# جذر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جذر

الجذر بفتح فسكون: القطع، يقال: جذر الشيء جذرا، إذا قطعه. الجذر: الأصل من كل شيء أو هو أصل اللسان، وأصل الذكر. قال شمر: إنه لشديد جذر اللسان، وشديد جذر الذكر، أي أصله، قال الفرزدق:
  رات كمرا مثل الجلاميد أفتحت                      أحاليلها حتى اسمأدت جذورها.

  الجذر: أصل الحساب والنسب، ويكسر فيهن، أو في أصل الحساب بالكسر فقط، فالفتح عن الأصمعي، والكسر عن أبي عمرو في الكل. وقال ابن جبلة: سألت ابن الأعرابي عنه، فقال: هو جذر، قال: ولا أقول: جذر. وفي الأساس: يقال: ما جذر هذا العدد وما جداؤه أي أصله ومبلغه. إذا ضرب ثلاثة، فالجذر الثلاثة، والجداء التسعة. وفي اللسان: والحساب الذي يقال له عشرة في عشرة، وكذا في كذا، تقول:ما جذره? أي ما يبلغ تمامه? فتقول: عشرة في عشرة مائة، وخمسة في خمسة وعشرون، أي فجذر مائة عشرة، وجذر خمسة وعشرين خمسة، وعشرة في حساب الضرب جذر مائة.
 الجذر: الاستئصال، ياقل: جذرت الشيء جذرا، استأصلته، كالإجذار، عن أبي زيد.
 الجذر: مغرز العنق، عن الهجري، وأنشد:
  تمـج ذفـاريهـن مـاء كـأنـه                      عصيم على جذر السوالف مغفر. ج جذور بالضم.
 والجؤذر، بضم الجيم والذال مهموزا، وتفتح الذال أيضا، والجيذر، بكسر الجيم وسكون التحتية، وفي بعض النسخ بفتح الجيم، والجوذر، بالواو من غير همز كفوفل، و الجوذر، مثل كوكب، والجوذر، بفتح الجيم وكسر الذال، فهي ست لغات، ذكر الجوهري منها لغتين، وزاد الصغاني اثنتين، وهما كفوفل وكوكب، وهي ولد البقرة الوحشية، كذا في الصحاح، والجمع جآذر. وبقرة مجذر، كمحسن: ذات جوذر. قال ابن سيده: ولذلك حكمنا بزيادة همزة جؤذر، ولأنها تزاد ثانية كثيرا. وحكى ابن جني أن جوذرا مثل كوثر لغة في جؤذر، وهذا مما يشهد له أيضا بالزيادة، لأن الواو ثانية لا تكون أصلا في بنات الأربعة.
 والجيذر: لغة في الجوذر، قال ابن سيده: وعندي أن الجيذر والجوذر عربيان، والجؤذر والجؤذر فارسيان. وانجذر الحبل والصاحب، ومن كل شيء: انقطع قال الشاعر:
  يا طيب حال قضاء اللـه دونـكـم                      واستحصد الحبل منك اليوم فانجذرا. واجذأر كاقشعر: انتصب فلم يبرح، وهو مجذئر، قاله ابن بزرج. وعن الليث: اجذأر: انتصب للسباب والمخاصمة، قال الطرماح:
  تبيت على أطرافها مجذئرة                      تكابد هما مثل هم المراهن. اجذأر النبات: نبت ولم يطل، فهو مجذئر. والجيذرة: سمكة كالزنجي الأسود الضخم القصير.
 والمجذر: كمعظم: لقب عبد الله بن ذياد ككتاب البلوي قتل سويد بن الصامت في الجاهلية، فهاج قتله وقعة بعاث، ثم استشهد يوم أحد، قتله الحارث بن سويد بن الصامت بأبيه، وارتد ولحق بمكة، ثم أتى مسلما بعد الفتح، فقتله النبي صلى الله عليه وسلم بالمجذر، بأمر جبريل عليه السلام، فيما ورد. وعلقمة بن المجذر، واسمه الأعور بن جعدة الكناني المدلجي، استعمله النبي صلى الله عليه وسلم على سرية، صحابيان.
 المجذر: القصير الغليظ، الشثن الأطراف، وزاد في التهذيب: من الرجال، والأنثى بالهاء كالجيذر. وأنشد أبو عمر لأبي السوداء العجلي:
  تعرضت مريئة الحياك.
  لناشئ دمكمـك نـياك.
  البهتر المجذر الزواك. أو هذه، أي الجيذر، بالمهملة، ووهم الجوهري في إعجام الذال منها. قال شيخنا: وجزم القاضي زكرياء في حاشيته على البيضاوي بأنه بالموحدة بعد الجيم والذال المعجمة، وتبعه السيوطي في حاشيته، وتعقبها الخفاجي وعبد الحكيم. المجذر: البعير الذي لحمثه في أطراف عظامه وحجومه. ويقال: ناقة مجذرة، أي قصيرة شديدة.
 ومما يستدرك عليه:

  جذر البقرة: قرنها، وأنشدوا قول زهير يصف بقرة وحشية:
  وسامعتين تعرف العتق فيهمـا                      إلى جذر مدلوك الكعوب محدد. يعني قرنها.
 ونزلت الأمانة في جذر قلوب الرجال، أي في أصلها. والجذر: أصل شجرة وعن ابن جنبة: الجذر جذر الكلام، وهو أن يكون الرجل محكما لا يستعين بأحد، ولا يرد عليه أحد، ولا يعاب، فيقال: قاتله الله كيف يجذر في المجادلة: وفي حديث الزبير:  احبس الماء حتى يبلغ الجذر  ، يريد مبلغ تمام الشرب، من جذر الحساب. وقيل: أراد أصل الحائط. والمحفوظ بالدال المهملة وقد تقدم. وفي حديث عائشة:  سألته عن الجذر، فقال: هو الشاذروان الفارغ من البناء حول الكعبة  . والمجذئر من القرون حسن يجاوز النجوم ولم يغلظ. ومن النبات: الذي نبت ولم يطل. والمجذئر أيضا: الوتد. والجذرية، بالكسر: السن التي بعد الرباعية. والجذرة، بالكسر: بطن من كعب بن القين. وجذران، كعثمان: بطن من غافق، منهم: أبو يعقوب إسحاق بن يزيد الجذراني.

### Türkçe

**الجذر** fetha ile sonra sükûn ile: kesme; denilir: **جذر** şeyi **جذرا**; onu kestiği zaman. **الجذر**: her şeyden asıl; yahut o, dilin aslı ve erkeğin aslıdır. Şemmer dedi: “Şüphesiz o, dilin **جذر**’i bakımından şiddetlidir ve erkeğin **جذر**’i bakımından şiddetlidir”; yani onun aslı. Ferazdak dedi:
  “Sert kayalar gibi bir ay gördü; açıldı                      onun **أحاليل**’i, ta ki onun **جذورها**’ı katılaşıp sertleşti.”

  **الجذر**: hesabın ve nesebin aslıdır; bunlarda kesre ile de gelir; yahut yalnız hesabın aslında kesre iledir. Fetha, Asmaî’den; kesre, Ebû Amr’dan hepsinde. İbn Cebele dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye onu sordum; dedi ki: “O, **جذر**’dir”; “ve ben: **جذر** demem.” **الأساس**’ta: denilir: “Bu sayının **جذر**’i nedir ve onun **جداؤه**’u nedir?” yani onun aslı ve ulaştığı miktarı. Üçü çarptığın zaman, **الجذر** üçtür, **الجداء** dokuzdur. **اللسان**’da: ve “on kere on” denilen hesap, ve şöyle şöylede de; dersin: “Onun **جذره** nedir?” yani onun tamamı nereye ulaşır? Böylece dersin: “On kere on yüzdür; beş kere beş yirmi beştir”; yani yüzün **جذر**’i ondur, yirmi beşin **جذر**’i beştir; ve çarpma hesabında on, yüzün **جذر**’idir.
 **الجذر**: kökünden söküp çıkarma; denilir: **جذرت** şeyi **جذرا**; onu kökünden söküp çıkardım; **الإجذار** gibi; Ebû Zeyd’den.
 **الجذر**: boynun saplandığı yer; Hicrî’den. Ve inşad etti:
  “Onların **ذفاريه**’leri suyu emer; sanki o                      **السوالف**’in **جذر**’i üzerinde bir miğfer gibi katılaşmış bir şeydir.” ج çoğulu **جذور** damme ile.
 Ve **الجؤذر**, **الجيم** ve **الذال** damme ile, hemzeli; **الذال** da fetha edilir; ve **الجيذر**, **الجيم** kesre ile ve **التحتية** sükûn ile; bazı nüshalarda **الجيم** fetha ile; ve **الجوذر**, hemzesiz **الواو** ile, **فوفل** gibi; ve **الجوذر**, **كوكب** gibi; ve **الجوذر**, **الجيم** fetha ve **الذال** kesre ile; böylece altı lugattır. Cevherî bunlardan iki lugat zikretti; Sağânî iki tane daha ekledi; ikisi de **فوفل** ve **كوكب** gibidir. O, yaban ineğinin yavrusudur; **الصحاح**’ta böyle. Çoğulu **جآذر**. Ve **بقرة مجذر** ( **محسن** gibi): **جوذر** sahibi. İbn Sîde dedi: Bu yüzden **جؤذر**’in hemzesinin ziyade olduğuna hükmettik; ve çünkü o, ikinci olarak çokça ziyade edilir. İbn Cinnî, **جوذر**’un **كوثر** gibi, **جؤذر**’de bir lugat olduğunu nakletti; bu da ziyadeye şahitlik edenlerdendir; çünkü **الواو** ikinci olarak, dört harfli köklerin türevlerinde asıl olmaz.
 Ve **الجيذر**: **الجوذر**’da bir lugattır. İbn Sîde dedi: “Benim yanımda **الجيذر** ve **الجوذر** Arapçadır; **الجؤذر** ve **الجؤذر** Farsçadır.” Ve **انجذر** ip ve arkadaş, ve her şeyden: koptu. Şair dedi:
  “Ey sizin dışınızda Allah’ın hükmünü yerine getirmenin hoş hâli!                      Bugün senden ip sağlamlaşıp olgunlaştı da **فانجذرا**.” Ve **اجذأر** ( **اقشعر** gibi): dikildi de ayrılmadı; o, **مجذئر**’dir; İbn Bezrec söyledi. Leys’ten: **اجذأر**: sövme ve çekişme için dikildi. Tırmâh dedi:
  “Uçları üzerinde geceyi **مجذئرة** olarak geçirir;                      rehin verenin gamı gibi bir gamı yüklenir.” **اجذأر** bitki: bitti ve uzamadı; o, **مجذئر**’dir. Ve **الجيذرة**: siyah, iri, kısa bir zenci gibi bir balık.
 Ve **المجذر** ( **معظم** gibi): Câhiliye’de Süveyd b. es-Sâmit’i öldüren, Belvî’nin kitabı olan Ziyâd’ın oğlu Abdullah’ın lakabıdır; onun öldürülmesi Buâs vak‘asını alevlendirdi; sonra Uhud günü şehid edildi; onu, babası sebebiyle Hâris b. Süveyd b. es-Sâmit öldürdü; ve irtidat etti ve Mekke’ye katıldı; sonra fetihten sonra Müslüman olarak geldi; bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم onu **بالمجذر** ile öldürdü; Cebrâil عليه السلام’ın emriyle; vârid olan rivayette. Ve **علقمة بن المجذر**; adı **الأعور بن جعدة الكناني المدلجي**’dir; Peygamber صلى الله عليه وسلم onu bir seriyye üzerine görevlendirdi; ikisi de sahâbîdir.
 **المجذر**: kısa, kalın; uçları kaba. **التهذيب**’de artırdı: erkeklerden. Dişisi **الهاء** iledir, **الجيذر** gibi. Ebû Ömer, Ebû’s-Sevdâ el-‘Aclî için inşad etti:
  “**تعرضت مريئة الحياك.**
  **لناشئ دمكمـك نـياك.**
  **البهتر المجذر الزواك.**” Ya da bu; yani **الجيذر**; **المهملة** ile. Cevherî, onun **الذال**’ını **إعجام** etmekte yanıldı. Şeyhimiz dedi: Kâdî Zekeriyyâ, Beyzâvî üzerine hâşiyesinde, onun **الموحدة** ile, **الجيم**’den sonra ve **الذال** **المعجمة** ile olduğuna kesin hükmetti; Süyûtî de hâşiyesinde ona tâbi oldu; Hâfâcî ve Abdülhakîm onu takip etti (tenkit etti). **المجذر**: uçlarında, kemiklerinin ve gövdesinin çıkıntılarında eti yoğun olan deve. Ve denilir: **ناقة مجذرة**; yani kısa, güçlü.
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

  İneğin **جذر**’i: boynuzudur. Ve Züheyr’in yaban ineğini vasfederken sözünü inşad ettiler:
  “Ve iki işiten (kulak) ki, ikisinde de soyluluğu tanırsın                      **جذر**’e kadar; **مدلوك الكعوب**; sivri.” Yani onun boynuzu.
 Ve emanet, erkeklerin kalplerinin **جذر**’ine indi; yani onların aslında. Ve **الجذر**: ağacın aslı. İbn Cunbe’den: **الجذر** “sözün **جذر**’i”dir; o da, adamın sağlam (muhkem) olmasıdır; hiç kimseden yardım istemez; hiç kimse ona karşılık veremez; ayıplanmaz; böylece denilir: “Allah onu kahretsin; münazarada nasıl **يجذر** eder!” Zübeyr hadîsinde: “Suyu hapsedin, ta ki **الجذر**’e ulaşsın”; içmenin tamamının ulaştığı miktarı kasteder; hesabın **جذر**’inden. Denildi ki: duvarın aslını kastetti. Korunan (lafız) **الدال** **المهملة** iledir; daha önce geçti. Âişe hadîsinde: “Ona **الجذر** hakkında sordum; dedi ki: ‘O, Kâbe’nin etrafında binadan boş olan **الشاذروان**’dır.’” Boynuzlardan **المجذئر**: güzel olan; yıldızları aşar ve kalınlaşmaz. Bitkiden: bitip uzamayan. Ve **المجذئر** ayrıca: kazıktır. Ve **الجذرية**, kesre ile: dörtlü dişten sonra olan diş. Ve **الجذرة**, kesre ile: Ka‘b b. el-Kayn’dan bir batın (kol). Ve **جذران** ( **عثمان** gibi): Gâfik’ten bir batın; onlardan: Ebû Ya‘kûb İshâk b. Yezîd el-**الجذراني**.
