# جذر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جذر

ج ذ ر
جذر ، جرذ : مستعملان .
جذر : قال الليث : الجَذْرُ : أَصْلُ اللِّسان ، وأصل الذَّكَر ، وأَصلُ كلِّ شيءْ ، قال : وأَصلُ الحساب الذي يُقال : عَشَرة في عشرة أو كَذا في كذا ، نقول : ما جَذْرُه ؟ أي ما مَبْلَغُ تمامِهِ فتقول : عَشَرة في عشرة ، مائة . وخمسة في خمسة ، خمسة وعشرون ؛ فَجذْر مائة عَشرة ، وجَذْر خَمسةٍ وعشرين ، خمسة .
وفي حديث حُذَيْفَةَ بنِ اليمان عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) نزلتِ الأَمانَةُ في جَذْرِ قلوب الرّجال ، ثم نَزَلَ القرآن ، فعلِموا من القُرآن ، وعلموا من السنة ، ثم حدَّثنا عن رَفْع الأمانة في حديث طويل .
قال أبو عبيد ، قال الأصمعي ، وأبو عمرو الجَذْرُ : الأصل من كلِّ شَيْء .
وقال زهير يصف بقرة وحشية :
وسامِعَتَيْن تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما
إلى جَذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحَدَّدِ
وقال أبو عمرو : هو الجِذْرُ بالكسر ، وقال الأصمعي : بالفَتح .
وقال ابن جبلة : سألت ابنَ الأعرابيّ عنه فقال : هو جَذْرٌ ولا أَقولُ جِذْر بالكسر . قال : والجَذْرُ : أصْلُ حساب ونَسب ، والجِذْرُ بالكسر : أصلُ شجرة ، ونحو ذلك .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجَذَّرُ : القَصِيرُ من الرّجال .
أبو زيد : جَذَرْتُ الشّيء جَذْراً وَأَجْذَرْتُه إذا اسْتَأْصلْتَه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : جَذَرْتُ الشيءَ
أجْذِرُه جَذْراً : إذا قطعتَه .
وقال شَمِر : يقال إنه لَشديدُ جَذرِ اللّسان أي أصله ، وشَديدُ جَذْر الذَّكَر : أي أصله .
قال الفرزدق :
رَأَتْ كَمَراً مِثْلَ الجلامِيدِ فُتِّحَتْ
أَحالِيلُها حتى اسْمَأَدَّتْ جُذُورها
أي أصولها .
وقال خالد بن جَنْبَة : الجَذْرُ : جَذْرُ الكلام ، وهو أن يكونَ الرجلُ مُحْكماً لا يَسْتعين بأَحد ، ولا يُرَدُّ عليه ولا يُعاب . فيقال : قاتلَه الله ، كيف يَجْذِرُ في المُجادلة ؟
وقالَ أَسِيد : الجَذْرُ أيضاً : الانْقطاع من الحَبْل والصَّاحب والرُّفقة ومن كُلِّ شيء ، وأنشد :
يا طَيبَ حَالَ قضاه الله دونكم
واسْتحصَد الحبْلُ منك اليومَ فانجذَرا
أي انقطع .
قال : وقال أبو عمرو : الجِذْرُ بكسر الجيم : الأَصل .
جرذ : أبو عُبيدة : الْجَرَذُ : كلُّ ما حَدَثَ في عُرقوبِ الفرس من تَزَيُّد أو انْتفاخِ عَصَبِ ، ويكون في عُرضِ الكَعْب من ظاهِرٍ أو باطن ، وقرأت في ( كتاب الخيل ) لابن شُمَيل ، قال : أمَّا الْجرَذُ بالذَّال فَوَرَمٌ يأخُذُ الفَرس في عُرض حافِره ، وفي ثَفِنَتِهِ من رِجله حتى يَعْقِرَه وَرَمٌ غَليظ يَتَعَقَّر ، والبعير يَأْخُذُه أيضاً .
قال : والجَرْدُ بالدال بلا تعجيم : ورَمٌ في مُؤخَّر عُرقوب الفَرس ، يَعظُم حتى يمنعُه المشيَ والسَّعْي .
قلت : ولم أسْمع الجَرَدَ بالدَّال في عُيوب الخيل لغير ابن شُمَيْل ، وهو ثِقَةٌ مأمون ، وقد ذكرَ الجَرَدَ والجَرَذَ في عُيوب الخيل بمعنيين مُختلفين .
وأما أبو عُبَيْدة فإنه يُنْكِرُ الجردَ بالدال ، وكذلك الأصمعي وغيره .
وقال الليث : الْجَرَذُ ، بالذال : داءٌ يأْخُذُ في قَوائم البِرْذَوْن . دَابَّةٌ جَرِذ .
وفي ( نوادر الأعراب ) : الجرَذ داءٌ يأْخذ في مَفْصِل العُرقوب ، فيكوي منه تمشيطاً فَيبْرأُ عُرقوبه آخِراً ضَخْماً غليظاً ، فيكون رديئاً في حمله ومشيه .
قال : والجُرَذُ : اسمُ الذكرَ من الفار ، وجمعه جِرْذَان .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، يقال : جَرَّذَه الدهر ، ودَلَّكَه ، وديَّثَه ، ونَجَّذَه ، وحَنَّكَه بمعنى واحد ، وهو المُجَرَّذُ والمُجَرَّسُ . روى ذلك أبو عُبَيد ، عن أبي عَمْرو .
شَمِر عن ابن الأعرابيّ : نَجَّذَه الدهرُ ، وقلّحَهُ ، وجرَّذَه إذا أحكمه . قال : وأجْرَذْت فلاناً من ماله إذا أخرجته من
ماله . رواه الإياديّ عنه . أبو عبيد ، عن أبي عمرٍ و : المُجَرَّذُ ، والمجرَّسُ والمُضَرَّسُ ، والمُقَتَّلُ ؛ كله الذي قد جرّب الأمور .
وقال الأصمعي : أجّرَذْتُه إلى كذا وكذا ، أي اضْطَررته وأنشد :
كأَنَّ أوْبَ صَنْعَةِ الملاّذِ
يَسْتَهْيعُ المُراهِقَ المُحَاذِي
عافِيه سَهْواً غير ما إجْراذِ
وعافيه : ما جاءَ من عَدْوِه عفواً .
سَهْواً : عَفْواً سَهلاً ، بلا حَثَ شديد ولا إكْراه عليه .

### Türkçe

ج ذ ر
**جذر** , **جرذ** : ikisi de kullanımdadır.

**جذر** : Leys dedi: **الجَذْرُ**: dilin aslı, erkeğin aslı ve her şeyin aslıdır. Dedi: Ve “on kere on” yahut “şu şu kere şu şu” denilen hesabın aslıdır; “onun **جَذْرُ**’ü nedir?” deriz; yani onun tamamının miktarı nedir? Böylece “on kere on, yüz” dersin. Ve “beş kere beş, yirmi beş”; öyleyse yüzün **جذْر**’ü ondur; yirmi beşin **جَذْر**’ü beştir.

Huzeyfe b. el-Yemân’ın Resûlullah’tan ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettiği hadiste: “Emanet, erkeklerin kalplerinin **جَذْرِ**’üne indi; sonra Kur’an indi; böylece Kur’an’dan öğrendiler ve sünnetten öğrendiler; sonra bize emanetin kaldırılmasını uzun bir hadiste anlattı.”

Ebû Ubeyd dedi, Asmaî ve Ebû Amr dedi: **الجَذْرُ**: her şeyin aslıdır.

Züheyr, bir yaban ineğini vasfederek dedi:
وسامِعَتَيْن تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما
إلى **جَذْرِ** مَدْلُوكِ الكُعوب مُحَدَّدِ

Ebû Amr dedi: O, kesre ile **الجِذْرُ**’dür; Asmaî dedi: fetha ile.

İbn Cebele dedi: Bunun hakkında İbnü’l-A‘râbî’ye sordum; dedi ki: O **جَذْرٌ**’dür; kesre ile **جِذْر** demem. Dedi: **الجَذْرُ**: hesabın ve nesebin aslıdır; kesre ile **الجِذْرُ**: bir ağacın aslı ve bunun benzeri şeylerdir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المُجَذَّرُ**: erkeklerden kısa olan.

Ebû Zeyd: Bir şeyi kökünden söktüğün zaman **جَذَرْتُ**’u **جَذْراً** ve **أَجْذَرْتُه** derim.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **جَذَرْتُ** şeyi, onu **أجْذِرُه** **جَذْراً**: onu kestiğin zaman.

Şemir dedi: “O, dilin **جَذرِ**’i bakımından şiddetlidir” denir; yani onun aslı. Ve “erkeğin **جَذْر**’i şiddetlidir”: yani onun aslı.

Ferazdak dedi:
رَأَتْ كَمَراً مِثْلَ الجلامِيدِ فُتِّحَتْ
أَحالِيلُها حتى اسْمَأَدَّتْ **جُذُورها**
Yani: onun asılları.

Hâlid b. Cenbe dedi: **الجَذْرُ**: sözün **جَذْرُ**’üdür; bu, adamın sağlam olması, hiç kimseye dayanıp yardım istememesi, kendisine cevapla karşılık verilmemesi ve ayıplanmamasıdır. Böylece denir: “Allah onu kahretsin; münazarada nasıl **يَجْذِرُ**?”

Esîd dedi: **الجَذْرُ** ayrıca: ipten, arkadaştan, yoldaşlıktan ve her şeyden kopuştur. Ve şu beyti okudu:
يا طَيبَ حَالَ قضاه الله دونكم
واسْتحصَد الحبْلُ منك اليومَ فانجذَرا
Yani: koptu.

Dedi: Ebû Amr dedi: **الجِذْرُ** (cîmin kesresiyle): asıldır.

**جرذ** : Ebû Ubeyde: **الْجَرَذُ**: atın aşilinde sinirin artmasından yahut şişmesinden meydana gelen her şeydir; dıştan yahut içten topuğun eninde olur. İbn Şümeyl’in ( كتاب الخيل )’inde okudum; dedi ki: **الْجرَذُ** (ذ ile) ise, atı tırnağının eninde ve bacağından dizliğinde tutan bir şiştir; onu topal eder; kalın bir şiştir, yaralanır; deveye de isabet eder.

Dedi: **الجَرْدُ** (dâl ile, noktasız): atın aşilinin arka tarafında bir şiştir; büyür de onu yürümekten ve koşmaktan alıkoyar.

Dedim: At kusurlarında dâl ile **الجَرَدَ**’i İbn Şümeyl’den başkasından işitmedim; o güvenilir, emniyetlidir; at kusurlarında **الجَرَدَ**’i ve **الجَرَذَ**’i iki farklı mânâ ile zikretmiştir.

Ebû Ubeyde’ye gelince, o dâl ile **الجردَ**’i inkâr eder; Asmaî ve başkaları da böyledir.

Leys dedi: **الْجَرَذُ** (ذ ile): bürzûn’un ayaklarında meydana gelen bir hastalıktır. **دَابَّةٌ جَرِذ**.

( نوادر الأعراب )’da: **الجرَذ** aşil ekleminde meydana gelen bir hastalıktır; ondan dolayı tarama tarzında dağlarlar; böylece aşili sonunda iri, kalın olarak iyileşir; yük taşımasında ve yürümesinde kötü olur.

Dedi: **الجُرَذُ**: farenin erkeğinin adıdır; çoğulu **جِرْذَان**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Zaman onu **جَرَّذَه** etti, onu ovdu, onu **ديَّثَه** etti, onu **نَجَّذَه** etti, onu **حَنَّكَه** etti” denir; hepsi bir mânâdadır; o, **المُجَرَّذُ** ve **المُجَرَّسُ**’tur. Bunu Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Zaman onu **نَجَّذَه** etti, onu **قلّحَهُ** etti ve onu **جرَّذَه** etti: onu sağlamlaştırdığı zaman. Dedi: Birini malından **أجْرَذْت** ettiğim zaman: onu malından çıkardığım zaman. Bunu ondan İyâdî rivayet etti. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المُجَرَّذُ** ve **المجرَّسُ** ve **المُضَرَّسُ** ve **المُقَتَّلُ**; hepsi, işleri tecrübe etmiş olan kimsedir.

Asmaî dedi: Onu şuna şuna **أجّرَذْتُه**; yani onu zorladım. Ve şu beyti okudu:
كأَنَّ أوْبَ صَنْعَةِ الملاّذِ
يَسْتَهْيعُ المُراهِقَ المُحَاذِي
عافِيه سَهْواً غير ما إجْراذِ

Ve **عافِيه**: onun koşusundan kendiliğinden gelen şeydir.

**سَهْواً**: kolayca, yumuşakça; şiddetli bir sevk olmaksızın ve ona bir zorlama olmaksızın.
