# جذع — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D8%B9/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جذع

باب العين والجيم مع الذال
عذج ، جذع ، ذعج
استعمل من وجوهه : عذج ، جذع ، ذعج .
عذج : أهمله الليث . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : يقال رجل مِعْذَجٌ ، إذا كان كثير اللَّوم . وأنشد :
فعاجت علينا من طُوالٍ سَرعرعٍ
على خوف زَوج سيِّىء الظن مِعذَجٍ
ذعج : أهمله الليث . وقال ابن دريد : الذَّعْج : الدفع ، وربّما كني به عن النكاح . يقال ذعجها ذعجاً .
قلت : ولم أسمع الذَّعج بهذا المعنى لغير ابن دريد ، وهو من مناكيره .
جذع : أخبرني أبو الفضل عن أبي الحسن الصيداويّ عن الرياشي أنه قال : المجذوع : الذي يُحبَس على غير مرعى . وهو الجَذْع . وأنشد :
كأنه من طول جَذْع العَفْس
ورَمَلان الخِمْسِ بعد الخِمسِ
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : جذَع الرجل عيالَه ، إذا حبسَ عنهم خيراً .
وقال ابن السكيت في الجَذْع نحواً مما قالا .
وأما الجذَع فإنه يختلف في أسنان الإبل والخيل والبقر والشاء . وينبغي أن يفسَّر قولُ العرب فيه تفسيراً مُشْبَعاً ، لحاجة الناس إلى معرفته في أضاحيهم وصَدقاتهم وغيرها .
فأمَّا البعير فإنّه يُجذِع لاستكماله أربعة أعوام ودخوله في السنة الخامسة ، وهو قبل ذلك حِقٌّ . والذكر جَذَع والأنثى جَذَعة ، وهي التي أوجبها النبي في صدقة الإبل إذا جاوزتْ سِتِّين . وليس في صدقات الإبل سنٌّ فوق الجَذعة . ولا يَجزِي الجذع من الإبل في الأضاحي .
وأمّا الجَذَع من الخيل فإنّ المنذريّ أخبرني عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : إذا استتمَّ الفرس سنتين ودخل في الثالثة فهو جَذَع ، وإذا استتمَّ الثالثة ودخل في الرابعة فهو ثَنِيّ .
وأما الْجذَع من البقر فإن أبا حاتم روى عن الأصمعي أنه قال : إذا طلعَ قرن العجل وقُبِضَ عليه فهو عَضْب . ثم بعد ذلك جَذَع ، وبعده ثَنِيٌّ وبعده رَبَاع وقال عتبة بن أبي حكيم : لا يكونُ الْجذَع من البقر حتّى
يكون له سنتان وأول يوم من الثالث . قلت : ولا يَجزِي الجَذَع من البقر في الأضاحي .
وأما الجَذَع من الضأن فإنه يَجزِي في الضحيّة ، وقد اختلفوا في وقت إجذاعه ، فروى أبو عبيد عن أبي زيد في أسنَان الغنمِ فقال في المِعزَى خاصّةً : إذا أتى عليها الحولُ فالذكر تَيْسٌ والأنثى عَنْز ، ثم يكون جَذَعاً في السنة الثانية والأنثى جَذَعة ، ثم ثنيّاً في الثالثة ، تمّ رباعياً في الرابعة . ولم يذكر الضأن .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الإجذاع وقتٌ وليس بسنَ . قال : والجَذَع من الغنم لسنة ، ومن الخيل لسنتين ، ومن الإبل لأربع سنين . قال : والعَنَاق تُجذِع لسنة ، وربّما أجذعت العَناقُ قبل تمام السنة للخصب ، وتَسمَن فيُسرع إجذاعها ، فهي جَذَعة لسنة ، وثنيّة لتمام سنتين .
وسمعت المنذرِي يقول : سمعت إبراهيم الحربي يقول في الْجَذَع من الضأن قال : إذا كان ابن شابَّين أجذع لستة أشهر إلى سبعة أشهر ، وإذا كان ابن هَرِمَين أجذعَ لثمانية أشهر إلى عشرة أشهر .
قلت : فابن الأعرابيّ فرَّق بين المعزى والضأن في الإجذاع ، فجعلَ الضأنَ أسرعَ إجذاعاً .
قلت : وهذا الذي قاله ابن الأعرابيّ إنما يكون مع خِصب السنة وكثرة اللبن والعُشْب .
قال المنذري : وقال الحربي : قال يحيى بن آدم : إنما يَجزي الْجذع من الضَّأن في الأضاحي لأنه ينزو فيُلقح ، فإذا كان من المعزى لم يُلقح حتى يثنَى .
وذكر أبو حاتم عن الأصمعي قال : الجَذَع من المعز لسنة ، ومن الضأن لثمانية أشهر أو تسعة .
وقال الليث : الجَذَع من الدوابّ والأنعام قبل أن يُثْنِيَ بسنة ، وهو أوّلُ ما يُسطاع ركوبُه والانتفاعُ به ، والجمع جُذْع وجِذْعان . قال : والدهر يسمَّى جَذَعاً لأنه جديد الدهر . ويقال : فلانٌ في هذا الأمر جَذَع ، إذا أخذَ فيه حديثاً . وإذا طَفِئَتْ حرب بين قوم فقال بعضهم : إن شئتم أعدناها جَذَعة ، أي أولَ ما يبْتَدأ فيها .
وقال غيره : الأزلم الجذَع هو الدَّهر ؛ يقال : لا آتيك الأزلم الجذَع : أي لا آتيك أبداً ، لأنَّ الدَّهرَ أبداً جديدٌ ، كأنه فَتِيٌّ لم يُسِنّ .
والجِذْع : جِذْع النخلة ، ولا يتبيَّن لها جذعٌ حتّى يتبيَّن ساقها .
والجِذاع : أحياءٌ من بني سَعْدٍ معروفون بهذا اللقب .
وجُذعان الجِبال : صغارُها . وقال ذو الرمّة :
جَواريه جُذعانَ القِضاف النَّوابكِ
والقَضَفَة : ما ارتفع من الأرض .
وروي عن علي ح أنه قال : ( أسلم أبو بكر وأنا جَذَعمة ) ، أراد : وأنا جَذَع ، أي حَدَث السنّ غير مدرك ، فزاد في آخرها ميماً كما زادوها في سُتْهُم للعظيم
الاست ، وزُرقُم للأزرق ، وكما قالوا للابن ابنُمٌ .
وقال ابن شميل : يقال : ذهب القومُ جِذَعَ مِذَعَ ، إذا تفرَّقوا في كلّ وجه .
وفي ( النوادر ) : جَذَعت بين البعيرين ، إذا قرنتهما في قَرَن ، أي حبل .

### Türkçe

باب العين والجيم مع الذال
**عذج** ، **جذع** ، **ذعج**

Şu yönlerinden kullanılmıştır: **عذج** ، **جذع** ، **ذعج** .

**عذج** : Lîs onu ihmal etti. Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Çok kınayan olduğu zaman **رجل مِعْذَجٌ** denir. Ve şu beyti okudu:
فعاجت علينا من طُوالٍ سَرعرعٍ
على خوف زَوج سيِّىء الظن مِعذَجٍ

**ذعج** : Lîs onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi ki: **الذَّعْج**: itmedir; bazen onunla cinsel birleşmeden kinaye edilmiştir. “Onu itti” anlamında **ذعجها ذعجاً** denir.
Ben dedim: Bu anlamla **الذَّعج**’ı İbn Düreyd’den başkasından işitmedim; bu, onun münkerlerindendir.

**جذع** : Ebû’l-Fazl bana Ebû’l-Hasen es-Saydâvî’den, o da er-Riyâşî’den haber verdi; dedi ki: **المجذوع**: otlak olmayan bir şeye hapsedilen kimsedir. O, **الجَذْع**’dır. Ve şu beyti okudu:
كأنه من طول جَذْع العَفْس
ورَمَلان الخِمْسِ بعد الخِمسِ

Şemmer dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam, onlardan bir hayrı alıkoyduğu zaman **جذَع الرجل عيالَه** (adam ailesini **جذَع** etti) denir.

İbnü’s-Sikkît de **الجَذْع** hakkında, onların söylediklerine benzer bir şey söyledi.

**الجذَع**’a gelince, o; develerin, atların, sığırların ve koyunların dişlerinde ihtilaf edilir. İnsanların kurbanlarında, sadakalarında ve başkalarında onu bilmeye ihtiyaçları olduğundan, Arapların onun hakkındaki sözünün doyurucu bir açıklamayla açıklanması gerekir.

Deveye gelince: Dört yılı tamamlayıp beşinci yıla girdiğinde **يُجذِع** olur; bundan önce o **حِقٌّ**’tır. Erkek **جَذَع** ve dişi **جَذَعة**’dır; o, Peygamber’in deve sadakasında altmışı aştığı zaman vacip kıldığıdır. Develerin sadakalarında **الجَذعة**’ın üstünde bir yaş yoktur. Develerden **الجذع** kurbanlarda yeterli olmaz.

Atlardan **الجَذَع**’a gelince: Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: At iki yılı tamamlayıp üçüncü yıla girdiğinde o **جَذَع**’dır; üçüncüyü tamamlayıp dördüncüye girdiğinde o **ثَنِيّ**’dir.

Sığırlardan **الْجذَع**’a gelince: Ebû Hâtim, Asma‘î’den rivayet etti; dedi ki: Buzağının boynuzu çıktığında ve onunla tutulduğunda o **عَضْب**’dır. Sonra bundan sonra **جَذَع**; ondan sonra **ثَنِيٌّ**; ondan sonra **رَبَاع**. Utbe b. Ebî Hakîm dedi ki: Sığırlardan **الْجذَع** olmaz; ta ki onun iki yılı ve üçüncünün ilk günü oluncaya kadar. Ben dedim: Sığırlardan **الجَذَع** kurbanlarda yeterli olmaz.

Koyundan **الجَذَع**’a gelince: O, kurbanda yeterli olur. Onun **إجذاعه** vaktinde ihtilaf ettiler. Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den koyunun yaşları hakkında rivayet etti; özellikle keçi hakkında şöyle dedi: Üzerinden bir yıl geçtiğinde erkek **تَيْسٌ** ve dişi **عَنْز**’dır; sonra ikinci yılda erkek **جَذَعاً** olur ve dişi **جَذَعة**; sonra üçüncüde **ثنيّاً**; dördüncüde **رباعياً** tamam olur. **الضأن**’ı zikretmedi.

Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **الإجذاع** bir vakittir, bir yaş değildir. Dedi ki: Koyundan **الجَذَع** bir yıl içindir; atlardan iki yıl içindir; develerden dört yıl içindir. Dedi ki: **العَنَاق** bir yıl için **تُجذِع** olur; bazen bolluk sebebiyle **العَناق** yıl tamam olmadan **أجذعت** olur; semirir de onun **إجذاع**ı çabuklaşır; o, bir yıl için **جَذَعة**’dır; iki yılın tamamı için **ثنيّة**’dir.

Münzirî’yi şöyle derken işittim: İbrâhîm el-Harbî’yi **الْجَذَع** hakkında, **الضأن**’dan söz ederken işittim; dedi ki: Eğer iki gençten doğmuşsa altı aydan yedi aya kadar **أجذع** olur; eğer iki yaşlıdan doğmuşsa sekiz aydan on aya kadar **أجذع** olur.

Ben dedim: İbnü’l-A‘râbî, **المعزى** ile **الضأن** arasında **الإجذاع**da ayırım yaptı; **الضأن**’ı daha çabuk **إجذاع**lı kıldı.

Ben dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin söylediği bu, ancak yılın bolluğu, sütün ve otun çokluğu ile olur.

Münzirî dedi ki: Harbî dedi ki: Yahyâ b. Âdem dedi: **الضَّأن**dan **الْجذع**ın kurbanlarda yeterli olmasının sebebi, onun sıçrayıp döllemesidir; **المعزى**dan olursa, **يُثنَى** oluncaya kadar döllemez.

Ebû Hâtim, Asma‘î’den zikretti; dedi ki: **المعز**dan **الجَذَع** bir yıl içindir; **الضأن**dan sekiz ay yahut dokuz ay içindir.

Lîs dedi ki: Binek hayvanlarından ve davarlardan **الجَذَع**; bir yıl ile **يُثْنِيَ** olmadan öncedir; o, ona binmenin ve ondan faydalanmanın mümkün olduğu ilk şeydir. Çoğulu **جُذْع** ve **جِذْعان**’dır. Dedi ki: Zaman, zamanın yeni olması sebebiyle **جَذَعاً** diye adlandırılır. “Bu işte o **جَذَع**’dır” denir; yani onda yeni olarak işe giriştiği zaman. Bir kavim arasında bir savaş sönüp de onlardan biri “İsterseniz onu **جَذَعة** olarak iade ettik” derse; yani onda ilk başlanılan hâle (iade ettik).

Başkası dedi ki: **الأزلم الجذَع** zamandır; “Sana **الأزلم الجذَع** gelmem” denir; yani sana asla gelmem; çünkü zaman daima yenidir; sanki yaşlanmamış bir delikanlıdır.

**الجِذْع**: hurma ağacının gövdesidir; onun için bir **جذع** belirginleşmez; ta ki onun sapı belirginleşinceye kadar.

**الجِذاع**: Benî Sa‘d’dan, bu lakapla bilinen kabilelerdir.

Dağların **جُذعان**’ı: onların küçükleridir. Zü’r-Rumme dedi ki:
جَواريه جُذعانَ القِضاف النَّوابكِ

**القَضَفَة**: yerden yükselen şeydir.

Ali’den **ح** rivayet edildi; dedi ki: (Ebû Bekir Müslüman oldu ve ben **جَذَعمة** idim); muradı: ben **جَذَع** idim; yani yaşça küçük, erişmiş olmayan. Sonuna bir **ميم** artırdı; tıpkı büyük kalçalı için **سُتْهُم**’da, mavi için **زُرقُم**’da artırdıkları gibi; ve tıpkı oğul için **ابنُمٌ** dedikleri gibi.

İbn Şümeyl dedi ki: “Kavim **جِذَعَ مِذَعَ** gitti” denir; her yöne dağıldıkları zaman.

( **النوادر** )’de: “İki deve arasında **جَذَعت**” denir; onları bir **قَرَن**’da, yani bir ipte birleştirdiğin zaman.
