# جذر (ج-ذ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ذ - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والذال والراء معهما
ج ذ ر، ج ر ذ يستعملان فقط
جذر:
الجَذرُ أصل اللِّسان وأصل الذِّكر، وأصل كل شيء.
وأصل الحِساب الذي يقال: عشرة في عشرة أو كذا، نقول: ما جذره? أي ما مبلغُ تمامه فتقول: عشرة، مائةٌ وخمسةٌ في خمسةٍ، وخمسةٌ وعشرون، فجَذرُ مائةٍ عشرة، وجَذرُ خمسةٍ وعشرين خمسةٌ.
ويقال لِسِقي الماء إذا سُقيت الدَّبَرةُ: قد بَلَغَ الماء جَذره.
ويقال للرجل القصير الغليظ: المُحَذَّر. والغربة تسمى الجذرة، وهي شجرة يدبغ بها.
والذَّغرةُ تسمى الجذرة لسوادها.
جرذ:
الجَرَذُ: داءٌ يأخذ في قوائم الدَّوابِّ، وبِرذَون جَرِذٌ.
والجُرَذُ: اسم من الفأر، والجميع الجِرذانُ.
قال زائدة: الجِرذانُ: أكبر من الفأرة.
والمُجَرَّذ والمُجَرَّسُ والمُضَرَّسُ والمُقَتَّل: المجرَّب للأمور.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الذال** و**الراء** معهما
**ج ذ ر**، **ج ر ذ** يستعملان فقط

**جذر**:
**الجَذرُ** dilin aslı ve erkeklik uzvunun aslıdır; ve her şeyin aslıdır.
Ve “on çarpı on” yahut şöyle diye söylenen hesabın aslıdır; deriz ki: “Onun **جذره** nedir?” yani tamamının miktarı nedir? Böylece “on” dersin; “yüz” ve “beş çarpı beş” ve “yirmi beş”; böylece yüzün **جَذرُ**’ü ondur; ve yirmi beşin **جَذرُ**’ü beştir.
Ve su sulandığı zaman **الدَّبَرةُ**’nin sulanması için denilir: “Su onun **جَذره**’ne ulaştı.”
Ve kısa, kalın adama denilir: **المُحَذَّر**. Ve **الغربة** **الجذرة** diye adlandırılır; o, onunla tabaklanan bir ağaçtır.
Ve **الذَّغرةُ** siyahlığından dolayı **الجذرة** diye adlandırılır.

**جرذ**:
**الجَرَذُ**: binek hayvanlarının ayaklarında tutan bir hastalıktır; ve **بِرذَون** **جَرِذٌ**’dür.
Ve **الجُرَذُ**: fareden bir isimdir; ve hepsi **الجِرذانُ**’dır.
**زائدة** dedi: **الجِرذانُ**: fareden daha büyüktür.
Ve **المُجَرَّذ** ve **المُجَرَّسُ** ve **المُضَرَّسُ** ve **المُقَتَّل**: işlerde tecrübe edilmiş olan (kimsedir).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَذْرُ: الأصل. وأصل كلِّ شيء: جذْرُهُ بالفتح عن الأصمعي، وجِذْرُهُ بالكسر عن أبي عمرو. وفي الحديث: "إنّ الأمانَةَ نزلت في جَِذْرِ قلوب الرجال". وعشَرة في حساب الضَرب جِذرُ مائةٍ. وجَذَرْتُ الشيء: استأصلته. ومنه المُجَذَّرُ، وهو القصير.

##### Türkçe

**الجَذْرُ**: asıl. Ve her şeyin aslı: el-Asmaʿî’den fetha ile **جَذْرُهُ**, Ebû ʿAmr’dan kesra ile **جِذْرُهُ**. Ve hadiste: “Şüphesiz emanet, erkeklerin kalplerinin **جَِذْرِ**’ine indi.” Ve çarpma hesabında on, yüzün **جِذرُ**’üdür. Ve “**جَذَرْتُ** الشيء”: onu kökünden söktüm. Ondandır **المُجَذَّرُ**; ve o, kısa boyludur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ذ ر
جذر ، جرذ : مستعملان .
جذر : قال الليث : الجَذْرُ : أَصْلُ اللِّسان ، وأصل الذَّكَر ، وأَصلُ كلِّ شيءْ ، قال : وأَصلُ الحساب الذي يُقال : عَشَرة في عشرة أو كَذا في كذا ، نقول : ما جَذْرُه ؟ أي ما مَبْلَغُ تمامِهِ فتقول : عَشَرة في عشرة ، مائة . وخمسة في خمسة ، خمسة وعشرون ؛ فَجذْر مائة عَشرة ، وجَذْر خَمسةٍ وعشرين ، خمسة .
وفي حديث حُذَيْفَةَ بنِ اليمان عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) نزلتِ الأَمانَةُ في جَذْرِ قلوب الرّجال ، ثم نَزَلَ القرآن ، فعلِموا من القُرآن ، وعلموا من السنة ، ثم حدَّثنا عن رَفْع الأمانة في حديث طويل .
قال أبو عبيد ، قال الأصمعي ، وأبو عمرو الجَذْرُ : الأصل من كلِّ شَيْء .
وقال زهير يصف بقرة وحشية :
وسامِعَتَيْن تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما
إلى جَذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحَدَّدِ
وقال أبو عمرو : هو الجِذْرُ بالكسر ، وقال الأصمعي : بالفَتح .
وقال ابن جبلة : سألت ابنَ الأعرابيّ عنه فقال : هو جَذْرٌ ولا أَقولُ جِذْر بالكسر . قال : والجَذْرُ : أصْلُ حساب ونَسب ، والجِذْرُ بالكسر : أصلُ شجرة ، ونحو ذلك .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجَذَّرُ : القَصِيرُ من الرّجال .
أبو زيد : جَذَرْتُ الشّيء جَذْراً وَأَجْذَرْتُه إذا اسْتَأْصلْتَه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : جَذَرْتُ الشيءَ
أجْذِرُه جَذْراً : إذا قطعتَه .
وقال شَمِر : يقال إنه لَشديدُ جَذرِ اللّسان أي أصله ، وشَديدُ جَذْر الذَّكَر : أي أصله .
قال الفرزدق :
رَأَتْ كَمَراً مِثْلَ الجلامِيدِ فُتِّحَتْ
أَحالِيلُها حتى اسْمَأَدَّتْ جُذُورها
أي أصولها .
وقال خالد بن جَنْبَة : الجَذْرُ : جَذْرُ الكلام ، وهو أن يكونَ الرجلُ مُحْكماً لا يَسْتعين بأَحد ، ولا يُرَدُّ عليه ولا يُعاب . فيقال : قاتلَه الله ، كيف يَجْذِرُ في المُجادلة ؟
وقالَ أَسِيد : الجَذْرُ أيضاً : الانْقطاع من الحَبْل والصَّاحب والرُّفقة ومن كُلِّ شيء ، وأنشد :
يا طَيبَ حَالَ قضاه الله دونكم
واسْتحصَد الحبْلُ منك اليومَ فانجذَرا
أي انقطع .
قال : وقال أبو عمرو : الجِذْرُ بكسر الجيم : الأَصل .
جرذ : أبو عُبيدة : الْجَرَذُ : كلُّ ما حَدَثَ في عُرقوبِ الفرس من تَزَيُّد أو انْتفاخِ عَصَبِ ، ويكون في عُرضِ الكَعْب من ظاهِرٍ أو باطن ، وقرأت في ( كتاب الخيل ) لابن شُمَيل ، قال : أمَّا الْجرَذُ بالذَّال فَوَرَمٌ يأخُذُ الفَرس في عُرض حافِره ، وفي ثَفِنَتِهِ من رِجله حتى يَعْقِرَه وَرَمٌ غَليظ يَتَعَقَّر ، والبعير يَأْخُذُه أيضاً .
قال : والجَرْدُ بالدال بلا تعجيم : ورَمٌ في مُؤخَّر عُرقوب الفَرس ، يَعظُم حتى يمنعُه المشيَ والسَّعْي .
قلت : ولم أسْمع الجَرَدَ بالدَّال في عُيوب الخيل لغير ابن شُمَيْل ، وهو ثِقَةٌ مأمون ، وقد ذكرَ الجَرَدَ والجَرَذَ في عُيوب الخيل بمعنيين مُختلفين .
وأما أبو عُبَيْدة فإنه يُنْكِرُ الجردَ بالدال ، وكذلك الأصمعي وغيره .
وقال الليث : الْجَرَذُ ، بالذال : داءٌ يأْخُذُ في قَوائم البِرْذَوْن . دَابَّةٌ جَرِذ .
وفي ( نوادر الأعراب ) : الجرَذ داءٌ يأْخذ في مَفْصِل العُرقوب ، فيكوي منه تمشيطاً فَيبْرأُ عُرقوبه آخِراً ضَخْماً غليظاً ، فيكون رديئاً في حمله ومشيه .
قال : والجُرَذُ : اسمُ الذكرَ من الفار ، وجمعه جِرْذَان .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، يقال : جَرَّذَه الدهر ، ودَلَّكَه ، وديَّثَه ، ونَجَّذَه ، وحَنَّكَه بمعنى واحد ، وهو المُجَرَّذُ والمُجَرَّسُ . روى ذلك أبو عُبَيد ، عن أبي عَمْرو .
شَمِر عن ابن الأعرابيّ : نَجَّذَه الدهرُ ، وقلّحَهُ ، وجرَّذَه إذا أحكمه . قال : وأجْرَذْت فلاناً من ماله إذا أخرجته من
ماله . رواه الإياديّ عنه . أبو عبيد ، عن أبي عمرٍ و : المُجَرَّذُ ، والمجرَّسُ والمُضَرَّسُ ، والمُقَتَّلُ ؛ كله الذي قد جرّب الأمور .
وقال الأصمعي : أجّرَذْتُه إلى كذا وكذا ، أي اضْطَررته وأنشد :
كأَنَّ أوْبَ صَنْعَةِ الملاّذِ
يَسْتَهْيعُ المُراهِقَ المُحَاذِي
عافِيه سَهْواً غير ما إجْراذِ
وعافيه : ما جاءَ من عَدْوِه عفواً .
سَهْواً : عَفْواً سَهلاً ، بلا حَثَ شديد ولا إكْراه عليه .

##### Türkçe

ج ذ ر
**جذر** , **جرذ** : ikisi de kullanımdadır.

**جذر** : Leys dedi: **الجَذْرُ**: dilin aslı, erkeğin aslı ve her şeyin aslıdır. Dedi: Ve “on kere on” yahut “şu şu kere şu şu” denilen hesabın aslıdır; “onun **جَذْرُ**’ü nedir?” deriz; yani onun tamamının miktarı nedir? Böylece “on kere on, yüz” dersin. Ve “beş kere beş, yirmi beş”; öyleyse yüzün **جذْر**’ü ondur; yirmi beşin **جَذْر**’ü beştir.

Huzeyfe b. el-Yemân’ın Resûlullah’tan ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettiği hadiste: “Emanet, erkeklerin kalplerinin **جَذْرِ**’üne indi; sonra Kur’an indi; böylece Kur’an’dan öğrendiler ve sünnetten öğrendiler; sonra bize emanetin kaldırılmasını uzun bir hadiste anlattı.”

Ebû Ubeyd dedi, Asmaî ve Ebû Amr dedi: **الجَذْرُ**: her şeyin aslıdır.

Züheyr, bir yaban ineğini vasfederek dedi:
وسامِعَتَيْن تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما
إلى **جَذْرِ** مَدْلُوكِ الكُعوب مُحَدَّدِ

Ebû Amr dedi: O, kesre ile **الجِذْرُ**’dür; Asmaî dedi: fetha ile.

İbn Cebele dedi: Bunun hakkında İbnü’l-A‘râbî’ye sordum; dedi ki: O **جَذْرٌ**’dür; kesre ile **جِذْر** demem. Dedi: **الجَذْرُ**: hesabın ve nesebin aslıdır; kesre ile **الجِذْرُ**: bir ağacın aslı ve bunun benzeri şeylerdir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المُجَذَّرُ**: erkeklerden kısa olan.

Ebû Zeyd: Bir şeyi kökünden söktüğün zaman **جَذَرْتُ**’u **جَذْراً** ve **أَجْذَرْتُه** derim.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **جَذَرْتُ** şeyi, onu **أجْذِرُه** **جَذْراً**: onu kestiğin zaman.

Şemir dedi: “O, dilin **جَذرِ**’i bakımından şiddetlidir” denir; yani onun aslı. Ve “erkeğin **جَذْر**’i şiddetlidir”: yani onun aslı.

Ferazdak dedi:
رَأَتْ كَمَراً مِثْلَ الجلامِيدِ فُتِّحَتْ
أَحالِيلُها حتى اسْمَأَدَّتْ **جُذُورها**
Yani: onun asılları.

Hâlid b. Cenbe dedi: **الجَذْرُ**: sözün **جَذْرُ**’üdür; bu, adamın sağlam olması, hiç kimseye dayanıp yardım istememesi, kendisine cevapla karşılık verilmemesi ve ayıplanmamasıdır. Böylece denir: “Allah onu kahretsin; münazarada nasıl **يَجْذِرُ**?”

Esîd dedi: **الجَذْرُ** ayrıca: ipten, arkadaştan, yoldaşlıktan ve her şeyden kopuştur. Ve şu beyti okudu:
يا طَيبَ حَالَ قضاه الله دونكم
واسْتحصَد الحبْلُ منك اليومَ فانجذَرا
Yani: koptu.

Dedi: Ebû Amr dedi: **الجِذْرُ** (cîmin kesresiyle): asıldır.

**جرذ** : Ebû Ubeyde: **الْجَرَذُ**: atın aşilinde sinirin artmasından yahut şişmesinden meydana gelen her şeydir; dıştan yahut içten topuğun eninde olur. İbn Şümeyl’in ( كتاب الخيل )’inde okudum; dedi ki: **الْجرَذُ** (ذ ile) ise, atı tırnağının eninde ve bacağından dizliğinde tutan bir şiştir; onu topal eder; kalın bir şiştir, yaralanır; deveye de isabet eder.

Dedi: **الجَرْدُ** (dâl ile, noktasız): atın aşilinin arka tarafında bir şiştir; büyür de onu yürümekten ve koşmaktan alıkoyar.

Dedim: At kusurlarında dâl ile **الجَرَدَ**’i İbn Şümeyl’den başkasından işitmedim; o güvenilir, emniyetlidir; at kusurlarında **الجَرَدَ**’i ve **الجَرَذَ**’i iki farklı mânâ ile zikretmiştir.

Ebû Ubeyde’ye gelince, o dâl ile **الجردَ**’i inkâr eder; Asmaî ve başkaları da böyledir.

Leys dedi: **الْجَرَذُ** (ذ ile): bürzûn’un ayaklarında meydana gelen bir hastalıktır. **دَابَّةٌ جَرِذ**.

( نوادر الأعراب )’da: **الجرَذ** aşil ekleminde meydana gelen bir hastalıktır; ondan dolayı tarama tarzında dağlarlar; böylece aşili sonunda iri, kalın olarak iyileşir; yük taşımasında ve yürümesinde kötü olur.

Dedi: **الجُرَذُ**: farenin erkeğinin adıdır; çoğulu **جِرْذَان**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Zaman onu **جَرَّذَه** etti, onu ovdu, onu **ديَّثَه** etti, onu **نَجَّذَه** etti, onu **حَنَّكَه** etti” denir; hepsi bir mânâdadır; o, **المُجَرَّذُ** ve **المُجَرَّسُ**’tur. Bunu Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Zaman onu **نَجَّذَه** etti, onu **قلّحَهُ** etti ve onu **جرَّذَه** etti: onu sağlamlaştırdığı zaman. Dedi: Birini malından **أجْرَذْت** ettiğim zaman: onu malından çıkardığım zaman. Bunu ondan İyâdî rivayet etti. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المُجَرَّذُ** ve **المجرَّسُ** ve **المُضَرَّسُ** ve **المُقَتَّلُ**; hepsi, işleri tecrübe etmiş olan kimsedir.

Asmaî dedi: Onu şuna şuna **أجّرَذْتُه**; yani onu zorladım. Ve şu beyti okudu:
كأَنَّ أوْبَ صَنْعَةِ الملاّذِ
يَسْتَهْيعُ المُراهِقَ المُحَاذِي
عافِيه سَهْواً غير ما إجْراذِ

Ve **عافِيه**: onun koşusundan kendiliğinden gelen şeydir.

**سَهْواً**: kolayca, yumuşakça; şiddetli bir sevk olmaksızın ve ona bir zorlama olmaksızın.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والذال وما يثلثهما)
(جذر) الجيم والذال والراء أصلٌ واحدٌ، وهو الأصل من كلِّ شيء، حتى يقالُ لأصلِ اللسانِ جِذْر. وقال حُذَيفة: حدَّثنا رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "أنّ الأمانةَ نزلَتْ في جَِذْر قُلوب الرِّجال". قال الأصمعيّ: الجَذْر الأصل من كلِّ شيءٍ([1]). قال زهير:
وسامعتَينِ تعرِفُ العِتْقَ فيهما  *** إلى جَِذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحدَّدِ([2])
وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: الجَذْر أصل الحِساب، ويقال [عشرة([3])] في عشرة مائة. فأمّا المجذُور والمجذَّر فيقال إنه القصير. وإنّ صح فهو من الباب كأنَّه أصلُ شيءٍ قد فارقه غيره.
(جذع) الجيم والذال والعين ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على حدوث السّنّ وطراوته. فالجَذَع من الشّاءِ: ما أتى له سنتانِ، ومن الإبل الذي أتَتْ له خَمْسُ سنينَ. ويُسَمّى الدّهر الأزْلَمَ الجَذَع، لأنه جديد. قال:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])وقال قوم: أراد به الأسد.
ويقال: هو في هذا الأمر جَذَعٌ، إذا كان أخَذَ فيه حديثاً.
والأصل الثاني: جِذْع الشَّجرة. والثالث: الجَذْع، من قولك جذَعْتُ الشيءَ إذا دلكتَه. قال:
* كأنّه مِن طُولِ جَذْع العَفْسِ([5]) *
وقولهم في الأمثال: "خُذْ من جِذْع ما أعطاك" فإنه [اسم رجل([6])].
 (جذف) الجيم والذال والفاء كلمةٌ واحدة تدلّ على الإسراع والقَطْع، يقال جَذَفْتُ الشيءَ قطعتُه. قال الأعشى:
قاعداً عندَه النَّدامى فما يَنْـ *** فَكُّ يؤتَى بِمُوكَرٍ مَجْذُوفِ([7])ويقال هو بالدَّال. ويقال جَذَف الرّجُلُ أسرَعَ. قال ابن دريد: جَذَف الطائر إذا أسرَعَ* تحريكَ جناحَيْه. وأكثر ما يكون ذلك أن يُقَصَّ أحدُ جناحيه. ومنه اشتقاق مِجْداف السفينة. قال: وهو عربيٌّ معروف. قال:
تكاد إن حُرِّك مجذافُها *** تنْسَلُّ مِنْ مَثْناتِها واليَدِ([8])يعني الناقةَ. جعل السَّوط كالمجذاف لها، وهو بالذال والدال لغتان فصيحتان.
(جذل) الجيم والذال واللام أصلٌ واحد، وهو أصل الشيء الثابت والمنتصب. فالجِذْل أصل الشَّجرة. وأصل كلِّ شيءٍ جِذْلُهُ. قال حُبَابُ بنُ المنذِر، لما اختَلَف الأنصارُ في البَيْعة: "أنا جُذَيلُها المحكَّك". وإنّما قال ذلك لأنه يُغْرَزُ في حائطٍ فتحتكُّ به الإبلُ الجَرْبَى. يقول: فأنا يُسْتَشْفى برأْيِي كاستشفاء الإبل بذلك الجِذْل. وقال:
* لاقت على الماءِ جُذَيلاً واتدا([9]) *
يريد أنّه منتصبٌ لا يبرح مكانَه، كالجذل الذي وَتَد، أي ثبت. وأمّا الجََذَل وهو الفرح فممكنٌ أن يكون من هذا؛ لأنّ الفَرِحَ منتصبٌ والمغمومَ لاطِئٌ بالأرض. وهذا من باب الاحتمال لا التحقيق والحُكْم. قالوا: والجِذْل ما بَرَزَ وظَهَرَ من رأس الجبل، والجمع الأجذال. وفلانٌ جِذْلُ مالٍ، وإذا كان سائِساً له. وهو قياس الباب، كأنّه في تفقُّده وتعهُّده له جِذْلٌ لا يبرح.
(جذم) الجيم والذال والميم أصلٌ واحدٌ، وهو القطع. يقال جَذَمْت الشَّيء جذْماً. والجِذْمة القِطعة من الحَبْل وغيره. والجُذام سُمِّي لتقطُّع الأصابع. والأجذم: المقطوع اليد. وفي الحديث: "مَن تعلَّم القرآنَ ثُمَّ نسِيَهُ لقِيَ الله تعالى وهو أجذم". وقال المتلمِّس:
وما كنتُ إلاّ مثلَ قاطع كفِّه *** بكفٍّ لـه أخْرَى فأصبَحَ أجْذَما([10])وانْجَذَم الحبلُ: انقطَعَ. قال النابغة:
بانَتْ سُعادُ فأمسى حَبْلُها انْجَذَما *** واحْتَلّت الشَّرْعَ فالخْبْتَيْنِ مِنْ إضَما([11])والإجذام: السُّرعة في السَّير، وهو من الباب. والإجذام: الإقلاع عن الشيء.
(جذو) الجيم والذال والواو أصلٌ يدلّ على الانتصاب. يقال جَذَوْتُ على أطراف أصابعي، إذا قمت. قال:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])قال الخليل: يقال جَذَا يجذُو، مثل جثا يجثُو، إلاّ أنّ جذا أَدَلُّ([13]) على اللزوم. وهذا الذي قاله الخليل فدَليلٌ لنا في بعض ما ذكرناه من مقاييس الكلام. والخليل عندنا في هذا المعنى إمامٌ.
قال: ويقال جَذَا القُرادُ في جنْب البعير؛ لشدّة التزاقه. وجَذَتْ ظَلِفَة الإكاف في جَنْب الحمار. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَثَلُ المنافِق مَثَلُ الأَرْزَة المُجْذِيَة على الأرض حتّى يكونَ انجعافُها([14]) مَرَّةً". أراد بالمجْذِيَةِ الثّابتة.
ومن الباب تجاذَى القومُ الحَجرَ، إذا تشاوَلُوه.
فأمّا قولهم رجلٌ جاذٍ، أي قصير الباع، فهو عندي من هذا؛ لأنّ الباع إذا لم يكن طويلاً ممدوداً كان كالشيء الناتئ المنتصب. قال:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])
(جذب) الجيم والذال والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بَتْرِ الشّيء([16]). يقال جَذَبْتُ الشَّيْءَ أجذبُه جذْباً. وجذَبتُ المُهر عن أمّه إذا فطمتَه، ويقال ناقة جاذب، إذا قلَّ لبنها، والجمع جواذب. وهو قياس الباب؛ لأنه إذا قل لبنها فكأنها جَذبته إلى نفسها.
وقد شذّ عن هذا الأصل الجَذَب، وهو الجُمَّار([17]) الخَشِن، الواحد جَذَبة.
--------------ــــ
([1]) في اللسان: "أبو عمرو: الجذر، بالكسر. والأصمعي بالفتح".
([2]) ديوان زهير 226 واللسان (جذر).
([3])التكملة من المجمل واللسان. والمراد أن العشرة جذر المائة، أي أصلها.
([4]) أي لأهلكني الدهر. والبيت للأخطل في ديوانه 72 واللسان (جذع).
([5]) البيت للعجاج كما في اللسان (جذع)، وليس في ديوانه.
([6]) في المجمل: "وجذع اسم رجل في قولهم: خذ من جذع ما أعطاك".
([7]) ديوان الأعشى 212 واللسان (جذف). وفي الديوان: "حوله الندامى".
([8]) البيت للمثقب العبدي، كما في اللسان (جذف). وفي الأصل: "من مشتاقها باليد" صوابه في المجمل واللسان.
([9]) البيت لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (جذل).
([10]) ديوان المتلمس 2 مخطوطة الشنقيطي واللسان (جذم).
([11]) رواية اللسان ومعجم البلدان: "فالأجراع من أضما"، وفي الديوان: "فالأجزاع".
([12]) البيت للنعمان بن عدي بن نضلة العدوي، كما في المجمل واللسان (جذا).
([13]) في الأصل: "دل"، صوابه من المجمل واللسان.
([14]) سيأتي الحديث في (جعف) أيضاً.
([15]) نسب في المجمل إلى سهم بن حنظلة. ورواه في اللسان (جذا) بقافية "مجذر" منسوباً إلى سهم بن حنظلة أيضاً. وفي الصحاح:"مبخل" بدون نسبة.
([16]) في الأصل: "نثر الشيء" وإنما مدار المادة على البتر بمعنى القطع. انظر اللسان (جذب).
([17]) الجمار، بالجيم: جمار النخلة. وفي الأصل: "الحمار" تحريف.

ـ

##### Türkçe

(**باب الجيم والذال وما يثلثهما**)
(**جذر**) **الجيم** ve **الذال** ve **الراء** tek bir asıldır; o da her şeyin aslıdır; hatta dilin aslına **جِذْر** denilir. Huzeyfe dedi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم bize haber verdi: “Emanet, erkeklerin kalplerinin **جَِذْر**’ine indi.” Asmaî dedi: **الجَذْر** her şeyin aslıdır([1]). Züheyr dedi:
وسامعتَينِ تعرِفُ العِتْقَ فيهما  *** إلى جَِذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحدَّدِ([2])
Halîl’e nispet edilen kitapta: **الجَذْر** hesabın aslıdır; ve [on([3])] yüzün onunda denilir. Amma **المجذُور** ve **المجذَّر** için, onun kısa olduğu söylenir. Eğer sahih ise, o bu babdandır; sanki o, başka bir şey ondan ayrılmış olan bir şeyin aslı gibidir.

(**جذع**) **الجيم** ve **الذال** ve **العين** üç asıldır: birincisi, yaşın meydana gelmesine ve tazeliğine delalet eder. Şu halde koyundan **الجَذَع**: iki yılı gelmiş olandır; deveden de beş yılı gelmiş olandır. Ve zamanın yeni olanına **الجَذَع الأزْلَم** adı verilir; çünkü o yenidir. Dedi ki:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])وقال قوم: أراد به الأسد.
Ve denilir: O bu işte **جَذَعٌ**’dır; eğer onda yeni olarak almış ise.
İkinci asıl: ağacın **جِذْع**’ı. Üçüncüsü: **الجَذْع**; “**جذَعْتُ** şeyi” dediğin sözden, onu ovaladığın zaman. Dedi ki:
* كأنّه مِن طُولِ جَذْع العَفْسِ([5]) *
Ve onların mesellerdeki sözü: “**خُذْ من جِذْع ما أعطاك**”; çünkü o [bir adamın adı([6])].

(**جذف**) **الجيم** ve **الذال** ve **الفاء** tek bir kelimedir; sürate ve kesmeye delalet eder. “**جَذَفْتُ** şeyi” denilir: onu kestim. A‘şâ dedi:
قاعداً عندَه النَّدامى فما يَنْـ *** فَكُّ يؤتَى بِمُوكَرٍ مَجْذُوفِ([7])Ve denilir: o **الدَّال** iledir. Ve denilir: **جَذَف** adam, hızlandı. İbn Düreyd dedi: **جَذَف** kuş, iki kanadını hareket ettirmede hızlandığı zaman. Çoğu kez bu, iki kanadından birinin kesilmesiyle olur. Ondandır geminin **مِجْداف**’ının اشتقاق’ı. Dedi: O, bilinen Arapçadır. Dedi ki:
تكاد إن حُرِّك مجذافُها *** تنْسَلُّ مِنْ مَثْناتِها واليَدِ([8])
Yani dişi deveyi. Kırbacı onun için **المجذاف** gibi kıldı; ve o **الذال** ve **الدال** iledir; ikisi de fasih iki lugattır.

(**جذل**) **الجيم** ve **الذال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da sabit ve dik duran şeyin aslıdır. Şu halde **الجِذْل** ağacın aslıdır. Her şeyin aslı onun **جِذْل**’üdür. Hubâb b. el-Münzir, Ensar biatte ihtilaf ettiklerinde dedi: “Ben onun **جُذَيلُها المحكَّك**’iyim.” Bunu ancak, duvara saplanan ve uyuz develerin onunla kaşındığı şey olduğu için söyledi. Diyor ki: Benim görüşümle, develerin o **الجِذْل** ile şifa araması gibi şifa aranır. Ve dedi ki:
* لاقت على الماءِ جُذَيلاً واتدا([9]) *
Onun, yerinden ayrılmayan dik bir şey olduğunu murad eder; **الجذل** gibi ki **وَتَد** oldu; yani sabit oldu. Amma sevinç olan **الجََذَل** ise, bunundan olması mümkündür; çünkü sevinçli olan dik durandır, kederli olan ise yere yapışıktır. Bu, tahkik ve hüküm değil, ihtimal babındandır. Dediler: **الجِذْل**, dağın başından belirip görünen şeydir; cem‘i **الأجذال**’dır. Ve falan, malın **جِذْل**’üdür; eğer onun idare edicisi ise. Bu, babın kıyasıdır; sanki onu yoklayıp gözetmesinde, yerinden ayrılmayan bir **جِذْل** gibidir.

(**جذم**) **الجيم** ve **الذال** ve **الميم** tek bir asıldır; o da kesmedir. “**جَذَمْتُ** şeyi **جذْماً**” denilir. **الجِذْمة** ipten ve başkasından parça demektir. **الجُذام**, parmakların kopup parçalanması sebebiyle adlandırıldı. **الأجذم**: eli kesik olandır. Hadiste: “Kim Kur’an’ı öğrenir, sonra onu unutursa, Allah تعالى’ya **أجذم** olarak kavuşur.” Mütelemmis dedi:
وما كنتُ إلاّ مثلَ قاطع كفِّه *** بكفٍّ لـه أخْرَى فأصبَحَ أجْذَما([10])Ve **انْجَذَم** ip: koptu. Nâbiga dedi:
بانَتْ سُعادُ فأمسى حَبْلُها انْجَذَما *** واحْتَلّت الشَّرْعَ فالخْبْتَيْنِ مِنْ إضَما([11])Ve **الإجذام**: yürüyüşte sürattir; o da babdandır. Ve **الإجذام**: bir şeyden vazgeçip kesilmektir.

(**جذو**) **الجيم** ve **الذال** ve **الواو** dik durmaya delalet eden bir asıldır. “Parmaklarımın uçları üzerinde **جَذَوْتُ**” denilir; yani kalktığım zaman. Dedi ki:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])Halîl dedi: **جَذَا** **يجذُو** denilir; **جثا** **يجثُو** gibi; ancak **جذا** [([13])] lüzuma daha çok delalet edicidir. Halîl’in söylediği bu, kelâmın ölçülerinden zikrettiğimizin bir kısmında bize delildir. Halîl, bizce bu manada bir imamdır.
Dedi: Ve denilir: **جَذَا** kene, devenin yanında; yapışmasının şiddetinden. Ve **جَذَتْ** semerin altındaki keçe, eşeğin yanında. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Münafığın misali, yere doğru sabit duran **الأَرْزَة المُجْذِيَة** misalidir; ta ki onun **انجعافُها**([14]) bir kere olsun.” **المجْذِيَة** ile sabit olanı murad etti.
Ve babdandır: **تجاذَى** kavim taşı; eğer onu birbirlerine uzatıp aldılarsa.
Amma onların “adam **جاذٍ**” sözü; yani kol açıklığı kısa; bu, bence bundandır; çünkü kol açıklığı uzun ve uzatılmış olmadığında, çıkıntılı dik duran şey gibi olur. Dedi ki:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])

(**جذب**) **الجيم** ve **الذال** ve **الباء** tek bir asıldır; şeyin koparılmasına([16]) delalet eder. “**جَذَبْتُ** şeyi, onu **جذْباً** çekerim” denilir. Ve “**جذَبتُ** tayı annesinden” denilir; onu sütten kestiğin zaman. Ve “**ناقة جاذب**” denilir; eğer sütü azalmışsa; cem‘i **جواذب**’dir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü sütü azaldığında, sanki onu kendine çekmiştir.
Bu asıldan şâz olan: **الجَذَب**’dir; o, sert **الجُمَّار**’dır([17]); tekili **جَذَبة**’dir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ذ ر
نزلـت المحبـة فـي جـذر قلبـه أي فـي أصلـه‏.‏
وغلـظ جـذر لسانـه‏.‏
ومـا أغلـظ جـذر قـرن هذا الثور‏.‏
قال زهير‏:‏ وسامعتين تعرف العتـق فيهمـا إلى جذر مدلوك الكعوب محدد وما جذر هذا العدد وما جداؤه أي أصله ومبلغه‏:‏ إذا ضربت ثلاثة في ثلاثة فالجذر الثلاثة والجداء التسعة‏.‏
وجذرت الشيء جذراً‏:‏ استأصلته‏.‏

##### Türkçe

ج ذ ر
**نزلـت المحبـة فـي جـذر قلبـه**: yani onun aslında, yani onun kökünde.
**وغلـظ جـذر لسانـه**.
**ومـا أغلـظ جـذر قـرن هذا الثور**.
Züheyr dedi:
**وسامعتين تعرف العتـق فيهمـا إلى جذر مدلوك الكعوب محدد**
**وما جذر هذا العدد وما جداؤه**: yani onun aslı ve onun ulaştığı yer: üçü üçe vurduğunda, kök üçtür ve çarpım dokuzdur.
**وجذرت الشيء جذراً**: onu kökünden söktüm.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَذَرَ الشيءَ يَجْذُرُه جَذْراً: قطعه واستأْصله. وجَذْرُ كل شيء: أَصلُه. والجَذْرُ: أَصل اللسان وأَصلُ الذَّكَرِ وأَصل كل شيء. وقال شمر: إِنه لَشَدِيدُ جَِذْرِ اللسان وشديد جَذْرِ الذكَر أَي أَصله؛ قال الفرزدق:
رَأَتْ كَمَراً مثل الجَلامِيد أَفْتَحَتْ
أَحالِيلَها، حتى اسْمَأَدَّتْ جُذورُها
وفي حديث حذيفة بن اليمان: نزلت الأَمانَةُ في جَذْر قلوب الرجال أَي في أَصلها؛ الجَذْرُ: الأَصلُ من كل شيء؛ وقال زهير يصف بقرة وحشية: وسامِعتَيْنِ تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما،
إِلى جَذْرِ مَدْلُوكِ الكُعُوبِ مُحَدَّدِ
يعني قرنها. وأَصلُ كل شيء: جَذْرُه، بالفتح؛ عن الأَصمعي، وجِذره، بالكسر؛ عن أَبي عمرو. أَبو عمرو: الجذر، بالكسر، والأَصمعي بالفتح. وقال ابن جَبَلَةَ: سأَلت ابن الأَعرابي عنه فقال: هو جَذْرٌ، قال: ولا أَقول جِذْرٌ، قال: والجَذْر أَصل حِسابٍ ونَسَبٍ. والجَذْرُ: أَصلُ شجر ونحوه. ابن سيده: وجَذِْرُ كل شيء أَصله، وجَذْرُ العُنُقِ: مَغْرِزُها؛ عن الهجري؛ وأَنشد:
تَمُجُّ ذَفَارِيهنَّ ماءً كَأَنَّهُ
عَصِيمٌ، على جَذْرِ السَّوالِفِ، مُغْفُرُ
والجمع جُذُورٌ. والحسابُ الذي يقال له عَشَرَةٌ في عَشَرَة وكذا في كذا تقول: ما جَذْرُه أَي ما يبلغ تمامه؟ فتقول: عَشَرَةٌ في عشرة مائةٌ، وخمسة في خمسة خمسةٌ وعشرون، أَي فَجَذْرُ مائة عَشَرَةٌ وجَذْرُ خمسةٍ وعشرين خمسةٌ. وعشرةٌ في حساب الضَّرْبِ: جَذْرُ مائة ابنُ جَنَبَةَ. الجَذْرُ جَذْرُ الكلام وهو أَن يكون الرجل محكماً لا يستعين بأَحد ولا يردّ عليه أَحد ولا يعاب فيقال: قاتَلَهُ اللهُ كيف يَجْذِرُ في المجادلة؟ وفي حديث الزبير: احْبِس الماءَ حتى يبلغ الجَذْرَ؛ يريد مَبْلَغَ تمامِ الشُّرْبِ من جَذْرِ الحساب وهو، بالفتح والكسر، أَصل كل شيء؛ وقيل: أَراد أَصل الحائط، والمحفوظ بالدال المهملة، وقد تقدّم. وفي حديث عائشة: سأَلتُهُ عن الجَذْرِ، قال: هو الشَّاذَرْوانُ الفارِغُ من البناء حولَ الكعبة. والمُجَذَّرُ: القصير الغليظُ الشَّثْنُ الأَطرافِ، وزاد التهذيب: من الرجال؛ قال:
إِنَّ الخِلافةَ لم تَزَلْ مَجْعُولَةً
أَبداً على جاذِي اليَدَيْنِ مُجَذَّرِ
وأَنشد أَبو عمرو:
البُحْتُر المُجَذَّر الزَّوَّال
يريد في مشيته، والأُنثى بالهاء، والجَيْذَرُ مثله؛ قال ابن بري: هذا العجز أَنشده الجوهري وزعم أَن أَبا عمرو أَنشده، قال: والبيت كله مغير والذي أَنشده أَبو عمرو لأَبي السَّوداءِ العِجْلِيِّ وهو: البُهْتُرِ المُجَدَّرِ الزَّوَّاكِ
وقبله:
تَعَرَّضَتْ مُرَيْئَةُ الحَيَّاكِ
لِناشِئٍ دَمَكْمَكٍ نَيَّاكِ،
البُهْتُرِ المُجَدَّرِ الزَّوَّاكِ،
فأَرَّها بقاسِحٍ بَكَّاكِ،
فَأَوْزَكَتْ لِطَعْنِهِ الدَّرَّاكِ،
عِنْدَ الخِلاطِ، أَيَّما إِيزاكِ
وبَرَكَتْ لِشَبِقٍ بَرَّاكِ،
مِنها على الكَعْثَبِ والمَناكِ،
فَداكَها بِمُنْعِظٍ دَوَّاكِ،
يَدْلُكُها، في ذلك العِراكِ،
بالقَنْفَرِيشِ أَيَّما تَدْلاكِ
الحياك: الذي يحيك في مشيته فيقاربها. والبهتر: القصير. والمجدّر: الغليظ، وكذلك الجادر. والدمكمك: الشديد. وأَرّها: نكحها. والقاسح: الصلب. والبكاك: من البَكِّ، وهو الزَّحْمُ. وداكها: من الدِّوْك، وهو السَّحْقُ. يقال: دُكْتُ الطِّيبَ بالفِهْرِ على المَدَاكِ. والقنفريش: الأَير الغليظ، ويقال: القنفرش أَيضاً، بغير ياء؛ قال الراجز:
قد قَرَنُوني بِعَجُوزٍ جَحْمَرِشْ،
تُحِبُّ أَنْ يُغْمَزَ فيها القَنْفَرِشْ
وناقة مُجَذَّرَةٌ: قصيرة شديدة. أَبو زيد: جَذَرْتُ الشيء جَذْراً وأَجْذَرْتُه استأْصلته. الأَصمعي: جذرت الشيء أَجْذُرُه قطعته. وقال أَبو أُسَيْدٍ: الجَذْرُ الانقطاع أَيضاً من الحَبْلِ والصاحب والرُّفْقَة من كل شيء؛ وأَنشد:
يا طِيبَ حالٍ قضاه الله دُونَكُمُ،
واسْتَحْصَدَ الحَبْلُ منك اليومَ فانَجذَرا
أَي انقطع. والجُؤْذُرُ والجُوذَرُ: ولد البقرة، وفي الصحاح: البقرة الوحشية، والجمع جآذِرُ. وبقرة مُجْذِرٌ: ذات جُؤْذَر؛ قال ابن سيده: ولذلك حكمنا بزيادة همزة جُؤْذُر ولأَنها قد تزاد ثانية كثيراً. وحكى ابن جني جُؤْذُراً وجُؤْذَراً في هذا المعنى، وكَسَّرَه على جَواذِرَ. قال: فإِن كان ذلك فَجُؤْذُر فُؤْعُلٌ وجُؤْذَرٌ فُؤْعَلٌ. ويكون جُوذُرٌ وجُوذَرٌ مخففاً من ذلك تخفيفاً بدلياً أَو لغة فيه. وحكى ابن جني أَن جَوْذَراً على مثال كَوْثَرٍ لغة في جُوذَرٍ، وهذا مما يشهد له أَيضاً بالزيادة لأَن الواو ثانِيةً لا تكون أَصلاً في بنات الأَربعة. والجَيْذَرُ: لغة في الجَوْذَرِ. قال ابن سيده: وعندي أَن الجَيْذَرَ والجَوْذَر عربيان، والجُؤْذُر والجُؤْذَر فارسيان.

##### Türkçe

**جَذَرَ** şeyi **يَجْذُرُه** **جَذْراً**: onu kesti ve kökünden söküp çıkardı. Ve her şeyin **جَذْرُ**’ü: onun aslıdır. Ve **الجَذْرُ**: dilin aslı ve erkeğin aslı ve her şeyin aslıdır. Ve Şemr dedi: Şüphesiz o, dilin **جَِذْرِ**’i bakımından şiddetlidir ve erkeğin **جَذْرِ**’i bakımından şiddetlidir, yani onun aslı; Ferazdak dedi:
رَأَتْ كَمَراً مثل الجَلامِيد أَفْتَحَتْ
أَحالِيلَها، حتى اسْمَأَدَّتْ جُذورُها

Ve Huzeyfe b. el-Yemân hadîsinde: Emânet, erkeklerin kalplerinin **جَذْر**’üne indi, yani onun aslında; **الجَذْرُ**: her şeyden asıl olan; ve Züheyr, vahşi bir ineği vasfederek dedi:
وسامِعتَيْنِ تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما،
إِلى جَذْرِ مَدْلُوكِ الكُعُوبِ مُحَدَّدِ
yani onun boynuzu. Ve her şeyin aslı: onun **جَذْرُ**’üdür, fetha ile; el-Asmaî’den; ve onun **جِذره**’si, kesra ile; Ebû Amr’dan. Ebû Amr: **الجذر** kesra ile, el-Asmaî fetha ile. Ve İbn Cebele dedi: Onun hakkında İbn el-A‘râbî’ye sordum, dedi ki: O, **جَذْرٌ**’dür; dedi: ve ben **جِذْرٌ** demem; dedi: ve **الجَذْر** bir hesabın ve bir nesebin aslıdır. Ve **الجَذْرُ**: bir ağacın ve benzerinin aslıdır. İbn Sîde: Ve her şeyin **جَذِْرُ**’ü onun aslıdır; ve boynun **جَذْرُ**’ü: onun saplandığı yerdir; el-Hicrî’den; ve inşâd etti:
تَمُجُّ ذَفَارِيهنَّ ماءً كَأَنَّهُ
عَصِيمٌ، على جَذْرِ السَّوالِفِ، مُغْفُرُ
Ve çoğulu **جُذُورٌ**’dur. Ve “on kere on” denilen hesap ve bunun gibi şunda bunda; dersin ki: “Onun **جَذْرُ**’ü nedir?” yani tamamı nereye ulaşır? Böylece dersin: on kere on yüzdür; ve beş kere beş yirmi beştir; yani yüzün **جَذْرُ**’ü ondur ve yirmi beşin **جَذْرُ**’ü beştir. Ve çarpma hesabında on: yüzün **جَذْرُ**’ü; İbn Cenebe. **الجَذْرُ**: sözün **جَذْرُ**’üdür; o da, adamın sağlam olması, hiç kimseye dayanmaması, hiç kimsenin ona karşılık verememesi ve ayıplanmamasıdır; böylece denir: “Allah onu kahretsin, münazarada nasıl **يَجْذِرُ**?” Ve Zübeyr hadîsinde: “Suyu, **الجَذْرَ**’e ulaşıncaya kadar tut”; hesabın **جَذْرِ**’inden, yani fetha ve kesra ile, her şeyin aslı olan, içmenin tamamının ulaştığı miktarı kasteder; ve denildi ki: duvarın aslını kastetti; ve mahfuz olan, noktasız **الدال** iledir; ve daha önce geçti. Ve Âişe hadîsinde: Ona **الجَذْرِ** hakkında sordum; dedi: O, Kâbe’nin etrafında binadan boş olan **الشَّاذَرْوانُ**’dur. Ve **المُجَذَّرُ**: kısa, kalın, uçları kaba olandır; ve Tehzîb şunu artırdı: erkeklerden; dedi:
إِنَّ الخِلافةَ لم تَزَلْ مَجْعُولَةً
أَبداً على جاذِي اليَدَيْنِ مُجَذَّرِ
Ve Ebû Amr inşâd etti:
البُحْتُر المُجَذَّر الزَّوَّال
yürüyüşünde demek ister; ve dişisi **الهاء** iledir; ve **الجَيْذَرُ** onun gibidir; İbn Berrî dedi: Bu ikinci mısraı Cevherî inşâd etti ve Ebû Amr’ın inşâd ettiğini iddia etti; dedi: ve beytin tamamı değiştirilmiştir; Ebû Amr’ın Ebû’s-Sevdâ el-İclî’ye inşâd ettiği ise şudur:
البُهْتُرِ المُجَدَّرِ الزَّوَّاكِ
ve ondan önce:
تَعَرَّضَتْ مُرَيْئَةُ الحَيَّاكِ
لِناشِئٍ دَمَكْمَكٍ نَيَّاكِ،
البُهْتُرِ المُجَدَّرِ الزَّوَّاكِ،
فأَرَّها بقاسِحٍ بَكَّاكِ،
فَأَوْزَكَتْ لِطَعْنِهِ الدَّرَّاكِ،
عِنْدَ الخِلاطِ، أَيَّما إِيزاكِ
وبَرَكَتْ لِشَبِقٍ بَرَّاكِ،
مِنها على الكَعْثَبِ والمَناكِ،
فَداكَها بِمُنْعِظٍ دَوَّاكِ،
يَدْلُكُها، في ذلك العِراكِ،
بالقَنْفَرِيشِ أَيَّما تَدْلاكِ
**الحياك**: yürüyüşünde dokuyan, onu birbirine yaklaştıran kimsedir. Ve **البهتر**: kısadır. Ve **المجدّر**: kalındır; ve كذلك **الجادر**. Ve **الدمكمك**: şiddetli olandır. Ve **أَرّها**: onu cima etti. Ve **القاسح**: serttir. Ve **البكاك**: **البَكِّ**’ten, o da sıkışıklıktır. Ve **داكها**: **الدِّوْك**’tan, o da ezmedir. Denir: “**دُكْتُ** güzel kokuyu **بالفِهْرِ** ile **على المَدَاكِ** üzerinde ezdim.” Ve **القنفريش**: kalın erkeklik uzvu; ve **القنفرش** da denir, **ياء** olmaksızın; râciz dedi:
قد قَرَنُوني بِعَجُوزٍ جَحْمَرِشْ،
تُحِبُّ أَنْ يُغْمَزَ فيها القَنْفَرِشْ
Ve **ناقة مُجَذَّرَةٌ**: kısa, güçlüdür. Ebû Zeyd: **جَذَرْتُ** şeyi **جَذْراً** ve **أَجْذَرْتُه**: onu kökünden söküp çıkardım. el-Asmaî: **جذرت** şeyi **أَجْذُرُه**: onu kestim. Ve Ebû Useyd dedi: **الجَذْرُ**: kopma da; ipten, arkadaştan ve refakatten, her şeyden; ve inşâd etti:
يا طِيبَ حالٍ قضاه الله دُونَكُمُ،
واسْتَحْصَدَ الحَبْلُ منك اليومَ فانَجذَرا
yani koptu. Ve **الجُؤْذُرُ** ve **الجُوذَرُ**: ineğin yavrusu; ve Sıhâh’ta: vahşi inek; ve çoğulu **جآذِرُ**. Ve **بقرة مُجْذِرٌ**: **جُؤْذَر** sahibi; İbn Sîde dedi: ve bunun için **جُؤْذُر**’ün hemzesinin ziyade olduğuna hükmettik; ve çünkü o, ikinci olarak çokça ziyade edilir. İbn Cinnî bu mânada **جُؤْذُراً** ve **جُؤْذَراً** nakletti ve onu **جَواذِرَ** üzere çoğul yaptı. Dedi: Eğer bu ise, **جُؤْذُر** **فُؤْعُلٌ**’dür ve **جُؤْذَرٌ** **فُؤْعَلٌ**’dır. Ve **جُوذُرٌ** ve **جُوذَرٌ** bunun hafifletilmişidir; bedelî bir hafifletme olarak yahut onda bir lehçe olarak. İbn Cinnî, **جَوْذَراً**’ın **كَوْثَرٍ** misali üzere, **جُوذَرٍ**’de bir lehçe olduğunu nakletti; ve bu da ziyadeye şahitlik edenlerdendir; çünkü **الواو** ikinci olarak, dörtlülerin kızlarında aslî olmaz. Ve **الجَيْذَرُ**: **الجَوْذَرِ**’de bir lehçedir. İbn Sîde dedi: ve bende, **الجَيْذَرَ** ve **الجَوْذَر** Arapçadır; **الجُؤْذُر** ve **الجُؤْذَر** ise Farsçadır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ذ ر * * ِجَذْرُ * كل شيء أصله بفتح الجيم عن الأصمعي وبكسرها عن أبي عمرو وفي الحديث ﴿إن الأمانة نزلت في جذر قلوب الرجال﴾

##### Türkçe

* ج ذ ر * * **ِجَذْرُ** * her şeyin aslıdır; **الجيم**’in fethasıyla el-Asma‘î’den, onun kesresiyle Ebû ‘Amr’dan. Hadiste: ﴿Şüphesiz emanet, erkeklerin kalplerinin **جذر**’ine indi﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجذر بفتح فسكون: القطع، يقال: جذر الشيء جذرا، إذا قطعه. الجذر: الأصل من كل شيء أو هو أصل اللسان، وأصل الذكر. قال شمر: إنه لشديد جذر اللسان، وشديد جذر الذكر، أي أصله، قال الفرزدق:
  رات كمرا مثل الجلاميد أفتحت                      أحاليلها حتى اسمأدت جذورها.

  الجذر: أصل الحساب والنسب، ويكسر فيهن، أو في أصل الحساب بالكسر فقط، فالفتح عن الأصمعي، والكسر عن أبي عمرو في الكل. وقال ابن جبلة: سألت ابن الأعرابي عنه، فقال: هو جذر، قال: ولا أقول: جذر. وفي الأساس: يقال: ما جذر هذا العدد وما جداؤه أي أصله ومبلغه. إذا ضرب ثلاثة، فالجذر الثلاثة، والجداء التسعة. وفي اللسان: والحساب الذي يقال له عشرة في عشرة، وكذا في كذا، تقول:ما جذره? أي ما يبلغ تمامه? فتقول: عشرة في عشرة مائة، وخمسة في خمسة وعشرون، أي فجذر مائة عشرة، وجذر خمسة وعشرين خمسة، وعشرة في حساب الضرب جذر مائة.
 الجذر: الاستئصال، ياقل: جذرت الشيء جذرا، استأصلته، كالإجذار، عن أبي زيد.
 الجذر: مغرز العنق، عن الهجري، وأنشد:
  تمـج ذفـاريهـن مـاء كـأنـه                      عصيم على جذر السوالف مغفر. ج جذور بالضم.
 والجؤذر، بضم الجيم والذال مهموزا، وتفتح الذال أيضا، والجيذر، بكسر الجيم وسكون التحتية، وفي بعض النسخ بفتح الجيم، والجوذر، بالواو من غير همز كفوفل، و الجوذر، مثل كوكب، والجوذر، بفتح الجيم وكسر الذال، فهي ست لغات، ذكر الجوهري منها لغتين، وزاد الصغاني اثنتين، وهما كفوفل وكوكب، وهي ولد البقرة الوحشية، كذا في الصحاح، والجمع جآذر. وبقرة مجذر، كمحسن: ذات جوذر. قال ابن سيده: ولذلك حكمنا بزيادة همزة جؤذر، ولأنها تزاد ثانية كثيرا. وحكى ابن جني أن جوذرا مثل كوثر لغة في جؤذر، وهذا مما يشهد له أيضا بالزيادة، لأن الواو ثانية لا تكون أصلا في بنات الأربعة.
 والجيذر: لغة في الجوذر، قال ابن سيده: وعندي أن الجيذر والجوذر عربيان، والجؤذر والجؤذر فارسيان. وانجذر الحبل والصاحب، ومن كل شيء: انقطع قال الشاعر:
  يا طيب حال قضاء اللـه دونـكـم                      واستحصد الحبل منك اليوم فانجذرا. واجذأر كاقشعر: انتصب فلم يبرح، وهو مجذئر، قاله ابن بزرج. وعن الليث: اجذأر: انتصب للسباب والمخاصمة، قال الطرماح:
  تبيت على أطرافها مجذئرة                      تكابد هما مثل هم المراهن. اجذأر النبات: نبت ولم يطل، فهو مجذئر. والجيذرة: سمكة كالزنجي الأسود الضخم القصير.
 والمجذر: كمعظم: لقب عبد الله بن ذياد ككتاب البلوي قتل سويد بن الصامت في الجاهلية، فهاج قتله وقعة بعاث، ثم استشهد يوم أحد، قتله الحارث بن سويد بن الصامت بأبيه، وارتد ولحق بمكة، ثم أتى مسلما بعد الفتح، فقتله النبي صلى الله عليه وسلم بالمجذر، بأمر جبريل عليه السلام، فيما ورد. وعلقمة بن المجذر، واسمه الأعور بن جعدة الكناني المدلجي، استعمله النبي صلى الله عليه وسلم على سرية، صحابيان.
 المجذر: القصير الغليظ، الشثن الأطراف، وزاد في التهذيب: من الرجال، والأنثى بالهاء كالجيذر. وأنشد أبو عمر لأبي السوداء العجلي:
  تعرضت مريئة الحياك.
  لناشئ دمكمـك نـياك.
  البهتر المجذر الزواك. أو هذه، أي الجيذر، بالمهملة، ووهم الجوهري في إعجام الذال منها. قال شيخنا: وجزم القاضي زكرياء في حاشيته على البيضاوي بأنه بالموحدة بعد الجيم والذال المعجمة، وتبعه السيوطي في حاشيته، وتعقبها الخفاجي وعبد الحكيم. المجذر: البعير الذي لحمثه في أطراف عظامه وحجومه. ويقال: ناقة مجذرة، أي قصيرة شديدة.
 ومما يستدرك عليه:

  جذر البقرة: قرنها، وأنشدوا قول زهير يصف بقرة وحشية:
  وسامعتين تعرف العتق فيهمـا                      إلى جذر مدلوك الكعوب محدد. يعني قرنها.
 ونزلت الأمانة في جذر قلوب الرجال، أي في أصلها. والجذر: أصل شجرة وعن ابن جنبة: الجذر جذر الكلام، وهو أن يكون الرجل محكما لا يستعين بأحد، ولا يرد عليه أحد، ولا يعاب، فيقال: قاتله الله كيف يجذر في المجادلة: وفي حديث الزبير:  احبس الماء حتى يبلغ الجذر  ، يريد مبلغ تمام الشرب، من جذر الحساب. وقيل: أراد أصل الحائط. والمحفوظ بالدال المهملة وقد تقدم. وفي حديث عائشة:  سألته عن الجذر، فقال: هو الشاذروان الفارغ من البناء حول الكعبة  . والمجذئر من القرون حسن يجاوز النجوم ولم يغلظ. ومن النبات: الذي نبت ولم يطل. والمجذئر أيضا: الوتد. والجذرية، بالكسر: السن التي بعد الرباعية. والجذرة، بالكسر: بطن من كعب بن القين. وجذران، كعثمان: بطن من غافق، منهم: أبو يعقوب إسحاق بن يزيد الجذراني.

##### Türkçe

**الجذر** fetha ile sonra sükûn ile: kesme; denilir: **جذر** şeyi **جذرا**; onu kestiği zaman. **الجذر**: her şeyden asıl; yahut o, dilin aslı ve erkeğin aslıdır. Şemmer dedi: “Şüphesiz o, dilin **جذر**’i bakımından şiddetlidir ve erkeğin **جذر**’i bakımından şiddetlidir”; yani onun aslı. Ferazdak dedi:
  “Sert kayalar gibi bir ay gördü; açıldı                      onun **أحاليل**’i, ta ki onun **جذورها**’ı katılaşıp sertleşti.”

  **الجذر**: hesabın ve nesebin aslıdır; bunlarda kesre ile de gelir; yahut yalnız hesabın aslında kesre iledir. Fetha, Asmaî’den; kesre, Ebû Amr’dan hepsinde. İbn Cebele dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye onu sordum; dedi ki: “O, **جذر**’dir”; “ve ben: **جذر** demem.” **الأساس**’ta: denilir: “Bu sayının **جذر**’i nedir ve onun **جداؤه**’u nedir?” yani onun aslı ve ulaştığı miktarı. Üçü çarptığın zaman, **الجذر** üçtür, **الجداء** dokuzdur. **اللسان**’da: ve “on kere on” denilen hesap, ve şöyle şöylede de; dersin: “Onun **جذره** nedir?” yani onun tamamı nereye ulaşır? Böylece dersin: “On kere on yüzdür; beş kere beş yirmi beştir”; yani yüzün **جذر**’i ondur, yirmi beşin **جذر**’i beştir; ve çarpma hesabında on, yüzün **جذر**’idir.
 **الجذر**: kökünden söküp çıkarma; denilir: **جذرت** şeyi **جذرا**; onu kökünden söküp çıkardım; **الإجذار** gibi; Ebû Zeyd’den.
 **الجذر**: boynun saplandığı yer; Hicrî’den. Ve inşad etti:
  “Onların **ذفاريه**’leri suyu emer; sanki o                      **السوالف**’in **جذر**’i üzerinde bir miğfer gibi katılaşmış bir şeydir.” ج çoğulu **جذور** damme ile.
 Ve **الجؤذر**, **الجيم** ve **الذال** damme ile, hemzeli; **الذال** da fetha edilir; ve **الجيذر**, **الجيم** kesre ile ve **التحتية** sükûn ile; bazı nüshalarda **الجيم** fetha ile; ve **الجوذر**, hemzesiz **الواو** ile, **فوفل** gibi; ve **الجوذر**, **كوكب** gibi; ve **الجوذر**, **الجيم** fetha ve **الذال** kesre ile; böylece altı lugattır. Cevherî bunlardan iki lugat zikretti; Sağânî iki tane daha ekledi; ikisi de **فوفل** ve **كوكب** gibidir. O, yaban ineğinin yavrusudur; **الصحاح**’ta böyle. Çoğulu **جآذر**. Ve **بقرة مجذر** ( **محسن** gibi): **جوذر** sahibi. İbn Sîde dedi: Bu yüzden **جؤذر**’in hemzesinin ziyade olduğuna hükmettik; ve çünkü o, ikinci olarak çokça ziyade edilir. İbn Cinnî, **جوذر**’un **كوثر** gibi, **جؤذر**’de bir lugat olduğunu nakletti; bu da ziyadeye şahitlik edenlerdendir; çünkü **الواو** ikinci olarak, dört harfli köklerin türevlerinde asıl olmaz.
 Ve **الجيذر**: **الجوذر**’da bir lugattır. İbn Sîde dedi: “Benim yanımda **الجيذر** ve **الجوذر** Arapçadır; **الجؤذر** ve **الجؤذر** Farsçadır.” Ve **انجذر** ip ve arkadaş, ve her şeyden: koptu. Şair dedi:
  “Ey sizin dışınızda Allah’ın hükmünü yerine getirmenin hoş hâli!                      Bugün senden ip sağlamlaşıp olgunlaştı da **فانجذرا**.” Ve **اجذأر** ( **اقشعر** gibi): dikildi de ayrılmadı; o, **مجذئر**’dir; İbn Bezrec söyledi. Leys’ten: **اجذأر**: sövme ve çekişme için dikildi. Tırmâh dedi:
  “Uçları üzerinde geceyi **مجذئرة** olarak geçirir;                      rehin verenin gamı gibi bir gamı yüklenir.” **اجذأر** bitki: bitti ve uzamadı; o, **مجذئر**’dir. Ve **الجيذرة**: siyah, iri, kısa bir zenci gibi bir balık.
 Ve **المجذر** ( **معظم** gibi): Câhiliye’de Süveyd b. es-Sâmit’i öldüren, Belvî’nin kitabı olan Ziyâd’ın oğlu Abdullah’ın lakabıdır; onun öldürülmesi Buâs vak‘asını alevlendirdi; sonra Uhud günü şehid edildi; onu, babası sebebiyle Hâris b. Süveyd b. es-Sâmit öldürdü; ve irtidat etti ve Mekke’ye katıldı; sonra fetihten sonra Müslüman olarak geldi; bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم onu **بالمجذر** ile öldürdü; Cebrâil عليه السلام’ın emriyle; vârid olan rivayette. Ve **علقمة بن المجذر**; adı **الأعور بن جعدة الكناني المدلجي**’dir; Peygamber صلى الله عليه وسلم onu bir seriyye üzerine görevlendirdi; ikisi de sahâbîdir.
 **المجذر**: kısa, kalın; uçları kaba. **التهذيب**’de artırdı: erkeklerden. Dişisi **الهاء** iledir, **الجيذر** gibi. Ebû Ömer, Ebû’s-Sevdâ el-‘Aclî için inşad etti:
  “**تعرضت مريئة الحياك.**
  **لناشئ دمكمـك نـياك.**
  **البهتر المجذر الزواك.**” Ya da bu; yani **الجيذر**; **المهملة** ile. Cevherî, onun **الذال**’ını **إعجام** etmekte yanıldı. Şeyhimiz dedi: Kâdî Zekeriyyâ, Beyzâvî üzerine hâşiyesinde, onun **الموحدة** ile, **الجيم**’den sonra ve **الذال** **المعجمة** ile olduğuna kesin hükmetti; Süyûtî de hâşiyesinde ona tâbi oldu; Hâfâcî ve Abdülhakîm onu takip etti (tenkit etti). **المجذر**: uçlarında, kemiklerinin ve gövdesinin çıkıntılarında eti yoğun olan deve. Ve denilir: **ناقة مجذرة**; yani kısa, güçlü.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

  İneğin **جذر**’i: boynuzudur. Ve Züheyr’in yaban ineğini vasfederken sözünü inşad ettiler:
  “Ve iki işiten (kulak) ki, ikisinde de soyluluğu tanırsın                      **جذر**’e kadar; **مدلوك الكعوب**; sivri.” Yani onun boynuzu.
 Ve emanet, erkeklerin kalplerinin **جذر**’ine indi; yani onların aslında. Ve **الجذر**: ağacın aslı. İbn Cunbe’den: **الجذر** “sözün **جذر**’i”dir; o da, adamın sağlam (muhkem) olmasıdır; hiç kimseden yardım istemez; hiç kimse ona karşılık veremez; ayıplanmaz; böylece denilir: “Allah onu kahretsin; münazarada nasıl **يجذر** eder!” Zübeyr hadîsinde: “Suyu hapsedin, ta ki **الجذر**’e ulaşsın”; içmenin tamamının ulaştığı miktarı kasteder; hesabın **جذر**’inden. Denildi ki: duvarın aslını kastetti. Korunan (lafız) **الدال** **المهملة** iledir; daha önce geçti. Âişe hadîsinde: “Ona **الجذر** hakkında sordum; dedi ki: ‘O, Kâbe’nin etrafında binadan boş olan **الشاذروان**’dır.’” Boynuzlardan **المجذئر**: güzel olan; yıldızları aşar ve kalınlaşmaz. Bitkiden: bitip uzamayan. Ve **المجذئر** ayrıca: kazıktır. Ve **الجذرية**, kesre ile: dörtlü dişten sonra olan diş. Ve **الجذرة**, kesre ile: Ka‘b b. el-Kayn’dan bir batın (kol). Ve **جذران** ( **عثمان** gibi): Gâfik’ten bir batın; onlardan: Ebû Ya‘kûb İshâk b. Yezîd el-**الجذراني**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَذَرَ
1 جَذَرَ ذ , (A, TA,) aor. جَذُرَ , (TK,) inf. n. جَذْرٌ, (A, K,) He cut, or cut off, or severed, (K, TA,) a thing: (TA:) and (K) he extirpated, or cut off entirely, (A, K,) a thing; (A;) as also ↓ جذّر; (S;) and ↓ اجذر, inf. n. اـِجْذَارٌ. (AZ, K.)

2 جَذَّرَ see 1.

4 أَجْذَرَ see 1.

انجذر
7 انجذر ذ It became cut, or cut off, or severed. (K, TA.)

جَذْرٌ
جَذْرٌ ذ (As, IAar, S, A, Msb, K) and ↓ جِذْرٌ (AA, S, K) The root, or lower part, (As, S, A, Msb, K,) of anything: (As, S, A:) or (so in the K, but in other lexicons “ and ”) particularly, of the tongue: (Sh, A, Msb, K:) and of the penis: (Sh, K:) and of a horn (S, * A) of a cow (S) or of a bull; (A;) or the horn [itself] of a cow: (TA:) and the latter word, the root, or foot, or lowest part, of a tree: (TA:) and the former word, the base of the neck: (El-Hejeree, K:) pl. جُذُورٌ. (K.) Hence, نَزَلَتِ المَحَبَّةُ فِى جَذْرِ قَلْبِهِ Love took up its abode in the bottom (أَصْل) of his heart. (A.) And [hence] it is said in a trad., اـِنَّ الأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِى جَذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ [app. meaning, Verily reason, or intellect, or rather conscience, each of which is a trust committed by God to man, and a faculty which renders him responsible for his faith and works, (see, in art. امن, an explanation of أَمَانَةٌ as used in the Kur xxxiii. 72,) hath taken up its abode in the bottom of the hearts of men]. (S.) ― -b2- Also, both words, The origin, or stock, from which one springs. (TA.) ― -b3- And the former, (S, A, Mgh, Msb, K,) and the latter, or the latter only, (K,) or the former only, (IAar, TA,) A root of a number; (A;) an arithmetical root; (Mgh, K;) [a square root;] a number that is multiplied by itself; (Msb;) as when you say that ten multiplied by ten is a hundred; (Mgh, Msb;) and three multiplied by three is nine; (A;) in the former of which cases, ten is the جذر, (Mgh, Msb,) i. e., the جذر of a hundred; (Mgh;) and in the latter, three; (A;) and in each case, the [square or] product of the multiplication is called the مَال, (Msb,) or the جُذَآء, (A,) or the ↓ مَجذُور: (Mgh:) [pl. of pauc. أجْذَارٌ, and of mult. جُذُورٌ.] It is of two kinds, نَاطِقٌ [i. e. rational], and أَصَمُّ [i. e. surd, or irrational]: the latter known only to God, accord. to a saying of 'ءïsheh. (Mgh.)

جِذْرٌ
جِذْرٌ ذ : see جَذْرٌ.

جُؤْذَرٌ
جُؤْذَرٌ ذ and جُؤْذُرٌ (S, K) and جُوذَرٌ and جَوْذَرٌ and جَؤْذَرٌ and ↓ جِيذَرٌ, (K, TA,) the last of which is written in some copies of the K [and in the CK] جَيْذَرٌ, (TA,) The young one of a wild cow: (S, K:) pl. of the first and second, جَآذِرُ. (S.) ISd thinks that جَوْدَرٌ and جِيذَرٌ are Arabic, and that جُؤْذَرٌ and جُؤْذُرٌ are Persian. (TA.) See also مُجْذِرٌ.

جِيذَرٌ
جِيذَرٌ ذ or جَيْذَرٌ: see what next precedes.

مُجْذِرٌ
مُجْذِرٌ ذ A wild cow having a young one. (ISd, K.) Hence we decide that the ء in ↓ جؤذر is augmentative; and because it often occurs as an augmentative in the second place. (ISd, TA.) [In the S it is regarded as a radical.]

مَجْذُورٌ
مَجْذُورٌ ذ : see حَذْرٌ.

##### Türkçe

جَذَرَ
1 **جَذَرَ** ذ , (A, TA,) muzâri‘ı **جَذُرَ** , (TK,) mastar ismi **جَذْرٌ**, (A, K,) O, bir şeyi kesti, yahut kesti attı, yahut kopardı, (K, TA,) bir şeyi: (TA:) ve (K) bir şeyi kökünden söktü, yahut bütünüyle kesti attı, (A, K,) bir şeyi; (A;) bunun gibi ayrıca ↓ **جذّر**; (S;) ve ↓ **اجذر**, mastar ismi **اـِجْذَارٌ**. (AZ, K.)

2 **جَذَّرَ**: 1’e bak.

4 **أَجْذَرَ**: 1’e bak.

انجذر
7 **انجذر** ذ O, kesilmiş oldu, yahut kesilip atılmış oldu, yahut koparılmış oldu. (K, TA.)

جَذْرٌ
**جَذْرٌ** ذ (As, IAar, S, A, Msb, K) ve ↓ **جِذْرٌ** (AA, S, K) Herhangi bir şeyin kökü, yahut alt kısmı, (As, S, A, Msb, K,) : (As, S, A:) yahut (K’da böyledir, fakat diğer sözlüklerde “ ve ”) özellikle, dilin: (Sh, A, Msb, K:) ve penisin: (Sh, K:) ve bir boynuzun (S, * A) bir ineğin (S) yahut bir boğanın; (A;) yahut bir ineğin boynuzu [bizzat kendisi]: (TA:) ve ikinci kelime, bir ağacın kökü, yahut ayağı, yahut en alt kısmı: (TA:) ve birinci kelime, boynun dibi: (El-Hejeree, K:) çoğulu **جُذُورٌ**. (K.) Bundan dolayı, نَزَلَتِ المَحَبَّةُ فِى **جَذْرِ** قَلْبِهِ Sevgi, onun kalbinin dibinde (أَصْل) yer edindi. (A.) Ve [bundan dolayı] bir rivayette şöyle denir: اـِنَّ الأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِى **جَذْرِ** قُلُوبِ الرِّجَالِ [görünüşe göre anlamı: Şüphesiz emanet, erkeklerin kalplerinin dibinde yer edinmiştir]. (S.) ― -b2- Ayrıca, her iki kelime: Bir kimsenin ondan çıktığı asıl, yahut kök. (TA.) ― -b3- Ve birinci, (S, A, Mgh, Msb, K,) ve ikinci, yahut yalnız ikinci, (K,) yahut yalnız birinci, (IAar, TA,) Bir sayının kökü; (A;) aritmetik kök; (Mgh, K;) [karekök;] kendisiyle çarpılan bir sayı; (Msb;) senin “on, on ile çarpılınca yüzdür” demen gibi; (Mgh, Msb;) ve “üç, üç ile çarpılınca dokuzdur”; (A;) birinci bu iki durumda, on, **جذر**’dür, (Mgh, Msb,) yani yüzün **جذر**’ü; (Mgh;) ve ikincide, üç; (A;) ve her iki durumda, çarpmanın [kare yahut] çarpımı **مَال** diye adlandırılır, (Msb,) yahut **جُذَآء**, (A,) yahut ↓ **مَجذُور**: (Mgh:) [azlık çoğulu **أجْذَارٌ**, çokluk çoğulu **جُذُورٌ**.] İki kısımdır: **نَاطِقٌ** [yani rasyonel], ve **أَصَمُّ** [yani sağır, yahut irrasyonel]: ikincisi, ‘Âişe’nin bir sözüne göre, ancak Allah tarafından bilinir. (Mgh.)

جِذْرٌ
**جِذْرٌ** ذ : **جَذْرٌ**’e bak.

جُؤْذَرٌ
**جُؤْذَرٌ** ذ ve **جُؤْذُرٌ** (S, K) ve **جُوذَرٌ** ve **جَوْذَرٌ** ve **جَؤْذَرٌ** ve ↓ **جِيذَرٌ**, (K, TA,) bunların sonuncusu ki K’nın bazı nüshalarında [ve CK’da] **جَيْذَرٌ** diye yazılmıştır, (TA,) yaban ineğinin yavrusu: (S, K:) birinci ve ikincinin çoğulu **جَآذِرُ**. (S.) ISd, **جَوْدَرٌ** ve **جِيذَرٌ**’in Arapça olduğunu, **جُؤْذَرٌ** ve **جُؤْذُرٌ**’ün ise Farsça olduğunu düşünür. (TA.) Ayrıca **مُجْذِرٌ**’e bak.

جِيذَرٌ
**جِيذَرٌ** ذ yahut **جَيْذَرٌ**: bir önce gelene bak.

مُجْذِرٌ
**مُجْذِرٌ** ذ Yavrusu olan bir yaban ineği. (ISd, K.) Bundan dolayı, ↓ **جؤذر**’deki ء’nin artırma olduğuna hükmederiz; ve çünkü o, ikinci yerde artırma olarak çokça vâki olur. (ISd, TA.) [S’de o, aslî harf sayılır.]

مَجْذُورٌ
**مَجْذُورٌ** ذ : **حَذْرٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَذَرَ
جَذَرَ U ( n. ac. جَذْر 1 ),
a.  Cut off, severed.

b.  Uprooted; extirpated.

جَذَّرَ
جَذَّرَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Extracted the root of ( number ).

أَجْذَرَ
أَجْذَرَ IV ,
a.  see I , & II.

جَذْر
جَذْر 1 ,  جِذْر 2 , ( pl. جُذُوْر 27 ,  أَجْذَاْر 38 ),
a.  Root; origin, stock.

b.  Root ( of a number ).

##### Türkçe

جَذَرَ
**جَذَرَ** U (mastar: **جَذْر** 1),
a. Kesti, kopardı.

b. Kökünden söktü; kökünü kazıdı.

جَذَّرَ
**جَذَّرَ** II,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. (Bir) sayının kökünü çıkardı.

أَجْذَرَ
**أَجْذَرَ** IV,
a. I ve II’ye bak.

جَذْر
**جَذْر** 1, **جِذْر** 2, (çoğul: **جُذُوْر** 27, **أَجْذَاْر** 38),
a. Kök; asıl, menşe, kök (soy).

b. (Bir) sayının kökü.
