# جذل (ج-ذ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ذ - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والذال واللام معهما
ج ل ذ، ج ذ ل يستعملان فقط
جذل:
الجَذلُ: انتصابُ الحمار الوحشي ونحو "ناصباً" عنقه، والفِعل جََّلَ يجذِلُ جُذُولاً، وجَذَلت به جُذُولاً. والجَذَلُ: الفَرَح.
والجِذلُ: أصل كلُّ شجرةٍ حين يذهب رأسها، وصار الشيء إلى جذله أي أصله.
وقوله: "أنا جُذَيلُه المُحَكَّكُ، وعُذَيقها المرجَّبُ، وحجيرها المأوَّبٌ" فإنه تصغير جِذلٍ، وهو عُودٌ ينصب للإبلِ الجربى تحتكُّ به من الجَرَب، وأرادَ أنّه يُستشفى برأيه كاستشفاء الإبل الجربى بالاحتكاكِ بذلك العُودِ.
وقيل: المُحَككُ الذي حكَّكه الدّهرُ حتى أحكمه.
والجَذلُ: إحكام الدُّروع.
جلذ:
الجُلذيُّ: الشديد من الأمر.
والجُلزِيُّ: الحجر، والجميع جَلاذيُّ.
والجُلذِيَّةُ: الشديد من النّوقِ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الذال** و**اللام** معهما
**ج ل ذ**، **ج ذ ل** yalnızca kullanılırlar.

**جذل**:
**الجَذلُ**: yaban eşeğinin ve benzerinin dikilmesi; “dikilmiş olarak” boynunu (dikmesi). Fiil: **جَذَّلَ** **يجذِلُ** **جُذُولاً**; ve onunla **جَذَلت** **جُذُولاً**. Ve **الجَذَلُ**: sevinç.
Ve **الجِذلُ**: her ağacın başı gittiği zaman kökü; ve şey **جذله**’ine, yani aslına döndü.
Ve onun sözü: “أنا **جُذَيلُه المُحَكَّكُ**، و**عُذَيقها المرجَّبُ**، و**حجيرها المأوَّبٌ**” — bu, **جِذلٍ**’in küçültmesidir; o, uyuzlu develer için uyuzdan onunla kaşınsınlar diye dikilen bir çubuktur. Ve, uyuzlu develerin o çubukla kaşınarak şifa bulması gibi, görüşüyle şifa bulunacağını murat etti.
Ve denildi: **المُحَككُ**; zamanı onu kaşıyıp sağlamlaştırıncaya kadar kaşınmış olandır.
Ve **الجَذلُ**: zırhların sağlamlaştırılması.

**جلذ**:
**الجُلذيُّ**: işin şiddetlisi.
Ve **الجُلزِيُّ**: taş; hepsi **جَلاذيُّ**’dir.
Ve **الجُلذِيَّةُ**: dişi develerin şiddetlisi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجِذْلُ، واحد الأَجْذالِ، وهي أصول الحطَب العظامُ، ومنه قول الحُبابِ بن المنذر، أنا جُذَيْلُها المُحَكَّكُ. والجاذِلُ: المنتصبُ مكانَه لا يبرح، شُبِّهَ بالجِذْلِ الذي يُنْصَبُ في المعاطن لتحتكَّ به الإبلُ الجَرْبى. ويقال: فلانٌ جِذْلُ مالٍ، إذا كان رفيقاً بسياسته. والجَذّلُ بالتحريك: الفرحُ، وقد جَذِلَ بالكسر يَجْذَلُ فهو جَذْلانُ. وأَجْذَلَهُ غيره، أي أفرحه. واجْتَذَلَ، أي ابْتَهَجَ.

##### Türkçe

**الجِذْلُ**, **الأَجْذالِ**’in tekilidir; bunlar büyük odunların kökleridir. Bundan dolayı **الحُبابِ بن المنذر**’in sözü: “Ben onun **جُذَيْلُها المُحَكَّكُ**’uyum.”

**الجاذِلُ**: yerinde dikilip duran, ayrılmayan; **الجِذْلِ**’e benzetilmiştir ki o, develer uyuz olduklarında onunla kaşınsınlar diye sulaklarda dikilir.

Ve denilir: “Falan kimse **جِذْلُ مالٍ**’dır”; eğer idaresinde yumuşak huylu ise.

**الجَذّلُ** (harekeli): sevinçtir; ve (o) kesre ile **جَذِلَ** olur, **يَجْذَلُ**; o hâlde o **جَذْلانُ**’dır.

Ve başkası onu **أَجْذَلَهُ**; yani onu sevindirdi.

Ve **اجْتَذَلَ**; yani sevinç duydu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ذ ل
جذل ، جلذ ، لجذ ، ذجل ، لذج ، ذلج : مستعملة .
جذل : قال الليث : الجَذْلُ : انتصابُ الحِمارِ الوحْشيّ ونحوه ناصباً عُنُقَه .
والفعل : جذَلَ يَجْذُلُ جُذُولاً .
قال : وجَذِلَ يَجْذَلُ جَذَلاً ، فهو جَذِلٌ ، وجَذْلانٌ ، وامرأةٌ جَذْلى ، مثل فَرِح وفَرحان .
قلت وقد أجاز لبيد ( جاذِلاً ) بمعنى ( جَذِل ) في قوله :
وعانٍ فَكَكْناه بغير سُوَامه
فأصْبح يَمشي في المَحلَّةِ جاذِلاً
أي أصْبحَ فَرِحاً .
والجاذِل ، والجاذي : المنْتَصِب ، وقد جَذا وجذَلَ يَجْذُو ويَجْذُلُ .
وقال الليث : الجِذْلُ : أصْل كلّ شَجرة حين يذهب رأسها ، تقول : صار الشيء إلى جِذْلِه أي إلى أصْله .
وقال غيره : يقال لأصل الشَّيء جَذْلٌ وجِذْلٌ بالفتح والكسر ، وكذلك أصْل الشَّجَرة تَقْطَع ، ورُبما جُعِلَ العُودُ جِذْلاً .
وفي الحديث : كيفَ تُبْصِرُ القَذَاةَ في عين أخيكَ ، ولا تُبْصِرُ الجِذْلَ في عَيْنك ) .
جلذ : قال الليث : الجُلْذِيُّ : الشَّديد من السّير .
قال العجّاج يصفُ فلاة :
الخِمْسُ والْخِمسُ بها جُلْذِيّ
يقول : سَيْرُ خِمْس بها : شديدٌ .
الأصمعي : ناقَةٌ جُلْذِيَّةِ : صُلْبةٌ شديدة . قال : والجِلْذَاءَةُ : الأرض الغليظة ، وجمعها جَلاَذِيّ ، وهي الحِزْباءَة .
شَمِر ، عن ابن شمَيْل : الجُلْذِيَّة : المكانُ الخَشِنُ الغليظُ من القُفّ ، ليس بالمُرتفع جداً ، يَقْطَع أخْفاف الإبل ، وقَلَّما يَنْقَادُ ولا يَنْبُتُ شيئاً .
قال الليث : والجُلْذِيَّةُ من الفَراسن أيضاً : الغليظة الوكيعَةُ .
وسيْرٌ جُلْذِي وخمْسٌ جُلْذِيٌّ : شديد .
قال : وقال الأصمعي الاجْلِوَّاذُ ، والاجْرِوَّاط في السير : المضاءُ والسُّرعة .
قال : وقال ابن الأعرابي : الجِلْذيَّةُ : النَّاقة
الغليظةُ الشديدة شَبَّهها بِجِلْذَأَةِ الأرض وهي النَّشْر الغليظ .
واجْلَوَّذَ المطر : إذا ذَهَب وقَلَّ ، وأصله من الاجْلِوَّاذِ في السير ، وهو الإسراع .
قال : والجَلاذِيُّ في شِعْر ابن مُقْبل ، جمع الجُلْذِيَّةِ ، الناقة الصُّلبة . وهو :
صوتُ النَّواقيس فيه ما يُفرِّطُه
أيْدي الجَلاذِي وجُونٌ ما يُعَفِّينا
وقال أبو عمرو : الجَلاذِيّ : الصُّنَّاعُ ، واحدهم جُلْذِيّ .
وقال غيرة : الْجَلاذِيّ . خَدَمُ البيعة ؛ جَعَلهم جَلاذِيّ لِغِلَظِهِم .
ابن الأعرابي : اجْلَوَّذ ، إذا أَسْرَع ، ومثله اجْرَهَدَّ ، ومثله قوله : واجْلَوَّذَ المطر .
ذجل : أهمله الليث . وقال ابن الأعرابي : الذَّاجِل : الظَّالم ، وقد ذَجَلَ إذا ظلَمَ .
لجذ : أهمله الليث . ورَوى عمرو عن أبيه : لجِذَ الكلبُ ، ولَجَذَ ، ولَجَنَ : إذا وَلَغَ في الإناء . قال : واللَّجْذُ : الأكل بِطَرَفِ اللّسان ، ونَبْتٌ مَلْجوذٌ : إذا لم يتمكَّن منه السِّن من قِصَرِه فَلَسَّتْه الإبل .
قال الراجز :
مثل الوَأَي المُبْتَقِلِ اللَّجَّاذِ
ويقال للماشية إذا أكلت الكلأ ، قد لُجِذَ الكلأ ، ولَجِذَ الكلبُ الإناء ، إذا لَحِس .
وقال أبو زيد : إذا سألك رجُلٌ فأعطيْتَه ، ثم سألك ، قلت : لَجَذَني ، يَلْجُذُني لجْذاً .
لذج ذلج : أهمله الليث . وقال ابن دُرَيْدِ : لَذَجَ الماءُ في حَلْقِهِ وذَلَجه بمعنًى واحد .

##### Türkçe

ج ذ ل
**جذل** , **جلذ** , **لجذ** , **ذجل** , **لذج** , **ذلج** : kullanımdadır.

**جذل** : **الليث** dedi: **الجَذْلُ**: yaban eşeğinin ve benzerinin boynunu dikerek dikilmesi.
Fiil: **جذَلَ يَجْذُلُ جُذُولاً**.
Dedi: ve **جَذِلَ يَجْذَلُ جَذَلاً**; o hâlde o **جَذِلٌ** ve **جَذْلانٌ**dır; ve bir kadın **جَذْلى**dır; **فَرِح** ve **فَرحان** gibi.
Ben dedim: ve **لبيد** ( **جاذِلاً** )yı, şu sözünde ( **جَذِل** ) anlamında caiz görmüştür:
وعانٍ فَكَكْناه بغير سُوَامه
فأصْبح يَمشي في المَحلَّةِ جاذِلاً
Yani: sevinçli olarak sabahladı.
Ve **الجاذِل** ve **الجاذي**: dikilen (kimse/şey)dir; ve **جَذا** ve **جذَلَ يَجْذُو ويَجْذُلُ** olmuştur.
Ve **الليث** dedi: **الجِذْلُ**: her ağacın başı gidince (geriye kalan) kökü; dersin ki: şey **جِذْلِه**’ine, yani köküne döndü.
Ve başkası dedi: şeyin köküne, فتح ve كسر ile, **جَذْلٌ** ve **جِذْلٌ** denir; ve aynı şekilde ağacın kökü kesilir; ve bazen dal **جِذْلاً** kılınır.
Ve hadiste: “Kardeşinin gözündeki **القَذَاةَ**’yı nasıl görürsün de, kendi gözündeki **الجِذْلَ**’i görmezsin?”

**جلذ** : **الليث** dedi: **الجُلْذِيُّ**: yürüyüşün şiddetlisi.
**العجّاج** bir çölü vasfederek dedi:
الخِمْسُ والْخِمسُ بها جُلْذِيّ
Der ki: onda **خِمْس** yürüyüşü: şiddetlidir.
**الأصمعي**: **ناقَةٌ جُلْذِيَّةِ**: katı, şiddetli. Dedi: ve **الجِلْذَاءَةُ**: kalın (sert) yer; çoğulu **جَلاَذِيّ**; ve o **الحِزْباءَة**’dır.
**شَمِر** , **ابن شمَيْل**’den: **الجُلْذِيَّة**: **القُفّ**’tan kaba, kalın yer; çok yüksek değildir; develerin tırnaklarını keser; pek az boyun eğer ve hiçbir şey bitirmez.
**الليث** dedi: ve **الجُلْذِيَّةُ** **الفَراسن**’den de: kalın, sert olan.
Ve **سيْرٌ جُلْذِي** ve **خمْسٌ جُلْذِيٌّ**: şiddetli.
Dedi: ve **الأصمعي** dedi: yürüyüşte **الاجْلِوَّاذُ** ve **الاجْرِوَّاط**: ilerleyiş ve sürattir.
Dedi: ve **ابن الأعرابي** dedi: **الجِلْذيَّةُ**: kalın, şiddetli dişi deve; onu yerin **جِلْذَأَة**’sine benzetti; o da kalın **النَّشْر**’dür.
Ve **اجْلَوَّذَ** yağmur: gittiği ve azaldığı zaman; aslı yürüyüşteki **الاجْلِوَّاذ**’dandır; o da hızlanmadır.
Dedi: ve **الجَلاذِيُّ** **ابن مُقْبل**’in şiirinde, katı dişi deve olan **الجُلْذِيَّة**’nin çoğuludur. O da şudur:
صوتُ النَّواقيس فيه ما يُفرِّطُه
أيْدي الجَلاذِي وجُونٌ ما يُعَفِّينا
Ve **أبو عمرو** dedi: **الجَلاذِيّ**: zanaatkârlardır; onların teki **جُلْذِيّ**dir.
Ve başkası dedi: **الْجَلاذِيّ**: kilisenin hizmetkârları; onları kalınlıklarından dolayı **جَلاذِيّ** kıldı.
**ابن الأعرابي**: **اجْلَوَّذ**: hızlandığı zaman; benzeri **اجْرَهَدَّ**; ve benzeri onun sözü: **واجْلَوَّذَ المطر**.

**ذجل** : **الليث** onu ihmal etti. Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الذَّاجِل**: zalim; ve zulmettiği zaman **ذَجَلَ** olmuştur.

**لجذ** : **الليث** onu ihmal etti. Ve **عمرو** babasından rivayet etti: **لجِذَ** köpek, ve **لَجَذَ** ve **لَجَنَ**: kapta yaladığı zaman. Dedi: ve **اللَّجْذُ**: dilin ucu ile yemektir; ve **نَبْتٌ مَلْجوذٌ**: diş, kısalığından dolayı ona yerleşemediği zaman; böylece develer onu yalayıp sıyırdı.
**الراجز** dedi:
مثل الوَأَي المُبْتَقِلِ اللَّجَّاذِ
Ve hayvanlara, otu yedikleri zaman, “ot **لُجِذَ** olmuştur” denir; ve köpek kabı yaladığı zaman “köpek kabı **لَجِذَ**” (denir); **لَحِس** ettiği zaman.
Ve **أبو زيد** dedi: bir adam senden istedi de ona verdin, sonra senden istediğinde, dersin ki: “beni **لَجَذَ** etti”; beni **يَلْجُذُني**; **لجْذاً**.

**لذج ذلج** : **الليث** onu ihmal etti. Ve **ابن دُرَيْدِ** dedi: **لَذَجَ** su boğazında ve **ذَلَجه**: tek bir anlamdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والذال وما يثلثهما)
(جذر) الجيم والذال والراء أصلٌ واحدٌ، وهو الأصل من كلِّ شيء، حتى يقالُ لأصلِ اللسانِ جِذْر. وقال حُذَيفة: حدَّثنا رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "أنّ الأمانةَ نزلَتْ في جَِذْر قُلوب الرِّجال". قال الأصمعيّ: الجَذْر الأصل من كلِّ شيءٍ([1]). قال زهير:
وسامعتَينِ تعرِفُ العِتْقَ فيهما  *** إلى جَِذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحدَّدِ([2])
وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: الجَذْر أصل الحِساب، ويقال [عشرة([3])] في عشرة مائة. فأمّا المجذُور والمجذَّر فيقال إنه القصير. وإنّ صح فهو من الباب كأنَّه أصلُ شيءٍ قد فارقه غيره.
(جذع) الجيم والذال والعين ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على حدوث السّنّ وطراوته. فالجَذَع من الشّاءِ: ما أتى له سنتانِ، ومن الإبل الذي أتَتْ له خَمْسُ سنينَ. ويُسَمّى الدّهر الأزْلَمَ الجَذَع، لأنه جديد. قال:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])وقال قوم: أراد به الأسد.
ويقال: هو في هذا الأمر جَذَعٌ، إذا كان أخَذَ فيه حديثاً.
والأصل الثاني: جِذْع الشَّجرة. والثالث: الجَذْع، من قولك جذَعْتُ الشيءَ إذا دلكتَه. قال:
* كأنّه مِن طُولِ جَذْع العَفْسِ([5]) *
وقولهم في الأمثال: "خُذْ من جِذْع ما أعطاك" فإنه [اسم رجل([6])].
 (جذف) الجيم والذال والفاء كلمةٌ واحدة تدلّ على الإسراع والقَطْع، يقال جَذَفْتُ الشيءَ قطعتُه. قال الأعشى:
قاعداً عندَه النَّدامى فما يَنْـ *** فَكُّ يؤتَى بِمُوكَرٍ مَجْذُوفِ([7])ويقال هو بالدَّال. ويقال جَذَف الرّجُلُ أسرَعَ. قال ابن دريد: جَذَف الطائر إذا أسرَعَ* تحريكَ جناحَيْه. وأكثر ما يكون ذلك أن يُقَصَّ أحدُ جناحيه. ومنه اشتقاق مِجْداف السفينة. قال: وهو عربيٌّ معروف. قال:
تكاد إن حُرِّك مجذافُها *** تنْسَلُّ مِنْ مَثْناتِها واليَدِ([8])يعني الناقةَ. جعل السَّوط كالمجذاف لها، وهو بالذال والدال لغتان فصيحتان.
(جذل) الجيم والذال واللام أصلٌ واحد، وهو أصل الشيء الثابت والمنتصب. فالجِذْل أصل الشَّجرة. وأصل كلِّ شيءٍ جِذْلُهُ. قال حُبَابُ بنُ المنذِر، لما اختَلَف الأنصارُ في البَيْعة: "أنا جُذَيلُها المحكَّك". وإنّما قال ذلك لأنه يُغْرَزُ في حائطٍ فتحتكُّ به الإبلُ الجَرْبَى. يقول: فأنا يُسْتَشْفى برأْيِي كاستشفاء الإبل بذلك الجِذْل. وقال:
* لاقت على الماءِ جُذَيلاً واتدا([9]) *
يريد أنّه منتصبٌ لا يبرح مكانَه، كالجذل الذي وَتَد، أي ثبت. وأمّا الجََذَل وهو الفرح فممكنٌ أن يكون من هذا؛ لأنّ الفَرِحَ منتصبٌ والمغمومَ لاطِئٌ بالأرض. وهذا من باب الاحتمال لا التحقيق والحُكْم. قالوا: والجِذْل ما بَرَزَ وظَهَرَ من رأس الجبل، والجمع الأجذال. وفلانٌ جِذْلُ مالٍ، وإذا كان سائِساً له. وهو قياس الباب، كأنّه في تفقُّده وتعهُّده له جِذْلٌ لا يبرح.
(جذم) الجيم والذال والميم أصلٌ واحدٌ، وهو القطع. يقال جَذَمْت الشَّيء جذْماً. والجِذْمة القِطعة من الحَبْل وغيره. والجُذام سُمِّي لتقطُّع الأصابع. والأجذم: المقطوع اليد. وفي الحديث: "مَن تعلَّم القرآنَ ثُمَّ نسِيَهُ لقِيَ الله تعالى وهو أجذم". وقال المتلمِّس:
وما كنتُ إلاّ مثلَ قاطع كفِّه *** بكفٍّ لـه أخْرَى فأصبَحَ أجْذَما([10])وانْجَذَم الحبلُ: انقطَعَ. قال النابغة:
بانَتْ سُعادُ فأمسى حَبْلُها انْجَذَما *** واحْتَلّت الشَّرْعَ فالخْبْتَيْنِ مِنْ إضَما([11])والإجذام: السُّرعة في السَّير، وهو من الباب. والإجذام: الإقلاع عن الشيء.
(جذو) الجيم والذال والواو أصلٌ يدلّ على الانتصاب. يقال جَذَوْتُ على أطراف أصابعي، إذا قمت. قال:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])قال الخليل: يقال جَذَا يجذُو، مثل جثا يجثُو، إلاّ أنّ جذا أَدَلُّ([13]) على اللزوم. وهذا الذي قاله الخليل فدَليلٌ لنا في بعض ما ذكرناه من مقاييس الكلام. والخليل عندنا في هذا المعنى إمامٌ.
قال: ويقال جَذَا القُرادُ في جنْب البعير؛ لشدّة التزاقه. وجَذَتْ ظَلِفَة الإكاف في جَنْب الحمار. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَثَلُ المنافِق مَثَلُ الأَرْزَة المُجْذِيَة على الأرض حتّى يكونَ انجعافُها([14]) مَرَّةً". أراد بالمجْذِيَةِ الثّابتة.
ومن الباب تجاذَى القومُ الحَجرَ، إذا تشاوَلُوه.
فأمّا قولهم رجلٌ جاذٍ، أي قصير الباع، فهو عندي من هذا؛ لأنّ الباع إذا لم يكن طويلاً ممدوداً كان كالشيء الناتئ المنتصب. قال:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])
(جذب) الجيم والذال والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بَتْرِ الشّيء([16]). يقال جَذَبْتُ الشَّيْءَ أجذبُه جذْباً. وجذَبتُ المُهر عن أمّه إذا فطمتَه، ويقال ناقة جاذب، إذا قلَّ لبنها، والجمع جواذب. وهو قياس الباب؛ لأنه إذا قل لبنها فكأنها جَذبته إلى نفسها.
وقد شذّ عن هذا الأصل الجَذَب، وهو الجُمَّار([17]) الخَشِن، الواحد جَذَبة.
--------------ــــ
([1]) في اللسان: "أبو عمرو: الجذر، بالكسر. والأصمعي بالفتح".
([2]) ديوان زهير 226 واللسان (جذر).
([3])التكملة من المجمل واللسان. والمراد أن العشرة جذر المائة، أي أصلها.
([4]) أي لأهلكني الدهر. والبيت للأخطل في ديوانه 72 واللسان (جذع).
([5]) البيت للعجاج كما في اللسان (جذع)، وليس في ديوانه.
([6]) في المجمل: "وجذع اسم رجل في قولهم: خذ من جذع ما أعطاك".
([7]) ديوان الأعشى 212 واللسان (جذف). وفي الديوان: "حوله الندامى".
([8]) البيت للمثقب العبدي، كما في اللسان (جذف). وفي الأصل: "من مشتاقها باليد" صوابه في المجمل واللسان.
([9]) البيت لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (جذل).
([10]) ديوان المتلمس 2 مخطوطة الشنقيطي واللسان (جذم).
([11]) رواية اللسان ومعجم البلدان: "فالأجراع من أضما"، وفي الديوان: "فالأجزاع".
([12]) البيت للنعمان بن عدي بن نضلة العدوي، كما في المجمل واللسان (جذا).
([13]) في الأصل: "دل"، صوابه من المجمل واللسان.
([14]) سيأتي الحديث في (جعف) أيضاً.
([15]) نسب في المجمل إلى سهم بن حنظلة. ورواه في اللسان (جذا) بقافية "مجذر" منسوباً إلى سهم بن حنظلة أيضاً. وفي الصحاح:"مبخل" بدون نسبة.
([16]) في الأصل: "نثر الشيء" وإنما مدار المادة على البتر بمعنى القطع. انظر اللسان (جذب).
([17]) الجمار، بالجيم: جمار النخلة. وفي الأصل: "الحمار" تحريف.

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** ve **الذال** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**جذر**) **الجيم** ve **الذال** ve **الراء** tek bir asıldır; o da her şeyin aslıdır; hatta dilin aslına **جِذْر** denilir. **حُذَيفة** dedi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم bize haber verdi: “Emanet, erkeklerin kalplerinin **جَِذْر**’ine indi.” **الأصمعيّ** dedi: **الجَذْر** her şeyin aslıdır([1]). **زهير** dedi:
وسامعتَينِ تعرِفُ العِتْقَ فيهما  *** إلى جَِذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحدَّدِ([2])
**الخليل**’e nispet edilen kitapta: **الجَذْر** hesabın aslıdır; ve [**عشرة**([3])] “on yüz”de denilir. Ama **المجذُور** ve **المجذَّر** için, onun kısa olduğu söylenir. Eğer sahihse, o bu babdandır; sanki o, başka bir şeyin ondan ayrıldığı bir şeyin aslıdır.

(**جذع**) **الجيم** ve **الذال** ve **العين** üç asıldır: birincisi, yaşın meydana gelmesine ve tazeliğine delalet eder. Şu halde **الجَذَع** koyundan: iki yılı gelmiş olan; deveden ise beş yılı gelmiş olandır. Ve zamana, yeni olduğu için, **الأزْلَمَ الجَذَع** adı verilir. Dedi ki:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])وقال قوم: أراد به الأسد.
Ve denilir: O bu işte **جَذَعٌ**’dır; eğer onda yeni olarak almış ise.
İkinci asıl: ağacın **جِذْع**’ı. Üçüncü: **الجَذْع**; senin “**جذَعْتُ** الشيءَ” sözünden, onu ovduğun zaman. Dedi ki:
* كأنّه مِن طُولِ جَذْع العَفْسِ([5]) *
Ve onların mesellerde sözleri: “**خُذْ من جِذْع ما أعطاك**”; çünkü o [bir adamın adı([6])].

(**جذف**) **الجيم** ve **الذال** ve **الفاء** tek bir kelimedir; sürate ve kesmeye delalet eder. Denilir: “**جَذَفْتُ** الشيءَ”: onu kestim. **الأعشى** dedi:
قاعداً عندَه النَّدامى فما يَنْـ *** فَكُّ يؤتَى بِمُوكَرٍ مَجْذُوفِ([7])ويقال هو بالدَّال. ويقال **جَذَف** الرّجُلُ: hızlandı. **ابن دريد** dedi: Kuş, iki kanadını hareket ettirmede hızlandığı zaman **جَذَف** eder. Bunun çoğu, kanatlarından birinin kesilmesiyle olur. Ondan geminin **مِجْداف**’ının اشتقاق’ı. Dedi: O, bilinen Arapçadır. Dedi:
تكاد إن حُرِّك مجذافُها *** تنْسَلُّ مِنْ مَثْناتِها واليَدِ([8])
Yani dişi deveyi. Kırbacı onun için **المجذاف** gibi yaptı; ve o, **الذال** ile ve **الدال** ile iki fasih lugattır.

(**جذل**) **الجيم** ve **الذال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da sabit ve dik duran şeyin aslıdır. Şu halde **الجِذْل** ağacın aslıdır. Ve her şeyin aslı onun **جِذْل**’üdür. **حُبَابُ بنُ المنذِر** dedi; ensar biatte ihtilaf ettiklerinde: “Ben onun **جُذَيلُها المحكَّك**’iyim.” Bunu ancak, duvara saplandığı ve uyuz develerin onunla kaşındığı için söyledi. Diyor ki: Benim görüşümle şifa aranır; develerin o **الجِذْل** ile şifa araması gibi. Ve dedi:
* لاقت على الماءِ جُذَيلاً واتدا([9]) *
Onun, yerinden ayrılmayan dik duran olduğunu murad eder; **وَتَد** olan, yani sabit olan **الجذل** gibi. Ama sevinç olan **الجََذَل** ise, bunundan olması mümkündür; çünkü sevinçli olan dik durandır, kederli olan ise yere yapışıktır. Bu, tahkik ve hüküm değil, ihtimal babındandır. Dediler: **الجِذْل** dağın başından belirip görünen şeydir; çoğulu **الأجذال**’dır. Ve falan kimse **جِذْلُ مالٍ**’dır; eğer ona çobanlık/idaresini yapan ise. Ve o, babın kıyasıdır; sanki onu yoklayıp gözetmesinde, yerinden ayrılmayan bir **جِذْل**’dür.

(**جذم**) **الجيم** ve **الذال** ve **الميم** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denilir: “**جَذَمْتُ** الشيءَ **جذْماً**.” Ve **الجِذْمة** ipten ve başkasından parça demektir. Ve **الجُذام**, parmakların kopup parçalanması sebebiyle adlandırıldı. Ve **الأجذم**: eli kesik olan. Hadiste: “Kim Kur’an’ı öğrenir, sonra onu unutursa, Allah تعالى’ya eli kesik olarak kavuşur.” **المتلمِّس** dedi:
وما كنتُ إلاّ مثلَ قاطع كفِّه *** بكفٍّ لـه أخْرَى فأصبَحَ أجْذَما([10])Ve “**انْجَذَم** الحبلُ”: ip koptu. **النابغة** dedi:
بانَتْ سُعادُ فأمسى حَبْلُها انْجَذَما *** واحْتَلّت الشَّرْعَ فالخْبْتَيْنِ مِنْ إضَما([11])Ve **الإجذام**: yürüyüşte sürattir; ve o, babdandır. Ve **الإجذام**: bir şeyden vazgeçip kesilmedir.

(**جذو**) **الجيم** ve **الذال** ve **الواو** dik durmaya delalet eden bir asıldır. Denilir: “**جَذَوْتُ** على أطراف أصابعي”; ayağa kalktığın zaman. Dedi:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])**الخليل** dedi: “**جَذَا** **يجذُو**” denilir; “**جثا** **يجثُو**” gibi; ancak **جذا** [**أَدَلُّ**([13])] olarak, lüzuma daha çok delalet eder. **الخليل**’in söylediği bu, sözün ölçülerinden zikrettiğimizin bir kısmında bize delildir. Ve **الخليل** bu manada bizim yanımızda bir imamdır.
Dedi: Ve denilir: **جَذَا** kene, devenin yanında; yapışmasının şiddetinden dolayı. Ve **جَذَتْ** semerin altındaki keçe, eşeğin yanında. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Münafığın misali, yere doğru sabit duran **الأَرْزَة المُجْذِيَة** misalidir; ta ki onun **انجعافُها**([14]) bir kere olsun.” **المجْذِيَة** ile sabit olanı murad etti.
Ve babdandır: Kavim taşı **تجاذَى** etti; onu birbirlerine uzatıp aldıkları zaman.
Ama onların “adam **جاذٍ**’dır” sözleri; yani kol açıklığı kısa; o, benim yanımda bundandır; çünkü kol açıklığı uzun ve uzatılmış olmadığında, dik duran çıkıntılı şey gibi olur. Dedi:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])

(**جذب**) **الجيم** ve **الذال** ve **الباء** tek bir asıldır; şeyin koparılmasına([16]) delalet eder. Denilir: “**جَذَبْتُ** الشَّيْءَ”: onu **جذْباً** çektim/koparıp aldım. Ve “**جذَبتُ** المُهر عن أمّه”: onu sütten kestin zaman. Ve denilir: sütü az olduğunda deve **جاذب**; çoğulu **جواذب**. Ve o, babın kıyasıdır; çünkü sütü azaldığında, sanki onu kendine **جَذب** etmiş gibidir.
Bu asıldan şaz olan: **الجَذَب**; o da sert **الجُمَّار**’dır([17]); tekili **جَذَبة**.

--------------ــــ
([1]) Lisân’da: “**أبو عمرو**: **الجذر** kesre ile. **الأصمعي** fetha ile.”
([2]) **زهير** divanı 226 ve Lisân (**جذر**).
([3]) Tekmile, **المجمل** ve Lisân’dan. Murad: on, yüzün **جذر**’idir; yani onun aslıdır.
([4]) Yani zaman beni helak ederdi. Beyit **الأخطل**’ındır; divanında 72 ve Lisân (**جذع**).
([5]) Beyit **العجاج**’ındır; Lisân’da (**جذع**) böyledir; divanında değildir.
([6]) **المجمل**’de: “Ve **جذع** onların ‘**خذ من جذع ما أعطاك**’ sözlerinde bir adam adıdır.”
([7]) **الأعشى** divanı 212 ve Lisân (**جذف**). Divanda: “**حوله الندامى**”.
([8]) Beyit **المثقب العبدي**’nindir; Lisân’da (**جذف**) böyledir. Asılda: “**من مشتاقها باليد**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([9]) Beyit **أبي محمد الفقعسي**’nindir; Lisân’da (**جذل**) böyledir.
([10]) **المتلمس** divanı 2, Şınkîtî yazması ve Lisân (**جذم**).
([11]) Lisân ve Mu‘cemü’l-büldân rivayeti: “**فالأجراع من أضما**”; divanda: “**فالأجزاع**”.
([12]) Beyit **النعمان بن عدي بن نضلة العدوي**’nindir; **المجمل** ve Lisân’da (**جذا**) böyledir.
([13]) Asılda: “**دل**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dandır.
([14]) Hadis ( **جعف** )’te de gelecektir.
([15]) **المجمل**’de **سهم بن حنظلة**’ye nispet edildi. Lisân’da (**جذا**) “**مجذر**” kafiyesiyle, **سهم بن حنظلة**’ye nispet edilmiş olarak rivayet etti. **الصحاح**’ta: “**مبخل**” nispet olmaksızın.
([16]) Asılda: “**نثر الشيء**”; hâlbuki maddenin ekseni, kesme manasında koparmadır. Lisân’a bak (**جذب**).
([17]) **الجمار**, **الجيم** ile: hurma ağacının **جمار**’ı. Asılda: “**الحمار**” bir tahriftir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ذ ل
انتصب كالجذل وهو أصل الشجرة‏.‏
وهو جـذل بكـذا وجذلـان ونفسـه جذلـى بذلـك وهـو شديد الجذل به وقد ابتهج بالأمر واجتذل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ إنه لجذل حكاك وأنا جذيلها المحكك‏.‏
قال‏:‏ لاقت على الماء جذيلاً واتـدا وعاد الشيء إلى جذله أي إلى أصله‏.‏
وفلان جذل مال إذا كان قائماً به‏.‏
واشتق منه على طريق المجاز‏:‏ قد جذل الحرباء واستجذل إذا انتصب‏.‏
وبات فلان جاذلاً علـى ظهـر دابتـه وبـات يستجـذل علـى ظهرهـا إذا نـام منصبـاً لا يضطـرب‏.‏
وقـد جذل للقوم يخاصمهم‏.‏
وتجاذلوا في الحرب‏.‏

##### Türkçe

ج ذ ل
**الجذل** gibi doğruldu; o, ağacın köküdür.
O, bununla **جذل**’dir; **جذلان**(dır); ve nefsi bununla **جذلى**(dır); o, onunla şiddetli **الجذل** sahibidir; işten sevinç duymuştur ve **اجتذل**.
Mecazdandır: Şüphesiz o, **جذل حكاك**’tır; ben de onun **جذيلها المحكك**’iyim.
Dedi: Su üzerine bir **جذيلاً** kazık dikti; ve şey **جذله**’ine, yani aslına döndü.
Ve falan, kendisiyle kaim olduğu vakit **جذل مال**(dır).
Ondan mecaz yolu üzere türetilmiştir: Kertenkele **جذل** etti ve doğrulduğu vakit **استجذل**.
Falan, binitinin sırtı üzerinde **جاذلاً** olarak geceledi; onun sırtı üzerinde, doğrulmuş olarak, kımıldanmadan uyuduğu vakit **يستجذل** olarak geceledi.
Ve kavme karşı onlarla çekişerek **جذل** etti.
Savaşta **تجاذلوا**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجِذْل: أَصل الشيء الباقي من شجرة وغيرها بعد ذهاب الفرع، والجمع أَجذال وجِذال وجُذُول وجُذُولة. والجِذْل: ما عَظُم من أُصول الشجر المُقَطَّع، وقيل: هو من العيدان ما كان على مثال شماريخ النخل، والجمع كالجمع. الليث: الجِذْل أَصل كل شجرة حين يذهب رأْسها. يقال: صار الشيء إِلى جِذْلِه أَي أَصله، ويقال لأَصل الشيء جِذْل، وكذلك أَصل الشجر يقطع، وربما جُعِل العُود جِذْلاً في عينك. الجوهري: الجِذْل واحد الأَجْذال وهي أُصول الحَطَب العظام. وفي الحديث: يبصر أَحدكم القَذى في عين أَخيه ولا يبصر الجِذْل في عينه؛ ومنه حديث التوبة: ثم مَرَّت بجِذْل شجرة فَتَعَلَّق به زِمامُها، ومنه حديث سفينة: أَنه أَشاط دَمَ جَزُور بِجِذْل أَي بعود. والجِذْل: عود ينصب للإِبل الجَرْبى؛ ومنه قول سعيد بن عُطارد، وقيل بل هو الحُباب بن المنذر: أَنا جُذَيْلُها المُحَكَّك؛ قال يعقوب: عَنى بالجُذَيْل ههنا الأَصل من الشجرة تحتكُّ به الإِبل فتشتفي به، أَي قد جَرَّبتني الأُمور ولي رأْي وعلم يشتفى بهما كما تشتفي هذه الإِبل الجَرْبى بهذا الجِذْل، وصَغَّره على جهة المدح، وقيل: الجِذْل هنا العُود الذي ينصب للإِبل الجَرْبى؛ وكذلك قال أَبو ذئَيب أَو ابنه شهاب: رِجالٌ بَرَتْنا الحَرْبُ حتى كأَنَّنا
جِذَال حِكاكٍ، لَوَّحَتْها الدَّواجِنُ
والمعنيان متقاربان. وفي حديث السقيفة: أَنا جُذَيْلُها المُحَكَّك. وجِذْلا النَّعْلِ: جانباها. الليث: الجذلُ انتصاب
(* قوله «الجذل انتصاب
إلخ» كذا بالأصل من غير ضبط للجذل ولعله محرف عن الجذول) الحمار الوحشي ونحوه عُنُقه، والفعل جَذَل يَجْذُل جُذُولاً، قال: وجَذِل يَجْذَل جَذَلاً فهو جَذِل وجَذْلانُ، وامرأَة جَذْلى، مثل فَرِحٍ وفَرْحان. قال الأَزهري: وقد أَجاز لبيد جاذل بمعنى جَذِلٍ في قوله:
وَعانٍ فَكَكْناه بِغَيْرِ سُوامِه،
فأَصْبَحَ يَمْشي في المَحَلَّة جاذلا
أَي فَرِحاً. والجاذِلُ والجاذِي: المُنْتَصب، وقد جَذَا يَجْذُو وجَذَلَ يَجْذُل. الجوهري: الجاذِل المنتصب مكانه لا يَبْرَح، شُبِّه بالجِذْل الذي يُنْصَب في المعاطنِ لتَحْتَكَّ به الإِبل الجَِرْبى، وجَذَل الشيءُ يَجْذُل جُذُولاً: انتصب وثبت لا يَبْرَح؛ قال أَبو محمد الفقعسي: لاقَتْ على الماء جُذَيْلاً واتِدا،
ولم يَكُنْ يُخْلِفُها المَواعِدا
ويروى جُذَيْلاً واطِداً، والواطِدُ والواتِدُ: الثابت. وجُذَيْلاً: يريد راعِياً شَبَّهَه بالجِذْل. وإِنه لجِذْلُ رِهان أَي صاحب رِهان؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
هَلْ لك في أَجْوَدِ ما قادَ العَرَب؟
هَلْ لك في الخالِص غير المُؤْتَشَب؟
جِذْل رِهانٍ في ذِراعَيْه حَدَب،
أَزَلَّ إِن قِيدَ، وإِن قام نَصَب
يقول: إِذا قام رأَيته مُشْرِف العُنُق والرأْس. ويقال: فلان جِذْل مال إِذا كان رَفِيقاً بسِياسَته حَسَنَ الرَّعْية. والأَجْذال: ما بَرَزَ وظهر من رؤوس الجبال، واخدها جِذْل. والجَذَل، بالتحريك: الفَرَحُ. وجَذِل، بالكسر، بالشيء يَجْذَل جَذَلاً، فهو جَذِلٌ وجَذْلانُ: فَرِح، والجمع جَذالى، والأُنثى جَذْلانَةٌ وقد يجوز في الشعر جاذِلٌ؛ قال ذو الرمة: وقد أَصْهَرَتْ ذا أَسْهُمٍ بات جاذِلاً،
له فَوْق زُجَّيْ مِرفَقَيْه وحاوحُ
وأَجْذَلَه غيرُه أَي أَفْرَحَه. واجْتَذَل أَي ابْتَهَج. وسِقاءٌ جاذِل: قد مَرَنَ وغَيَّر طَعْم اللَّبَن.

##### Türkçe

**الجِذْل**: Dalın gitmesinden sonra ağaçtan ve başkasından kalan şeyin aslıdır; çoğulu **أَجذال** ve **جِذال** ve **جُذُول** ve **جُذُولة**’dir. Ve **الجِذْل**: kesilmiş ağacın köklerinden büyümüş olan şeydir; ve denildi ki: hurma salkımlarının dalları örneği üzere olan çubuklardan olan şeydir; çoğulu, çoğul gibidir. **الليث**: **الجِذْل**, başı gittiği vakit her ağacın aslıdır. Denilir: şey **جِذْلِه**’ine döndü; yani aslına. Ve şeyin aslına **جِذْل** denilir; ve aynı şekilde ağacın aslı kesilir; ve belki çubuk, senin gözünde **جِذْلاً** kılınmıştır. **الجوهري**: **الجِذْل**, **الأَجْذال**’ın biridir; o da büyük odun kökleridir. Ve hadiste: Sizden biri kardeşinin gözündeki çöpü görür de kendi gözündeki **الجِذْل**’i görmez; ve ondan, tevbe hadisi: sonra bir ağacın **جِذْل**’ine uğradı da yuları ona takıldı; ve ondan, سفينة hadisi: bir deve kesiminin kanını bir **جِذْل** ile, yani bir çubukla, akıttı. Ve **الجِذْل**: uyuz develer için dikilen bir çubuktur; ondan سعيد بن عُطارد’ın sözü; ve denildi ki bilakis o **الحُباب بن المنذر**’dir: “Ben onun **جُذَيْلُها المُحَكَّك**’iyim”; يعقوب dedi: Burada **الجُذَيْل** ile, develerin onunla kaşınıp onunla şifa bulduğu ağacın altındaki aslı kastetti; yani işler beni denemiştir ve benim, şu uyuz develerin bu **الجِذْل** ile şifa bulduğu gibi, kendileriyle şifa bulunulan bir görüşüm ve ilmim vardır; ve onu övgü yönüyle küçülttü. Ve denildi ki: Burada **الجِذْل**, uyuz develer için dikilen çubuktur; ve كذلك dedi **أَبو ذئَيب** yahut oğlu شهاب:
رِجالٌ بَرَتْنا الحَرْبُ حتى كأَنَّنا
جِذَال حِكاكٍ، لَوَّحَتْها الدَّواجِنُ
Ve iki mânâ birbirine yakındır. Ve **السقيفة** hadîsinde: “Ben onun **جُذَيْلُها المُحَكَّك**’iyim.” Ve **جِذْلا النَّعْلِ**: onun iki yanıdır. **الليث**: **الجذلُ** (dikiliş)
(* قوله «الجذل انتصاب إلخ» kâğıdın aslında **الجذل** için harekesiz böyle; ve belki **الجذول**’dan tahrif edilmiştir) yaban eşeğinin ve benzerinin boynunun dikilişidir; fiil **جَذَل** **يَجْذُل** **جُذُولاً**’dır. Dedi: ve **جَذِل** **يَجْذَل** **جَذَلاً**; o **جَذِل** ve **جَذْلانُ**’dır; ve kadın **جَذْلى**; **فَرِحٍ** ve **فَرْحان** gibi. **الأَزهري** dedi: Ve لبيد, **جاذل**’i **جَذِلٍ** mânâsında şu sözünde câiz görmüştür:
وَعانٍ فَكَكْناه بِغَيْرِ سُوامِه،
فأَصْبَحَ يَمْشي في المَحَلَّة جاذلا
Yani sevinçli. Ve **الجاذِلُ** ve **الجاذِي**: dikilen (muntasıb)dır; ve **جَذَا** **يَجْذُو** ve **جَذَلَ** **يَجْذُل** olmuştur. **الجوهري**: **الجاذِل** yerinde dikilen, ayrılmayan kimsedir; uyuz develerin onunla kaşınması için ağıllarda dikilen **الجِذْل**’e benzetilmiştir. Ve şey **جَذَل** **يَجْذُل** **جُذُولاً**: dikildi ve sabit oldu, ayrılmaz; **أَبو محمد الفقعسي** dedi:
لاقَتْ على الماء جُذَيْلاً واتِدا،
ولم يَكُنْ يُخْلِفُها المَواعِدا
Ve **جُذَيْلاً واطِداً** diye rivayet olunur; ve **الواطِدُ** ve **الواتِدُ**: sabit olandır. Ve **جُذَيْلاً**: bir çobanı kasteder; onu **الجِذْل**’e benzetmiştir. Ve şüphesiz o, **جِذْلُ رِهان**’dır; yani rehin sahibi; ابن الأَعرابي’den; ve şu beyti okudu:
هَلْ لك في أَجْوَدِ ما قادَ العَرَب؟
هَلْ لك في الخالِص غير المُؤْتَشَب؟
جِذْل رِهانٍ في ذِراعَيْه حَدَب،
أَزَلَّ إِن قِيدَ، وإِن قام نَصَب
Der ki: Kalktığı vakit onu boyun ve başça yükselmiş görürsün. Ve denilir: filan **جِذْل مال**’dır; eğer idaresinde yumuşak huylu, gözetiminde güzel ise. Ve **الأَجْذال**: dağların başlarından belirip görünen şeydir; onun teki **جِذْل**’dür. Ve **الجَذَل**, harekeli olarak: sevinçtir. Ve **جَذِل**, kesre ile, bir şeyle **يَجْذَل** **جَذَلاً**; o **جَذِلٌ** ve **جَذْلانُ**’dır: sevinçli; çoğulu **جَذالى**; dişisi **جَذْلانَةٌ**’dır; ve şiirde **جاذِلٌ** câiz olabilir; ذو الرمة dedi:
وقد أَصْهَرَتْ ذا أَسْهُمٍ بات جاذِلاً،
له فَوْق زُجَّيْ مِرفَقَيْه وحاوحُ
Ve başkası onu **أَجْذَلَه**; yani onu sevindirdi. Ve **اجْتَذَل**: yani sevinip coştu. Ve **سِقاءٌ جاذِل**: alışmış ve sütün tadını değiştirmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ذ ل * * الجَذَلُ * الفرح وبابه طرب فهو * جَذْلانُ

##### Türkçe

* ج ذ ل * * **الجَذَلُ** * sevinçtir; kapısı **طرب**’dır; o hâlde o, **جَذْلانُ**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجذل، بالكسر: أصل الشجرة وغيرها، بعد ذهاب الفرع، ج: أجذال وجذال بالكسر وجذول وجذولة وهذه جمع المفتوح كصقر وصقورة أو الجذل: ما عظم من أصول الشجر، وما على مثال شماريخ النخل من العيدان ومنه الحديث:  يبصر أحدكم القذى في عين أخيه ويدع الجذل في عينه  ويروى: الجذع. ويفتح فيهن. الجذل: جانب النعل، أيضا: رأس الجبل، وما برز منه وظهر ج: أجذال. الجذل من المال: القليل منه كأنه الأصل منه. الجذل: عود ينصب للجربى من الإبل لتحتك به، ومنه حديث الحباب بن المنذر، رضي الله تعالى عنه، يوم سقيفة بني ساعدة:  أنا جذيلها المحكك، وعذيقها المرجب  ، وهو تصغير تعظيم يقول: أنا ممن يشتشفى برأيي، كما تستشفي الإبل الجربى بالاحتكاك بهذا العود من جربها. وجذل جذولا: انتصب وثبت كجذل الشجرة. جذل كفرح: فرح، فهو جذل ككتف وجذلان قال حضرمي بن عامر:
  يقول جزء ولم يقل جللا                      إني تروحت عاجلا جذلا وقال ذو الرمة، يصف ثورا:
  ولى يهذ انهزاما وسطـهـا زعـلا                      جذلان قد أفرخت عن روعه الكرب من قوم جذلان بالضم. قد جاء في الشعر: جاذل ضرورة، قال لبيد، رضي الله تعالى عنه:
  وعان فككناه بغـير سـوامـه                      فأصبح يمشي في المحلة جاذلا قاله ابن دريد. وقد أجذله: أفرحه فاجتذل: ابتهج. وسقاء جاذل: غيرطعم اللبن. يقال: إنه جذل رهان، بالكسر: أي صاحبه، هو جذل مال: أي رفيق بسياسته والقيام بأموره، وهو مجاز، شبه بالجذل المنتصب. قال ابن عباد: التجاذل في الحرب: المضاغنة والمعاداة وقد تجاذلوا، ومثله في الأساس. وكرمة جذلة، كفرحة: نبتت وجعدت عيدانها من العطش. وجذل الطعان، بالكسر: لقب علقمة بن فراس بن غنم من مشاهير العرب.
 ومما يستدرك عليه:

  قال الليث: جذلت المروع: أحكمت، وقال الصاغاني: هو تصحيف، والصواب بالدال المهملة. وجذيل، كزبير: اسم راع، قال أبو محمد الفقعسي:
  لاقت على الماء جذيلا واطدا وقيل: بل أراد به مصغر جذل؛ للقائم بأمور الإبل، شبهه بالجذل المنتصب. ونفسه جذلاء بذلك: فرحة. وعاد إلى جذله: أي أصله. وجذل الحرباء واستجذل: انتصب. وبات جاذلا على ظهر دابته، وبات يستجذل على ظهرها: نام منتصبا، لا يضطرب، وهو مجاز. وجذلوا في الحرب: مثل تجاذلوا، كما في الأساس.

##### Türkçe

**الجذل**، kesre ile: dalın gitmesinden sonra, ağacın ve başkasının kökü; çoğulu: **أجذال** ve kesre ile **جذال** ve **جذول** ve **جذولة**; ve bunlar, fethalı olanın çoğuludur; **صقر** ve **صقورة** gibi. Yahut **الجذل**: ağaç köklerinden iri olan şey; ve hurma dallarının **شماريخ**i misali çubuklardan olan şey; ve ondan hadis: “Sizden biriniz, kardeşinin gözündeki **القذى**yı görür de kendi gözündeki **الجذل**i bırakır.” Ve rivayet olunur: **الجذع**. Ve bunlarda fetha yapılır. **الجذل**: nalın yanı; ayrıca: dağın başı ve ondan çıkıp görünen şey; çoğulu: **أجذال**. Maldan **الجذل**: ondan az olan; sanki ondan asıl olan. **الجذل**: develerden uyuzlu olana, onunla kaşınsın diye dikilen bir çubuk; ve ondan, **الحباب بن المنذر**’in, Allah Teâlâ ondan razı olsun, **سقيفة بني ساعدة** günü hadisi: “Ben onun kaşındıran **جذيل**iyim ve onun direklenmiş **عذيق**iyim”; ve o, yüceltme küçültmesidir; der ki: Ben, görüşümle şifa aranan kimselerdenim; tıpkı uyuzlu develerin, uyuzlarından bu çubukla kaşınmakla şifa araması gibi. Ve **جذل** **جذولا**: ağacın **جذل**i gibi dikildi ve sabit oldu. **جذل** ( **فرح** gibi): sevindi; o hâlde o **جذل**dir ( **كتف** gibi) ve **جذلان**dır. **حضرمي بن عامر** dedi:
  “Bir parça der ve büyük bir şey demedi;
  Ben, çabucak, sevinçli olarak erkenden döndüm.”

Ve **ذو الرمة**, bir boğayı vasfederek dedi:
  “Ortası içinde, korkulu olarak, bozgunla geri döndü;
  **جذلان**; dehşetinden kederler uzaklaşmıştı.”

**جذلان** (damme ile) “kavim”den. Şiirde gelmiştir: **جاذل**, zaruret olarak. **لبيد**, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi:
  “Bir esiri, sürüsü olmaksızın çözdük;
  Derken mahallede yürür oldu, **جاذلا**.”

Bunu **ابن دريد** söyledi. Ve onu **أجذله**: onu sevindirdi; böylece **اجتذل**: sevinç duydu. Ve **سقاء جاذل**: sütü tatlandırmayan. Denir ki: “O, kesre ile **جذل رهان**dır”: yani onun sahibi. O, **جذل مال**dır: yani onun idaresinde ve işlerini yürütmede refik; ve o mecazdır; dikilmiş **الجذل**e benzetildi. **ابن عباد** dedi: savaşta **التجاذل**: kinleşme ve düşmanlık; ve **تجاذلوا** ettiler; ve onun benzeri **الأساس**’ta. Ve **كرمة جذلة** ( **فرحة** gibi): susuzluktan çubukları bitti ve kıvrıldı. Ve kesre ile **جذل الطعان**: Arapların meşhurlarından **علقمة بن فراس بن غنم**’in lakabıdır.

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır:

**الليث** dedi: “**جذلت المروع**: sağlamlaştırdım.” **الصاغاني** dedi: O, tashiftir; doğrusu, noktasız **الدال** iledir. Ve **جذيل** ( **زبير** gibi): bir çobanın adıdır; **أبو محمد الفقعسي** dedi:
  “Su üzerinde, sağlam bir kazık olarak **جذيلا** ile karşılaştı.”

Ve denildi ki: Bilakis onunla, **جذل**in küçültmesini kastetti; develerin işlerini gören kimse için; onu dikilmiş **الجذل**e benzetti. Ve onun nefsi, bununla **جذلاء**dır: sevinçli. Ve **جذله**ine döndü: yani aslına. Ve **جذل الحرباء** ve **استجذل**: dikildi. Ve binitinin sırtında **جاذلا** olarak geceledi; ve onun sırtında **يستجذل** olarak geceledi: dikilmiş olarak uyudu; çalkalanmaz; ve o mecazdır. Ve savaşta **جذلوا**: **تجاذلوا** gibi; **الأساس**’ta olduğu üzere.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَذَلَ
1 جَذَلَ ذ , (aor. جَذُلَ , TK,) inf. n. جُذُولٌ, It stood erect, and was firm, (K, TA,) like the جِذْل of a tree. (TA.) And He set himself up as an antagonist to others, in fight. (TA in art. حك.) And said of a chameleon, It became erect; as also ↓ استجذ. (TA.) You say also, ↓ بَاتَ يَسْتَجْذِلُ عَلَى ظَهْرِ دَابَّتِهِ (tropical:) He slept [during the night] erect, without commotion, upon the back of his beast. (TA.) -A2- جَذِلَ, (S, K,) aor. جَذَلَ , (K,) inf. n. جَذَلٌ, (S,) He was, or became, joyful, glad, or happy; as also ↓ اجتذل. (S, K.)

اجذلهُ
4 اجذلهُ ذ He made him joyful, glad, or happy. (S, K.)

8 اـِجْتَذَلَ see 1.

10 اـِسْتَجْذَلَ see 1, in two places.

جَذْلٌ
جَذْلٌ ذ : see what next follows, in two places.

جِذْلٌ
جِذْلٌ ذ (S, K) and ↓ جَذْلٌ (K) The trunk, stem, stump, or lower part, (أَصْل) of a tree &c., after the branch or the like has gone; pl. [of pauc.] أَجْذَالٌ and [of mult.] جِذَالٌ and جُذُولٌ and جُذُولَةٌ, (K,) which last is pl. of جَذْلٌ: (TA:) or a large trunk, or lower portion, of a tree; (S, * K;) pl. أَجْذَالٌ: (S:) and a branch, or piece of wood, like the fruit-stalk of the raceme of a palm-tree. (K.) [Hence,] ↓ عَادَ اـِلَى جَذْلِهِ [or جِذْلِهِ] (assumed tropical:) He returned to his original state, or condition. (TA.) ― -b2- Also, the former, A post, or piece of wood, that is set up (S, K) in the place where camels lie down, at their watering-place, (S,) for the mangy camels to rub themselves against it. (S, K. *) Hence, (S, K,) the saying of El- Hobلb Ibn-El-Mundhir, (S,) المُحَكَّكُ ↓ أَنَا جُذَيْلُهَا وَعُذَيْقُهَا المُرَجَّبُ (assumed tropical:) [I am their much-rubbed little rubbing-post, and their propped little palm-tree loaded with fruit, or their honoured little palmtree &c.: see art. رجب]: (S, * K, * TA:) i. e., I am of those by means of whose counsel, or advice, people seek relief, like as the mangy camels seek relief from their mange by rubbing themselves against the post above mentioned, (TA,) and one having a family that will aid and defend me: (TA in art. رجب:) the dim. is here used for the purpose of aggrandizement. (K. [See also art. حك.]) And hence, (TA,) هُوَ جِذْلُ مَالٍ (tropical:) He is a gentle manager of cattle: (S, * K, * TA:) likened to the جِذْل that is set up. (TA.) One says also, اـِنَّهُ جِذْلُ رِهَانٍ, i. e., صَاحِبُهُ [app. meaning, (assumed tropical:) Verily he is one who is constantly engaged in contending for stakes, or wagers; رهان being here an inf. n. of رَاهَنَ; not a pl. of رَهْنٌ; for if it were the latter, the explanation would be صَاحِبُهَا]. (K.) ― -b3- A small quantum of property, or a small number of cattle; (K;) as though it were the original stock thereof. (TA.) ― -b4- The summit, or head, of a mountain; and a prominent portion thereof: pl. أجْذَالٌ. (K.) ― -b5- The side of a sandal. (K.)

جَذِلٌ
جَذِلٌ ذ : see what next follows.

جَذْلَانُ
جَذْلَانُ ذ [in copies of the K with tenween, but correctly without tenween, for the fem. is جَذْلَآءُ,] Joyful, glad, or happy; (S, K;) as also ↓ جَذِلٌ; (K;) and ↓ جَاذِلٌ occurs in poetry: (IDrd, K:) pl. جُذْلَانٌ. (K.) You say, نَفْسُهُ جَذْلَآءُ بِذٰلِكَ His soul is joyful, glad, or happy, by means of that. (TA.)

جُذَيْلٌ
جُذَيْلٌ ذ dim. of جِذْلٌ, q. v.

جَاذِلٌ
جَاذِلٌ ذ [part. n. of جَذَلَ] (assumed tropical:) Erect, in his place, not moving therefrom; likened to the جِذْل that is set up in the place where camels lie down, at their watering-place, for the mangy camels to rub themselves against it. (S.) You say, بَاتَ جَاذِلًا عَلَى ظَهْرِ دَابَّتِهِ (tropical:) He slept [during the night] erect, without commotion, upon the back of his beast. (TA.) -A2- See also جَذْلَانُ.

##### Türkçe

**جَذَلَ**
1 **جَذَلَ** ذ , (muzâri‘ **جَذُلَ** , TK,) mastar ismi **جُذُولٌ**, Dik durdu ve sağlam oldu, (K, TA,) bir ağacın **جِذْل**’i gibi. (TA.) Ve savaşta, başkalarına karşı bir hasım olarak kendini dikti. (TA, md. **حك**’da.) Ve bukalemun hakkında denildi ki, Dik oldu; bunun gibi ↓ **استجذ** da. (TA.) Sen ayrıca dersin ki, ↓ **بَاتَ يَسْتَجْذِلُ عَلَى ظَهْرِ دَابَّتِهِ** (mecaz:) O, hayvanının sırtı üzerinde, kımıldanmaksızın, dik olarak [geceleyin] uyudu. (TA.) -A2- **جَذِلَ**, (S, K,) muzâri‘i **جَذَلَ** , (K,) mastar ismi **جَذَلٌ**, (S,) Sevinçli, memnun veya mutlu oldu; bunun gibi ↓ **اجتذل** de. (S, K.)

**اجذلهُ**
4 **اجذلهُ** ذ Onu sevinçli, memnun veya mutlu kıldı. (S, K.)

8 **اـِجْتَذَلَ** bk. 1.

10 **اـِسْتَجْذَلَ** bk. 1, iki yerde.

**جَذْلٌ**
**جَذْلٌ** ذ : bk. hemen sonra gelen, iki yerde.

**جِذْلٌ**
**جِذْلٌ** ذ (S, K) ve ↓ **جَذْلٌ** (K) Bir ağacın vb. gövdesi, sapı, kütüğü veya alt kısmı, ( **أَصْل** ) dal veya benzeri gittikten sonra; cem‘ [kıllat] **أَجْذَالٌ** ve [kesret] **جِذَالٌ** ve **جُذُولٌ** ve **جُذُولَةٌ**, (K,) ki bu sonuncusu **جَذْلٌ**’ün cem‘idir: (TA:) yahut bir ağacın büyük bir gövdesi veya alt kısmı; (S, * K;) cem‘i **أَجْذَالٌ**: (S:) ve bir hurma ağacının salkımının meyve sapı gibi olan bir dal veya odun parçası. (K.) [Bundan dolayı,] ↓ **عَادَ اـِلَى جَذْلِهِ** [veya **جِذْلِهِ**] (varsayılan mecaz:) O, aslî hâline veya durumuna döndü. (TA.) ― -b2- Yine, birincisi, Develerin su içme yerinde çöktükleri yerde dikilen (S, K) bir direk veya odun parçası; (S,) uyuz develerin ona sürtünmesi için. (S, K. *) Bundan dolayı, (S, K,) El-Hobلb İbn-El-Mundhir’in sözü, (S,) **المُحَكَّكُ** ↓ **أَنَا جُذَيْلُهَا وَعُذَيْقُهَا المُرَجَّبُ** (varsayılan mecaz:) [Ben onların çok sürtünülmüş küçük sürtünme direğiyim ve onların dayatılmış meyve yüklü küçük hurma ağacıyım, yahut onların şereflendirilmiş küçük hurma ağacı vb.: md. **رجب**’e bk.]: (S, * K, * TA:) yani, ben, insanların, öğüdüm veya tavsiyem vasıtasıyla ferahlık aradıkları kimselerdenim; tıpkı uyuz develerin, yukarıda zikredilen direğe sürtünerek uyuzlarından ferahlık aramaları gibi, (TA,) ve bana yardım edecek ve beni savunacak bir aileye sahip olan: (TA, md. **رجب**’de:) burada küçültme, büyütme maksadıyla kullanılmıştır. (K. [Ayrıca md. **حك**’a da bk.]) Ve bundan dolayı, (TA,) **هُوَ جِذْلُ مَالٍ** (mecaz:) O, davarın yumuşak huylu bir idarecisidir: (S, * K, * TA:) dikilen **جِذْل**’e benzetilmiştir. (TA.) Yine denir ki, **اـِنَّهُ جِذْلُ رِهَانٍ**, yani, **صَاحِبُهُ** [görünüşe göre anlamı, (varsayılan mecaz:) Şüphesiz o, sürekli olarak bahse/iddialaşmaya girişen kimsedir; burada **رِهَان** , **رَاهَنَ**’nın mastar ismidir; **رَهْنٌ**’ün cem‘i değildir; çünkü o olsaydı, açıklama **صَاحِبُهَا** olurdu]. (K.) ― -b3- Malın küçük bir miktarı veya davarın küçük bir sayısı; (K;) sanki onun aslî sermayesi imiş gibi. (TA.) ― -b4- Bir dağın zirvesi veya başı; ve onun belirgin bir kısmı: cem‘i **أجْذَالٌ**. (K.) ― -b5- Bir sandaletin yanı. (K.)

**جَذِلٌ**
**جَذِلٌ** ذ : bk. hemen sonra gelen.

**جَذْلَانُ**
**جَذْلَانُ** ذ [K nüshalarında tenvin ile, fakat doğru olan tenvinsizdir; çünkü müennesi **جَذْلَآءُ**’dur,] Sevinçli, memnun veya mutlu; (S, K;) bunun gibi ↓ **جَذِلٌ** de; (K;) ve ↓ **جَاذِلٌ** şiirde vârid olur: (IDrd, K:) cem‘i **جُذْلَانٌ**. (K.) Sen dersin ki, **نَفْسُهُ جَذْلَآءُ بِذٰلِكَ** Onun nefsi bununla sevinçli, memnun veya mutludur. (TA.)

**جُذَيْلٌ**
**جُذَيْلٌ** ذ **جِذْلٌ**’ün küçültmesidir, ona bk.

**جَاذِلٌ**
**جَاذِلٌ** ذ [**جَذَلَ**’ın ism-i fâili] (varsayılan mecaz:) Yerinde dik, oradan kımıldamayan; develerin su içme yerinde çöktükleri yerde, uyuz develerin ona sürtünmesi için dikilen **جِذْل**’e benzetilmiştir. (S.) Sen dersin ki, **بَاتَ جَاذِلًا عَلَى ظَهْرِ دَابَّتِهِ** (mecaz:) O, hayvanının sırtı üzerinde, kımıldanmaksızın, dik olarak [geceleyin] uyudu. (TA.) -A2- Ayrıca **جَذْلَانُ**’a da bk.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَذَلَ
جَذَلَ U ( n. ac. جُذُوْل 27 ),
a.  Stood, was firm, steady; was erect, upright; stood up.

جَذِلَ
جَذِلَ A ( n. ac. جَذَل 4 ),
a.  Rejoiced, was glad, joyful, merry.

أَجْذَلَ
أَجْذَلَ IV ,
a.  Gladdened.

اِجْتَذَلَ
اِجْتَذَلَ VIII ,
a.  Was joyous.

جَذْل
جَذْل 1 ,  جِذْل 2 , ( pl. جِذَاْل 23 ,  جُذُوْل 27 ,  جُذُوْلَة 27t ,  أَجْذَاْل 38 ),
a.  Trunk, stem; stump.

b.  Post, prop.

جَذِل
جَذِل 5 ,
a.  Glad, joyful, merry.

جَذْلَاْنُ
جَذْلَاْنُ 33 , ( pl. جُذْلَاْن 35 ),
a.  see 5 .

##### Türkçe

**جَذَلَ**
**جَذَلَ** U ( n. ac. **جُذُوْل** 27 ),
a.  Durdu, sağlam oldu, sabit oldu; dik oldu, doğruldu; ayağa kalktı.

**جَذِلَ**
**جَذِلَ** A ( n. ac. **جَذَل** 4 ),
a.  Sevindi, memnun oldu, sevinçli oldu, neşeli oldu.

**أَجْذَلَ**
**أَجْذَلَ** IV ,
a.  Sevindirdi.

**اِجْتَذَلَ**
**اِجْتَذَلَ** VIII ,
a.  Sevinçli oldu.

**جَذْل**
**جَذْل** 1 ,  **جِذْل** 2 , ( pl. **جِذَاْل** 23 ,  **جُذُوْل** 27 ,  **جُذُوْلَة** 27t ,  **أَجْذَاْل** 38 ),
a.  Gövde, sap; kütük.

b.  Direk, dayanak.

**جَذِل**
**جَذِل** 5 ,
a.  Sevinçli, neşeli, şen.

**جَذْلَاْنُ**
**جَذْلَاْنُ** 33 , ( pl. **جُذْلَاْن** 35 ),
a.  bkz. 5 .
