# جذع (ج-ذ-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cezea kütük demektir

- Harfler: ج - ذ - ع
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِجِذْعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AC%D9%90%D8%B0%D9%92%D8%B9%D9%90.md) | بِفِعْلِ | Kütükle | 1 | 1 | [19:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/ayet/19:25.md) |
| [جُذُوعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/siga/%D8%AC%D9%8F%D8%B0%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%90.md) | فُعُولِ | Kütükler | 1 | 1 | [20:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/ayet/20:71.md) |
| [جِذْعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/siga/%D8%AC%D9%90%D8%B0%D9%92%D8%B9%D9%90.md) | فِعْلِ | Kütük | 1 | 1 | [19:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/ayet/19:23.md) |

## Mücavir kökler — 26 mücavir (36 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 35 · Hurma ağacıdır
2. [مخض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Doğum sancısı
3. [جني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Cena toplanmış meyve demektir
4. [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Olgunlaşmış yaş hurma demektir
5. [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kımıldadı
6. [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sikat(sin,kaf,tı): olgunlaşmadan düşen ham meyvedir
7. [صلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir
8. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Önce
9. [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
10. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kesinlikle keseceğim
11. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çadırın kurulduğu yer demektir
12. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
13. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rical ayak demektir
14. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kulak demektir
15. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sicim bağıdır
16. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · El ve kol demektir
17. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
18. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
19. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yaşlı adamdır
20. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
21. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
22. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
23. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
24. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
25. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
26. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جذع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ساق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A7%D9%82.md), [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md), [غصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B5%D9%86.md), [خشب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağacın yeri tutan, dik durmasını sağlayan kalın ana gövdesi veya kütüğü |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığı, besini veya yükü taşıyan merkezi dayanak sütunu ve gençlik/tazelik evresi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yapının, sistemin veya sürecin üzerinde yükseldiği ana taşıyıcı omurga |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kesilmiş cansız odun veya kuru kütük sanarak, besleyen ve ayakta tutan canlı ana gövde işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جذ | Bir şeyi kökünden kesmek, koparmak, sertçe ayırmak veya dipte kalan sağlam parçayı tutmak; nitekim [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md) kökünde parçalama ve kesme, [جذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88.md) kökünde ise ateşi tutan kalın korlu odun veya dikilip sabit durma anlamı mevcuttur. | ع | ع harfinin getirdiği derinlik, genişlik ve kaynak/organ niteliğiyle kesilip ayrılabilen veya zeminle irtibatlı kalan kalın kütük, ağacın ana taşıyıcı gövdesi ve gençliğin dolgun tazeliği anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Yükü taşıma, ağırlığı sırtlanma ve bünyesinde kuvvet toplama hareketi. |
| ذ | Kapı; geçiş, sınır, ayrılma | د kökeninden türeyen bu harf, bir uzantının gövdeden ayrılma eşiğini veya kesilme sınırını imler. |
| ع | Göz; kaynak, görme, bilme | Özsu, içsel canlılık, kökten yukarıya doğru besin aktaran ana kaynak kanalı. |
| جذع | Taşınan yükün eşiğinde duran kaynak sütun | Kökten aldığı canlılık suyunu yukarıya taşıyan, dalların ayrıldığı sınırda bütün ağırlığı yüklenen dik ve sağlam ana gövde. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağacın dallarından arınmış, yeri tutan kalın ana gövdesi; tavanı taşımak için dikilen kütük direk; ayrıca hayvanın süt dişlerini döküp ana dişlerine kavuştuğu genç ve diri çağı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde zamanın yıpratıcılığını anlatmak üzere zaman için kullanılan bir sıfat olarak geçer: يا بشر لو لم أكن منكم بمنزلة / ألقى علي يديه الأزلم الجذع |
| Erken Arapça kullanım | Klasik Arap atasözünde bir kimseden elde edilen ilk ve taze imkânı ifade etmek için kullanılır: خذ من جذع ما أعطاك |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça جذع kökü, merkezi Sami dillerinde ağaç gövdesi, kütük, sütun ve genç hayvan anlamlarını kapsayan somut bir taban üzerine oturur. Kökün İbranicedeki doğrudan karşılığı olan גֶּזַע (gezaʿ), ağaç gövdesi, kütük veya bir ailenin ana soy kütüğü anlamına gelir; özellikle kesilmiş bir ağacın kökünden filizlenen ana gövdeyi belirtir. Süryanicede gūzmā veya benzeri formlarla kalın gövde ve kök sürgünü semantiği korunur. Akadca düzeyinde doğrudan üçlü ses denkliği tam olarak izlenememekle birlikte, kesme ve gövdeleme mantığı biliteral köklerle örtüşür. Kökün Sami dünyasındaki ortak semantik matrisi, zemin ile dallar arasında duran, hem kesilmeye ve soyulmaya elverişli olan hem de yeni sürgünlerin fışkırdığı taze ve sert ana taşıyıcı sütundur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; Gesenius' Hebrew and Chaldee Lexicon; Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sertlik, dikilme, taşıyıcılık ve gençlik | Ağacın ana ekseni olan kütük ile hayvanın olgunluk öncesi en dinamik ve diri çağı olan gençlik evresi tek kökte birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice גֶּזַע (gezaʿ) | Ağaç gövdesi, kütük, nesep kökü ve soy kütüğü anlamlarıyla tam ses ve semantik denklik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanmış doğrudan Afro-Asyatik kökdeşlik tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs; Koehler-Baumgartner; Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جذع | Anlamlı | Gövde, kütük, tazelik | Ağacın ana ekseni ve genç hayvan evresi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| جعذ | Anlamlı | Katılık, cimrilik, kısalık | Bir araya toplanıp katılaşma, boy kısalığı veya huysuzluk. | Kur'an'da geçmez; ters yönde sertleşme. |
| ذجع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
| [ذعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B9%D8%AC.md) | Anlamlı | İtme, sürme, sarsma | Bir şeyi hızla veya şiddetle yerinden oynatıp sürme. | Kur'an'da geçmez; fonetik permütasyon. |
| عجذ | Anlamlı | Şişmanlık, dolgunluk | Vücudun veya uzvun etlenip dolgun ve kaba olması. | Kur'an'da geçmez; hacimce dolgunluk ilişkisi. |
| [عذج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جذع | Merkez | Taşıyıcı ana gövde | Yere bağlı, kalın, dikey ve dalları taşıyan ana eksen. | Hem zeminle hem de dallarla irtibatı kuran kütük. |
| [ساق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A7%D9%82.md) | Komşu | Ayakta tutan uzuv | Genellikle bitkide veya insanda hareketi ve dik durmayı sağlayan ince-kalın bacak yapısı. | جذع daha masif, kütüksü ve dallara mesnet teşkil eden yapıdır. |
| [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Gövdeden çıkan uzantı | Ana eksenden çevreye doğru yayılan, yukarıya çıkan üst parça. | جذع kök ile dal arasındaki merkezi omurgadır. |
| [غصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B5%D9%86.md) | Komşu | Yapraklı ince dal | Ağacın en dıştaki esnek, hareketli ve meyveye yakın uzantıları. | جذع sert, sabit ve ana kütledir. |
| [خشب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%A8.md) | Komşu | İşlenmemiş cansız odun | Canlılığını yitirmiş veya yapı malzemesi haline getirilmiş kereste. | جذع ağacın canlı veya dik duran gövde formudur. |
| [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md) | Zıt | Uç, tepe, yan dal | Ağacın tabandaki merkezi kütüğüne mukabil, yukarıdaki ve çevredeki tali uzantılar. | Merkez-omurga ile tali-uç ayrımı. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جذع | Gövde, kütük, genç evre | Ağacın yeri tutan ana dikmesi; hayvanın gençlik ve kuvvet dönemi. | Kesin |
| Latince | truncus, stirps | Ağaç gövdesi, kütük, kök | Truncus dallardan arınmış ana gövdeyi tam karşılarken, stirps soy kütüğünü de içerir; gençlik anlamı bu kelimelerde yoktur. | Güçlü |
| İngilizce | trunk, stem, bole | Ağaç gövdesi, kütük | Trunk ana taşıyıcı gövdeyi verir; biyolojik gençlik veya çağ nüansını ancak başka sözcükler karşılar. | Kesin |
| Almanca | Baumstamm, Stamm | Gövde, kütük, soy | Stamm hem ağacın ana gövdesini hem de kabile/soy omurgasını taşır; gençlik boyutu dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | tronc, fût | Gövde, kütük | Tronc silindirik ve kalın ana kısmı belirtir; kökün taşıdığı tazelik nüansı eksiktir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جِذْعِ / بِجِذْعِ | Canlı hurma ağacının ana gövdesi | Meryem validemizin doğum sancısı anında sığındığı, dayandığı ve silkelediği besleyici ağaç gövdesi (Meryem [19:23](https://lisan.digital/tr/ayet/19:23.md), [19:25](https://lisan.digital/tr/ayet/19:25.md)). |
| جُذُوعِ | İnfaz ve teşhir için kullanılan dikili direkler | Firavun'un iman eden büyücüleri asmakla tehdit ettiği hurma ağacı kütükleri (Tâhâ [20:71](https://lisan.digital/tr/ayet/20:71.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sebep-sonuç ve ilahi kudret ilişkisi | Hz. Meryem'in kuru veya zayıf bir kütüğü silkelemesiyle taze hurmanın düşmesi hadisesinde beşeri çaba ile mucizevi lütuf arasındaki denge. | Kütük, beşeri imkânsızlık ile ilahi tecellinin kesiştiği dayanak noktasıdır. |
| Fıkıh | Zekât ve kurban ahkâmı | Hayvanların yaş tasnifinde ceda'a (جذعة) kavramının kurban ve zekâtta asgari yaş sınırı veya nisap ölçüsü olması. | Hayvanın gelişimini tamamlayıp güç kazandığı belirli bir yaş evresi. |
| Tefsir | Tâhâ [20:71](https://lisan.digital/tr/ayet/20:71.md) ve Meryem [19:23](https://lisan.digital/tr/ayet/19:23.md) bağlamı | Firavun'un tehdidindeki فِي جُذُوعِ النَّخْلِ ifadesinde yer alan harf-i cerin (في) ahşabın içine çakılma veya üzerine asılma biçimindeki belagat tahlili. | Gövdenin hem hayat veren hem de ölümle tehdit eden dikili bir nesne olarak tefsiri. |
| Hadis | Ağlayan kütük mucizesi (حنَانَة) | Hz. Peygamber'in hutbe okurken dayandığı hurma kütüğünün (جذع النخلة), minber yapıldıktan sonra inlemesi ve teskin edilmesi rivayetleri. | Cansız görünen ana gövdenin peygamberi muhabbeti algılayan bir fıtrata sahip oluşu. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ve imanın dayanağı | Merkezi inanç omurgası | Tali amelleri ve ahlaki dalları ayakta tutma | Bütün ibadetler ve ahlak, tevhid adlı ana gövdeden beslenir ve onun üzerinde yükselir. | Güçlü |
| İlmi | Bilgi hiyerarşisi | Temel aksiyom ve metodoloji | Tali teorilere zemin oluşturma | Furuat niteliğindeki bilgilerin kendisine bağlandığı usul ve ana ilkeler manzumesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve iktidar aygıtı | Devletin meşruiyet ve teşhir direği | Toplumsal düzeni taşıma veya baskı kurma | Tâhâ [20:71](https://lisan.digital/tr/ayet/20:71.md) örneğinde görüldüğü gibi, otoritenin hem nizamı taşıyan hem de muhalifleri sindiren cezalandırma aracı. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim altyapısı | Sabit sermaye ve ana üretim aracı | Ürün ve meyve vermeyi sürekli kılma | Meryem [19:25](https://lisan.digital/tr/ayet/19:25.md)'te kütüğün sarsılmasıyla hasılatın gelmesi, ana sermayenin harekete geçirilmesiyle elde edilen verimi simgeler. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çizge teorisinde kök düğüm ve ana omurga (Root/Trunk backbone) | Ağ yapılarında (network) bütün alt dalların bağlandığı, bant genişliğini ve temel yükü taşıyan merkezi omurga hattı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal sosyolojide temel yapısal kurumlar (Institutional Core) | Toplumdaki tali ilişkileri, rolleri ve geçici hareketleri üzerinde taşıyan aile, hukuk ve mülkiyet gibi ana taşıyıcı kurumlar kütüğü. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca kesilmiş, baltalanmış, marangozluk malzemesi olan ölü odun parçası olarak düşünmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem zeminle bağı süren, sarsıldığında meyve dökebilen canlı bir ekseni hem de üzerine beden asılabilen dik ve mukavim bir direği ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Meryem kıssasındaki hadiseyi tamamen anlamsız bir kuru kütük silkelemesine indirgeyerek organik dayanak ve beşeri cehd ilişkisini koparmak; Firavun'un cezasındaki yapısal teşhir mantığını gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ilahi yardımı beşeri çaba ile nasıl buluşturduğunu (Meryem kıssası) ve tağuti iktidarların gücü nasıl kütüksel bir teşhir aracı kıldığını (Firavun kıssası) sembolik bir nesne üzerinden somutlaştırdığı için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Doğum mucizesi ve teslimiyet bağlamında Meryem suresi ([19:23](https://lisan.digital/tr/ayet/19:23.md), 25) ile iman-baskı çatışmasının zirveye çıktığı Tâhâ suresinde ([20:71](https://lisan.digital/tr/ayet/20:71.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Meyve almak için gövdeye dokunma ve emek verme şartını göstererek pasif tevekkül anlayışını düzeltir; kütüğün salt yakacak değil, hayatı ve imtihanı taşıyan bir merkez olduğunu fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yere kök salmış ağacın dallarını taşıyan kalın, dik ve silindirik ana gövdesi; kütük.
- Soyut anlam: Bir bütünü ayakta tutan, yükü sırtlanan, tali unsurların kendisine dayandığı taze ve mukavim omurga.
- Sistematik karşılık: Sistemin alt bileşenlerinin yüklendiği ve verim elde etmek için sarsılması/işletilmesi gereken ana taşıyıcı eksen.
- LaTeX modeli: $$T = B \oplus \left(\sum_{i=1}^{n} F_i\right) \xrightarrow{\Delta} M$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $T$ ana gövdeyi (جذع), $B$ zeminle olan kök irtibatını, $F_i$ bu gövdeden beslenen ve onun üzerinde yükselen tali dalları/unsurları temsil eder; $\Delta$ gövdeye uygulanan dışsal sarsma/hareket enerjisini, $M$ ise bu hareket neticesinde ortaya çıkan taze ürünü/meyveyi sembolize eder. Böylece kök, dalları taşıyan statik bir direk olmanın ötesinde, dinamik bir etkiyle semere veren merkezi taşıyıcı birimdir.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Meryem 19:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/ayet/19:23.md) — جِذْعِ

فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا

Meal (IK): Doğum sancısı onu bir hurma dalına sürükledi. Keşki, dedi; bundan evvel öleydim de unutulup gideydim.

### [Meryem 19:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/ayet/19:25.md) — بِجِذْعِ

وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا

Meal (IK): Hurma dalını kendine doğru silkele; üstüne taze hurma dökülsün.

### [Taha 20:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/ayet/20:71.md) — جُذُوعِ

قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى

Meal (IK): Dedi ki: Ben size izin vermeden mi O’na inandınız? Doğrusu o size büyü öğreten büyüğünüzdür. Öyleyse ben de ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama olarak keseceğim ve sizi hurma kütüklerine asacağım. O zaman hangimizin azabının daha çetin ve devamlı olduğunu bileceksiniz.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cezea kütük demektir. Ağaç gövdesi demektir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَذَعُ قبل الثَنيِّ، والجمع جُذْعانٌ وجِذاعٌ، والأنثى جَذَعَةٌ، والجمع جَذَعاتٌ. تقول منه لولد الشاة في السنة الثانية ولولد البقر والحافر في السنة الثالثة، وللإبل في السنة الخامسة: أَجْذَعُ. والجَذَعُ: اسمٌ له في زمنٍ ليس بِسِنٍ تنبت ولا تسقط. وقد قيل في ولد النعجة: إنَّه يُجْذِعُ في ستّة أشهر أو تسعة أشهر، وذلك جائزٌ في الأضْحِيَةِ. والأَزْلَمُ الجَذَعُ: الدهرُ. قال لقيط بن مَعمَر الإياديُّ:
يا قومِ بَيضَتَكمْ لا تُفْضَحُنَّ بهـا		إنِّي أخاف عليها الأزْلَمَ الجَذَعا
وقولهم: فلانٌ في هذا الأمر جَذَعٌ، إذا كان أخذ فيه حديثاً. وجَذَعْتُ الدابَّةَ: حبستُها على غير عَلَفٍ. وأَجْذَعْتُهُ: سجنته، وبالدال أيضاً غير معجمة. والجِذْعُ: واحد جُذوعِ النخل.

##### Türkçe

**الجَذَعُ** **الثَنيِّ**’den öncedir; çoğulu **جُذْعانٌ** ve **جِذاعٌ**’dır; dişisi **جَذَعَةٌ**’dır; çoğulu **جَذَعاتٌ**’dır. Bundan, koyun yavrusu için ikinci yılda; sığır ve tek tırnaklı yavrusu için üçüncü yılda; develer için beşinci yılda: **أَجْذَعُ** dersin. **الجَذَعُ**: dişin bittiği de düştüğü de bir yaşta olmayan bir zamanda onun için bir addır. Koyun yavrusu hakkında şöyle de denilmiştir: Şüphesiz o altı ayda veya dokuz ayda **يُجْذِعُ**; bu, **الأضْحِيَةِ**’de câizdir. **الأَزْلَمُ الجَذَعُ**: zaman(ın kendisi)dir. Lakit b. Ma‘mer el-İyâdî dedi ki:
يا قومِ بَيضَتَكمْ لا تُفْضَحُنَّ بهـا		إنِّي أخاف عليها الأزْلَمَ الجَذَعا

Onların sözü: “Falan kimse bu işte **جَذَعٌ**’dır”, eğer onda yeni olarak işe girişmiş ise. **جَذَعْتُ** **الدابَّةَ**: onu yem olmaksızın hapsettim. **أَجْذَعْتُهُ**: onu hapsettim; **بالدال** ile de, ayrıca noktasız. **الجِذْعُ**: hurma ağaçlarının gövdelerinden bir tanedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع الذال
عذج ، جذع ، ذعج
استعمل من وجوهه : عذج ، جذع ، ذعج .
عذج : أهمله الليث . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : يقال رجل مِعْذَجٌ ، إذا كان كثير اللَّوم . وأنشد :
فعاجت علينا من طُوالٍ سَرعرعٍ
على خوف زَوج سيِّىء الظن مِعذَجٍ
ذعج : أهمله الليث . وقال ابن دريد : الذَّعْج : الدفع ، وربّما كني به عن النكاح . يقال ذعجها ذعجاً .
قلت : ولم أسمع الذَّعج بهذا المعنى لغير ابن دريد ، وهو من مناكيره .
جذع : أخبرني أبو الفضل عن أبي الحسن الصيداويّ عن الرياشي أنه قال : المجذوع : الذي يُحبَس على غير مرعى . وهو الجَذْع . وأنشد :
كأنه من طول جَذْع العَفْس
ورَمَلان الخِمْسِ بعد الخِمسِ
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : جذَع الرجل عيالَه ، إذا حبسَ عنهم خيراً .
وقال ابن السكيت في الجَذْع نحواً مما قالا .
وأما الجذَع فإنه يختلف في أسنان الإبل والخيل والبقر والشاء . وينبغي أن يفسَّر قولُ العرب فيه تفسيراً مُشْبَعاً ، لحاجة الناس إلى معرفته في أضاحيهم وصَدقاتهم وغيرها .
فأمَّا البعير فإنّه يُجذِع لاستكماله أربعة أعوام ودخوله في السنة الخامسة ، وهو قبل ذلك حِقٌّ . والذكر جَذَع والأنثى جَذَعة ، وهي التي أوجبها النبي في صدقة الإبل إذا جاوزتْ سِتِّين . وليس في صدقات الإبل سنٌّ فوق الجَذعة . ولا يَجزِي الجذع من الإبل في الأضاحي .
وأمّا الجَذَع من الخيل فإنّ المنذريّ أخبرني عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : إذا استتمَّ الفرس سنتين ودخل في الثالثة فهو جَذَع ، وإذا استتمَّ الثالثة ودخل في الرابعة فهو ثَنِيّ .
وأما الْجذَع من البقر فإن أبا حاتم روى عن الأصمعي أنه قال : إذا طلعَ قرن العجل وقُبِضَ عليه فهو عَضْب . ثم بعد ذلك جَذَع ، وبعده ثَنِيٌّ وبعده رَبَاع وقال عتبة بن أبي حكيم : لا يكونُ الْجذَع من البقر حتّى
يكون له سنتان وأول يوم من الثالث . قلت : ولا يَجزِي الجَذَع من البقر في الأضاحي .
وأما الجَذَع من الضأن فإنه يَجزِي في الضحيّة ، وقد اختلفوا في وقت إجذاعه ، فروى أبو عبيد عن أبي زيد في أسنَان الغنمِ فقال في المِعزَى خاصّةً : إذا أتى عليها الحولُ فالذكر تَيْسٌ والأنثى عَنْز ، ثم يكون جَذَعاً في السنة الثانية والأنثى جَذَعة ، ثم ثنيّاً في الثالثة ، تمّ رباعياً في الرابعة . ولم يذكر الضأن .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الإجذاع وقتٌ وليس بسنَ . قال : والجَذَع من الغنم لسنة ، ومن الخيل لسنتين ، ومن الإبل لأربع سنين . قال : والعَنَاق تُجذِع لسنة ، وربّما أجذعت العَناقُ قبل تمام السنة للخصب ، وتَسمَن فيُسرع إجذاعها ، فهي جَذَعة لسنة ، وثنيّة لتمام سنتين .
وسمعت المنذرِي يقول : سمعت إبراهيم الحربي يقول في الْجَذَع من الضأن قال : إذا كان ابن شابَّين أجذع لستة أشهر إلى سبعة أشهر ، وإذا كان ابن هَرِمَين أجذعَ لثمانية أشهر إلى عشرة أشهر .
قلت : فابن الأعرابيّ فرَّق بين المعزى والضأن في الإجذاع ، فجعلَ الضأنَ أسرعَ إجذاعاً .
قلت : وهذا الذي قاله ابن الأعرابيّ إنما يكون مع خِصب السنة وكثرة اللبن والعُشْب .
قال المنذري : وقال الحربي : قال يحيى بن آدم : إنما يَجزي الْجذع من الضَّأن في الأضاحي لأنه ينزو فيُلقح ، فإذا كان من المعزى لم يُلقح حتى يثنَى .
وذكر أبو حاتم عن الأصمعي قال : الجَذَع من المعز لسنة ، ومن الضأن لثمانية أشهر أو تسعة .
وقال الليث : الجَذَع من الدوابّ والأنعام قبل أن يُثْنِيَ بسنة ، وهو أوّلُ ما يُسطاع ركوبُه والانتفاعُ به ، والجمع جُذْع وجِذْعان . قال : والدهر يسمَّى جَذَعاً لأنه جديد الدهر . ويقال : فلانٌ في هذا الأمر جَذَع ، إذا أخذَ فيه حديثاً . وإذا طَفِئَتْ حرب بين قوم فقال بعضهم : إن شئتم أعدناها جَذَعة ، أي أولَ ما يبْتَدأ فيها .
وقال غيره : الأزلم الجذَع هو الدَّهر ؛ يقال : لا آتيك الأزلم الجذَع : أي لا آتيك أبداً ، لأنَّ الدَّهرَ أبداً جديدٌ ، كأنه فَتِيٌّ لم يُسِنّ .
والجِذْع : جِذْع النخلة ، ولا يتبيَّن لها جذعٌ حتّى يتبيَّن ساقها .
والجِذاع : أحياءٌ من بني سَعْدٍ معروفون بهذا اللقب .
وجُذعان الجِبال : صغارُها . وقال ذو الرمّة :
جَواريه جُذعانَ القِضاف النَّوابكِ
والقَضَفَة : ما ارتفع من الأرض .
وروي عن علي ح أنه قال : ( أسلم أبو بكر وأنا جَذَعمة ) ، أراد : وأنا جَذَع ، أي حَدَث السنّ غير مدرك ، فزاد في آخرها ميماً كما زادوها في سُتْهُم للعظيم
الاست ، وزُرقُم للأزرق ، وكما قالوا للابن ابنُمٌ .
وقال ابن شميل : يقال : ذهب القومُ جِذَعَ مِذَعَ ، إذا تفرَّقوا في كلّ وجه .
وفي ( النوادر ) : جَذَعت بين البعيرين ، إذا قرنتهما في قَرَن ، أي حبل .

##### Türkçe

باب العين والجيم مع الذال
**عذج** ، **جذع** ، **ذعج**

Şu yönlerinden kullanılmıştır: **عذج** ، **جذع** ، **ذعج** .

**عذج** : Lîs onu ihmal etti. Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Çok kınayan olduğu zaman **رجل مِعْذَجٌ** denir. Ve şu beyti okudu:
فعاجت علينا من طُوالٍ سَرعرعٍ
على خوف زَوج سيِّىء الظن مِعذَجٍ

**ذعج** : Lîs onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi ki: **الذَّعْج**: itmedir; bazen onunla cinsel birleşmeden kinaye edilmiştir. “Onu itti” anlamında **ذعجها ذعجاً** denir.
Ben dedim: Bu anlamla **الذَّعج**’ı İbn Düreyd’den başkasından işitmedim; bu, onun münkerlerindendir.

**جذع** : Ebû’l-Fazl bana Ebû’l-Hasen es-Saydâvî’den, o da er-Riyâşî’den haber verdi; dedi ki: **المجذوع**: otlak olmayan bir şeye hapsedilen kimsedir. O, **الجَذْع**’dır. Ve şu beyti okudu:
كأنه من طول جَذْع العَفْس
ورَمَلان الخِمْسِ بعد الخِمسِ

Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam, onlardan bir hayrı alıkoyduğu zaman **جذَع الرجل عيالَه** (adam ailesini **جذَع** etti) denir.

İbnü’s-Sikkît de **الجَذْع** hakkında, onların söylediklerine benzer bir şey söyledi.

**الجذَع**’a gelince, o; develerin, atların, sığırların ve koyunların dişlerinde ihtilaf edilir. İnsanların kurbanlarında, sadakalarında ve başkalarında onu bilmeye ihtiyaçları olduğundan, Arapların onun hakkındaki sözünün doyurucu bir açıklamayla açıklanması gerekir.

Deveye gelince: Dört yılı tamamlayıp beşinci yıla girdiğinde **يُجذِع** olur; bundan önce o **حِقٌّ**’tır. Erkek **جَذَع** ve dişi **جَذَعة**’dır; o, Peygamber’in deve sadakasında altmışı aştığı zaman vacip kıldığıdır. Develerin sadakalarında **الجَذعة**’ın üstünde bir yaş yoktur. Develerden **الجذع** kurbanlarda yeterli olmaz.

Atlardan **الجَذَع**’a gelince: Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: At iki yılı tamamlayıp üçüncü yıla girdiğinde o **جَذَع**’dır; üçüncüyü tamamlayıp dördüncüye girdiğinde o **ثَنِيّ**’dir.

Sığırlardan **الْجذَع**’a gelince: Ebû Hâtim, Asma‘î’den rivayet etti; dedi ki: Buzağının boynuzu çıktığında ve onunla tutulduğunda o **عَضْب**’dır. Sonra bundan sonra **جَذَع**; ondan sonra **ثَنِيٌّ**; ondan sonra **رَبَاع**. Utbe b. Ebî Hakîm dedi ki: Sığırlardan **الْجذَع** olmaz; ta ki onun iki yılı ve üçüncünün ilk günü oluncaya kadar. Ben dedim: Sığırlardan **الجَذَع** kurbanlarda yeterli olmaz.

Koyundan **الجَذَع**’a gelince: O, kurbanda yeterli olur. Onun **إجذاعه** vaktinde ihtilaf ettiler. Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den koyunun yaşları hakkında rivayet etti; özellikle keçi hakkında şöyle dedi: Üzerinden bir yıl geçtiğinde erkek **تَيْسٌ** ve dişi **عَنْز**’dır; sonra ikinci yılda erkek **جَذَعاً** olur ve dişi **جَذَعة**; sonra üçüncüde **ثنيّاً**; dördüncüde **رباعياً** tamam olur. **الضأن**’ı zikretmedi.

Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **الإجذاع** bir vakittir, bir yaş değildir. Dedi ki: Koyundan **الجَذَع** bir yıl içindir; atlardan iki yıl içindir; develerden dört yıl içindir. Dedi ki: **العَنَاق** bir yıl için **تُجذِع** olur; bazen bolluk sebebiyle **العَناق** yıl tamam olmadan **أجذعت** olur; semirir de onun **إجذاع**ı çabuklaşır; o, bir yıl için **جَذَعة**’dır; iki yılın tamamı için **ثنيّة**’dir.

Münzirî’yi şöyle derken işittim: İbrâhîm el-Harbî’yi **الْجَذَع** hakkında, **الضأن**’dan söz ederken işittim; dedi ki: Eğer iki gençten doğmuşsa altı aydan yedi aya kadar **أجذع** olur; eğer iki yaşlıdan doğmuşsa sekiz aydan on aya kadar **أجذع** olur.

Ben dedim: İbnü’l-A‘râbî, **المعزى** ile **الضأن** arasında **الإجذاع**da ayırım yaptı; **الضأن**’ı daha çabuk **إجذاع**lı kıldı.

Ben dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği bu, ancak yılın bolluğu, sütün ve otun çokluğu ile olur.

Münzirî dedi ki: Harbî dedi ki: Yahyâ b. Âdem dedi: **الضَّأن**dan **الْجذع**ın kurbanlarda yeterli olmasının sebebi, onun sıçrayıp döllemesidir; **المعزى**dan olursa, **يُثنَى** oluncaya kadar döllemez.

Ebû Hâtim, Asma‘î’den zikretti; dedi ki: **المعز**dan **الجَذَع** bir yıl içindir; **الضأن**dan sekiz ay yahut dokuz ay içindir.

Lîs dedi ki: Binek hayvanlarından ve davarlardan **الجَذَع**; bir yıl ile **يُثْنِيَ** olmadan öncedir; o, ona binmenin ve ondan faydalanmanın mümkün olduğu ilk şeydir. Çoğulu **جُذْع** ve **جِذْعان**’dır. Dedi ki: Zaman, zamanın yeni olması sebebiyle **جَذَعاً** diye adlandırılır. “Bu işte o **جَذَع**’dır” denir; yani onda yeni olarak işe giriştiği zaman. Bir kavim arasında bir savaş sönüp de onlardan biri “İsterseniz onu **جَذَعة** olarak iade ettik” derse; yani onda ilk başlanılan hâle (iade ettik).

Başkası dedi ki: **الأزلم الجذَع** zamandır; “Sana **الأزلم الجذَع** gelmem” denir; yani sana asla gelmem; çünkü zaman daima yenidir; sanki yaşlanmamış bir delikanlıdır.

**الجِذْع**: hurma ağacının gövdesidir; onun için bir **جذع** belirginleşmez; ta ki onun sapı belirginleşinceye kadar.

**الجِذاع**: Benî Sa‘d’dan, bu lakapla bilinen kabilelerdir.

Dağların **جُذعان**’ı: onların küçükleridir. Zü’r-Rumme dedi ki:
جَواريه جُذعانَ القِضاف النَّوابكِ

**القَضَفَة**: yerden yükselen şeydir.

Ali’den **ح** rivayet edildi; dedi ki: (Ebû Bekir Müslüman oldu ve ben **جَذَعمة** idim); muradı: ben **جَذَع** idim; yani yaşça küçük, erişmiş olmayan. Sonuna bir **ميم** artırdı; tıpkı büyük kalçalı için **سُتْهُم**’da, mavi için **زُرقُم**’da artırdıkları gibi; ve tıpkı oğul için **ابنُمٌ** dedikleri gibi.

İbn Şümeyl dedi ki: “Kavim **جِذَعَ مِذَعَ** gitti” denir; her yöne dağıldıkları zaman.

( **النوادر** )’de: “İki deve arasında **جَذَعت**” denir; onları bir **قَرَن**’da, yani bir ipte birleştirdiğin zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والذال وما يثلثهما)
(جذر) الجيم والذال والراء أصلٌ واحدٌ، وهو الأصل من كلِّ شيء، حتى يقالُ لأصلِ اللسانِ جِذْر. وقال حُذَيفة: حدَّثنا رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "أنّ الأمانةَ نزلَتْ في جَِذْر قُلوب الرِّجال". قال الأصمعيّ: الجَذْر الأصل من كلِّ شيءٍ([1]). قال زهير:
وسامعتَينِ تعرِفُ العِتْقَ فيهما  *** إلى جَِذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحدَّدِ([2])
وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: الجَذْر أصل الحِساب، ويقال [عشرة([3])] في عشرة مائة. فأمّا المجذُور والمجذَّر فيقال إنه القصير. وإنّ صح فهو من الباب كأنَّه أصلُ شيءٍ قد فارقه غيره.
(جذع) الجيم والذال والعين ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على حدوث السّنّ وطراوته. فالجَذَع من الشّاءِ: ما أتى له سنتانِ، ومن الإبل الذي أتَتْ له خَمْسُ سنينَ. ويُسَمّى الدّهر الأزْلَمَ الجَذَع، لأنه جديد. قال:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])وقال قوم: أراد به الأسد.
ويقال: هو في هذا الأمر جَذَعٌ، إذا كان أخَذَ فيه حديثاً.
والأصل الثاني: جِذْع الشَّجرة. والثالث: الجَذْع، من قولك جذَعْتُ الشيءَ إذا دلكتَه. قال:
* كأنّه مِن طُولِ جَذْع العَفْسِ([5]) *
وقولهم في الأمثال: "خُذْ من جِذْع ما أعطاك" فإنه [اسم رجل([6])].
 (جذف) الجيم والذال والفاء كلمةٌ واحدة تدلّ على الإسراع والقَطْع، يقال جَذَفْتُ الشيءَ قطعتُه. قال الأعشى:
قاعداً عندَه النَّدامى فما يَنْـ *** فَكُّ يؤتَى بِمُوكَرٍ مَجْذُوفِ([7])ويقال هو بالدَّال. ويقال جَذَف الرّجُلُ أسرَعَ. قال ابن دريد: جَذَف الطائر إذا أسرَعَ* تحريكَ جناحَيْه. وأكثر ما يكون ذلك أن يُقَصَّ أحدُ جناحيه. ومنه اشتقاق مِجْداف السفينة. قال: وهو عربيٌّ معروف. قال:
تكاد إن حُرِّك مجذافُها *** تنْسَلُّ مِنْ مَثْناتِها واليَدِ([8])يعني الناقةَ. جعل السَّوط كالمجذاف لها، وهو بالذال والدال لغتان فصيحتان.
(جذل) الجيم والذال واللام أصلٌ واحد، وهو أصل الشيء الثابت والمنتصب. فالجِذْل أصل الشَّجرة. وأصل كلِّ شيءٍ جِذْلُهُ. قال حُبَابُ بنُ المنذِر، لما اختَلَف الأنصارُ في البَيْعة: "أنا جُذَيلُها المحكَّك". وإنّما قال ذلك لأنه يُغْرَزُ في حائطٍ فتحتكُّ به الإبلُ الجَرْبَى. يقول: فأنا يُسْتَشْفى برأْيِي كاستشفاء الإبل بذلك الجِذْل. وقال:
* لاقت على الماءِ جُذَيلاً واتدا([9]) *
يريد أنّه منتصبٌ لا يبرح مكانَه، كالجذل الذي وَتَد، أي ثبت. وأمّا الجََذَل وهو الفرح فممكنٌ أن يكون من هذا؛ لأنّ الفَرِحَ منتصبٌ والمغمومَ لاطِئٌ بالأرض. وهذا من باب الاحتمال لا التحقيق والحُكْم. قالوا: والجِذْل ما بَرَزَ وظَهَرَ من رأس الجبل، والجمع الأجذال. وفلانٌ جِذْلُ مالٍ، وإذا كان سائِساً له. وهو قياس الباب، كأنّه في تفقُّده وتعهُّده له جِذْلٌ لا يبرح.
(جذم) الجيم والذال والميم أصلٌ واحدٌ، وهو القطع. يقال جَذَمْت الشَّيء جذْماً. والجِذْمة القِطعة من الحَبْل وغيره. والجُذام سُمِّي لتقطُّع الأصابع. والأجذم: المقطوع اليد. وفي الحديث: "مَن تعلَّم القرآنَ ثُمَّ نسِيَهُ لقِيَ الله تعالى وهو أجذم". وقال المتلمِّس:
وما كنتُ إلاّ مثلَ قاطع كفِّه *** بكفٍّ لـه أخْرَى فأصبَحَ أجْذَما([10])وانْجَذَم الحبلُ: انقطَعَ. قال النابغة:
بانَتْ سُعادُ فأمسى حَبْلُها انْجَذَما *** واحْتَلّت الشَّرْعَ فالخْبْتَيْنِ مِنْ إضَما([11])والإجذام: السُّرعة في السَّير، وهو من الباب. والإجذام: الإقلاع عن الشيء.
(جذو) الجيم والذال والواو أصلٌ يدلّ على الانتصاب. يقال جَذَوْتُ على أطراف أصابعي، إذا قمت. قال:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])قال الخليل: يقال جَذَا يجذُو، مثل جثا يجثُو، إلاّ أنّ جذا أَدَلُّ([13]) على اللزوم. وهذا الذي قاله الخليل فدَليلٌ لنا في بعض ما ذكرناه من مقاييس الكلام. والخليل عندنا في هذا المعنى إمامٌ.
قال: ويقال جَذَا القُرادُ في جنْب البعير؛ لشدّة التزاقه. وجَذَتْ ظَلِفَة الإكاف في جَنْب الحمار. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَثَلُ المنافِق مَثَلُ الأَرْزَة المُجْذِيَة على الأرض حتّى يكونَ انجعافُها([14]) مَرَّةً". أراد بالمجْذِيَةِ الثّابتة.
ومن الباب تجاذَى القومُ الحَجرَ، إذا تشاوَلُوه.
فأمّا قولهم رجلٌ جاذٍ، أي قصير الباع، فهو عندي من هذا؛ لأنّ الباع إذا لم يكن طويلاً ممدوداً كان كالشيء الناتئ المنتصب. قال:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])
(جذب) الجيم والذال والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بَتْرِ الشّيء([16]). يقال جَذَبْتُ الشَّيْءَ أجذبُه جذْباً. وجذَبتُ المُهر عن أمّه إذا فطمتَه، ويقال ناقة جاذب، إذا قلَّ لبنها، والجمع جواذب. وهو قياس الباب؛ لأنه إذا قل لبنها فكأنها جَذبته إلى نفسها.
وقد شذّ عن هذا الأصل الجَذَب، وهو الجُمَّار([17]) الخَشِن، الواحد جَذَبة.
--------------ــــ
([1]) في اللسان: "أبو عمرو: الجذر، بالكسر. والأصمعي بالفتح".
([2]) ديوان زهير 226 واللسان (جذر).
([3])التكملة من المجمل واللسان. والمراد أن العشرة جذر المائة، أي أصلها.
([4]) أي لأهلكني الدهر. والبيت للأخطل في ديوانه 72 واللسان (جذع).
([5]) البيت للعجاج كما في اللسان (جذع)، وليس في ديوانه.
([6]) في المجمل: "وجذع اسم رجل في قولهم: خذ من جذع ما أعطاك".
([7]) ديوان الأعشى 212 واللسان (جذف). وفي الديوان: "حوله الندامى".
([8]) البيت للمثقب العبدي، كما في اللسان (جذف). وفي الأصل: "من مشتاقها باليد" صوابه في المجمل واللسان.
([9]) البيت لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (جذل).
([10]) ديوان المتلمس 2 مخطوطة الشنقيطي واللسان (جذم).
([11]) رواية اللسان ومعجم البلدان: "فالأجراع من أضما"، وفي الديوان: "فالأجزاع".
([12]) البيت للنعمان بن عدي بن نضلة العدوي، كما في المجمل واللسان (جذا).
([13]) في الأصل: "دل"، صوابه من المجمل واللسان.
([14]) سيأتي الحديث في (جعف) أيضاً.
([15]) نسب في المجمل إلى سهم بن حنظلة. ورواه في اللسان (جذا) بقافية "مجذر" منسوباً إلى سهم بن حنظلة أيضاً. وفي الصحاح:"مبخل" بدون نسبة.
([16]) في الأصل: "نثر الشيء" وإنما مدار المادة على البتر بمعنى القطع. انظر اللسان (جذب).
([17]) الجمار، بالجيم: جمار النخلة. وفي الأصل: "الحمار" تحريف.

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** ve **الذال** ve ikisini üçleyen şey)
(**جذر**) **الجيم** ve **الذال** ve **الراء** tek bir asıldır; o da her şeyin aslıdır; hatta dilin köküne **جِذْر** denilir. **حُذَيفة** dedi: Bize Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وآله وسلم haber verdi: “Emanet, erkeklerin kalplerinin **جَِذْر**’ine indi.” **الأصمعيّ** dedi: **الجَذْر** her şeyin aslıdır([1]). **زهير** dedi:
وسامعتَينِ تعرِفُ العِتْقَ فيهما  *** إلى **جَِذْرِ** مَدْلُوكِ الكُعوب مُحدَّدِ([2])
**الخليل**’e nispet edilen kitapta: **الجَذْر** hesabın aslıdır; ve [**عشرة**([3])] “on yüz”de denilir. Ama **المجذُور** ve **المجذَّر** için, onun kısa olduğu söylenir. Eğer doğruysa, o babdandır; sanki o, başka şeyin kendisinden ayrıldığı bir şeyin aslı gibidir.

(**جذع**) **الجيم** ve **الذال** ve **العين** üç asıldır: birincisi, yaşın meydana gelişi ve tazeliğine delalet eder. Şu halde **الجَذَع** koyundan: iki yılı gelmiş olan; deveden ise beş yılı gelmiş olandır. Ve zamanın **الأزْلَمَ الجَذَع**’ı diye adlandırılır; çünkü o yenidir. Dedi ki:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])وقال قوم: Bununla aslanı kastetti, dediler.
Ve denilir: O bu işte **جَذَعٌ**’dır; eğer onda yeni olarak tutmuş ise.
İkinci asıl: ağacın **جِذْع**’ı. Üçüncü: **الجَذْع**; senin “**جذَعْتُ** الشيءَ” sözünden, onu ovduğun zaman. Dedi ki:
* كأنّه مِن طُولِ **جَذْع** العَفْسِ([5]) *
Ve onların atasözlerinde sözleri: “**خُذْ من جِذْع ما أعطاك**”; çünkü o [bir adamın adı([6])]dır.

(**جذف**) **الجيم** ve **الذال** ve **الفاء** tek bir kelimedir; hızlanmaya ve kesmeye delalet eder. Denilir: “**جَذَفْتُ** الشيءَ”: onu kestim. **الأعشى** dedi:
قاعداً عندَه النَّدامى فما يَنْـ *** فَكُّ يؤتَى بِمُوكَرٍ مَجْذُوفِ([7])Ve denilir: o **الدَّال** iledir. Ve denilir: **جَذَف** adam: hızlandı. **ابن دريد** dedi: **جَذَف** kuş, iki kanadını hareket ettirmede hızlandığı zaman. Çoğu kez bu, kanatlarından birinin kesilmesiyle olur. Ondan geminin **مِجْداف**’ının اشتقاق’ı (türeyişi)dir. Dedi ki: O, bilinen Arapçadır. Dedi ki:
تكاد إن حُرِّك مجذافُها *** تنْسَلُّ مِنْ مَثْناتِها واليَدِ([8])
Yani dişi deveyi. Kırbacı onun için **المجذاف** gibi yaptı; ve o **الذال** ve **الدال** ile iki fasih lehçedir.

(**جذل**) **الجيم** ve **الذال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da sabit ve dik duran şeyin aslıdır. Şu halde **الجِذْل** ağacın aslıdır. Her şeyin aslı onun **جِذْل**’üdür. **حُبَابُ بنُ المنذِر** dedi; ensar biatte ihtilaf ettiklerinde: “Ben onun **جُذَيلُها المحكَّك**’iyim.” Bunu ancak şu sebeple söyledi: o, bir duvara saplanır da uyuz develer onunla kaşınır. Diyor ki: Benim görüşümle şifa aranır; develerin o **الجِذْل** ile şifa araması gibi. Ve dedi ki:
* لاقت على الماءِ جُذَيلاً واتدا([9]) *
Onun, yerinden ayrılmayan dik duran olduğunu kasteder; **الجذل** gibi ki **وَتَد** oldu; yani sabitlendi. Ama sevinç olan **الجََذَل** ise, bunundan olması mümkündür; çünkü sevinçli olan dik durandır, kederli olan ise yere yapışıktır. Bu, tahkik ve hüküm değil, ihtimal babındandır. Dediler: **الجِذْل**, dağın başından belirip görünen şeydir; çoğulu **الأجذال**’dır. Ve falan kimse, malın **جِذْل**’üdür; eğer onun idare edicisi ise. Bu, babın kıyasıdır; sanki onu yoklayıp gözetmesinde, yerinden ayrılmayan bir **جِذْل** gibidir.

(**جذم**) **الجيم** ve **الذال** ve **الميم** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denilir: “**جَذَمْت** الشيءَ **جذْماً**.” Ve **الجِذْمة** ipten ve başkasından bir parçadır. Ve **الجُذام**, parmakların kopup kesilmesi sebebiyle adlandırıldı. Ve **الأجذم**: eli kesik olan. Hadiste: “Kim Kur’an’ı öğrenir, sonra onu unutursa, Allah تعالى’ya **أجذم** olarak kavuşur.” **المتلمِّس** dedi:
وما كنتُ إلاّ مثلَ قاطع كفِّه *** بكفٍّ لـه أخْرَى فأصبَحَ أجْذَما([10])Ve “**انْجَذَم** الحبلُ”: ip koptu. **النابغة** dedi:
بانَتْ سُعادُ فأمسى حَبْلُها انْجَذَما *** واحْتَلّت الشَّرْعَ فالخْبْتَيْنِ مِنْ إضَما([11])Ve **الإجذام**: yürüyüşte sürattir; o da babdandır. Ve **الإجذام**: bir şeyden vazgeçip kesilmektir.

(**جذو**) **الجيم** ve **الذال** ve **الواو** dik durmaya delalet eden bir asıldır. Denilir: “**جَذَوْتُ** على أطراف أصابعي”: kalktığım zaman, ayak parmaklarımın uçları üzerinde durdum. Dedi ki:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])**الخليل** dedi: “**جَذَا** **يجذُو**” denilir; “**جثا** **يجثُو**” gibi; ancak **جذا** [**أَدَلُّ**([13])]dır, lüzuma (yerinde durmaya) daha çok delalet eder. **الخليل**’in söylediği bu, sözün ölçülerinden zikrettiklerimizin bazısında bize bir delildir. Ve **الخليل** bu manada bizim yanımızda bir imamdır.
Dedi ki: Ve denilir: **جَذَا** kene, devenin yanında; yapışmasının şiddetinden dolayı. Ve **جَذَتْ** eyerin altındaki keçe, eşeğin yanında. Ve Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Münafığın misali, yerde **المُجْذِيَة** olan sedir ağacının misali gibidir; ta ki onun **انجعافُها**([14]) bir kere olsun.” **المجْذِيَة** ile sabit olanı kastetti.
Ve babdandır: **تجاذَى** قومُ **الحَجرَ**; eğer onu birbirlerine uzatıp alıp verdilerse.
Ama onların “adam **جاذٍ**” sözleri; yani kol açıklığı kısa olan; o, benim yanımda bundandır; çünkü kol açıklığı uzun ve uzatılmış olmadığında, dik duran çıkıntılı bir şey gibi olur. Dedi ki:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])

(**جذب**) **الجيم** ve **الذال** ve **الباء** tek bir asıldır; şeyin koparılıp kesilmesine([16]) delalet eder. Denilir: “**جَذَبْتُ** الشَّيْءَ”: onu **جذْباً** çekerim. Ve “**جذَبتُ** المُهر عن أمّه”: onu sütten kestiğim zaman. Ve denilir: sütü az olduğunda “**ناقة جاذب**”; çoğulu **جواذب**. Bu, babın kıyasıdır; çünkü sütü azaldığında, sanki onu kendine doğru **جَذب** etmiştir.
Ve bu asıldan şaz oldu: **الجَذَب**; o da kaba **الجُمَّار**([17])dır; teki **جَذَبة**.

--------------ــــ
([1]) Lisân’da: “**أبو عمرو**: **الجذر** kesre ile. **الأصمعي** fetha ile.”
([2]) **زهير** divanı 226 ve Lisân (**جذر**).
([3]) Tekmile, **المجمل** ve Lisân’dan. Murad: on, yüzün **جذر**’idir; yani onun aslıdır.
([4]) Yani zaman beni helak ederdi. Beyit **الأخطل**’ındır; divanında 72 ve Lisân (**جذع**).
([5]) Beyit **العجاج**’ındır; Lisân (**جذع**)’da olduğu üzere; divanında değildir.
([6]) **المجمل**’de: “Ve **جذع**, onların ‘**خذ من جذع ما أعطاك**’ sözlerinde bir adamın adıdır.”
([7]) **الأعشى** divanı 212 ve Lisân (**جذف**). Divanda: “حوله الندامى”.
([8]) Beyit **المثقب العبدي**’nindir; Lisân (**جذف**)’da olduğu üzere. Asılda: “من مشتاقها باليد”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([9]) Beyit **أبي محمد الفقعسي**’nindir; Lisân (**جذل**)’da olduğu üzere.
([10]) **المتلمس** divanı 2, Şınkîtî yazması ve Lisân (**جذم**).
([11]) Lisân ve Mu‘cemü’l-büldân rivayeti: “فالأجراع من أضما”; divanda: “فالأجزاع”.
([12]) Beyit **النعمان بن عدي بن نضلة العدوي**’nindir; **المجمل** ve Lisân (**جذا**)’da olduğu üzere.
([13]) Asılda: “دل”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dandır.
([14]) Hadis (**جعف**)’ta da gelecektir.
([15]) **المجمل**’de **سهم بن حنظلة**’ye nispet edildi. Lisân (**جذا**)’da “مجذر” kafiyesiyle, **سهم بن حنظلة**’ye nispet edilmiş olarak rivayet etti. **الصحاح**’ta: “مبخل” nispet olmaksızın.
([16]) Asılda: “نثر الشيء”; halbuki maddenin ekseni, kesme manasında koparıp kesmedir. Lisân (**جذب**)’e bak.
([17]) **الجمار**, **الجيم** ile: hurma ağacının **جمار**’ı. Asılda: “الحمار” bir tahriftir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الجذع جمعه جذوع، قال: ﴿في جذوع النخل﴾ [طه/71].
جذعته: قطعته قطع الجذع، والجذع من الإبل: ما أتت لها خمس سنين، ومن الشاة: ما تمت له سنة. ويقال للدهم الإزالة: الجذع، تشبيها بالجذع من الحيوان.

##### Türkçe

- **الجذع**: çoğulu **جذوع**; dedi: ﴿في **جذوع** **النخل**﴾ [طه/71].
**جذعته**: onu, **الجذع** kesişi gibi kestim; ve **الجذع** develerden: kendisine beş yıl gelmiş olan; koyundan: kendisine bir yıl tamamlanmış olan. Ve koyu siyahlara, giderme (izâle) için: **الجذع** denir; hayvandan olan **الجذع**a benzetme olarak.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ذ ع
صلب في جذع نخلة وهي ساقها وبه سمي سهـم السقـف جذعـاً‏.‏
وأجـذع المهـر‏:‏ صـار جذعاً‏.‏
ولا تستوي الجذعان والثنيان‏.‏
والخروف المتجاذع‏:‏ الداني من الإجذاع‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان في هذا الأمر جذع إذا أخذ فيه حديثاً‏.‏
وأهلكهم الأزلم الجذع أي الدهر‏.‏
قال‏:‏ يا بشر لو لم أكـن منكـم بمنزلـة ألقى علـيّ يديـه الأزلـم الجـذع وطفئـت حـرب بيـن قـوم فقال أحدهم‏:‏ إن شئتم أعدناها جذعة‏.‏
ويقال‏:‏ فر له الأمر جذعاً إذا عاوده من الرأس‏.‏
وغرق الآل جذعان الجبال‏.‏

##### Türkçe

ج ذ ع
Bir hurma ağacının gövdesinde serttir; o, onun sapıdır; bununla tavan kirişi oku **جذعاً** diye adlandırıldı.‏
Ve tay **أجذع**: **جذعاً** oldu.‏
Ve **الجذعان** ile **الثنيان** eşit olmaz.‏
Ve **الخروف المتجاذع**: **الإجذاع**’a yakın olandır.‏
Ve mecazdandır: Falan bu işte **جذع**dır; onda yeni olarak işe giriştiği zaman.‏
Ve onları **الأزلم الجذع** helâk etti; yani dehr (zaman)‏.‏
Dedi: Ey Beşer, eğer sizden bir menzilede olmasaydım, **الأزلم الجذع** iki elini üzerime atardı; ve bir kavim arasında bir savaş söndü; derken onlardan biri dedi ki: İsterseniz onu **جذعة** olarak geri döndürdük.‏
Ve denilir: İş ona **جذعاً** olarak döndü; onu baştan yeniden yaptığı zaman.‏
Ve **الآل** dağların **جذعان**ını boğdu.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَذَعُ: الصغير السن. والجَذَعُ: اسم له في زمن ليس بسِنٍّ تنبُت ولا تَسْقُط وتُعاقِبُها أُخرى. قال الأزهري: أَما الجَذَع فإِنه يَختلف في أَسنان الإِبل والخيل والبقر والشاء، وينبغي أَن يفسر قول العرب فيه تفسيراً مُشْبعاً لحاجة الناس إِلى مَعرِفته في أَضاحِيهم وصَداقاتهم وغيرها، فأَما البعير فإِنه يُجْذِعُ لاسْتِكماله أَربعةَ أَعوام ودخوله في السنة الخامسة، وهو قبْلَ ذلك حِقٌّ؛ والذكر جَذَعٌ والأُنثى جَذَعةٌ وهي التي أَوجبها النبي، صلى الله عليه وسلم، في صدَقة الإِبل إِذا جاوزَتْ ستِّين، وليس في صدَقات الإِبل سنٌّ فوق الجَذَعة، ولا يُجزئ الجَذَعُ من الإِبلِ في الأَضاحِي. وأَما الجَذَع في الخيل فقال ابن الأَعرابي: إِذا استَتمَّ الفرس سنتين ودخل في الثالثة فهو جذع، وإِذا استتم الثالثة ودخل في الرابعة فهو ثَنِيٌّ، وأَما الجَذَعُ من البقر فقال ابن الأَعرابي: إِذا طلَع قَرْنُ العِجْل وقُبِض عليه فهو عَضْبٌ، ثم هو بعد ذلك جذَع، وبعده ثَنِيٌّ، وبعده رَباعٌ، وقيل: لا يكون الجذع من البقر حتى يكون له سنتانِ وأَوّل يوم من الثالثة، ولا يجزئ الجذع من البقر في الأَضاحي. وأَما الجَذَعُ من الضأْن فإِنه يجزئ في الضحية، وقد اختلفوا في وقت إِجذاعه، فقال أَبو زيد: في أَسنان الغنم المِعْزى خاصّة إِذا أَتى عليها الحول فالذكر تَيْسٌ والأُنثى عَنْز، ثم يكون جذَعاً في السنة الثانية، والأُنثى جذعة، ثم ثَنِيًّا في الثالثة ثم رَباعيّاً في الرابعة،ولم يذكر الضأْن. وقال ابن الأَعرابي: الجذع من الغنم لسنة، ومن الخيل لسنتين، قال: والعَناقُ يُجْذِعُ لسنة وربما أَجذعت العَناق قبل تمام السنة للخِصْب فتَسْمَن فيُسْرِع إِجذاعها، فهي جَذَعة لسنة، وثَنِيَّة لتمام سنتين: وقال ابن الأَعرابي في الجذع من الضأْن: إِن كان ابن شابَّيْن أَجْذَعَ لستة أَشهر إِلى سبعة أَشهر، وإِن كان ابن هَرِمَيْن أَجْذَعَ لثمانية أَشهر إِلى عشرة أَشهر، وقد فَرَق ابن الأَعرايّ بين المعزى والضأْن في الإِجْذاع، فجعل الضأْن أَسْرعَ إِجذاعاً. قال الأَزهري: وهذا إِنما يكون مع خِصب السنة وكثرة اللبن والعُشْب، قال: وإِنما يجزئ الجذع من الضأْن في الأَضاحي لأَنه يَنْزُو فيُلْقِحُ، قال: وهو أَوّل ما يسطاع ركوبه، وإِذا كان من المعزى لم يُلقح حتى يُثْني، وقيل: الجذع من المعز لسنة، ومن الضأْن لثمانية أَشهر أَو تسعة. قال الليث: الجذع من الدوابِّ والأَنعام قبل أَن يُثْني بسنة، وهو أَول ما يستطاع ركوبه والانتفاعُ به. وفي حديث الضحية: ضَحَّيْنا مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بالجَذَع من الضأْن والثنيّ من المعز. وقيل لابنة الخُسِّ: هل يُلْقِحُ الجَذَع؟ قالت: لا ولا يَدَعْ، والجمع جُذعٌ (* قوله«
والجمع جذع» كذا بالأصل مضبوطاً، وعبارة المصباح: والجمع جذاع مثل جبل وجبال وجذعان بضم الجيم وكسرها ونحوه في الصحاح والقاموس. وجُذْعانٌ وجِذْعانٌ والأُنثى جَذَعة وجَذعات، وقد أَجْذَعَ، والاسم الجُذُوعةُ، وقيل: الجذوعة في الدواب والأَنعام قبل أَن يُثْني بسنة؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:إِذا رأَيت بازِلاً صارَ جَذَعْ
فاحْذر، وإِن لم تَلْقَ حَتْفاً، أَن تَقَعْ
فسره فقال: معناه إِذا رأَيت الكبير يَسْفَه سَفَه الصغير فاحْذَرْ أَن يقَعَ البلاءَ ويَنزل الحَتْفُ؛ وقال غير ابن الأَعرابي: معناه إِذا رأَيت الكبير قد تحاتَّتْ أَسنانه فذهبت فإِنه قد فَنِيَ وقَرُب أَجَلُه فاحذر، وإِن لم تَلْق حَتْفاً، أَن تَصير مثلَه، واعْمَلْ لنفسك قبل الموت ما دُمْت شابّاً. وقولهم: فلان في هذا الأَمر جَذَعٌ إِذا كان أَخذ فيه حديثاً. وأَعَدْتُ الأَمْرَ جَذعاً أَي جَدِيداً كما بَدَأَ. وفُرَّ الأَمرُ جَذَعاً أَي بُدئ. وفَرَّ الأَمرَ جذَعاً أَي أَبْدَأَه. وإِذا طُفِئتْ حَرْبٌ بين قوم فقال بعضهم: إِن شئتم أَعَدْناها جَذَعةً أَي أَوّلَ ما يُبتَدَأُ فيها.
وتجاذع الرجلُ: أَرى أَنه جَذَعٌ
على المَثَل؛ قال الأَسود:
فإِن أَكُ مَدْلولاً عليّ، فإِنني
أَخُو الحَرْبِ، لا قَحْمٌ ولا مُتَجاذِعُ
والدهر يسمى جَذَعاً لأَنه جَدِيد. والأَزْلَمُ الجَذَعُ: الدهر لجِدَّته؛ قال الأَخطل:
يا بِشْر، لو لم أَكُنْ منكم بِمَنْزِلةٍ،
أَلقى علَيّ يدَيْه الأَزْلَمُ الجَذَعُ
أَي لولاكُمْ لأَهْلكني الدهْر. وقال ثعلب: الجَذَعُ من قولهم الأَزْلم الجذَعُ كلُّ يوم وليلة؛ هكذا حكاه، قال ابن سيده: ولا أَدري وجْهَه، وقيل: هو الأَسد، وهذا القول خطأٌ. قال ابن بري: قولُ مَن قال إِن الأَزلَم الجذَعَ الأَسَدُ ليس بشيء. ويقال: لا آتِيكَ الأَزلمَ الجَذَعَ أَي لا آتيك أبداً لأَنَّ الدهر أَبداً جديد كأَنه فَتِيٌّ لم يُسِنُّ. وقول ورقَةَ ابن نَوْفل في حديث المَبْعَث:
يا لَيْتني فيها جَذَعْ
يعني في نبوَّة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَي ليتني أَكون شابَّا حين تَظْهَرُ نبوَّته حتى أُبالِغَ في نُصْرته.
والجِذْعُ: واحد جُذوع النخلة، وقيل: هو ساق النخلة، والجمع أَجذاع وجُذوع، وقيل: لا يَبين لها جِذْع حتى يبين ساقُها.
وجَذَع الشيءَ يَجْذَعُه جَذْعاً: عفَسَه ودَلَكه.
وجَذَع الرجلَ يَجْذَعُه جَذْعاً: حبَسَه، وقد ورد بالدال المهملة، وقد تقدَّم. المَجْذُوعُ: الذي يُحْبَسُ على غير مَرْعىً. وجَذَعَ الرجلُ عِيالَه إِذا حبَس عنهم خيراً. والجَذْعُ: حَبْسُ الدابَّة على غير عَلَف؛ قال العجاج:
كأَنه من طول جَذْعِ العَفْسِ،
ورَملانِ الخِمْسِ بعد الخِمْسِ،
يُنْحَتُ من أَقْطارِه بفَأْسِ
وفي النوادر: جَذَعْت بين البَعِيرين إِذا قَرَنْتَهَما في قَرَنٍ أَي في حَبْل. وجِذاعُ الرجُل: قوْمهُ لا واحد له؛ قال المُخَبَّل يهجو الزِّبْرقان:
تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَن يَسُودَ جِذاعُه،
فأَمسَى حُصينٌ قد أَذَلَّ وأَقْهَرا
أَي قد صار أَصحابه أَذِلاء مَقْهُورِين، ورواه الأَصمعي
(* قوله «ورواه
الأَصمعي إلخ» بمراجعة مادة قهر يعلم عكس ما هنا.) قد أُذِلَّ وأُقْهِرَا، فأُقْهِرَا في هذا لغةٌ في قُهِرَ أَو يكون أُقْهِر وُجِد مَقْهُوراً. وخص أَبو عبيد بالجِذاع رَهْط الزِّبْرقان.
ويقال: ذهب القومُ جِذَعَ مِذَعَ إِذا تفرَّقوا في كل وجه. وجُذَيْعٌ: اسم. وجِذْعٌ أَيضاً: اسم. وفي المثل: خُذْ من جِذْعٍ ما أَعطاكَ؛ وأَصله أَنه كان أَعْطى بعضَ المُلوك سَيْفَه رَهناً فلم يأْخذه منه وقال: اجعل هذا في كذا من أُمِّك، فضرَبه به فقتله. والجِذاعُ: أَحْياء من بني سعد مَعْروفون بهذا اللقب. وجُذْعانُ الجِبال: صِغارُها؛ وقال ذو الرمة يصف السراب:
جَوارِيه جُذْعانَ القِضافِ النَّوابِك
أَي يَجرِي فيُرِي الشيءَ القَضِيفَ كالنّبَكة في عِظَمِه. والقَضَفةُ: ما ارتَفَعَ من الأَرض.
والجَذْعَمةُ: الصغير. وفي حديث علي: أَسلم والله أَبو بكر، رضي الله عنهما، وأَنا جَذْعَمةٌ؛ وأَصله جَذَعةٌ والميم زائدة، أَراد: وأَنا جذَع أَي حديث السنِّ غير مُدْرِك فزاد في آخره ميماً كما زادوها في سُتْهُم العَظِيم الاسْتِ وزُرْقُم الأَزْرَق، وكما قالوا للابن ابْنُم، والهاء للمبالغة.

##### Türkçe

**الجَذَعُ**: küçük yaşlı. Ve **الجَذَعُ**: onun için, bir zamanda, ne bir yaş (diş) olarak biten, ne düşen ve onun ardından başkası gelen (diş) olmayan bir ad. el-Ezherî dedi: **الجَذَع** ise, deve, at, sığır ve koyunun yaşlarında farklılık gösterir; ve Arapların onda (bu husustaki) sözünü, insanların kurbanlarında, mehirlerinde ve başkalarında onu bilmeye ihtiyaçları sebebiyle, doyurucu bir açıklamayla açıklamak gerekir. Deveye gelince: dört yılı tamamlayıp beşinci yıla girmesiyle **يُجْذِعُ**; bundan önce ise **حِقٌّ**dur. Erkek **جَذَعٌ**, dişi **جَذَعةٌ**dur; ve o, Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, develerin sadakasında altmışı aştığında vacip kıldığıdır; develerin sadakalarında **الجَذَعة**’nin üstünde bir yaş yoktur; ve develerden **الجَذَعُ** kurbanlarda yeterli olmaz. Ata gelince: İbnü’l-A‘râbî dedi: At iki yılı tamamlayıp üçüncüye girerse o **جذع**dır; üçüncüyü tamamlayıp dördüncüye girerse o **ثَنِيٌّ**dir. Sığırdan **الجَذَعُ**a gelince: İbnü’l-A‘râbî dedi: Buzağının boynuzu çıkıp üzerine (el) kapanırsa o **عَضْبٌ**dur; sonra bundan sonra **جذَع** olur; ondan sonra **ثَنِيٌّ**; ondan sonra **رَباعٌ**. Ve denildi: Sığırdan **الجذع** olmaz; ta ki onun iki yılı ve üçüncünün ilk günü oluncaya kadar. Ve sığırdan **الجذع** kurbanlarda yeterli olmaz. Koyundan **الجَذَعُ**a gelince: o, kurbanda yeterli olur; ve onun **إِجذاعه** vaktinde ihtilaf ettiler. Ebû Zeyd dedi: Keçi koyununun yaşlarında özellikle; üzerinden yıl geçince erkek **تَيْسٌ**, dişi **عَنْز**dır; sonra ikinci yılda **جذَعاً** olur, dişi **جذعة**; sonra üçüncüde **ثَنِيًّا**, sonra dördüncüde **رَباعيّاً**; ve **الضأْن**’ı anmadı. İbnü’l-A‘râbî dedi: Koyundan **الجذع** bir yıl içindir; attan iki yıl içindir. Dedi: Ve **العَناقُ** bir yıl için **يُجْذِعُ**; ve bazen **العَناق** yıl tamamlanmadan, bolluk sebebiyle **أَجذعت**; semirir de onun **إِجذاع**ı hızlanır; o, bir yıl için **جَذَعة**dir; iki yılın tamamı için **ثَنِيَّة**dir. İbnü’l-A‘râbî, **الضأْن**dan **الجذع** hakkında dedi: Eğer iki genç (ana-baba) oğluyse altı aydan yedi aya **أَجْذَعَ**; eğer iki yaşlı (ana-baba) oğluyse sekiz aydan on aya **أَجْذَعَ**. Ve İbnü’l-A‘râbî, **المعزى** ile **الضأْن** arasında **الإِجْذاع**da ayırım yaptı; **الضأْن**ı daha hızlı **إِجذاع** kıldı. el-Ezherî dedi: Bu ancak yılın bolluğu, sütün ve otun çokluğu ile olur. Dedi: **الضأْن**dan **الجذع**ın kurbanlarda yeterli olması ancak, onun sıçrayıp dölleyebilmesi sebebiyledir. Dedi: Ve o, binilmesi mümkün olanın ilkidir. Ve eğer **المعزى**dan olursa, **يُثْني** oluncaya kadar döllemez. Ve denildi: Keçiden **الجذع** bir yıl içindir; **الضأْن**dan sekiz ay yahut dokuz ay içindir. el-Leys dedi: **الجذع** binek hayvanlarından ve davarlardan, **يُثْني** olmadan bir yıl öncedir; ve o, binilmesi ve ondan faydalanılması mümkün olanın ilkidir. Kurban hadîsinde: Resûlullah ile, صلى الله عليه وسلم, **الضأْن**dan **الجَذَع** ile ve keçiden **الثنيّ** ile kurban kestik. **الخُسِّ**’ün kızına denildi: **الجَذَع** dölleyebilir mi? Dedi: Hayır; ve bırakmaz da. Çoğulu **جُذعٌ**dur.
(* Onun sözü: «ve çoğulu جذع» asılda böyle ضبط edilmiştir; ve **المصباح**’ın ibaresi: çoğul **جذاع**dır, **جبل** ve **جبال** gibi; ve **جذعان** (ج harfinin ötreli ve kesreli oluşuyla); ve bunun benzeri **الصحاح** ve **القاموس**’tadır. Ve **جُذْعانٌ** ve **جِذْعانٌ**; dişisi **جَذَعة** ve **جَذعات**; ve **أَجْذَعَ**; ad **الجُذُوعةُ**dur. Ve denildi: **الجذوعة** binek hayvanlarında ve davarlarda, **يُثْني** olmadan bir yıl öncedir. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği:
إِذا رأَيت بازِلاً صارَ جَذَعْ
فاحْذر، وإِن لم تَلْقَ حَتْفاً، أَن تَقَعْ
Onu açıkladı ve dedi: Manası: büyüğün küçüğün sefihliğiyle sefihlik ettiğini görürsen, belânın düşmesinden ve helâkin inmesinden sakın. İbnü’l-A‘râbî’den başkası dedi: Manası: büyüğün dişleri dökülüp gittiğini görürsen, o artık tükenmiştir ve eceli yaklaşmıştır; sakın; ve eğer helâke uğramazsan, onun gibi olmaya düşmekten (sakın); ve genç olduğun müddetçe ölümden önce kendin için amel et. Ve onların sözü: Filân bu işte **جَذَعٌ**dur; eğer onda yeni olarak işe girişmişse. Ve işi **جَذعاً** iade ettim; yani başladığı gibi yeni olarak. Ve iş **جَذَعاً** **فُرَّ** edildi; yani başlandı. Ve işi **جذَعاً** **فَرَّ** etti; yani onu başlattı. Ve bir kavim arasında bir savaş söndürüldüğünde, onlardan biri dedi ki: İsterseniz onu **جَذَعةً** iade ettik; yani onda ilk başlanılan (hale).)

Ve **تجاذع** adam: sanırım o, mesel üzere **جَذَعٌ**dır; el-Esved dedi:
فإِن أَكُ مَدْلولاً عليّ، فإِنني
أَخُو الحَرْبِ، لا قَحْمٌ ولا مُتَجاذِعُ

Ve zaman, yeni olduğu için **جَذَعاً** diye adlandırılır. Ve **الأَزْلَمُ الجَذَعُ**: yeniliği sebebiyle zaman; el-Ahtal dedi:
يا بِشْر، لو لم أَكُنْ منكم بِمَنْزِلةٍ،
أَلقى علَيّ يدَيْه الأَزْلَمُ الجَذَعُ
Yani: siz olmasaydınız zaman beni helâk ederdi. Sa‘leb dedi: **الجَذَعُ**, onların sözü **الأَزْلم الجذَعُ**dan (gelir): her gün ve gece; onu böyle rivayet etti. İbn Sîde dedi: onun yönünü bilmiyorum. Ve denildi: o aslandır; bu söz hatadır. İbn Berrî dedi: **الأَزلَم الجذَعَ**ın aslan olduğunu söyleyenin sözü bir şey değildir. Ve denilir: Sana **الأَزلمَ الجَذَعَ** gelmem; yani sana asla gelmem; çünkü zaman daima yenidir; sanki yaşlanmamış bir delikanlıdır. Ve **ورقَةَ ابن نَوْفل**’in **حديث المَبْعَث**’ta sözü:
يا لَيْتني فيها جَذَعْ
Yani, efendimiz Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, nübüvvetinde; yani nübüvveti ortaya çıktığında genç olmayı, ta ki ona yardımda ileri gitmeyi temenni etti.

Ve **الجِذْعُ**: hurma ağacının **جُذوع**unun biridir. Ve denildi: o, hurma ağacının gövdesidir. Çoğulu **أَجذاع** ve **جُذوع**dur. Ve denildi: onun **جِذْع**ı, gövdesi ortaya çıkıncaya kadar belirgin olmaz.

**جَذَع** şeyi **يَجْذَعُه** **جَذْعاً**: onu çiğnedi ve ovdu.

**جَذَع** adamı **يَجْذَعُه** **جَذْعاً**: onu hapsetti; ve **الدال**’sız (mühmel) ile de vârid olmuştur; ve geçmişti. **المَجْذُوعُ**: otlak olmayan bir yerde hapsedilen. Ve adam, ailesini **جَذَعَ**; eğer onlardan bir hayrı alıkoyduysa. Ve **الجَذْعُ**: hayvanı yem olmayan bir yerde hapsetmek; el-‘Accâc dedi:
كأَنه من طول جَذْعِ العَفْسِ،
ورَملانِ الخِمْسِ بعد الخِمْسِ،
يُنْحَتُ من أَقْطارِه بفَأْسِ

Ve **النوادر**’de: İki deve arasında **جَذَعْت**; eğer ikisini bir **قَرَن**da, yani bir ipte, birleştirdiysen. Ve **جِذاعُ** adam: onun kavmidir; onun tekili yoktur. **المُخَبَّل** **الزِّبْرقان**’ı hicvederek dedi:
تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَن يَسُودَ جِذاعُه،
فأَمسَى حُصينٌ قد أَذَلَّ وأَقْهَرا
Yani: arkadaşları zelil, kahredilmiş oldu. Ve el-Asma‘î onu rivayet etti
(* Onun sözü: «ve el-Asma‘î onu rivayet etti…» **قهر** maddesine müracaatla buradakinin aksi bilinir.)
**قد أُذِلَّ وأُقْهِرَا**; burada **فأُقْهِرَا**, **قُهِرَ** için bir dildir; yahut **أُقْهِر** “kahredilmiş bulundu” demektir. Ebû ‘Ubeyd, **الجِذاع** ile **الزِّبْرقان**’ın güruhunu tahsis etti.

Ve denilir: Kavim **جِذَعَ مِذَعَ** gitti; eğer her yöne dağıldılarsa.

Ve **جُذَيْعٌ**: bir addır. Ve **جِذْعٌ** da: bir addır. Ve meselde: **خُذْ من جِذْعٍ ما أَعطاكَ**; aslı: bazı krallardan birine kılıcını rehin vermişti; ondan almadı ve dedi: Bunu annenin şunda şunda kıl; o da onunla vurdu ve onu öldürdü. Ve **الجِذاعُ**: Benî Sa‘d’dan, bu lakapla bilinen kabilelerdir. Ve **جُذْعانُ الجِبال**: onların küçükleridir. Zü’r-Rumme serabı vasfederek dedi:
جَوارِيه جُذْعانَ القِضافِ النَّوابِك
Yani: akar da, ince şeyi büyüklüğünde **النّبَكة** gibi gösterir. Ve **القَضَفةُ**: yerden yükselen şeydir.

Ve **الجَذْعَمةُ**: küçük. Ali’nin hadîsinde: Vallahi Ebû Bekir, رضي الله عنهما, Müslüman oldu; ben ise **جَذْعَمةٌ** idim. Aslı **جَذَعةٌ**dir; **الميم** ziyadedir. Muradı: ben **جذَع** idim; yani yaşı yeni, idrak edici olmayan; sonuna bir **ميم** ekledi; tıpkı **سُتْهُم** (büyük kıç) ve **زُرْقُم** (mavi)de onu artırdıkları gibi; ve tıpkı oğula **ابْنُم** dedikleri gibi. Ve **الهاء** mübalağa içindir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ذ ع * * الجَذَعُ * بفتحتين قبل الثني والجمع * جُذْعَانٌ * و * جِذَاعٌ * بالكسر والأنثى * جَذَعَةٌ * والجمع * جَذَعَاتٌ * و * جِذَاعٌ * أيضا تقول منه لولد الشاة في السنة الثانية ولولد البقرة والحافر في السنة الثالثة وللإبل في السنة الخامسة * أجْذَعُ * و * الجَذَعُ * اسم له في زمن ليس بسن تنبت ولا تسقط وقيل في ولد النعجة أنه يجذع في ستة أشهر أو تسعة أشهر و * الجِذْعُ * واحد * جُذُوعِ * النخل و * الجَذْعَمَةُ * الصغير وفي الحديث ﴿أسلم والله أبو بكر وأنا جذعمة﴾ وأصله جذعة والميم زائدة

##### Türkçe

* ج ذ ع * * **الجَذَعُ** * (iki fetha ile): **الثني**’den önce; çoğulu **جُذْعَانٌ** ve kesre ile **جِذَاعٌ**; dişisi **جَذَعَةٌ**; çoğulu **جَذَعَاتٌ** ve ayrıca **جِذَاعٌ**. Ondan şöyle dersin: koyun yavrusu için ikinci yılda; sığır ve tek tırnaklı yavrusu için üçüncü yılda; develer için beşinci yılda: **أجْذَعُ**. Ve **الجَذَعُ**: onun için, diş çıkmayan ve düşmeyen bir zamanda bir isimdir. Ve koyun yavrusu hakkında, altı ayda yahut dokuz ayda **يجذع** olduğu söylenmiştir. Ve **الجِذْعُ**: hurma ağaçlarının **جُذُوعِ**’undan bir tanedir. Ve **الجَذْعَمَةُ**: küçük. Ve hadiste: { Ebû Bekir, vallahi, Müslüman oldu; ben ise **جذعمة** idim }. Aslı **جذعة**’dır; **الميم** ziyadedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجذع، محركة: قبل الثني كما في الصحاح. قال الليث: الجذع من الدواب والأنعام: قبل أن يثنى بسنة، وهو أول ما يستطاع ركوبه والانتفاع به. وهي بهاء. قال الجوهري وابن سيده، والجذع: اسم له في زمن، وليس بسن تنبت أو تسقط، زاد ابن سيده: وتعاقبها أخرى. وقال الأزهري: أما الجذع فإنه يختلف في أسنان الإبل والخيل والبقر والشاء، وينبغي أن يفسر قول العرب فيه تفسيرا مشبعا، لحاجة الناس إلى معرفته في أضاحيهم وصدقاتهم وغيرها.
 فأما البعير فإنه يجذع لاستكماله أربعة أعوام، ودخوله في السنة الخامسة، وهو قبل ذلك حق، والذكر جذع، والأنثى جذعة، وهي التي أوجبها النبي صلى الله عليه وسلم في صدقة الإبل إذا جاوزت ستين، وليس في صدقات الإبل سن فوق الجذعة، ولا يجزئ الجذع من الإبل في الأضاحي. وأما الجذع في الخيل، فقال ابن الأعرابي: إذا استتم الفرس سنتين ودخل في الثالثة فهو جذع، وإذا استتم الثالثة ودخل في الرابعة فهو ثني.
 وأما الجذع من البقر، فقال ابن الأعرابي: إذا طلع قرن العجل وقبض عليه فهو عضب، ثم هو بعد ذلك جذع، وبعده ثني، وبعده رباع، وقيل: لا يكون الجذع من البقر حتى يكون له سنتان، وأول يوم من الثالثة، ولا يجزئ الجذع من البقر في الأضاحي.

  وأما الجذع من الضأن فإنه يجزئ في الضحية. وقد اختلفوا في وقت إجذاعه: فقال: أبو زيد في أسنان الغنم، المعزى، خاصة، إذا أتى عليها الحول فالذكر تيس، والأنثى عنز، ثم يكون جذعا في السنة الثانية، والأنثى جذعة، ثم ثنيا في الثالثة، ثم رباعيا في الرابعة، ولم يذكر الضأن. وقال ابن الأعرابي: الجذع من الغنم لسنة، ومن الخيل لسنتين، قال: والعناق تجذع لسنة، وربما أجذعت العناق قبل تمام السنة للخصب، فتسمن، فيسرع إجذاعها، فهي جذعة لسنة، وثنية لتمام سنتين. وقال ابن الأعرابي في الجذع من الضأن: إن كان ابن شابين أجذع لستة أشهر إلى سبعة أشهر، وإن كان ابن هرمين أجذع لثمانية أشهر إلى عشرة أشهر. وقد فرق ابن الأعرابي بين المعز والضأن في الإجذاع، فجعل الضأن أسرع إجذاعا، قال الأزهري: وهذا إنما يكون مع خصب السنة، وكثرة اللبن والعشب. قال: وإنما يجزئ الجذع من الضأن في الأضاحي لأنه ينزو فيلقح، قال: وهو أول ما يستطاع ركوبه. وإذا كان من المعزى لم يلقح حتى يثنى. وقيل: الجذع من المعز لسنة، ومن الضأن لثمانية أشهر أو لتسعة. وقيل لابنة الخس: هل يلقح الجذع، قالت: لا، ولا يدع. والجذع: الشاب الحدث. ومنه قول ورقة بن نوفل:
  يا ليتني فيها جذع أي ليتني أكون شابا حين تظهر نبوته حتى أبالغ في نصرته. وقال دريد بن الصمة:
  يا ليتني فيها جذع
  أخب فيها وأضع
  أقود وطفاء الزمع
  كأنها شاة صـدع ج: جذاع، بالكسر، وجذعان، بالضم، كما في الصحاح. وفي اللسان: والجمع جذع وجذعان، الأخير بالكسر وبالضم. قلت: الضم عن يونس، وفي العباب: وزاد يونس جذاع، بالضم، وأجذاع، وجمع الجذعة جذعات. ومن المجاز: أهلكهم الأزلم الجذع، أي الدهر، قال لقيط الإيادي:
  يا قوم بيضتكم لا تفضحن بهاإني أخاف عليها الأزلم الجذعا كذا في الصحاح. قال وأما قول الشاعر، وهو الأخطل يمدح بشر بن مروان:
  يا بشر لو لم أكن منكم بمنزلةألقى علي يديه الأزلم الجذع ويروى يديه علي فيقال الدهر، ويقال: هو الأسد. وفي اللسان: وهذا القول خطأ. قال ابن بري: قول من قال: إن الأزلم الجذع: الأسد ليس بشيء.
 ويقال: لا آتيك الأزلم الجذع، أي لا آتيك أبدا، لأن الدهر أبدا جديد، كأنه فتي لم يسن.

  ومن المجاز: أم الجذع: الداهية، وهو من ذلك. ومن المجاز: الدهر جذع أبدا، أي جديد، كأنه شاب لا يهرم. وقال ثعلب: الجذع من قولهم: الأزلم الجذع: كل يوم وليلة. هكذا حكاه. قال ابن سيده: ولا أدري وجهه. والجذعمة: الصغيرة، وأصلها جذعة، والميم زائدة للتوكيد، كالتي في: زرقم، وفسحم، وستهم ودردم، ودلقم، وشجعم، وصلدم، وضرزم، ودقعم، وحصرم للبخيل، وعرزم، شدقم، وعلقم، وجلعم، وجلهم وصلخدم، وحلقوم. وفي حديث علي رضي الله عنه أنه قال: أسلم - والله - أبو بكر وأنا جذعمة أقول فلا يسمع، فكيف أكون أحق بمقام أبي بكر رضي الله عنه? أي جذع حديث السن غير مدرك. وفي تاء الجذعمة وجهان: أحدهما المبالغة، والثاني التأنيث، على تأويل النفس أو الجثة. وجذع الدابة، كمنع: حبسها على غير علف، نقله الجوهري، وأنشد للعجاج:
  كأنه من طول جذع العفس
  ورملان الخمس بعد الخمس
  ينحت من أقطاره بفأس والمجذوع: الذي يحبس على غير مرعى، ويروى بالدال المهملة أيضا، عن أبي الهيثم، وهما لغتان، وقد تقدم وجذع بين البعيرين، إذا قرنهما في قرن، أي حبل. كذا في النوادر.
 والجذاع، ككتاب: أحياء من بني سعد، مشهورون بهذا اللقب، وخص أبو عبيد بالجذاع رهط الزبرقان. قال المخبل يهجو الزبرقان:
  تمنى حصين أن يسود جذاعه                      فأمسى حصين قد أذل وأقهرا أي قد صار أصحابه أذلاء مقهورين، ورواه الأصمعي: قد أذل وأقهرا، فأقهر في هذا لغة في قهر، أو يكون أقهر: وجد مقهورا، وقد تقدم البحث فيه في قهر.
 وجذعان الجبال، بالضم: صغارها. قال ذو الرمة يصف السراب.

  وقد خنق الآل الشعاف، وغرقت                      جواريه جذعان القضاف النوابك القضاف: جمع قضفة، وهي قطعة من الأرض مرتفعة، ليست بطين ولا حجارة، ويروى: البراتك وهي مثل القضاف. قال شيخنا: جذعان الجبال، هكذا في النسح العتيقة، وبعض أرباب الحواشي قد حرفه بالميم فقال: الجمال، وهو غلط. وقال ابن شميل: ذهبوا جذع مذع، كعنب، مبنيتين بالفتح، أي تفرقوا في كل وجه لغة في خذع، بالخاء المعجمة.

  والجذع، بالكسر: ساق النخلة وقال بعضهم: لا يسمى جذعا إلا بعد يبسه. وقيل: إلا بعد قطعه، وقيل: لا يختص باليابس ولا بما قطع، لقوله تعالى:  وهزي إليك بجذع النخلة  ورد بأنه كان يابسا في الواقع، فلا تدل الآية على تقييد ولا إطلاق، كما حرر في تفسير البيضاوي وحواشيه. وفي الحديث: يبصر أحدكم القذى في عين أخيه، ويدع الجذع في عينيه والجمع أجذاع وجذوع. وجذع بن عمرو الغساني مشهور، ومنه خذ من جذع ما أعطاك يقال: كانت غسان تؤدي كل سنة إلى ملك سليح دينارين من كل رجل، وكان الذي يلي ذلك سبطة بن المنذر السليحي، فجاء سبطة إلى جذع يسأله الدينارين، فدخل جذع منزله، فخرج مشتملا بسيفه، فضرب به سبطة حتى برد، وقال: خذ من جذع ما أعطاك، وامتنعت غسان من هذه الإتاوة بعد ذلك، وهذا هو المعول عليه في أصل المثل: قاله الصاغاني.
 قلت: والذي في كتاب الأمثال للأصمعي: جذع: رجل من أهل اليمن كان الملك فيهم، ثم انتقل إلى سليح، فجاؤا يصدقونهم، فساموهم أكثر مما عليهم، فقال ثعلبة - وهو أخر جذع -: هذاك جذع، فاذهب إليه حتى يعطيك ما سألت، فأتاه فقال: هذا سيفي محلى فخذه. فناوله جفنه، ثم انتضاه فضربه حتى قتله، فقال ثعلبة أخوه: خذ من جذع ما أعطاك. أو أصل المثل أنه أعطى بعض الملوك سيفه رهنا فلم يأخذه منه، وقال: اجعل هذا في كذا من كذا، أي من أمك فضربه به فقتله، وقاله، وهكذا أورده الجوهري، وتبعة صاحب اللسان، قال الصاغاني بعد ما نقل الوجه الأول: يضرب في اغتنام ما يجود به البخيل.
 وفي الصحاح: تقول لولد الشاة في السنة الثانية وللبقر أي لولد البقر وذوات الحافر في السنة الثالثة، وللإبل في السنة الخامسة: أجذع إجذاعا.
 قلت: وتقدم تحقيقه قريبا في أول المادة، فأغناها عن ذكره ثانيا.
 وقال ابن عباد: المجذع:، كمكرم ومعظم: كل ما لا أصل له ولا ثبات، ولو قال: كمحصن بدل كمكرم، كما فعله الصاغاني، لأشار إلى لحوقه بنظائره التي جاءت على هذا الباب، وقد ذكر في سهب، ولفج، وسيأتي بعض ذلك أيضا.
 قال: وخروف متجاذع: وان، من الإجذاع، هكذا في نسخ العباب: وان، بالواو، وفي التكملة: دان بالدال، ومثله في الأساس، ولعله الصواب. ومما يستدرك عليه: الجذوعة، بالضم: الاسم من الإجذاع. وقوله - أنشده ابن الأعرابي -:
  إذا رأيت بازلا صـار جـذع
  فاحذر وإن لم تلق حتفا أن تقع فسره فقال: معناه: إذا رأيت الكبير يسفه سفه الصغير، فاحذر أن يقع البلاء، وينزل الحتف. وقال غير ابن الأعرابي: معناه إذا رأيت الكبير قد تحاتت أسنانه فذهبت، فإنه قد فني وقرب أجله فاحذر - وإن لم تلق حتفا - أن تصير مثله، واعمل لنفسك قبل الموت ما دمت شابا.

  وقولهم: فلان في هذا الأمر جذع: إذا كان أخذ فيه حديثا، نقله الجوهري والزمخشري، وهو مجاز. وأعدت الأمر جذعا: أي جديدا كما بدأ، وهو مجاز أيضا. وفر الأمر جذعا: أي بدئ، وفر الأمر جذعا: أي أبدأه. وإذا طفئت حرب بين قوم، فقال: بعضهم: إن شئتم أعدناها جذعة، أي أول ما يبتدأ فيها، وكل ذلك مجاز. وتجاذع الرجل: أرى أنه جذع، على المثل، قال الأسود:
  فإن أك مدلولا علي فـإنـنـي                      أخو الحرب، لا قحم ولا متجاذع وأجذعه: حبسه، بالذال، وبالدال. نقله الجوهري. وجذع الشيء يجدعه جذعا: عفسه ودلكه.
 والمجذوع: المحبوس على غير مرعى. وجذع الرجل عياله، إذا حبس عنهم خيرا، ويروى بالدال، وقد تقدم. والجذع، بالكسر: سهم السقف. وجذاع الرجل، ككتاب: قومه، لا واحد له.
 وجذيع، كزبير: اسم. وأبو أحمد عبد السلام بن علي بن عمر المرابط عرف بالجذاع، كشداد، روى عن أبي بكر بن زياد النيسابوري، وعنه أبو القاسم الأزهري، ذكره ابن السمعاني.

##### Türkçe

**الجذع**، harekeli: **الصحاح**’ta olduğu gibi, **الثني**’den önce. **الليث** dedi: **الجذع** binek hayvanlarından ve davarlardan: bir yıl ile **يثنى** olmadan önce; o, binilmesi ve ondan yararlanılması mümkün olan ilk şeydir. Ve o, **هاء** iledir. **الجوهري** ve **ابن سيده** dedi: ve **الجذع**: bir zamanda onun için bir addır; ne biten ne de düşen bir diştir; **ابن سيده** ekledi: ve onun ardından başkaları ardı ardına gelir. **الأزهري** dedi: Amma **الجذع** ise, deve, at, sığır ve koyunun dişlerinde farklılık gösterir; ve Arapların onda söyledikleri söz, insanların kurbanlarında, sadakalarında ve başkalarında onu bilmeye ihtiyaçları sebebiyle, doyurucu bir açıklama ile açıklanmalıdır.

Ama deveye gelince, dört yılı tamamlayıp beşinci yıla girmesiyle **يجذع** olur; bundan önce ise **حق**tır; erkek **جذع**dır, dişi **جذعة**dır; o, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in, deve sadakasında altmışı aştığında vacip kıldığıdır; deve sadakalarında **الجذعة**’nin üstünde bir yaş yoktur; ve develerden **الجذع** kurbanlarda yeterli olmaz. Ata gelince, atlarda **الجذع** hakkında **ابن الأعرابي** dedi: at iki yılını tamamlayıp üçüncüye girerse o **جذع**dır; üçüncüyü tamamlayıp dördüncüye girerse o **ثني**dir.

Sığırlardan **الجذع**a gelince, **ابن الأعرابي** dedi: buzağının boynuzu çıktığında ve ona el ile kavranıldığında o **عضب**tır; sonra bundan sonra **جذع** olur; ondan sonra **ثني**; ondan sonra **رباع**; ve denildi ki: sığırlardan **الجذع** olmaz, ta ki onun iki yılı olup üçüncünün ilk günü oluncaya kadar; ve sığırlardan **الجذع** kurbanlarda yeterli olmaz.

Koyundan **الجذع**a gelince, o kurbanda yeterli olur. Ve onun **إجذاعه** vaktinde ihtilaf ettiler: şöyle dedi: **أبو زيد** koyunun dişlerinde, özellikle **المعزى**da: üzerinden bir yıl geçtiğinde erkek **تيس**tir, dişi **عنز**dır; sonra ikinci yılda **جذع** olur, dişi **جذعة**; sonra üçüncüde **ثني**; sonra dördüncüde **رباعي**; ve **الضأن**ı zikretmedi. **ابن الأعرابي** dedi: koyundan **الجذع** bir yıl içindir, atlardan iki yıl içindir; dedi: ve **العناق** bir yıl için **تجذع** olur; ve bazen **العناق** yıl tamamlanmadan, bolluk sebebiyle **أجذعت** olur; böylece semirir, onun **إجذاع**ı hızlanır; o, bir yıl için **جذعة**dır, iki yılın tamamlanması için **ثنية**dir. **ابن الأعرابي** **الضأن**dan **الجذع** hakkında dedi: eğer iki gençten doğmuşsa altı aydan yedi aya kadar **أجذع** olur; eğer iki yaşlıdan doğmuşsa sekiz aydan on aya kadar **أجذع** olur. **ابن الأعرابي**, **المعز** ile **الضأن** arasında **الإجذاع**da ayırım yaptı; böylece **الضأن**ı **إجذاع** bakımından daha hızlı kıldı. **الأزهري** dedi: bu ancak yılın bolluğu, sütün ve otun çokluğu ile olur. Dedi: **الضأن**dan **الجذع**ın kurbanlarda yeterli oluşu ancak şundandır: o sıçrar da dölleyip gebe bırakır. Dedi: ve o, binilmesi mümkün olan ilk şeydir. Ve eğer **المعزى**dan olursa, **يثنى** oluncaya kadar dölleyip gebe bırakmaz. Ve denildi ki: **المعز**dan **الجذع** bir yıl içindir; **الضأن**dan sekiz ay için yahut dokuz için. **ابنة الخس**’e denildi: **الجذع** dölleyip gebe bırakır mı? Dedi: hayır; ve bırakmaz da. Ve **الجذع**: genç, yeni yetme. Ondandır **ورقة بن نوفل**’in sözü:
  “Keşke onda **جذع** olsaydım” yani: nübüvveti ortaya çıktığında genç olsaydım da, onun yardımında ileri gideyim. **دريد بن الصمة** dedi:
  “Keşke onda **جذع** olsaydım
  onda koşup atılsaydım
  **وطفاء الزمع**’ı sürerdim
  sanki o, yarık bir koyun gibidir”
**ج**: **جذاع** (kesre ile) ve **جذعان** (damme ile), **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللسان**’da: ve çoğul **جذع** ve **جذعان**dır; sonuncusu kesre ile ve damme iledir. Dedim: damme **يونس**’tandır. **العباب**’da: ve **يونس** **جذاع**ı (damme ile) ve **أجذاع**ı artırdı; ve **الجذعة**’nin çoğulu **جذعات**tır. Mecazdandır: **الأزلم الجذع** onları helak etti; yani **الدهر**. **لقيط الإيادي** dedi:
  “Ey kavmim, beyazlığınızı onunla rezil etmeyin;
  ben onun üzerine **الأزلم الجذعا**’dan korkuyorum”
**الصحاح**’ta böyledir. Dedi: şairin sözüne gelince—o **الأخطل**’dır, **بشر بن مروان**’ı över:
  “Ey **بشر**! eğer sizden bir menzilde olmasaydım,
  **الأزلم الجذع** onun iki eliyle üzerime atardı”
ve “onun iki eli üzerime” diye rivayet olunur; böylece **الدهر** denir; ve denir ki: o **الأسد**’dir. **اللسان**’da: ve bu söz hatadır. **ابن بري** dedi: “**الأزلم الجذع**: **الأسد**” diyenin sözü bir şey değildir.

Ve denilir: “Sana **الأزلم الجذع** gelmem”; yani sana asla gelmem; çünkü **الدهر** ebediyen yenidir; sanki yaşlanmamış bir delikanlıdır.

Mecazdandır: **أم الجذع**: musibet; ve o bundandır. Mecazdandır: **الدهر جذع** ebediyen; yani yeni; sanki ihtiyarlamayan bir gençtir. **ثعلب** dedi: **الجذع**, onların “**الأزلم الجذع**” sözündendir: her gün ve gece. Onu böyle rivayet etti. **ابن سيده** dedi: onun yönünü bilmiyorum. Ve **الجذعمة**: küçük olan; aslı **جذعة**dır; **الميم** pekiştirme için ziyadedir; şu kelimelerdeki gibi: **زرقم** ve **فسحم** ve **ستهم** ve **دردم** ve **دلقم** ve **شجعم** ve **صلدم** ve **ضرزم** ve **دقعم** ve cimri için **حصرم** ve **عرزم** **شدقم** ve **علقم** ve **جلعم** ve **جلهم** ve **صلخدم** ve **حلقوم**. **علي** رضي الله عنه hadîsinde, dedi ki: “Vallahi **أبو بكر** Müslüman oldu, ben ise **جذعمة** idim; söylerdim de işitilmezdi; öyleyse nasıl **أبو بكر** رضي الله عنه’un makamına daha layık olayım?” yani: yaşça yeni, idrake ermemiş **جذع**. **الجذعمة**’nin **تاء**sında iki vecih vardır: birincisi mübalağa, ikincisi te’nîs; nefis yahut ceset te’vili üzere. Ve **جذع** hayvanı, **منع** gibi: onu yem olmaksızın hapsetti; **الجوهري** onu nakletti; ve **العجاج**’dan okudu:
  “Sanki **العفس**’in uzun süre **جذع** edilmesinden
  ve beşten sonra beşin kumluğundan
  baltayla kenarlarından yontar”
Ve **المجذوع**: otlak olmaksızın hapsedilen kimsedir; ve **الدال**’ı **المهملة** ile de rivayet olunur, **أبو الهيثم**’den; ikisi iki lugattır; ve daha önce geçti. Ve iki devenin arasında **جذع** etti: onları bir **قرن**da, yani bir ipte, birbirine bağladığında. **النوادر**’de böyledir.

Ve **الجذاع** ( **كتاب** gibi): **بني سعد**’dan, bu lakapla meşhur kabilelerdir; **أبو عبيد**, **الجذاع** ile **الزبرقان**’ın topluluğunu tahsis etti. **المخبل**, **الزبرقان**’ı hicvederek dedi:
  “**حصين**, **جذاعه**’ına efendi olmayı temenni etti;
  derken **حصين** zelil olmuş ve kahredilmiş olarak akşama erdi”
yani: ashabı zeliller, kahredilmişler oldu. Ve **الأصمعي** onu şöyle rivayet etti: “zelil olmuş ve kahredilmiş”; böylece **أقهر** bunda, **قهر**’de bir lugattır; yahut **أقهر**: “kahredilmiş buldu” olur; ve onun araştırması **قهر** maddesinde daha önce geçti.

Ve dağların **جذعان**ı (damme ile): onların küçükleridir. **ذو الرمة**, serabı vasfederek dedi:

  “Ve **الآل** **الشعاف**’ı boğdu; ve onun akıntıları boğuldu:
  **القضاف**’ın **جذعان**ı, **النوابك**”
**القضاف**: **قضفة**’nin çoğuludur; o, yerden bir parçadır, yüksekçe; ne çamurdur ne de taşlar. Ve “**البراتك**” diye rivayet olunur; o, **القضاف** gibidir. Şeyhimiz dedi: dağların **جذعان**ı; eski nüshalarda böyledir; ve haşiye erbabından bazıları onu **الميم** ile tahrif edip “**الجمال**” dedi; o yanlıştır. **ابن شميل** dedi: “**جذع مذع**” gittiler; **عنب** gibi; ikisi de fetha üzere bina edilmiştir; yani her yöne dağıldılar; **خذع**’da ( **الخاء** **المعجمة** ile) bir lugattır.

Ve **الجذع**, kesre ile: hurma ağacının gövdesi. Bazıları dedi ki: ancak kurumasından sonra **جذع** diye adlandırılır. Ve denildi ki: ancak kesilmesinden sonra. Ve denildi ki: ne kurumuşa ne de kesilene mahsustur; Yüce Allah’ın sözü sebebiyle: “Ve kendine hurma ağacının **جذع**’ını salla.” Buna, gerçekte kuru olduğu şeklinde cevap verildi; dolayısıyla âyet ne kayıtlamaya ne de mutlaklığa delâlet eder; Beyzâvî tefsirinde ve hâşiyelerinde tahkik edildiği üzere. Ve hadiste: “Sizden biri kardeşinin gözündeki çöpü görür de kendi gözündeki **الجذع**’ı bırakır.” Çoğulu **أجذاع** ve **جذوع**’dur. Ve **جذع بن عمرو الغساني** meşhurdur; ve ondan: “**خذ من جذع ما أعطاك**” denilir: Gassân her yıl Süleyh kralına her adamdan iki dinar verirdi; bunu yürüten de Süleyhî Münzir’in oğlu Sebṭa idi. Sebṭa iki dinarı istemek üzere **جذع**’a geldi; **جذع** evine girdi, sonra kılıcına bürünmüş olarak çıktı; onunla Sebṭa’ya vurdu, ta ki soğuyuncaya kadar; ve dedi ki: “**خذ من جذع ما أعطاك**”. Bundan sonra Gassân bu vergiye karşı koydu; meselin aslında dayanılan da budur: Sâğânî söyledi.

Dedim: Asmaî’nin **كتاب الأمثال**’inde olan şudur: **جذع**: Yemen ehlinden bir adam; krallık onlardaydı, sonra Süleyh’e geçti; onlar da onlara sadaka verirlerdi; onlar da üzerlerindekinden daha fazlasını onlara yüklediler. Sa‘lebe dedi ki — o, **جذع**’ın kardeşidir —: “Şu **جذع**’dır; ona git, ta ki senden istediğini sana versin.” Ona geldi; o da dedi ki: “Bu, süslü kılıcımdır; al.” Ona kınını uzattı, sonra onu çekti ve ona vurdu, ta ki onu öldürünceye kadar. Kardeşi Sa‘lebe dedi ki: “**خذ من جذع ما أعطاك**”. Yahut meselin aslı şudur: Bazı krallara kılıcını rehin olarak verdi de onu ondan almadı; ve dedi ki: “Bunu şunun şusuna koy,” yani annene; bununla ona vurdu da onu öldürdü ve onu söyledi. Cevherî onu böylece nakletti; Lisân sahibinin de tâbiliği (ona uyması) böyledir. Sâğânî birinci vechi naklettikten sonra dedi ki: Cimrinin cömertçe verdiğini ganimet bilmek hakkında darb-ı mesel yapılır.

Ve **الصحاح**’ta: Koyun yavrusuna ikinci yılda, sığıra — yani sığır yavrusuna — ve toynaklılara üçüncü yılda, deveye beşinci yılda: “**أجذع**” denir, “**إجذاعا**”.

Dedim: Onun tahkiki az önce maddenin başında geçti; böylece onu ikinci defa zikretmekten müstağni kıldı.

İbn Abbâd dedi ki: **المجذع**: **مكرم** ve **معظم** gibi: aslı ve sebatı olmayan her şey. Eğer **مكرم** yerine — Sâğânî’nin yaptığı gibi — **محصن** deseydi, bu bâb üzere gelen benzerlerine iltihakına işaret ederdi; o, **سهب**’de ve **لفج**’de zikredildi; bunun bir kısmı da ileride gelecektir.

Dedi ki: **وخروف متجاذع**: **وان**, **الإجذاع**’dan; **العباب** nüshalarında böyledir: **وان**, **الواو** ile; **التكملة**’de: **دان**, **الدال** ile; **الأساس**’ta da böyledir; belki de doğru olan odur. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **الجذوعة**, damme ile: **الإجذاع**’dan isim. Ve onun sözü — İbnü’l-A‘râbî onu inşâd etti —:

  Eğer bir **بازلا** görürsen, **جذع** oldu,
  Sakın; ve eğer bir helâke rastlamasan da düşmekten sakın.

Onu tefsir etti ve dedi ki: Manası: büyüğün küçüğün sefihliğiyle sefihleştirdiğini görürsen, belânın düşmesinden ve helâkin inmesinden sakın. İbnü’l-A‘râbî’den başkası dedi ki: Manası: büyüğün dişleri dökülüp gittiğini görürsen, o artık tükenmiştir ve eceli yaklaşmıştır; sakın — helâke rastlamasan da — onun gibi olmaktan; ve genç olduğun müddetçe ölümden önce kendin için amel et.

Ve onların sözü: “Falan bu işte **جذع**”: eğer onda yeni başlamış ise; Cevherî ve Zemahşerî nakletti; bu mecazdır. “İşi **جذع** olarak iade ettim”: yani başladığı gibi yeni olarak; bu da mecazdır. “İş **جذع** olarak kaçtı”: yani başlandı; ve “iş **جذع** olarak kaçtı”: yani onu başlattı. Ve eğer bir kavim arasında bir savaş söner de bazıları derse: “İsterseniz onu **جذعة** olarak iade ederiz,” yani onda ilk başlanılan hâl üzere; bunların hepsi mecazdır. “Adam **تجاذع** etti”: sanıyorum ki o, mesel üzere, onun **جذع** olduğunu gösterdi. Esved dedi ki:

  Eğer bana karşı nazlı kılınmış isem, şüphesiz ben
  Savaşın kardeşiyim; ne korkak ne de **متجاذع**.

Ve “**أجذعه**”: onu hapsetti; **الذال** ile ve **الدال** ile. Cevherî nakletti. “Şeyi **جذع** etti, onu **يجدعه** **جذعا**”: onu ezdi ve ovdu.

Ve **المجذوع**: otlak olmaksızın hapsedilmiş olan. Ve “adam, ailesine **جذع** etti”: eğer onlardan hayrı alıkoyduysa; **الدال** ile de rivayet edilir; ve geçti. Ve **الجذع**, kesre ile: tavan kirişi oku. Ve **جذاع** adam, **كتاب** gibi: kavmi; onun tekili yoktur.

Ve **جذيع**, **زبير** gibi: bir isim. Ve Ebû Ahmed Abdüsselâm b. Ali b. Ömer el-Murâbıt, **الجذاع** diye tanındı, **شداد** gibi; Ebû Bekir b. Ziyâd en-Nîsâbûrî’den rivayet etti; ondan da Ebü’l-Kâsım el-Ezherî (rivayet etti); İbnü’s-Sem‘ânî onu zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

اجذع
4 اجذع ذ , (S, Mgh, Msb, K,) inf. n. اـِجْذَاعٌ, (Mgh, Msb,) He (a beast) became such as is denoted by the term جَذَعٌ; (TA;) said of the offspring of the sheep or goat, he became in his second year; of that of the cow, and of a solidhoofed beast, he became in his third year; and of that of the camel, he became in his fifth year: (S, Msb, K:) but sometimes, when said of the offspring of the ewe, it means he became six months old, or nine months old; and such is allowable as a victim for sacrifice: (S:) IAar says, it denotes a time, not a tooth (Mgh, Msb) growing or falling out: (Msb:) and said of a she-goat, اجذعت means she became a year old, and sometimes, less than a year, by reason of plenty of food; and of a sheep, اجذع means, when from young parents, he became from six months old to seven; and when from very old parents, from eight months old to ten. (Mgh, Msb.) [See جَذَعٌ, below.]

تجاذع
6 تجاذع ذ (tropical:) He (a man) pretended to be a جَذَع [or youth]. (TA.)

جِذْعٌ
جِذْعٌ ذ The trunk of a palm-tree: (S, * Msb, K:) or, accord to some, only after it has become dry: or, accord. to some, only after it has been cut: (TA:) or the trunk of a tree when the head has gone: (Ham p. 656:) in the Kur, xix. 23, it is applied to the trunk of a palm-tree which had become dry and was without a head; (Bd;) therefore this does not indicate any restriction nor the contrary: (TA:) pl. [of pauc.] أجْذَاعٌ (Msb) and [of mult.] جُذُوعٌ. (S, Msb.) ― -b2- The beam of a roof. (Msb, TA.)

جَذَعٌ
جَذَعٌ ذ A beast (Lth, Mgh) before the ثَنِىّ [q. v.], (Lth, S, Mgh, Msb, K,) by one year; when it may for the first time be ridden and used: (Lth:) fem. with ة: (S, Mgh, Msb, K:) pl. masc. [of pauc.] أجْذَاعٌ (Yoo, O) and [of mult.] جُذْعَانٌ (Yoo, S, Mgh, Msb, K) and جِذْعَانٌ (L, Msb) and جِذَاعٌ (S, Mgh, Msb, K) and جُذَاعٌ; (Yoo, O;) and pl. fem. جَذَعَاتٌ: (S, Msb:) it is a name applied to the beast in a particular time, not denoting a tooth growing or falling out: (S, K:) but it differs in its application to different kinds of beasts: (Az:) applied to a sheep or goat, it means a year old; (IAar;) in his second year: (Mgh:) or, applied to a sheep, a year old; and sometimes less than a year, by reason of plenty of food; (IAar;) or eight months old, (Az, Mgh, TA,) or nine; (TA;) or, when from young parents, from six months old to seven; and when from very old parents from eight months old to ten; (IAar, Mgh;) and the sheep thus called is a satisfactory victim for sacrifice: (Mgh, TA:) and applied to a goat, a year old; (Az, Mgh;) or in its second year; (AZ;) but the goat thus called is not a satisfactory victim for sacrifice: (Mgh:) applied to a bull, it means in like manner in his second year; (Mgh;) or in his third year; and the bull thus called is not a satisfactory victim for sacrifice: (TA:) applied to a horse, it means in his third year; (IAar;) or in his fourth year: (Mgh:) [but see قَارِحٌ:] and applied to a camel, in his fifth year; (Az, Mgh;) fem. with ة; and this (a جذعة) is what must be given for the poor-rate when the camels are more than sixty. (Az, TA.) [See also شَصَرٌ.] ― -b2- A youth, or young man. (K.) ― -b3- (assumed tropical:) One who is light-witted, or weak and stupid, like a youth: opposed in this sense to بَازِلٌ as meaning “ old: ” (IAar, TA:) or one whose teeth have fallen out, here and there, [as though likened to a beast thus termed that has shed some of his first teeth,] because he has drawn near to his appointed term of life. (TA: [but it is not quite clear whether this explanation relate to جذع or to بازل.]) ― -b4- (tropical:) [A novice, or recent beginner.] You say, فُلَانٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ جَذَعٌ (tropical:) [Such a one, in this affair, is a novice, or recent beginner,] when he has begun it recently. (S, Z.) ― -b5- الدَّهْرُ جَذَعٌ أَبَدًا (tropical:) Time, or fortune, is ever new, like a youth. (K, * TA.) ― -b6- Hence, (TA,) الأَزْلَمُ الجَذَعُ (tropical:) Time, or fortune; (S, K;) as in the saying, أَهْلَكَهُمُ الأَزْلَمُ الجَذَعُ (tropical:) Time, or fortune, destroyed them; and لَا آتِيكَ الأَزْلَمَ الجَذَعَ (tropical:) I will not come to thee ever. (TA.) [See also art. زلم.] And accord. to some, (S,) The lion: (S, K:) but this is a mistake. (IB, L.) ― -b7- And hence, (TA,) أُمُّ الجَذَعِ (tropical:) Calamity, or misfortune. (K, TA.) ― -b8- أَعَدْتُ الأَمْرَ جَذَعًا (tropical:) I renewed the thing, or affair, as it was at the first: as, for instance, a war which had been extinguished. (TA.) And فَرَّ الأَمْرَ جَذَعًا [signifies, in like manner, (tropical:) He recommenced the thing: or] he commenced the thing. (TA.) And فُرَّ الأَمْرُ جَذَعًا (tropical:) The thing was commenced: (TA:) or the thing returned to its first state; it recommenced. (K in art. فر.) ― -b9- جُذْعَانُ الجِبَالِ (assumed tropical:) Small mountains. (K.)

جُذُوعَةٌ
جُذُوعَةٌ ذ [The state of being what is denoted by the term جَذَعٌ;] a subst. from اـِجْذَاعٌ [inf. n. of اجذع]. (TA.)

جَذْعَمَةٌ
جَذْعَمَةٌ ذ Young; (S, K, * TA;) not arrived at puberty: (TA:) originally جَذْعَةٌ; (S, K;) the م being augmentative: (S:) the ة is either to give intensiveness to the meaning, or to denote the fem. gender; the word being considered as implying the meaning of نَفْسٌ or جُثَّةٌ. (TA.)

خَرُوفٌ مُتَجَاذِعٌ
خَرُوفٌ مُتَجَاذِعٌ ذ [A lamb approaching the age in which the term جَذَعٌ is applied to him: expl. in some copies of the K by دَانٍ: in others, by وَانٍ:] in the copies of the O, expl. by وَانٍ مِنَ الاـِجْذَاعِ: in the TS and in the A, by دَانٍ, which is probably the right reading. (TA.)

##### Türkçe

**اجذع**
4 **اجذع** ذ , (S, Mgh, Msb, K,) mastar adı **اـِجْذَاعٌ**, (Mgh, Msb,) O (bir hayvan) **جَذَعٌ** terimiyle gösterilen hâle geldi; (TA;) koyun yahut keçinin yavrusu hakkında, ikinci yılında oldu; sığırın yavrusu ve tek tırnaklı bir hayvanın yavrusu hakkında, üçüncü yılında oldu; devenin yavrusu hakkında ise, beşinci yılında oldu: (S, Msb, K:) fakat bazen, koyunun yavrusu hakkında söylendiğinde, altı aylık oldu, yahut dokuz aylık oldu demektir; ve böylesi kurbanlık olarak câizdir: (S:) IAar der ki: bu, bir zaman(ı) gösterir; bir dişin (Mgh, Msb) çıkmasını yahut düşmesini değil: (Msb:) ve bir dişi keçi hakkında, **اجذعت** onun bir yaşına geldiği demektir; ve bazen, yiyeceğin bolluğu sebebiyle, bir yıldan daha az (yaşta): ve bir koyun hakkında, **اجذع** (şu demektir:) genç ana-babadan ise altı aylıktan yediye; çok yaşlı ana-babadan ise sekiz aylıktan ona. (Mgh, Msb.) [Aşağıda **جَذَعٌ**’a bak.]

**تجاذع**
6 **تجاذع** ذ (mecaz:) O (bir adam) bir **جَذَع** [yahut genç] gibi görünmeye çalıştı. (TA.)

**جِذْعٌ**
**جِذْعٌ** ذ Bir hurma ağacının gövdesi: (S, * Msb, K:) yahut bazılarına göre, ancak kuruduktan sonra: yahut bazılarına göre, ancak kesildikten sonra: (TA:) yahut başı gitmişken ağacın gövdesi: (Ham s. 656:) Kur’ân’da, xix. 23’te, kurumuş ve başsız kalmış bir hurma ağacının gövdesine uygulanmıştır; (Bd;) öyleyse bu, ne bir tahsisi ne de bunun tersini gösterir: (TA:) cem‘ [azlık] **أجْذَاعٌ** (Msb) ve [çokluk] **جُذُوعٌ**. (S, Msb.) ― -b2- Bir çatının kirişi. (Msb, TA.)

**جَذَعٌ**
**جَذَعٌ** ذ **ثَنِىّ**’den [bkz.] önce (Lth, Mgh) bir yıl ile; (Lth, S, Mgh, Msb, K,) o vakit ilk defa binilebilir ve kullanılabilir: (Lth:) müennesi ة ile: (S, Mgh, Msb, K:) cem‘ müzekker [azlık] **أجْذَاعٌ** (Yoo, O) ve [çokluk] **جُذْعَانٌ** (Yoo, S, Mgh, Msb, K) ve **جِذْعَانٌ** (L, Msb) ve **جِذَاعٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **جُذَاعٌ**; (Yoo, O;) ve cem‘ müennes **جَذَعَاتٌ**: (S, Msb:) bu, hayvana belirli bir zamanda verilen bir addır; bir dişin çıkmasını yahut düşmesini göstermez: (S, K:) fakat farklı hayvan türlerine uygulanışında farklılık gösterir: (Az:) koyuna yahut keçiye uygulandığında, bir yaşında demektir; (IAar;) ikinci yılında: (Mgh:) yahut, koyuna uygulandığında, bir yaşında; ve bazen, yiyeceğin bolluğu sebebiyle, bir yıldan daha az; (IAar;) yahut sekiz aylık, (Az, Mgh, TA,) yahut dokuz; (TA;) yahut, genç ana-babadan ise altı aylıktan yediye; çok yaşlı ana-babadan ise sekiz aylıktan ona; (IAar, Mgh;) ve böyle adlandırılan koyun kurban için yeterli bir kurbanlıktır: (Mgh, TA:) ve keçiye uygulandığında, bir yaşında; (Az, Mgh;) yahut ikinci yılında; (AZ;) fakat böyle adlandırılan keçi kurban için yeterli bir kurbanlık değildir: (Mgh:) boğaya uygulandığında, aynı şekilde ikinci yılında demektir; (Mgh;) yahut üçüncü yılında; ve böyle adlandırılan boğa kurban için yeterli bir kurbanlık değildir: (TA:) ata uygulandığında, üçüncü yılında demektir; (IAar;) yahut dördüncü yılında: (Mgh:) [fakat **قَارِحٌ**’a bak:] ve deveye uygulandığında, beşinci yılında; (Az, Mgh;) müennesi ة ile; ve bu (bir **جذعة**) develer altmıştan fazla olduğunda zekât için verilmesi gereken şeydir. (Az, TA.) [Ayrıca **شَصَرٌ**’a da bak.] ― -b2- Bir delikanlı, yahut genç adam. (K.) ― -b3- (mecaz olduğu varsayılan:) Delikanlı gibi aklı hafif, yahut zayıf ve ahmak olan kimse: bu mânâda “yaşlı” demek olan **بَازِلٌ**’e karşıttır: (IAar, TA:) yahut dişleri yer yer dökülmüş olan kimse; [sanki, ilk dişlerinden bazısını dökmüş olan böyle adlandırılan bir hayvana benzetilmiş gibi,] çünkü ömrünün tayin edilmiş vadesine yaklaşmıştır. (TA: [fakat bu açıklamanın **جذع**’a mı yoksa **بازل**’e mi ait olduğu pek açık değildir.]) ― -b4- (mecaz:) [Acemi, yahut yeni başlamış.] Şöyle dersin: **فُلَانٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ جَذَعٌ** (mecaz:) [Falanca, bu işte acemidir, yahut yeni başlamıştır,] onu yakın zamanda başlattığında. (S, Z.) ― -b5- **الدَّهْرُ جَذَعٌ أَبَدًا** (mecaz:) Zaman, yahut talih, daima genç gibi yenidir. (K, * TA.) ― -b6- Bundan dolayı, (TA,) **الأَزْلَمُ الجَذَعُ** (mecaz:) zaman, yahut talih; (S, K;) şu sözde olduğu gibi: **أَهْلَكَهُمُ الأَزْلَمُ الجَذَعُ** (mecaz:) zaman, yahut talih, onları helâk etti; ve **لَا آتِيكَ الأَزْلَمَ الجَذَعَ** (mecaz:) sana asla gelmeyeceğim. (TA.) [Ayrıca زلم maddesine de bak.] Ve bazılarına göre, (S,) aslan: (S, K:) fakat bu bir hatadır. (IB, L.) ― -b7- Ve bundan dolayı, (TA,) **أُمُّ الجَذَعِ** (mecaz:) musibet, yahut felâket. (K, TA.) ― -b8- **أَعَدْتُ الأَمْرَ جَذَعًا** (mecaz:) şeyi yahut işi, ilk baştaki hâli üzere yeniledim: meselâ sönmüş bir savaş gibi. (TA.) Ve **فَرَّ الأَمْرَ جَذَعًا** [aynı şekilde, (mecaz:) şey’i yeniden başlattı: yahut] şey’i başlattı demektir. (TA.) Ve **فُرَّ الأَمْرُ جَذَعًا** (mecaz:) şey başlatıldı: (TA:) yahut şey ilk hâline döndü; yeniden başladı. (K, فر maddesinde.) ― -b9- **جُذْعَانُ الجِبَالِ** (mecaz olduğu varsayılan:) küçük dağlar. (K.)

**جُذُوعَةٌ**
**جُذُوعَةٌ** ذ [**جَذَعٌ** terimiyle gösterilen şey olma hâli;] **اـِجْذَاعٌ**’dan [**اجذع**’ın mastar adından] bir isim. (TA.)

**جَذْعَمَةٌ**
**جَذْعَمَةٌ** ذ Genç; (S, K, * TA;) bulûğa ermemiş: (TA:) aslı **جَذْعَةٌ**; (S, K;) **م** ziyâde harftir: (S:) **ة** ya mânâyı pekiştirmek içindir yahut müennes cinsi göstermek içindir; kelime, **نَفْسٌ** yahut **جُثَّةٌ** mânâsını içeriyor sayılarak. (TA.)

**خَرُوفٌ مُتَجَاذِعٌ**
**خَرُوفٌ مُتَجَاذِعٌ** ذ [Kendisine **جَذَعٌ** teriminin uygulandığı yaşa yaklaşan bir kuzu: K’nın bazı nüshalarında **دَانٍ** ile; diğerlerinde **وَانٍ** ile açıklanmıştır:] O’nun nüshalarında **وَانٍ مِنَ الاـِجْذَاعِ** ile açıklanmıştır: TS’de ve A’da **دَانٍ** ile; ki bu muhtemelen doğru okuyuştur. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَذَعَ
جَذَعَ A ( n. ac. جَذْع 1 ),
a.  Kept short ( of food: animal ).

أَجْذَعَ
أَجْذَعَ IV ,
a.  Shut up, confined.

b.  Became full-grown.

جِذْع
جِذْع 2 , ( pl. جُذُوْع 27 ,  أَجْذَاْع 38 ),
a.  Trunk of a palm-tree.

جَذَع
جَذَع 4 , ( pl. جِذَاْع 23 ,  جُذَاْع 24 ,  جِذْعَاْن 34 ,  جُذْعَاْن 35 ,  أَجْذَاْع 38 ),
a.  A youth.

b.  Fullgrown ( animal ).

c.  Novice, beginner.

d.  [ acc. Alif ], Anew, afresh; newly.

جُذُوْعَة
جُذُوْعَة 27t ,
a.  Youth, youthfulness, adolescence.

##### Türkçe

جَذَعَ
جَذَعَ A (isim-iş. **جَذْع** 1),
a. Kısa tutuldu (yiyecek hakkında: hayvan).

أَجْذَعَ
أَجْذَعَ IV,
a. Kapatıldı, hapsedildi.

b. Tam büyümüş oldu.

جِذْع
جِذْع 2, (çoğ. **جُذُوْع** 27, **أَجْذَاْع** 38),
a. Hurma ağacının gövdesi.

جَذَع
جَذَع 4, (çoğ. **جِذَاْع** 23, **جُذَاْع** 24, **جِذْعَاْن** 34, **جُذْعَاْن** 35, **أَجْذَاْع** 38),
a. Bir genç.

b. Tam büyümüş (hayvan).

c. Acemi, başlangıç yapan.

d. [acc. Alif], Yeniden, taze olarak; yeni(den).

جُذُوْعَة
جُذُوْعَة 27t,
a. Gençlik, gençlik hâli, ergenlik.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جذع
جَذَعَ - يَجْذَعُ - جَذْع - جُذُوْع
جَذَعَ - يَجْذَعُ + الكائن: يكون له أصل واحد غيرمتفرع: وخاصة النبت والشجر
جَذْع: على وزن "فـَعـْل" اسم فعل من " جَذَعَ - يَجْذَعُ ": وهو أيضاً اسم آلة منه: الأصل الواحد قبل التفرع: وهو في النبات والشجر: الجزء الأسفل من ساق النبات الذي لا يحوي تفرعات خارجة منه
جُذُوْع : جمع" جَذْع "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الانتماء إلى أصل أو نسب أو جذر "، وهي:
آلَ - يَؤوْلُ، نَسَبَ - يَنْسُبُ (نَسَبَ - يَنْسِبُ)، عَجِزَ - يَعْجَزُ، جَذَع َ - يَجْذَعُ، سَبُطَ - يَسْبُط، نَجَلَ - يَنْجُلُ
جذع
	﴿فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة قالت يا ليتني مت قبل هذا وكنت نسيا منسيا (23)﴾ مريم ﴿فناداها من تحتها ألا تحزني قد جعل ربك تحتك سريا (24) وهزي إليك بجذع النخلة تساقط عليك رطبا جنيا (25)﴾ مريم
	﴿قال آمنتم له قبل أن آذن لكم إنه لكبيركم الذي علمكم السحر فلأقطعن أيديكم وأرجلكم من خلاف ولأصلبنكم في جذوع النخل ولتعلمن أينا أشد عذابا وأبقى (71)﴾ طه
مختار الصحاح
● [جذع] ج ذ ع: الجَذَعُ بفتحتين قبل الثني والجمع جُذْعَانٌ و جِذَاعٌ بالكسر والأنثى جَذَعَةٌ والجمع جَذَعَاتٌ و جِذَاعٌ أيضا تقول منه لولد الشاة في السنة الثانية ولولد البقرة والحافر في السنة الثالثة وللإبل في السنة الخامسة أجْذَعُ و الجَذَعُ اسم له في زمن ليس بسن تنبت ولا تسقط وقيل في ولد النعجة أنه يجذع في ستة أشهر أو تسعة أشهر و الجِذْعُ واحد جُذُوعِ النخل و الجَذْعَمَةُ الصغير وفي الحديث ﴿أسلم والله أبو بكر وأنا جذعمة﴾ وأصله جذعة والميم زائدة
الراغب
جذع
- الجذع جمعه جذوع، قال: }في جذوع النخل{ [طه/71].
جذعته: قطعته قطع الجذع، والجذع من الإبل: ما أتت لها خمس سنين، ومن الشاة: ما تمت له سنة. ويقال للدهم الإزالة: الجذع، تشبيها بالجذع من الحيوان.
ملخص اللسان
1.     جَذَع الشيءَ يَجْذَعُه جَذْعاً: عفَسَه ودَلَكه.
2.     الجَذَعُ: الصغير السن.
3.     وأَعَدْتُ الأَمْرَ جَذعاً أَي جَدِيداً كما بَدَأَ.
4.     وفُرَّ الأَمرُ  جَذَعاً أَي بُدئ.
5.     والجِذْعُ: واحد جُذوع النخلة،
6.     والجِذْعُ: هو ساق النخلة،
7.     وجَذَع الرجلَ يَجْذَعُه جَذْعاً: حبَسَه،
8.     المَجْذُوعُ: الذي يُحْبَسُ على غير مَرْعىً.
9.     والجَذَعُ: اسم له في زمن ليس بسِنٍّ تنبُت  ولا تَسْقُط وتُعاقِبُها أُخرى.
10.                        جذع: إِذا  استَتمَّ الفرس سنتين ودخل في الثالثة ،
11.                        الجذع من الغنم لسنة،
12.                        الجذع من الدوابِّ والأَنعام قبل أَن يُثْني بسنة،
13.                        إِذا رأَيت بازِلاً صارَ جَذَعْ  فاحْذر: إِذا رأَيت الكبير يَسْفَه سَفَه الصغير فاحْذَرْ أَن  يقَعَ البلاءَ ويَنزل الحَتْفُ؛
14.                        الجَذَعُ: الدهر  لجِدَّته؛
15.                        لا آتِيكَ الأَزلمَ الجَذَعَ أَي لا  آتيك أبداً لأَنَّ الدهر أَبداً جديد كأَنه فَتِيٌّ لم يُسِنُّ.
16.                        يا لَيْتني فيها جَذَعْ  يعني في نبوَّة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم،
17.                        وجَذَعَ الرجلُ  عِيالَه إِذا حبَس عنهم خيراً.
18.                        والجَذْعُ: حَبْسُ الدابَّة على غير عَلَف؛
19.                        جَذَعْت بين البَعِيرين إِذا قَرَنْتَهَما في قَرَنٍ أَي  في حَبْل.
20.                         وجِذاعُ الرجُل: قوْمهُ لا واحد له؛
21.                        ذهب القومُ جِذَعَ مِذَعَ إِذا تفرَّقوا في كل وجه.
22.                        وجُذْعانُ الجِبال: صِغارُها؛
23.                        جَوارِيه جُذْعانَ القِضافِ النَّوابِك  أَي يَجرِي فيُرِي الشيءَ القَضِيفَ كالنّبَكة في عِظَمِه.
24.                        والجَذْعَمةُ: الصغير.
25.                        وأَنا جذَع  أَي حديث السنِّ غير مُدْرِك
لسان العرب
● - جذع: الجَذَعُ: الصغير السن. والجَذَعُ: اسم له في زمن ليس بسِنٍّ تنبُت  ولا تَسْقُط وتُعاقِبُها أُخرى. قال الأزهري: أَما الجَذَع فإِنه يَختلف  في أَسنان الإِبل والخيل والبقر والشاء، وينبغي أَن يفسر قول العرب فيه  تفسيراً مُشْبعاً لحاجة الناس إِلى مَعرِفته في أَضاحِيهم وصَداقاتهم وغيرها،  فأَما البعير فإِنه يُجْذِعُ لاسْتِكماله أَربعةَ أَعوام ودخوله في السنة  الخامسة، وهو قبْلَ ذلك حِقٌّ؛ والذكر جَذَعٌ والأُنثى جَذَعةٌ وهي التي  أَوجبها النبي، صلى الله عليه وسلم، في صدَقة الإِبل إِذا جاوزَتْ  ستِّين، وليس في صدَقات الإِبل سنٌّ فوق الجَذَعة، ولا يُجزئ الجَذَعُ من  الإِبلِ في الأَضاحِي. وأَما الجَذَع في الخيل فقال ابن الأَعرابي: إِذا  استَتمَّ الفرس سنتين ودخل في الثالثة فهو جذع، وإِذا استتم الثالثة ودخل في  الرابعة فهو ثَنِيٌّ، وأَما الجَذَعُ من البقر فقال ابن الأَعرابي: إِذا طلَع  قَرْنُ العِجْل وقُبِض عليه فهو عَضْبٌ، ثم هو بعد ذلك جذَع، وبعده  ثَنِيٌّ، وبعده رَباعٌ، وقيل: لا يكون الجذع من البقر حتى يكون له سنتانِ  وأَوّل يوم من الثالثة، ولا يجزئ الجذع من البقر في الأَضاحي. وأَما الجَذَعُ  من الضأْن فإِنه يجزئ في الضحية، وقد اختلفوا في وقت إِجذاعه، فقال أَبو  زيد: في أَسنان الغنم المِعْزى خاصّة إِذا أَتى عليها الحول فالذكر تَيْسٌ  والأُنثى عَنْز، ثم يكون جذَعاً في السنة الثانية، والأُنثى جذعة، ثم  ثَنِيًّا في الثالثة ثم رَباعيّاً في الرابعة،ولم يذكر الضأْن. وقال ابن  الأَعرابي: الجذع من الغنم لسنة، ومن الخيل لسنتين، قال: والعَناقُ يُجْذِعُ  لسنة وربما أَجذعت العَناق قبل تمام السنة للخِصْب فتَسْمَن فيُسْرِع  إِجذاعها، فهي جَذَعة لسنة، وثَنِيَّة لتمام سنتين: وقال ابن الأَعرابي في  الجذع من الضأْن: إِن كان ابن شابَّيْن أَجْذَعَ لستة أَشهر إِلى سبعة أَشهر،  وإِن كان ابن هَرِمَيْن أَجْذَعَ لثمانية أَشهر إِلى عشرة أَشهر، وقد  فَرَق ابن الأَعرايّ بين المعزى والضأْن في الإِجْذاع، فجعل الضأْن أَسْرعَ  إِجذاعاً. قال الأَزهري: وهذا إِنما يكون مع خِصب السنة وكثرة اللبن  والعُشْب، قال: وإِنما يجزئ الجذع من الضأْن في الأَضاحي لأَنه يَنْزُو  فيُلْقِحُ، قال: وهو أَوّل ما يسطاع ركوبه، وإِذا كان من المعزى لم يُلقح حتى  يُثْني، وقيل: الجذع من المعز لسنة، ومن الضأْن لثمانية أَشهر أَو تسعة.  قال الليث: الجذع من الدوابِّ والأَنعام قبل أَن يُثْني بسنة، وهو أَول ما  يستطاع ركوبه والانتفاعُ به. وفي حديث الضحية: ضَحَّيْنا مع رسول الله،  صلى الله عليه وسلم، بالجَذَع من الضأْن والثنيّ من المعز. وقيل لابنة  الخُسِّ: هل يُلْقِحُ الجَذَع؟ قالت: لا ولا يَدَعْ، والجمع جُذعٌ  (* قوله«  والجمع جذع» كذا بالأصل مضبوطاً، وعبارة المصباح: والجمع جذاع مثل جبل  وجبال وجذعان بضم الجيم وكسرها ونحوه في الصحاح والقاموس. وجُذْعانٌ  وجِذْعانٌ والأُنثى جَذَعة وجَذعات، وقد أَجْذَعَ، والاسم الجُذُوعةُ، وقيل:  الجذوعة في الدواب والأَنعام قبل أَن يُثْني بسنة؛ وقوله أَنشده ابن  الأَعرابي:إِذا رأَيت بازِلاً صارَ جَذَعْ  فاحْذر، وإِن لم تَلْقَ حَتْفاً، أَن تَقَعْ  فسره فقال: معناه إِذا رأَيت الكبير يَسْفَه سَفَه الصغير فاحْذَرْ أَن  يقَعَ البلاءَ ويَنزل الحَتْفُ؛ وقال غير ابن الأَعرابي: معناه إِذا  رأَيت الكبير قد تحاتَّتْ أَسنانه فذهبت فإِنه قد فَنِيَ وقَرُب أَجَلُه  فاحذر، وإِن لم تَلْق حَتْفاً، أَن تَصير مثلَه، واعْمَلْ لنفسك قبل الموت ما  دُمْت شابّاً. وقولهم: فلان في هذا الأَمر جَذَعٌ إِذا كان أَخذ فيه  حديثاً. وأَعَدْتُ الأَمْرَ جَذعاً أَي جَدِيداً كما بَدَأَ. وفُرَّ الأَمرُ  جَذَعاً أَي بُدئ. وفَرَّ الأَمرَ جذَعاً أَي أَبْدَأَه. وإِذا طُفِئتْ  حَرْبٌ بين قوم فقال بعضهم: إِن شئتم أَعَدْناها جَذَعةً أَي أَوّلَ ما  يُبتَدَأُ فيها.  وتجاذع الرجلُ: أَرى أَنه جَذَعٌ  على المَثَل؛ قال الأَسود:  فإِن أَكُ مَدْلولاً عليّ، فإِنني  أَخُو الحَرْبِ، لا قَحْمٌ ولا مُتَجاذِعُ  والدهر يسمى جَذَعاً لأَنه جَدِيد. والأَزْلَمُ الجَذَعُ: الدهر  لجِدَّته؛ قال الأَخطل:  يا بِشْر، لو لم أَكُنْ منكم بِمَنْزِلةٍ،  أَلقى علَيّ يدَيْه الأَزْلَمُ الجَذَعُ  أَي لولاكُمْ لأَهْلكني الدهْر. وقال ثعلب: الجَذَعُ من قولهم الأَزْلم  الجذَعُ كلُّ يوم وليلة؛ هكذا حكاه، قال ابن سيده: ولا أَدري وجْهَه،  وقيل: هو الأَسد، وهذا القول خطأٌ. قال ابن بري: قولُ مَن قال إِن الأَزلَم  الجذَعَ الأَسَدُ ليس بشيء. ويقال: لا آتِيكَ الأَزلمَ الجَذَعَ أَي لا  آتيك أبداً لأَنَّ الدهر أَبداً جديد كأَنه فَتِيٌّ لم يُسِنُّ. وقول  ورقَةَ ابن نَوْفل في حديث المَبْعَث:  يا لَيْتني فيها جَذَعْ  يعني في نبوَّة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَي ليتني أَكون  شابَّا حين تَظْهَرُ نبوَّته حتى أُبالِغَ في نُصْرته.  والجِذْعُ: واحد جُذوع النخلة، وقيل: هو ساق النخلة، والجمع أَجذاع  وجُذوع، وقيل: لا يَبين لها جِذْع حتى يبين ساقُها.  وجَذَع الشيءَ يَجْذَعُه جَذْعاً: عفَسَه ودَلَكه.  وجَذَع الرجلَ يَجْذَعُه جَذْعاً: حبَسَه، وقد ورد بالدال المهملة، وقد  تقدَّم. المَجْذُوعُ: الذي يُحْبَسُ على غير مَرْعىً. وجَذَعَ الرجلُ  عِيالَه إِذا حبَس عنهم خيراً. والجَذْعُ: حَبْسُ الدابَّة على غير عَلَف؛  قال العجاج:  كأَنه من طول جَذْعِ العَفْسِ،  ورَملانِ الخِمْسِ بعد الخِمْسِ،  يُنْحَتُ من أَقْطارِه بفَأْسِ  وفي النوادر: جَذَعْت بين البَعِيرين إِذا قَرَنْتَهَما في قَرَنٍ أَي  في حَبْل. وجِذاعُ الرجُل: قوْمهُ لا واحد له؛ قال المُخَبَّل يهجو  الزِّبْرقان:  تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَن يَسُودَ جِذاعُه،  فأَمسَى حُصينٌ قد أَذَلَّ وأَقْهَرا  أَي قد صار أَصحابه أَذِلاء مَقْهُورِين، ورواه الأَصمعي  (* قوله «ورواه  الأَصمعي إلخ» بمراجعة مادة قهر يعلم عكس ما هنا.) قد أُذِلَّ  وأُقْهِرَا، فأُقْهِرَا في هذا لغةٌ في قُهِرَ أَو يكون أُقْهِر وُجِد  مَقْهُوراً. وخص أَبو عبيد بالجِذاع رَهْط الزِّبْرقان.  ويقال: ذهب القومُ جِذَعَ مِذَعَ إِذا تفرَّقوا في كل وجه.  وجُذَيْعٌ: اسم. وجِذْعٌ أَيضاً: اسم. وفي المثل: خُذْ من جِذْعٍ ما  أَعطاكَ؛ وأَصله أَنه كان أَعْطى بعضَ المُلوك سَيْفَه رَهناً فلم يأْخذه  منه وقال: اجعل هذا في كذا من أُمِّك، فضرَبه به فقتله. والجِذاعُ: أَحْياء  من بني سعد مَعْروفون بهذا اللقب. وجُذْعانُ الجِبال: صِغارُها؛ وقال ذو  الرمة يصف السراب:  جَوارِيه جُذْعانَ القِضافِ النَّوابِك  أَي يَجرِي فيُرِي الشيءَ القَضِيفَ كالنّبَكة في عِظَمِه. والقَضَفةُ:  ما ارتَفَعَ من الأَرض.  والجَذْعَمةُ: الصغير. وفي حديث علي: أَسلم والله أَبو بكر، رضي الله  عنهما، وأَنا جَذْعَمةٌ؛ وأَصله جَذَعةٌ والميم زائدة، أَراد: وأَنا جذَع  أَي حديث السنِّ غير مُدْرِك فزاد في آخره ميماً كما زادوها في سُتْهُم  العَظِيم الاسْتِ وزُرْقُم الأَزْرَق، وكما قالوا للابن ابْنُم، والهاء  للمبالغة.
مقاييس اللغة:
(جذع) الجيم والذال والعين ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على حدوث السّنّ وطراوته. فالجَذَع من الشّاءِ: ما أتى له سنتانِ، ومن الإبل الذي أتَتْ له خَمْسُ سنينَ. ويُسَمّى الدّهر الأزْلَمَ الجَذَع، لأنه جديد. قال:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])
وقال قوم: أراد به الأسد.
ويقال: هو في هذا الأمر جَذَعٌ، إذا كان أخَذَ فيه حديثاً.
والأصل الثاني: جِذْع الشَّجرة. والثالث: الجَذْع، من قولك جذَعْتُ الشيءَ إذا دلكتَه. قال:
* كأنّه مِن طُولِ جَذْع العَفْسِ([5]) *
وقولهم في الأمثال: "خُذْ من جِذْع ما أعطاك" فإنه [اسم رجل([6])].
القاموس المحيط:
الجَذَع، محركةً قَبْلَ الثَّنِيِّ، وهي بهاءٍ، اسمٌ له في زَمَنٍ وليس بِسِنٍّ تَنْبُتُ أو تَسْقُطُ، والشابُّ الحَدَثُ، ج جِذاعٌ وجُذْعانٌ، بالضم. والأَزْلَمُ الجَذَعُ الدَّهْرُ، والأسَدُ. وأم الجَذَعِ الداهيةُ.
والدَّهْرُ جَذَعٌ أبداً: شابٌّ لا يَهْرَمُ. والجَذْعَمَةُ: الصغيرةُ، وأصْلُها جَذَعَةٌ. وجَذَعَ الدابةَ، كمنَع: حَبَسَها على غيرِ عَلَفٍ، و بين البعيرَين: قَرَنَهُما في قَرَنٍ. وككتابٍ: أحياءٌ من بني سَعْدٍ.
وجَذْعانُ الجِبالِ، بالضم: صِغارُها. وذَهَبوا جِذَعَ مِذَعَ، كَعِنَبٍ مَبْنِيَّتَيْنِ بالفتح: تَفَرَّقُوا في كلِّ وجْه. والجِذْعُ، بالكسر: ساقُ النَّخْلَةِ، وابنُ عَمْرٍو الغَسَّانِيُّ، ومنه: " خُذْ من جِذْعٍ ما أعْطاكَ " ، كانتْ غَسَّانُ تُؤَدي كلَّ سنةٍ إلى مَلِكِ سَلِيحٍ دينارينِ من كلِّ رجُلٍ، وكان يَلِي ذلك سَبْطَةُ بنُ المُنْذِرِ السَّلِيحيُّ، فجاء سَبْطَةُ يسألُهُ الدينارينِ، فَدَخَلَ جِذْعٌ مَنْزِلَهُ، فَخَرَجَ مُشْتَمِلاً بسَيْفِه، فضربَ به سَبْطَةَ حتى بَرَدَ، وقال: " خُذْ من جِذْعٍ ما أعْطاك " . أو أعْطَى بعضَ المُلوكِ سَيْفَه رَهْناً، فلم يأخُذْه، وقال: اجْعَلْ في كذا من كذا، فضربَهُ به فَقَتَلَهُ، وقَالَهُ. يُضْرَبُ في اغْتِنامِ ما يَجودُ به البخيلُ. وتقولُ لوَلَدِ الشاةِ في السَّنَةِ الثانيةِ، وللبَقَرِ، وذَواتِ الحافِرِ في الثالثة، وللإِبل في الخامسة: أجْذَعَ. والمُجْذَعُ، كمُكرَم ومُعَظَّم: كلُّ ما لا أصْلَ له ولا ثَباتَ.
وخَروفٌ مُتَجاذِعٌ: وانٍ.
تاج العروس:
ج ذ ع
الجَذَع مُحَرَّكة : قَبْلَ الثَّنِيِّ كما في الصّحاحِ . قالَ اللَّيْثُ : الجَذَعُ من الدَّوابِّ والأَنْعَامِ : قَبْلَ أَنْ يُثْنِىَ بسَنَةٍ وهو أَوَّلُ ما يُسْتَطَاعُ رُكُوبُهُ والانْتِفَاعُ به . وهي بهاءٍ . قال الجَوْهَرِيُّ وابنُ سِيدَه والجَذَعُ : اسمٌ له في زمَنٍ ولَيْسَ بسِنٍّ تَنْبُتُ أَوْ تَسْقُطُ زادَ ابنُ سِيدَهْ : وتُعَاقِبُهَا أُخْرَى . وقَالَ الأَزْهَرِيُّ : أَمّا الجَذَعُ فإِنَّهُ يَخْتَلِفُ في أَسْنَانِ الإِبِلِ والخَيْلِ والبَقَرِ والشَّاءِ ويَنْبَغِي أَنْ يُفَسَّر قَولُ العَرَبِ فيه تَفْسِيراً مُشْبَعاً لحَاجَةِ النّاسِ إِلَى مَعْرِفَتِهِ في أَضاحِيهِمْ وصَدَقاتِهِم وغَيْرِها
فأَمَّا البَعِيرُ فإِنَّهُ يُجْذِع لاسْتِكْمَالِه أَرْبَعَةَ أَعْوَامٍ ودُخُولِهِ في السّنَةِ الخَامِسة وهو قَبْلَ ذلِكَ حِقٌّ والذَّكَرُ جَذَعٌ والأُنْثَى جَذَعةٌ وهي الَّتِي أَوْجَبَهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عليه وسَلَّمَ في صَدَقَةِ الإِبِلِ إِذا جَاوَزَتْ سِتّينَ ولَيْسَ في صَدَقَاتِ الإِبِلِ سِنٌّ فَوْقَ الجَذَعَةِ ولا يَجْزِئُ الجَذَعُ من الإِبِلِ في الأَضَاحِي . وأَمّا الجَذَعُ في الخَيْلِ فقالَ ابنُ الأَعْرَابِيّ : إِذا اسْتَتَمَّ الفَرْسُ سَنَتَيْنِ ودَخَلَ في الثَّالِثَةِ فهو جَذَعٌ وإِذا اسْتَتَمَّ الثالِثَةَ ودَخَلَ في الرَّابِعَةِ فهو ثَنِيٌّ
وأَمَّا الجَذَعُ من البَقَرِ فقالَ ابنُ الأَعْرَابِيّ : إِذا طَلَعَ قَرْنُ العِجْلِ وقُبِضَ عَلَيْهِ فهو عَضْبٌ ثُمَّ هو بَعْدَ ذلِكَ جَذَعٌ وبَعْدَهُ ثَنِيٌّ وبَعْدَهُ رَبَاعٌ وقِيلَ : لا يَكُونُ الجَذَع مِن البَقَرِ حَتَّى يَكُونَ لَهُ سَنَتَانِ وأَوَّل يَوْمٍ مِن الثَّالِثَةِ ولا يُجْزِئُ الجَذَعُ مِن البَقَرِ في الأَضَاحِي
وأَمّا الجَذَعُ مِن الضَّأْنِ فإِنَّهُ يُجْزِئُ في الضَّحِيَّةِ . وقَدْ اخْتَلَفُوا في وَقْتِ إِجْذَاعِهِ : فقالَ : أَبُو زَيْدٍ في أَسْنَانِ الغَنَمِ المِعْزى خاصَّةً إِذا أَتَى عَلَيْهَا الحَوْلُ فالذَّكَرُ تَيْسٌ والأُنْثَى عَنْزٌ ثم يَكُونُ جَذَعاً في السَّنَةِ الثَّانِيَةِ والأُنْثَى جَذَعَةٌ ثم ثَنِيّاً في الثّالِثَةِ ثم رَبَاعِياً في الرّابِعَةِ ولم يَذْكُرِ الضَّأْنَ . وقَالَ ابنُ الأَعْرَابِيّ : الجَذَعُ من الغَنَمِ لسَنَةٍ ومِنَ الخَيْلِ لسَنَتَيْن قالَ : والعَناقُ تُجْذِعُ لسَنَةٍ ورُبّمَا أَجْذَعَتِ العَنَاقُ قَبْلَ تَمَامِ السَّنَةِ للخِصْبِ فتَسْمَن فيُسْرِعُ إِجْذاعُهَا فهي جَذَعَةٌ لِسَنَةٍ وثَنِيَّةٌ لِتَمامِ سَنَتَيْنِ . وقَالَ ابْنُ الأَعْرَابِيّ في الجّذَعِ من الضَّأْنِ : إِنْ كانَ ابْنَ شَابَّيْن أَجْذَعَ لسِتَّةِ أَشْهُرٍ إِلَى سَبْعَةِ أَشْهُرٍ وإِنْ كَانَ ابْنَ هَرِمَيْنِ أَجْذَعَ لِثَمَانِيَةِ أَشْهُرٍ إِلَى عَشَرةِ أَشْهُرٍ . وقَدْ فَرَّقَ ابنُ الأَعْرَابِيّ بَيْنَ المَعزِ والضَّأْنِ فِي الإِجْذاعِ فجَعَلَ الضَّأْنَ أَسْرَعَ إِجْذَاعاً قال الأَزْهَرِيُّ : وهذا إِنَّمَا يَكُونُ مَعَ خِصْبِ السَّنَةِ وكَثْرَةِ اللَّبَنِ والعُشْبِ . قالَ : وإِنَّمَا يُجْزِئُ الجَذَعُ من الضَّأْنِ في الأَضَاحِي لأَنَّهُ ينْزُو فيُلْقِحُ قالَ : وهو أَوَّلُ ما يُسْتَطاعُ رُكُوبُه . وإِذا كانَ من المِعْزَى لَمْ يُلْقِح حَتَّى يُثْنِىَ . وقِيلَ : الجَذَعُ من المَعْزِ لِسَنَةٍ ومِن الضَّأْنِ لثَمانِيَةِ أَشْهُرٍ أَوْ لتِسْعَةٍ . وقِيلَ لابْنَةِ الخُسِّ : هَلْ يُلْقِحُ الجَذَعُ قالَتْ : لا ولا يَدَع . والجَذَع : الشَّابُّ الحَدَثُ . ومِنْهُ قَوْلُ وَرَقَةَ بنِ نَوْفَلٍ :
" يا لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعْ أَيْ لَيْتَني أَكُونُ شَاباً حينَ تَظْهَر نُبوَّتُه حَتَّى أُبَالِغَ في نُصْرَته . وقَالَ دُرَيْد بنَ الصِّمَّة :
" يَا لَيْتَني فيهَا جَذَعْ
" أَخُبَّ فيها وأَضَعْ
" أَقُود وَطْفاءِ الزَّمَعْ
" كأَنَّهَا شاةٌ صَدَعْ ج : جذَاعٌ بالكَسْر وجذْعانٌ بالضَّمِّ كما في الصّحاح . وفي اللِّسَان : والجَمْعُ جُذْعٌ وجذْعانٌ الأَخير بالكَسْر وبالضَّمِّ . قُلْتُ : الضَّمِّ عَنْ يُونُسَ وفي العُبَابِ : وزاد يُونُسُ جُذَاعُ بالضَمّ وأَجْذاعٌ وجَمْعُ الجَذَعَةِ جَذَعَاتٌ . ومِن المَجَازِ : أَهْلَكَهُمُ الأَزْلَمُ الجَذَعُ أَيْ الدَّهْرُ قال لَقِيطٌ الإِيَادِيّ :
" يا قَوْم بَيْضَتَكُمْ لا تُفْضَحُنَّ بِهَاإِنِّي أَخافُ عَلَيْهَا الأَزْلَمَ الجَذَعَا كَذَا في الصّحاحِ . قَالَ وأَمَّا قَوْلُ الشّاعِرِ وهو الأَخْطَلُ يَمْدَحُ بِشْرَ بنَ مَرْوانَ :
" يا بِشْرَ لَوْ لَمْ أَكُنْ مِنْكُم بمَنْزِلَةٍأَلْقَى عَلَيَّ يَدَيْهِ الأَزْلَمُ الجَذَعُ ويُرْوَى يَدَيْه عَلَيَّ فيُقَالُ الدَّهْرُ ويُقَالُ : هو الأَسَدُ . وفي اللِّسَانِ : وهذا القَوْلُ خَطَأٌ . قال ابْنُ بَرِّيّ : قَوْلُ مَنْ قالَ : إِنَّ الأَزْلَمَ الجَذَعَ : الأَسَدُ لَيْسَ بشَيْءٍ
ويُقَالُ : لا آتِيكَ الأَزْلَمَ الجَذَعَ أَي لا آتِيكَ أَبَداً لأَنَّ الدَّهْرَ أَبَداً جَدِيدٌ كأَنَّهُ فِتِيٌّ لَمْ يُسِنَّ
ومِنَ المَجَازِ : أُمُّ الجَذَعِ : الدَّاهِيةَ وهو مِن ذلِكَ . ومِنَ المَجَازِ : الدَّهْرُ جَذَعٌ أَبَداً أَيْ جَدِيدٌ كَأَنَّهُ شَابٌّ لا يَهْرَمُ . وقال ثَعْلَبٌ : الجَذَعُ مِنْ قَوْلِهِم : الأَزْلَمُ الجَذَعُ : كُلُّ يَوْمٍ ولَيْلَةٍ . هكَذَا حَكَاهُ . قالَ ابْنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي وَجْهَه . والجَذْعَمَةُ : الصَّغِيرَةُ وأَصْلُهَا جَذَعَةٌ والمِيمُ زائِدَةٌ للتَّوكِيدِ كالَّتِي فِي : زُرْقُم وفُسْحُم وسُتْهُم ودِرْدِم ودِلْقِمٍ وشَجْعَم وصِلْدِم وضِرْزِمِ ودِقْعِم وحِصْرِم لِلْبَخِيل وعَرْزَم شَدْقَم وعَلْقَم وجَلْعَم وجُلْهُم وصَلَخْدَم وحُلْقُوم . وفي حَدِيثِ عَلِيّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّهُ قالَ : أَسْلَمَ - واللهِ - أَبُو بَكْرٍ وأَنَا جَذْعَمَةٌ أَقُولُ فَلا يُسْمَعُ فَكَيْفَ أَكُونُ أَحَقَّ بمَقَامِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ ؟ أَيْ جَذَع حَدِيثُ السِّنِّ غَيْرُ مُدْرِكٍ . وفي تَاءِ الجَذْعَمة وَجْهَانِ : أَحَدُهُمَا المُبَالَغَةُ والثانِي التَّأْنِيثُ علَى تَأْوِيلِ النَّفْسِ أَو الجُثَّة . وجَذَعَ الدّابَّةَ كَمَنَعَ : حَبَسَهَا عَلَى غَيْرِ عَلَفٍ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ للعَجّاجِ :
" كَأَنَّهُ مِنْ طُولِ جَذْعِ العَفْسِ
" ورَمَلانِ الخِمْسِ بَعْدَ الخِمْسِ
" يُنْحَتُ من أَقْطَارِه بِفَأْسِ والمَجْذُوعُ : الَّذِي يُحْبَس علَى غَيْرِ مَرْعىً ويُرْوَى بالدَّالِ المُهْمَلَةِ أَيْضاً عَنْ أَبِي الهَيْثَمِ وهُمَا لُغَتَانِ وقد تَقَدَّمَ وجَذَعَ بَيْن البَعِيرَيْنِ إِذا قَرَنَهُمَا في قَرَنٍ أَيْ حَبْلٍ . كَذَا في النَّوادِرِ
والجِذَاعُ ككِتَابٍ : أَحْيَاءٌ من بَنِي سَعْدٍ مَشْهُورُونَ بهذَا اللَّقَبِ وخَصَّ أَبُو عُبَيْدٍ بالجِذاعِ رَهْطَ الزِّبرِقانِ . قالَ المُخَبَّلُ يَهْجُو الزِّبْرِقان :
تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَنْ يَسُودَ جِذَاعُه ... فأَمْسَى حُصَيْنٌ قَدْ أَذَلَّ وأَقْهَرَا أَيْ قَدْ صارَ أَصْحَابُه أَذِلاّءَ مَقْهُورِين ورَواهُ الأَصْمِعَيّ : قَدْ أُذِلَّ وأُقْهِرَا فأُقْهِرَ في هذا لُغَةٌ في قُهِرَ أَوْ يَكُونُ أُقْهِرَ : وُجِدَ مَقْهُوراً وقد تَقَدَّم البَحْثُ فيه في قهر
وجُذْعَانُ الجِبَالِ بالضَّمَ : صِغَارُهَا . قال ذُو الرُّمَّة يَصِفُ السَّرَابُ
وقَدْ خَنَّقَ الآلُ الشِّعافَ وغَرَّقّتْ ... جَوَارِيهِ جُذْعَانَ القِضَافِ النَّوابِكِ القِضَافُ : جَمْعُ قَضَفَةٍ وهي قِطْعَةٌ من الأَرْضِ مُرْتَفِعَةٌ لَيْسَت بطِينٍ ولا حِجَارَةٍ ويُرْوَى : البَرَاتِكِ وهِيَ مِثْلُ القِضَافِ . قَالَ شَيْخُنَا : جُذْعَانُ الجِبَالِ هكَذَا في النُّسَحِ العَتِيقَةِ وبَعْضُ أَرْبَابِ الحَوَاشي قد حَرَّفَهُ بالمِيمِ فَقَالَ : الجِمَالِ وهو غَلَطٌ . وقَالَ ابنُ شُمَيْلٍ : ذَهَبُوا جَذَعَ مِذَعَ كعِنَب مَبْنِيَّتَيْنِ بالفَتْح أَيْ تَفَرَّقُوا في كُلِّ وَجْهٍ لُغَةٌ في خِذَع بالخَاءِ المُعْجَمَة
والجِذْعُ بالكَسْرِ : سَاقُ النَّخْلَةِ وقال بَعْضُهُمْ : لا يُسَمَّى جِذْعاً إِلاّ بَعْد يُبْسِهِ . وقِيلَ : إِلاَّ بَعْد قَطْعِهِ وقِيل : لا يَخْتَصُّ باليَابِسِ ولا بما قُطِعَ لقَوْلهِ تَعَالَى : " وهُزِّي إِلَيْكِ بجِذْعِ النَّخْلَةِ " ورُدَّ بأَنَّهُ كانَ يَابِساً في الوَاقِعِ فلا تَدُلُّ الآيَةُ علَى تَقْيِيدٍ ولا إِطْلاقٍ كَمَا حُرِّرَ في تَفْسِيرِ البَيْضاوِيّ وحَوَاشِيهِ . وفي الحَدِيثِ : يُبْصِرُ أَحْدُكُمُ القَذَى في عَيْنِ أَخِيهِ وَيَدَعُ الجِذْعَ في عَيْنَيْهِ والجَمْع أَجْذَاعٌ وجُذُوعٌ . وجِذْعُ بنُ عَمْروٍ الغَسَّانِيُّ مَشْهُورٌ ومِنْهُ خُذْ مِنْ جِذْعٍ ما أَعْطَاكَ يُقَالُ : كَانَتْ غَسَّانُ تُؤَدِّي كُلَّ سَنَةٍ إِلى مَلِكِ سَلِيحٍ دِينَارَيْن من كُلِّ رَجُلٍ وكانَ الَّذِي يَلِي ذلِكَ سَبْطَةُ بنُ المُنْذِر السَّلِيحِيُّ فجَاءِ سَبْطَةُ إِلى جِذْعٍ يَسْأَلُهُ الدِّينَارَيْنِ فدَخَلَ جِذْعٌ مَنْزِلَهُ فَخَرَجَ مُشْتَمِلاً بسَيْفِهِ فضَرَبَ بِه سَبْطَةَ حَتَّى بَرَدَ وقَالَ : خُذْ مِنْ جِذعٍ ما أَعْطَاكَ وامْتَنَعَتْ غَسّانُ مِنْ هذِه الإِتَاوَةِ بَعْدَ ذلِكَ وهذا هو المُعَوَّلُ عَلَيْه في أَصْل المَثَل : قاله الصّاغانِيُّ
قُلْتُ : والَّذِي في كِتَابِ الأَمْثَالِ لِلأَصْمَعِيّ : جِذْعٌ : رَجْلٌ مِنْ أَهْلِ اليَمَنِ كَانَ المُلْك فِيهِم ثم انْتَقَل إِلى سَلِيحٍ فجاؤُا يُصَدِّقُونَهُمْ فَسَامُوهُمْ أَكثرَ مِمَّا عَلَيْهِمْ فقَالَ ثَعْلبَةُ - وهو أَخُر جِذْعٍ - : هذاكَ جِذْعٌ فاذْهَبْ إِلَيْه حتى يُعْطِيكَ ما سَأَلْتَ فأَتّاهُ فَقَالَ : هذا سَيْفِي مُحلّىً فخُذْهُ . فنَاوَلَهُ جَفْنَهُ ثُمَّ انْتَضاهُ فضَرَبَهُ حَتَّى قَتَلَهُ فقالَ ثَعْلَبَةُ أَخُوهُ : خُذْ مِنْ جِذْعٍ ما أَعْطَاكَ . أَوْ أَصْلُ المَثَلِ أَنَّهُ أَعْطَى بَعْضَ المُلُوكِ سَيْفَهُ رَهْناً فلَمْ يَأْخُذْه مِنْهُ وقال : اجْعَلْ هذا في كَذَا مِنْ كَذَا أَيْ من أُمِّكَ فَضَرَبَهُ به فَقَتَلَهُ وقَالَهُ وهكَذا أَوْرَدَهُ الجَوْهِرِيُّ وتَبِعَة صاحِبُ اللّسَانِ قالَ الصّاغَانِيّ بَعْدَ ما نَقَلَ الوَجْهَ الأَوّلَ : يُضْرَبَ في اغْتِنَامِ ما يَجُودُ به البَخِيلُ
وفي الصّحاحِ : تَقُولُ لوَلَدِ الشّاةِ في السَّنَةِ الثَّانِيَةِ وللبَقَرِ أَي لولد البقر وذَوَاتِ الحَافِرِ في السَّنَةِ الثَّالِثَةِ وللإِبِلِ فِي السَّنَةِ الخَامِسَة : أَجْذَعَ إِجْذَاعاً
قَلْتُ : وتَقَدَّمَ تَحْقِيقُه قَرِيباً في أَوّلِ المادَّةِ فأَغْنَاهَا عَنْ ذِكْرِهِ ثانِياً
وقالَ ابنُ عَبّادٍ : المُجذعُ : كمُكْرَم ومُعْظَّم : كُلُّ ما لا أَصْلَ لَهُ ولا ثَبَاتَ ولو قالَ : كمُحْصَنٍ بَدَلَ كمُكْرَمٍ كما فَعَلَهُ الصّاغَانِيُّ لأَشَارَ إِلى لُحُوقِهِ بِنَظَائِرِهِ التي جَاءَتْ عَلَى هذَا البَابِ وقَدْ ذُكِرَ فِي سهب ولفج وسَيَأْتِي بَعْضُ ذلِكَ أَيْضاً
قال : وخَرُوفٌ مُتَجَاذِعٌ : وَانٍ مِن الإِجْذَاعِ هكذا في نُسَخِ العُبَابِ : وَانٍ بالوَاوِ وفِي التَّكْمِلَةِ : دَانٍ بالدّالِ ومِثْلُهُ في الأَسَاسِ ولَعَلَّهُ الصَّوابُ . ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : الجُذُوعَةُ بالضَّمّ : الاسْمُ من الإِجْذاعِ . وقَوْلهُ - أَنْشَدَهُ ابنُ الأَعْرَابِيّ - :
" إِذا رَأَيْتَ بَازِلاً صَارَ جَذَعْ
" فاحْذَرْ وإِنْ لَمْ تَلْقَ حَتْفاً أَن تَقَعْ فَسَّرَهُ فقالَ : مَعْنَاهُ : إِذا رَأَيْتَ الكَبِيرَ يَسْفَهُ سَفَهَ الصَّغِيرِ فاحْذَرْ أَنْ يَقَعَ البَلاَءُ ويَنْزِلَ الحَتْفُ . وقالَ غَيرُ ابنِ الأَعرابِيّ : مَعْنَاهُ إِذا رَأَيْتَ الكَبِيرَ قَد تَحَاتَّتْ أَسْنَانُه فذَهَبَتْ فإِنَّهُ قد فَنِيَ وقَرُبَ أَجَلُه فاحْذَرْ - وإِنْ لَمْ تَلْقَ حَتْفاً - أَنْ تَصِيرَ مِثْلَه واعمَل لنَفْسِك قَبْلَ المَوْت ما دُمْتَ شابّاً
وقَوْلُهُمْ : فلانٌ في هذا الأَمْرِ جَذَعٌ : إِذا كَانَ أَخَذ فيه حَدِيثاً نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ والزَّمَخْشَرِيّ وهو مَجَازٌ . وأَعَدْتُ الأَمْرَ جَذَعاً : أَيْ جَدِيداً كَما بَدَأَ وهو مَجَازٌ أَيْضاً . وفُرَّ الأَمْرُ جَذَعاً : أَيْ بُدِئَ وفَرًّ الأَمْرَ جَذَعاً : أَيْ أَبْدَأَه . وإِذا طُفِئَتْ حَرْبٌ بَيْنَ قَوْمٍ فَقَالَ : بَعْضُهُمْ : إِنْ شِئْتُم أَعَدْنَاهَا جَذَعَةً أَي أَوّلَ ما يُبْتَدَأُ فِيها وكُلُّ ذلِكَ مَجَازٌ . وتَجَاذَعَ الرَّجُلُ : أَرَى أَنَّهُ جَذَعٌ على المَثَلِ قال الأَسْوَدُ :
فإِنْ أَكُ مَدْلُولاً عَلَيَّ فإِنَّنِي ... أَخو الحَرْبِ لا قَحْمٌ ولا مُتَجَاذِعُ وأَجْذَعَهُ : حَبَسَهُ بالذَّالِ وبالدال . نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ . وجَذَعَ الشَّيْءَ يَجْدَعَهُ جَذعاً : عَفَسَه ودَلَكَهُ
والمَجْذُوعُ : المَحْبُوسُ على غَيْرِ مَرْعىً . وجَذَعَ الرَّجُلُ عِيَالَهُ إِذا حَبَسَ عَنْهُم خَيْراً ويُرْوَى بالدَّالِ وقد تَقَدَّم . والجِذْعُ بِالكَسْرِ : سَهْمُ السَّقْفِ . وجِذَاعُ الرَّجُلِ ككِتَابٍ : قَوْمهُ لا وَاحِدَ له
وجُذَيْعٌ كزُبَيْرٍ : اسمٌ . وأَبُو أَحْمَدَ عبدُ السَّلامِ بنُ عَلِيّ بنِ عُمَرّ المُرَابِطُ عُرِفَ بالجَذَّاع كشِدَّادٍ رَوَى عَنْ أَبِي بَكْرِ بنِ زِيَادٍ النَّيْسَابُورِيّ وعَنْهُ أَبُو القَاسِمِ الأَزْهَرِيّ ذَكَرَهُ ابنُ السَّمْعَانِيّ

##### Türkçe

**جذع**
**جَذَعَ - يَجْذَعُ - جَذْع - جُذُوْع**
**جَذَعَ - يَجْذَعُ** + varlık: dallanıp budaklanmamış tek bir aslı olur: özellikle bitki ve ağaç.
**جَذْع**: “فـَعـْل” vezni üzere; **جَذَعَ - يَجْذَعُ**’dan isim-fiildir; ondan ayrıca âlet ismidir: dallanmadan önceki tek asıl: bitki ve ağaçta; bitkinin gövdesinin, ondan dışarı çıkan dallanmalar taşımayan alt kısmı.
**جُذُوْع**: **جَذْع**’ın çoğulu.

Ve lafız, “asla veya nesebe veya köke nisbet” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
آلَ - يَؤوْلُ، نَسَبَ - يَنْسُبُ (نَسَبَ - يَنْسِبُ)، عَجِزَ - يَعْجَزُ، **جَذَعَ - يَجْذَعُ**، سَبُطَ - يَسْبُط، نَجَلَ - يَنْجُلُ

**جذع**
	﴿Böylece doğum sancısı onu hurma ağacının gövdesine getirdi; dedi ki: “Keşke bundan önce ölseydim ve unutulmuş bir şey olsaydım.” (23)﴾ Meryem ﴿Bunun üzerine, altından ona seslendi: “Üzülme; Rabbin senin alt tarafında bir su arkı kıldı. (24) Hurma ağacının gövdesini kendine doğru silkele; üzerine taze, olgun hurma dökülsün. (25)﴾ Meryem
	﴿Dedi: “Size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür. Elbette ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve elbette sizi hurma ağaçlarının gövdelerine asacağım; ve elbette hangimizin azabı daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu bileceksiniz.” (71)﴾ Tâhâ

مختار الصحاح
● [**جذع**] ج ذ ع: **الجَذَعُ** iki fetha ile: **الثني**’den önce; çoğulu **جُذْعَانٌ** ve kesre ile **جِذَاعٌ**; dişisi **جَذَعَةٌ**; çoğulu **جَذَعَاتٌ** ve yine **جِذَاعٌ**. Ondan, koyunun yavrusu için ikinci yılda; sığırın yavrusu ve tek tırnaklı için üçüncü yılda; develer için beşinci yılda **أجْذَعُ** dersin; **الجَذَعُ** onun için, dişin ne bittiği ne de düştüğü, ve ardından bir başkasının geldiği bir zamanda bir addır. Ve denildi ki: koyun yavrusu hakkında, altı ayda veya dokuz ayda **يجذع** olur. Ve **الجِذْعُ**, hurma ağaçlarının **جُذُوعِ**’undan bir tanedir. Ve **الجَذْعَمَةُ**: küçük. Hadiste: ﴿“Vallahi Ebû Bekir Müslüman oldu, ben ise **جذعمة** idim.”﴾ Aslı **جذعة**’dır; **الميم** ziyadedir.

الراغب
**جذع**
- **الجذع**; çoğulu **جذوع**; dedi ki: }في جذوع النخل{ [Tâhâ/71].
**جذعته**: onu, gövde kesişi gibi kestim. Ve develerden **الجذع**: kendisine beş yıl gelmiş olandır; koyundan: kendisine bir yıl tamam olmuş olandır. Ve koyu siyahlara, giderme için **الجذع** denir; hayvandan **الجذع**’a benzetme olarak.

ملخص اللسان
1. **جَذَع** şeyi **يَجْذَعُه** **جَذْعاً**: onu çiğnedi ve ovaladı.
2. **الجَذَعُ**: küçük yaşlı.
3. Ve işi **جَذعاً** iade ettim; yani başladığı gibi yeni olarak.
4. İş **جَذَعاً** başlatıldı; yani başlandı.
5. Ve **الجِذْعُ**: hurma ağacının **جُذوع**’undan bir tanedir.
6. Ve **الجِذْعُ**: hurma ağacının gövdesidir.
7. Ve adamı **جَذَع** **يَجْذَعُه** **جَذْعاً**: onu hapsetti.
8. **المَجْذُوعُ**: otlak olmayan yerde hapsedilen kimsedir.
9. Ve **الجَذَعُ**: dişin ne bittiği ne de düştüğü, ve ardından bir başkasının geldiği bir zamanda onun için bir addır.
10. **جذع**: at iki yılını tamamlayıp üçüncüye girdiği zaman.
11. Koyundan **الجذع**: bir yıl içindir.
12. Binek hayvanlarından ve davarlardan **الجذع**: **يُثْني** olmadan bir yıl öncedir.
13. “Eğer bir **بازِلاً**’ı görürsen **جَذَعْ** oldu; sakın”: eğer büyüğün küçüğün sefihliğiyle sefihleştirdiğini görürsen, belânın düşmesinden ve helâkin inmesinden sakın.
14. **الجَذَعُ**: yeniliği sebebiyle zaman.
15. “Sana **الأَزلمَ الجَذَعَ** gelmem”: yani sana asla gelmem; çünkü zaman daima yenidir, sanki yaşlanmamış bir delikanlı gibidir.
16. “Keşke onda **جَذَعْ** olsaydım”: yani Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, peygamberliğinde.
17. Adam, ailesini **جَذَعَ** eder: onlardan bir hayrı alıkoyduğu zaman.
18. **الجَذْعُ**: hayvanı yem olmaksızın hapsetmek.
19. İki deve arasında **جَذَعْت**: onları bir **قَرَنٍ**’da, yani bir ipte, birleştirdiğim zaman.
20. **جِذاعُ** adam: kavmidir; onun tekili yoktur.
21. Kavim **جِذَعَ مِذَعَ** gitti: her yöne dağıldıkları zaman.
22. **وجُذْعانُ** dağların: küçükleridir.
23. “**جَوارِيه جُذْعانَ القِضافِ النَّوابِك**”: yani koşar da, büyüklüğünde tümseğe benzer şekilde yükselmiş şeyi gösterir.
24. **الجَذْعَمةُ**: küçük.
25. “Ben **جَذَع**’ım”: yani idrâk sahibi olmayan, küçük yaşlı.

لسان العرب
● - **جذع**: **الجَذَعُ**: küçük yaşlı. Ve **الجَذَعُ**: dişin ne bittiği ne de düştüğü, ve ardından bir başkasının geldiği bir zamanda onun için bir addır. Ezherî dedi ki: **الجَذَع** ise, develerin, atların, sığırların ve koyunların yaşlarında farklılık gösterir; ve insanların kurbanlarında, sadakalarında ve başkalarında onu bilmeye ihtiyaçları sebebiyle, Arapların onun hakkındaki sözünün doyurucu bir tefsirle açıklanması gerekir. Devenin ise: dört yılı tamamlayıp beşinci yıla girmesiyle **يُجْذِعُ** olur; bundan önce **حِقٌّ**’tır. Erkek **جَذَعٌ**, dişi **جَذَعةٌ**’dır; o, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, develerin sadakasında altmışı geçtiği zaman vacip kıldığıdır. Develerin sadakalarında **الجَذَعة**’dan yukarı bir yaş yoktur. Ve develerden **الجَذَعُ**, kurbanlarda yeterli olmaz. Atlarda **الجَذَع** ise, İbnü’l-A‘râbî dedi ki: at iki yılını tamamlayıp üçüncüye girdiği zaman o **جذع**’dır; üçüncüyü tamamlayıp dördüncüye girdiği zaman **ثَنِيٌّ**’dir. Sığırdan **الجَذَع** ise, İbnü’l-A‘râbî dedi ki: buzağının boynuzu çıktığı ve tutulduğu zaman o **عَضْبٌ**’dur; sonra bunun ardından **جَذَع** olur; ardından **ثَنِيٌّ**; ardından **رَباعٌ**. Ve denildi ki: sığırdan **الجذع** olmaz, ta ki iki yılı ve üçüncüden ilk günü oluncaya kadar; ve sığırdan **الجذع**, kurbanlarda yeterli olmaz. Koyundan **الجَذَعُ** ise, kurbanda yeterlidir; ve onun **إِجذاعه** vaktinde ihtilaf ettiler. Ebû Zeyd dedi ki: özellikle keçi cinsi koyunların yaşlarında; üzerinden yıl geçtiği zaman erkek **تَيْسٌ**, dişi **عَنْز**’dır; sonra ikinci yılda **جَذَعاً** olur, dişisi **جَذَعة**; sonra üçüncüde **ثَنِيّاً**, sonra dördüncüde **رَباعِياً**; ve **الضَّأْن**’ı zikretmedi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: koyundan **الجذع** bir yıl içindir; atlardan iki yıl içindir. Dedi ki: **العَناقُ** bir yıl için **تُجْذِعُ** olur; ve bazen **العَناقُ**, bolluk sebebiyle yıl tamam olmadan **أَجذعت** olur; semirir de onun **إِجذاع**ı hızlanır; o, bir yıl için **جَذَعة**’dır; iki yılın tamamında **ثَنِيَّة**’dir. İbnü’l-A‘râbî, **الضَّأْن**’dan **الجذع** hakkında dedi ki: eğer iki gençten ise altı aydan yedi aya kadar **أَجْذَعَ** olur; eğer iki yaşlıdan ise sekiz aydan on aya kadar **أَجْذَعَ** olur. Ve İbnü’l-A‘râbî, keçi ile **الضَّأْن** arasında **الإِجْذاع**da ayırım yaptı; **الضَّأْن**’ı daha hızlı **إِجذاع** kıldı. Ezherî dedi ki: bu ancak yılın bolluğu, sütün ve otun çokluğu ile olur. Dedi ki: **الضَّأْن**’dan **الجذع**ın kurbanlarda yeterli olması, onun sıçrayıp dölleyebilmesi sebebiyledir. Dedi ki: o, binilmesi ilk mümkün olandır. Keçiden olursa, **يُثْني** oluncaya kadar döllemez. Ve denildi ki: keçiden **الجذع** bir yıl; **الضَّأْن**’dan sekiz ay veya dokuz ay. **الخُسِّ**’ün kızına denildi: “**الجذع** dölleyebilir mi?” Dedi ki: “Hayır; ve bırakmaz da.” Çoğulu **جُذعٌ**. Ve (denildi): çoğulu **جذع**. Ve **جُذْعانٌ** ve **جِذْعانٌ**; dişisi **جَذَعة** ve **جَذَعات**; ve **أَجْذَعَ** etmiştir; isim **الجُذُوعةُ**’dur. Ve denildi ki: **الجذوعة** binek hayvanlarında ve davarlarda **يُثْني** olmadan bir yıl öncedir. İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği sözü:
إِذا رأَيت بازِلاً صارَ جَذَعْ  فاحْذر، وإِن لم تَلْقَ حَتْفاً، أَن تَقَعْ
Onu şöyle tefsir etti: manası, eğer büyüğün küçüğün sefihliğiyle sefihleştirdiğini görürsen, belânın düşmesinden ve helâkin inmesinden sakın. İbnü’l-A‘râbî’den başkası dedi ki: manası, eğer büyüğün dişleri dökülüp gittiğini görürsen, o artık tükenmiş ve eceli yaklaşmıştır; sakın; ve eğer helâke uğramazsan, onun gibi olmaktan sakın; ve genç olduğun müddetçe ölümden önce kendin için amel et. Ve onların sözü: “Falan bu işte **جَذَعٌ**”: onda yeni başlamış olduğu zaman. Ve işi **جَذعاً** iade ettim: yani başladığı gibi yeni olarak. İş **جَذَعاً** başlatıldı: yani başlandı. Ve işi **جَذَعاً** başlattı: yani onu başlattı. Ve bir kavim arasında bir savaş söndürüldüğünde, bazısı dedi ki: “İsterseniz onu **جَذَعةً** iade ederiz”: yani onda ilk başlanılan hâle. Ve **تجاذع** adam: sanırım o, mesel üzere **جَذَعٌ** olduğunu gösterdi; Esved dedi ki:
فإِن أَكُ مَدْلولاً عليّ، فإِنني  أَخُو الحَرْبِ، لا قَحْمٌ ولا مُتَجاذِعُ
Ve zaman, yeni olduğu için **جَذَعاً** diye adlandırılır. Ve **الأَزْلَمُ الجَذَعُ**: yeniliği sebebiyle zaman; Ahtal dedi ki:
يا بِشْر، لو لم أَكُنْ منكم بِمَنْزِلةٍ،  أَلقى علَيّ يدَيْه الأَزْلَمُ الجَذَعُ
Yani: siz olmasaydınız zaman beni helâk ederdi. Sa‘leb dedi ki: **الجَذَعُ**, onların “**الأَزْلم الجذَع**” sözündendir: her gün ve gece; böyle rivayet etti. İbn Sîde dedi ki: onun yönünü bilmiyorum. Ve denildi ki: o aslandır; bu söz hatadır. İbn Berî dedi ki: **الأَزلم الجذَع**ın aslan olduğunu söyleyenin sözü bir şey değildir. Ve denilir: “Sana **الأَزلمَ الجَذَعَ** gelmem”: yani sana asla gelmem; çünkü zaman daima yenidir, sanki yaşlanmamış bir delikanlı gibidir. Ve Varaka b. Nevfel’in meb‘as hadîsinde sözü:
يا لَيْتني فيها جَذَعْ
Yani Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, peygamberliğinde; yani keşke peygamberliği ortaya çıktığında genç olsaydım da ona yardımda ileri gidebilseydim. Ve **الجِذْعُ**: hurma ağacının **جُذوع**’undan bir tanedir; ve denildi ki: hurma ağacının gövdesidir; çoğulu **أَجذاع** ve **جُذوع**. Ve denildi ki: gövdesi belirginleşmedikçe onun için **جِذْع** belirgin olmaz. Ve şeyi **جَذَع** **يَجْذَعُه** **جَذْعاً**: onu çiğnedi ve ovaladı. Ve adamı **جَذَع** **يَجْذَعُه** **جَذْعاً**: onu hapsetti; **الدال**’sız (yani noktasız) ile de rivayet edilmiştir; daha önce geçti. **المَجْذُوعُ**: otlak olmayan yerde hapsedilen kimsedir. Adam, ailesini **جَذَعَ** eder: onlardan bir hayrı alıkoyduğu zaman. Ve **الجَذْعُ**: hayvanı yem olmaksızın hapsetmek; Accâc dedi ki:
كأَنه من طول جَذْعِ العَفْسِ،
ورَملانِ الخِمْسِ بعد الخِمْسِ،
يُنْحَتُ من أَقْطارِه بفَأْسِ
Ve **النوادر**’de: iki deve arasında **جَذَعْت**: onları bir **قَرَنٍ**’da, yani bir ipte, birleştirdiğim zaman. Ve **جِذاعُ** adam: kavmidir; onun tekili yoktur; **المُخَبَّل** **الزِّبْرقان**’ı hicvederek dedi ki:
تَمَنَّى حُصَيْنٌ أَن يَسُودَ جِذاعُه،
فأَمسَى حُصينٌ قد أَذَلَّ وأَقْهَرا
Yani: arkadaşları zelil, kahredilmiş oldular. **الأَصمعي** onu şöyle rivayet etti: “قد أُذِلَّ وأُقْهِرَا”; burada **أُقْهِرَا**, **قُهِرَ**’de bir dildir; yahut **أُقْهِر** “kahredilmiş bulundu” demektir. Ve Ebû Ubeyd, **الجِذاع** ile **الزِّبْرقان**’ın topluluğunu tahsis etti. Ve denilir: kavim **جِذَعَ مِذَعَ** gitti: her yöne dağıldıkları zaman. Ve **جُذَيْعٌ**: bir isimdir. Ve **جِذْعٌ** da: bir isimdir. Ve meselde: “**خُذْ من جِذْعٍ ما أَعطاكَ**”; aslı: bazı krallardan birine kılıcını rehin vermişti; o da onu ondan almadı ve dedi ki: bunu annenin şurasına koy; o da onunla onu vurdu ve öldürdü. Ve **الجِذاعُ**: Benî Sa‘d’dan bu lakapla bilinen kabilelerdir. Ve **وجُذْعانُ الجِبال**: küçükleridir; Zû’r-Rumme serabı vasfederek dedi ki:
جَوارِيه جُذْعانَ القِضافِ النَّوابِك
Yani: koşar da, büyüklüğünde tümseğe benzer şekilde yükselmiş şeyi gösterir. Ve **القَضَفةُ**: yerden yükselen şeydir. Ve **الجَذْعَمةُ**: küçük. Ali’nin hadîsinde: “Vallahi Ebû Bekir, Allah onlardan razı olsun, Müslüman oldu; ben ise **جَذْعَمةٌ** idim.” Aslı **جَذَعةٌ**’dır; **الميم** ziyadedir; muradı: “Ben **جَذَع** idim”: yani idrâk sahibi olmayan, küçük yaşlı; sonuna bir **ميم** ekledi; tıpkı **سُتْهُم** (büyük kalçalı) ve **زُرْقُم** (mavi)da ekledikleri gibi; ve tıpkı oğula **ابْنُم** dedikleri gibi; **الهاء** ise mübalağa içindir.

مقاييس اللغة:
(**جذع**) **الجيم** ve **الذال** ve **العين** üç asıldır: birincisi yaşın yeni oluşuna ve tazeliğine delâlet eder. Koyundan **الجَذَع**: kendisine iki yıl gelmiş olandır; develerden: kendisine beş yıl gelmiş olandır. Ve zamana, yeni olduğu için **الأزْلَمَ الجَذَع** denir. Dedi ki:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])
Ve bir kavim dedi ki: bununla aslanı kastetti.
Ve denilir: o bu işte **جَذَعٌ**’dır; onda yeni başlamış olduğu zaman.
İkinci asıl: ağacın **جِذْع**’ı. Üçüncüsü: **الجَذْع**; “şeyi **جذَعْتُ**” dediğin zamandandır; onu ovaladığın zaman. Dedi ki:
* كأنّه مِن طُولِ جَذْع العَفْسِ([5]) *
Ve onların mesellerdeki sözü: “**خُذْ من جِذْع ما أعطاك**”; çünkü o [bir adamın adıdır([6])].

القاموس المحيط:
**الجَذَع** (harekeli): **الثَّنِيِّ**’den önce; ve o, **هاء** iledir; onun için, dişin ne bittiği ne de düştüğü bir zamanda bir addır. Ve genç, yeni yetişmiş. Çoğulu **جِذاعٌ** ve **جُذْعانٌ** (zamme ile). Ve **الأَزْلَمُ الجَذَعُ**: zaman; ve aslan. Ve **أم الجَذَعِ**: musibet.
Ve zaman daima **جَذَعٌ**’dır: yaşlılaşmayan genç. Ve **الجَذْعَمَةُ**: küçük; aslı **جَذَعَةٌ**’dır. Ve binek hayvanını **جَذَعَ** (منَع gibi): onu yem olmaksızın hapsetti. Ve iki deve arasında: onları bir **قَرَنٍ**’da birleştirdi. Ve (كتاب gibi): Benî Sa‘d’dan kabileler.
Ve **جَذْعانُ الجِبالِ** (zamme ile): küçükleridir. Ve “**جِذَعَ مِذَعَ** gittiler” (عِنَب gibi, fetha üzere bina edilmiş iki kelime): her yöne dağıldılar. Ve **الجِذْعُ** (kesre ile): hurma ağacının gövdesi; ve **ابنُ عَمْرٍو الغَسَّانِيُّ**; ve ondan: “**خُذْ من جِذْعٍ ما أعْطاكَ**”; Gassân her yıl Selîh kralına her adamdan iki dinar verirdi; bunu yürüten **سَبْطَةُ بنُ المُنْذِرِ السَّلِيحيُّ** idi; **سَبْطَةُ** iki dinarı istemeye geldi; **جِذْعٌ** evine girdi; kılıcına bürünmüş olarak çıktı; **سَبْطَةُ**’yı onunla vurdu, soğuyuncaya kadar (ölünceye kadar); ve dedi ki: “**خُذْ من جِذْعٍ ما أعْطاك**.” Yahut bazı krallardan birine kılıcını rehin verdi; o onu almadı; ve dedi ki: şunun şurasına koy; o da onunla onu vurdu ve öldürdü; ve onu söyledi. Cimrinin cömertlik ettiği şeyi ganimet bilmek hakkında darb-ı meseldir. Ve koyunun yavrusu için ikinci yılda; sığır için ve tek tırnaklılar için üçüncüde; develer için beşincide: **أجْذَعَ** dersin. Ve **المُجْذَعُ** (مُكرَم ve مُعَظَّم gibi): aslı ve sebatı olmayan her şey.
Ve **خَروفٌ مُتَجاذِعٌ**: gevşek.

تاج العروس:
ج ذ ع
**الجَذَع** (harekeli): صحاح’ta olduğu gibi **الثَّنِيِّ**’den önce. Leys dedi ki: binek hayvanlarından ve davarlardan **الجَذَعُ**: **يُثْنِىَ** olmadan bir yıl öncedir; o, binilmesi ve ondan faydalanılması ilk mümkün olandır. Ve o, **هاء** iledir. Cevherî ve İbn Sîde dedi ki: **الجَذَعُ**: onun için bir zamanda bir addır; ve diş değildir; biter veya düşer; İbn Sîde artırdı: ve ardından bir başkası gelir. Ezherî dedi ki: **الجَذَعُ** ise, develerin, atların, sığırların ve koyunların yaşlarında farklılık gösterir; ve insanların kurbanlarında, sadakalarında ve başkalarında onu bilmeye ihtiyaçları sebebiyle, Arapların onun hakkındaki sözünün doyurucu bir tefsirle açıklanması gerekir...
... (metin burada devam eder).
