin cinsi olması gibi: (IB, TA:) ↓ **جَدِيَّةٌ**’nin cem‘i **جَدَايَا**’dır. (S.) [Ayrıca **جَدِيدَةٌ** ve **رِفَادَةٌ**’a bak.]

**جُدَآءٌ**
**جُدَآءٌ** جدآء , (bu maddede K’da,) yahut **جُذَآءٌ**, (A’da **جذر** maddesinde ve K’da **برج** maddesinde,) [ikincisi yaygın olarak bilinen terimdir, aritmetik kare;] çarpmanın hâsılı [bir sayının kendisiyle çarpımı]; meselâ dediğinde: üçün **جداء**’ı [yahut **جذاء**’ı; K’nın bazı nüshalarında, üçün üçle çarpımının] dokuzdur; (K, * TA;) ayrıca **مَالٌ** diye de adlandırılır. (Msb, **جذر** maddesinde.) [**جَذْرٌ**’e bak.]

**الجُدَيُّ**
**الجُدَيُّ** الجدى الجدي جدي : **جَدْىٌ**’ye bak.

**جَدَايَةٌ**
**جَدَايَةٌ** جدايه جداية ve **جِدَايَةٌ**: Genç ceylan; eşanlamlısı **غَزَالٌ**: (K, ve S’nin bir nüshasında da böyle:) yahut genç dişi ceylan; eşanlamlısı **غَزَالَةٌ**: (S’nin başka bir nüshasında böyle:) As tarafından, keçilerin **عَنَاق**’ına benzer olduğu söylenmiştir: (S:) yahut ceylan yavrusunun, altı ay yahut yedi aya eriştiğinde, koştuğunda ve kuvvetlendiğinde, erkeği ve dişisi: yahut bazılarına göre onun erkeği: cem‘i **جَدَايَا**. (M, TA.)

**جَدِيَّةٌ**
**جَدِيَّةٌ** جد جدي جديه جدية : iki yerde **جَدْيَةٌ**’ye bak. -A2- Ayrıca Akan kan; (Lh, K;) akmayan kana **بَصِيرَةٌ** denir: (Lh, TA:) yahut ilki, bedene yapışan kan; ikincisi, yerdeki kan: (AZ, S:) yahut ilki, bir kan çizgisi: (S:) yahut bir defada akan kanın ilk miktarı: (TA:) cem‘i **جَدَايَا**. (S.) ― -b2- Bir misk parçası. (K.) ― -b3- Yüzün rengi. (K, TA.) Şöyle dersin: **اِصْفَرَّتْ جَدِيَّةٌ وَجْهِهِ** [Yüzünün rengi sarardı]. (TA.) -A3- **نَاحِيَةٌ** ile aynı mânâdadır [bir yan; yanal yahut dış yahut bitişik kısım veya parça, bölge, semt, taraf, saha; vb.]. (K.) Şu sözde böyledir: **هُوَ عَلَى جَدِيَّتِهِ** [görünüşe göre mânâsı: O, kendi yanına bağlı kalıyor: kendi gidişatını izliyor; **هُوَ عَلَى طَرِيقَتِهِ** ibaresi gibi: yahut o, kendi başınadır; **هُوَ عَلَى وَحْدِهِ** ve **حِدَتِهِ** gibi]. (TA.)

**جَادٍ**
**جَادٍ** جاد: Çekirge; çünkü o, her şeyi yer (**يَجْدِى**, yani **يَأْكُلُ**): fakat [daha] yaygın bilinen ad **جَابِئُ**’dur. (TA.)

**جَادِىٌّ**
**جَادِىٌّ** جاد جادى جادي جاديي [CK’da, bu maddede ve **جود** maddesinde, ى üzerindeki şedde olmaksızın hatalı yazılmıştır] Safran; (Az, IF, K;) bunun gibi ↓ **جَادِيَآءُ** da: (Sgh, K:) ilki, **الجَادِيَة** yahut **جَادِيَة**’den nisbet ismidir; Şam’da **البَلْقَآء**’ın bir kasabası; safran ürettiği söylenir: Az ve IF tarafından bu maddede zikredilmiştir; onlarca vezni **فَاعُولٌ** [aslında **جَادُوىٌ**] kabul edilerek: J tarafından **جود** maddesinde, vezni **فَعْلِىٌّ** kabul edilerek. (TA.) ― -b2- Ayrıca (mecaz:) şarap; (K, TA;) rengi bakımından safrana benzemesi sebebiyle. (TA.)

**جَادِيَآءُ**
**جَادِيَآءُ** جاديآء : bir önce gelene bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَدَى
جَدَى أَجْدَيَ IV ,
a.  Bled ( wound ).

جَدْي
جَدْي 1 , ( pl. أَجْدٍ [ 15 ] ,  جِدَآء [ 23 ] ,

جَدْيَان
جَدْيَان [ 34 ] ),
a.  Kid.

b.  Capricornus.

c.  Polar star.

جَدْيَة
جَدْيَة 1t ,
a.  Pad, saddle-stuffing.

##### Türkçe

جَدَى
**جَدَى** **أَجْدَيَ** IV,
a. Yaraladı (yara açtı).

جَدْي
**جَدْي** 1, (çoğulu **أَجْدٍ** [15], **جِدَآء** [23],

جَدْيَان
**جَدْيَان** [34]),
a. Oğlak.

b. Oğlak burcu.

c. Kutup yıldızı.

جَدْيَة
**جَدْيَة** 1t,
a. Ped, eyer dolgusu.
