# جذل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جذل

الجِذْل: أَصل الشيء الباقي من شجرة وغيرها بعد ذهاب الفرع، والجمع أَجذال وجِذال وجُذُول وجُذُولة. والجِذْل: ما عَظُم من أُصول الشجر المُقَطَّع، وقيل: هو من العيدان ما كان على مثال شماريخ النخل، والجمع كالجمع. الليث: الجِذْل أَصل كل شجرة حين يذهب رأْسها. يقال: صار الشيء إِلى جِذْلِه أَي أَصله، ويقال لأَصل الشيء جِذْل، وكذلك أَصل الشجر يقطع، وربما جُعِل العُود جِذْلاً في عينك. الجوهري: الجِذْل واحد الأَجْذال وهي أُصول الحَطَب العظام. وفي الحديث: يبصر أَحدكم القَذى في عين أَخيه ولا يبصر الجِذْل في عينه؛ ومنه حديث التوبة: ثم مَرَّت بجِذْل شجرة فَتَعَلَّق به زِمامُها، ومنه حديث سفينة: أَنه أَشاط دَمَ جَزُور بِجِذْل أَي بعود. والجِذْل: عود ينصب للإِبل الجَرْبى؛ ومنه قول سعيد بن عُطارد، وقيل بل هو الحُباب بن المنذر: أَنا جُذَيْلُها المُحَكَّك؛ قال يعقوب: عَنى بالجُذَيْل ههنا الأَصل من الشجرة تحتكُّ به الإِبل فتشتفي به، أَي قد جَرَّبتني الأُمور ولي رأْي وعلم يشتفى بهما كما تشتفي هذه الإِبل الجَرْبى بهذا الجِذْل، وصَغَّره على جهة المدح، وقيل: الجِذْل هنا العُود الذي ينصب للإِبل الجَرْبى؛ وكذلك قال أَبو ذئَيب أَو ابنه شهاب: رِجالٌ بَرَتْنا الحَرْبُ حتى كأَنَّنا
جِذَال حِكاكٍ، لَوَّحَتْها الدَّواجِنُ
والمعنيان متقاربان. وفي حديث السقيفة: أَنا جُذَيْلُها المُحَكَّك. وجِذْلا النَّعْلِ: جانباها. الليث: الجذلُ انتصاب
(* قوله «الجذل انتصاب
إلخ» كذا بالأصل من غير ضبط للجذل ولعله محرف عن الجذول) الحمار الوحشي ونحوه عُنُقه، والفعل جَذَل يَجْذُل جُذُولاً، قال: وجَذِل يَجْذَل جَذَلاً فهو جَذِل وجَذْلانُ، وامرأَة جَذْلى، مثل فَرِحٍ وفَرْحان. قال الأَزهري: وقد أَجاز لبيد جاذل بمعنى جَذِلٍ في قوله:
وَعانٍ فَكَكْناه بِغَيْرِ سُوامِه،
فأَصْبَحَ يَمْشي في المَحَلَّة جاذلا
أَي فَرِحاً. والجاذِلُ والجاذِي: المُنْتَصب، وقد جَذَا يَجْذُو وجَذَلَ يَجْذُل. الجوهري: الجاذِل المنتصب مكانه لا يَبْرَح، شُبِّه بالجِذْل الذي يُنْصَب في المعاطنِ لتَحْتَكَّ به الإِبل الجَِرْبى، وجَذَل الشيءُ يَجْذُل جُذُولاً: انتصب وثبت لا يَبْرَح؛ قال أَبو محمد الفقعسي: لاقَتْ على الماء جُذَيْلاً واتِدا،
ولم يَكُنْ يُخْلِفُها المَواعِدا
ويروى جُذَيْلاً واطِداً، والواطِدُ والواتِدُ: الثابت. وجُذَيْلاً: يريد راعِياً شَبَّهَه بالجِذْل. وإِنه لجِذْلُ رِهان أَي صاحب رِهان؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
هَلْ لك في أَجْوَدِ ما قادَ العَرَب؟
هَلْ لك في الخالِص غير المُؤْتَشَب؟
جِذْل رِهانٍ في ذِراعَيْه حَدَب،
أَزَلَّ إِن قِيدَ، وإِن قام نَصَب
يقول: إِذا قام رأَيته مُشْرِف العُنُق والرأْس. ويقال: فلان جِذْل مال إِذا كان رَفِيقاً بسِياسَته حَسَنَ الرَّعْية. والأَجْذال: ما بَرَزَ وظهر من رؤوس الجبال، واخدها جِذْل. والجَذَل، بالتحريك: الفَرَحُ. وجَذِل، بالكسر، بالشيء يَجْذَل جَذَلاً، فهو جَذِلٌ وجَذْلانُ: فَرِح، والجمع جَذالى، والأُنثى جَذْلانَةٌ وقد يجوز في الشعر جاذِلٌ؛ قال ذو الرمة: وقد أَصْهَرَتْ ذا أَسْهُمٍ بات جاذِلاً،
له فَوْق زُجَّيْ مِرفَقَيْه وحاوحُ
وأَجْذَلَه غيرُه أَي أَفْرَحَه. واجْتَذَل أَي ابْتَهَج. وسِقاءٌ جاذِل: قد مَرَنَ وغَيَّر طَعْم اللَّبَن.

### Türkçe

**الجِذْل**: Dalın gitmesinden sonra ağaçtan ve başkasından kalan şeyin aslıdır; çoğulu **أَجذال** ve **جِذال** ve **جُذُول** ve **جُذُولة**’dir. Ve **الجِذْل**: kesilmiş ağacın köklerinden büyümüş olan şeydir; ve denildi ki: hurma salkımlarının dalları örneği üzere olan çubuklardan olan şeydir; çoğulu, çoğul gibidir. **الليث**: **الجِذْل**, başı gittiği vakit her ağacın aslıdır. Denilir: şey **جِذْلِه**’ine döndü; yani aslına. Ve şeyin aslına **جِذْل** denilir; ve aynı şekilde ağacın aslı kesilir; ve belki çubuk, senin gözünde **جِذْلاً** kılınmıştır. **الجوهري**: **الجِذْل**, **الأَجْذال**’ın biridir; o da büyük odun kökleridir. Ve hadiste: Sizden biri kardeşinin gözündeki çöpü görür de kendi gözündeki **الجِذْل**’i görmez; ve ondan, tevbe hadisi: sonra bir ağacın **جِذْل**’ine uğradı da yuları ona takıldı; ve ondan, سفينة hadisi: bir deve kesiminin kanını bir **جِذْل** ile, yani bir çubukla, akıttı. Ve **الجِذْل**: uyuz develer için dikilen bir çubuktur; ondan سعيد بن عُطارد’ın sözü; ve denildi ki bilakis o **الحُباب بن المنذر**’dir: “Ben onun **جُذَيْلُها المُحَكَّك**’iyim”; يعقوب dedi: Burada **الجُذَيْل** ile, develerin onunla kaşınıp onunla şifa bulduğu ağacın altındaki aslı kastetti; yani işler beni denemiştir ve benim, şu uyuz develerin bu **الجِذْل** ile şifa bulduğu gibi, kendileriyle şifa bulunulan bir görüşüm ve ilmim vardır; ve onu övgü yönüyle küçülttü. Ve denildi ki: Burada **الجِذْل**, uyuz develer için dikilen çubuktur; ve كذلك dedi **أَبو ذئَيب** yahut oğlu شهاب:
رِجالٌ بَرَتْنا الحَرْبُ حتى كأَنَّنا
جِذَال حِكاكٍ، لَوَّحَتْها الدَّواجِنُ
Ve iki mânâ birbirine yakındır. Ve **السقيفة** hadîsinde: “Ben onun **جُذَيْلُها المُحَكَّك**’iyim.” Ve **جِذْلا النَّعْلِ**: onun iki yanıdır. **الليث**: **الجذلُ** (dikiliş)
(* قوله «الجذل انتصاب إلخ» kâğıdın aslında **الجذل** için harekesiz böyle; ve belki **الجذول**’dan tahrif edilmiştir) yaban eşeğinin ve benzerinin boynunun dikilişidir; fiil **جَذَل** **يَجْذُل** **جُذُولاً**’dır. Dedi: ve **جَذِل** **يَجْذَل** **جَذَلاً**; o **جَذِل** ve **جَذْلانُ**’dır; ve kadın **جَذْلى**; **فَرِحٍ** ve **فَرْحان** gibi. **الأَزهري** dedi: Ve لبيد, **جاذل**’i **جَذِلٍ** mânâsında şu sözünde câiz görmüştür:
وَعانٍ فَكَكْناه بِغَيْرِ سُوامِه،
فأَصْبَحَ يَمْشي في المَحَلَّة جاذلا
Yani sevinçli. Ve **الجاذِلُ** ve **الجاذِي**: dikilen (muntasıb)dır; ve **جَذَا** **يَجْذُو** ve **جَذَلَ** **يَجْذُل** olmuştur. **الجوهري**: **الجاذِل** yerinde dikilen, ayrılmayan kimsedir; uyuz develerin onunla kaşınması için ağıllarda dikilen **الجِذْل**’e benzetilmiştir. Ve şey **جَذَل** **يَجْذُل** **جُذُولاً**: dikildi ve sabit oldu, ayrılmaz; **أَبو محمد الفقعسي** dedi:
لاقَتْ على الماء جُذَيْلاً واتِدا،
ولم يَكُنْ يُخْلِفُها المَواعِدا
Ve **جُذَيْلاً واطِداً** diye rivayet olunur; ve **الواطِدُ** ve **الواتِدُ**: sabit olandır. Ve **جُذَيْلاً**: bir çobanı kasteder; onu **الجِذْل**’e benzetmiştir. Ve şüphesiz o, **جِذْلُ رِهان**’dır; yani rehin sahibi; ابن الأَعرابي’den; ve şu beyti okudu:
هَلْ لك في أَجْوَدِ ما قادَ العَرَب؟
هَلْ لك في الخالِص غير المُؤْتَشَب؟
جِذْل رِهانٍ في ذِراعَيْه حَدَب،
أَزَلَّ إِن قِيدَ، وإِن قام نَصَب
Der ki: Kalktığı vakit onu boyun ve başça yükselmiş görürsün. Ve denilir: filan **جِذْل مال**’dır; eğer idaresinde yumuşak huylu, gözetiminde güzel ise. Ve **الأَجْذال**: dağların başlarından belirip görünen şeydir; onun teki **جِذْل**’dür. Ve **الجَذَل**, harekeli olarak: sevinçtir. Ve **جَذِل**, kesre ile, bir şeyle **يَجْذَل** **جَذَلاً**; o **جَذِلٌ** ve **جَذْلانُ**’dır: sevinçli; çoğulu **جَذالى**; dişisi **جَذْلانَةٌ**’dır; ve şiirde **جاذِلٌ** câiz olabilir; ذو الرمة dedi:
وقد أَصْهَرَتْ ذا أَسْهُمٍ بات جاذِلاً،
له فَوْق زُجَّيْ مِرفَقَيْه وحاوحُ
Ve başkası onu **أَجْذَلَه**; yani onu sevindirdi. Ve **اجْتَذَل**: yani sevinip coştu. Ve **سِقاءٌ جاذِل**: alışmış ve sütün tadını değiştirmiştir.
