# جذم (ج-ذ-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ذ - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والذال والميم معهما
ج ذ م يستعمل فقط
جذم:
الجَذمُ: سرعة القطعِ.
والجَذَمُ: مصدر الأجذَمِ اليَدِ، وهو الذي ذهبت أصابعُ كفَّيه.
ويقال: ما الذي جَذَّم يَدَيهِ? وما الذي أجذَمّه حتى جَذِمَ? والجَذومُ: المنتصب القائم.
وأجذَمَتِ المَحَجَّةُ: ارتفعت.
والجاذم: الذي يلي القطع، ويقال: هو المُجَذِّمُ.
والمَجذومُ: الذي ينزل به الجَذَمُ، والاسم الجُذامُ.
والإجذامُ: الإقلاع عن الشيء.
وجُذامُ: اسم حيٍّ من اليَمَن، يقال: هم من بني أسد، من خُزَيَمةَ.
والجِذمةُ: القِطعةُ تبقى من الشيء يُقطع طرفه ويبقى جِذمُه.
وجِذمُ القومِ: أصلُهم.
والجُذمةُ: القطعةُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الذال** و**الميم** معهما
**ج ذ م** yalnızca kullanılır

**جذم**:
**الجَذمُ**: kesmenin sürati.
Ve **الجَذَمُ**: eli **الأجذَمِ** olanın masdarıdır; o, iki avucunun parmakları gitmiş olandır.
Ve denilir: “Onun iki elini ne **جَذَّم** etti?” ve “Onu ne **أجذَمّه** etti de **جَذِمَ** oldu?” Ve **الجَذومُ**: dikilmiş ayakta duran.
Ve **أجذَمَتِ المَحَجَّةُ**: yükseldi.
Ve **الجاذم**: kesmeye bitişik olan; ve denilir: o, **المُجَذِّمُ**’dür.
Ve **المَجذومُ**: kendisine **الجَذَمُ** inen (musallat olan) kimsedir; isim **الجُذامُ**’dur.
Ve **الإجذامُ**: şeyden vazgeçip ayrılma.
Ve **جُذامُ**: Yemen’den bir kabile adıdır; denilir: onlar, **بني أسد**’dendir, **خُزَيَمةَ**’dendir.
Ve **الجِذمةُ**: bir şeyden kalan parçadır; ucu kesilir ve **جِذمُه** kalır.
Ve **جِذمُ القومِ**: onların aslıdır.
Ve **الجُذمةُ**: parça.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجِذْمُ، بالكسر: أصل الشيء، وقد يفتح. والجِذْمَةُ: القطعة من الحبل وغيرِه. ويسمَّى السوطُ جِذْمَةً. وجَذَمْتُ الشيء جَذْماً: قطعته، فهو جَذيْمٌ. وجَذِمَ الرجل بالكسر جَذَماً: صار أَجْذَمَ، وهو المقطوع اليد. والانجِذامُ: الانقطاعُ. قال النابغة:
وأمْسَى حَبْلُها انْجَذَما
والجُذامُ: داءٌ، وقد جُذِمَ الرَجُلُ بضم الجيم فهو مَجْذومٌ، ولا يقال أَجْذَم. والجُذامَةُ من الزرع: ما بَقيَ بعد الحصد. ورَجُلٌ مِجْذامَةٌ، أي سريع القطع للمودّة. وأجْذَمُ البعير في سيره، أي أسرعَ. والإِجْذامَ: الإقلاعُ عن الشيء. قال الربيع بن زياد:
وحَرَّقَ قيسٌ عَلَـيَّ الـبِـلا		دَ حتَّى إذا اضْطَرَمَتْ أَجْذَما

##### Türkçe

**الجِذْمُ**، kesre ile: şeyin aslı; bazen fetha ile de gelir. Ve **الجِذْمَةُ**: ipten ve başkasından parça. Ve kırbaç **جِذْمَةً** diye adlandırılır. Ve “**جَذَمْتُ** şeyi **جَذْماً**”: onu kestim; o hâlde o **جَذيْمٌ**dur. Ve adam kesre ile “**جَذِمَ**” **جَذَماً**: **أَجْذَمَ** oldu; o, eli kesik olandır. Ve **الانجِذامُ**: kopma/kesilme. Nâbiga dedi ki:
Ve akşamladı; onun ipi **انْجَذَما** oldu

Ve **الجُذامُ**: bir hastalıktır; ve adam **جُذِمَ** (cîmin zammı ile), o hâlde o **مَجْذومٌ**dur; ve **أَجْذَم** denilmez. Ve ekinden **الجُذامَةُ**: hasattan sonra kalan şey. Ve bir adam **مِجْذامَةٌ**dur; yani dostluğu kesmede hızlıdır. Ve devenin yürüyüşünde **أجْذَمُ**: yani hızlandı. Ve **الإِجْذامَ**: şeyden vazgeçme. Rebî‘ b. Ziyâd dedi ki:
Ve Kays, üzerime beldeleri yaktı; ta ki, tutuşunca **أَجْذَما** oldu

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ذ م
جذم : قال الأصمعيّ : جِذْمُ الشَّجرة وجِذْيُها بالياء : أَصْلُها ، وكذلك من كُلِّ شيء .
وقال الليث : الجِذْمَةَ : القِطعة من الشّيء ، يُقْطَع طَرَفه ويبقى جِذْمه ، وجذْمُ القوم : أَصْلُهم ، والجِذْمَةُ من السَّوْط : ما تَقْطَّعَ طَرَفُه الدّقيق وبَقِيَ أَصله .
قال لبيد :
صائِبُ الجِذْمَةِ في غَيْر فَشَلْ
وقال ابن الأعرابي : الجِذْمَةُ في بيت لبيد الإسْراع ، جَعله اسْما من الإِجْذام ، وجعله الأصمعيّ بَقِيِّة السَّوْط ، وأَصْله .
وقال الليث وغيره : الإِجْذامُ السُّرعة في السَّير ، والإِجذام الإقلاع عن الشيء وجِذْمُ الأسنان : مَنابِتُها .
وقال الشاعر :
الآن لما ابْيضَّ مَسْرَبَتِي
وعَضِضْتُ من نابِي على جِذْم
وفي حديث عبد الله بن زَيد : أَنَّه رأى في المنام كَأَنَّ رجُلاً نزل من السماء فَعلا جذْمَ حائِط ، فأَذَّن . وجِذْمُ الحائط : أَصْلُه .
وقال الليث : الجَذْم : سُرْعَةُ القطع ، والجَذَمُ : مصدر الأجْذَم اليَد ، وهو الذي ذهبت أصابع كَفَّيه . ويقال ما الذي جَذَّمَ يديه ؟ وما الذي أَجْذَمه حتى جَذِم ؟ والجاذِمُ : الذي وَلِيَ جَذْمَه ، والمُجْذَّمُ : الذي يَنْزِل به ذلك ، والاسم الْجُذام .
ورُوِيَ عن النبيّ عليه السلام أنه قال : ( من تعلَّم القرآن ثم نَسِيَه لقى الله وهو أَجْذَم ) .
قال أبو عُبَيْد : الأجْذم المقطوعُ اليد ، يقال منه : جَذِمَتْ يده تَجْذَمُ جَذَماً ، إذا انْقطعت وذهبت وإن قَطَعْتَها أنت ، قلت : قد جَذَمْتُها ، أَجْذِمُها جَذْماً .
قال في حديث عليّ : ( من نَكَثَ بيعته لَقِي
الله وهو أَجْذم ، ليست له يد ) ، فهذا يُفسر لك الأجْذم .
وقال المتَلمِّس :
وهل كُنْتُ إلا مثلَ قاطع كَفِّه
بكفَ له أخرى فأصبحَ أجذما ؟
وقال غير أبي عُبَيْد : الأجْذم في هذا الحديث : الذي ذهبت أَعضاؤها كلُّها ، قال وليست يدُ الناسي للقرآن بالجَذَمِ أَوْلَى من سائر أعضائه ، قال : ويقال : رجُلٌ أجْذَم ومَجْذوم ومُجَذَّم إذا تهافتت أطْرافه من داء الْجُذَام .
وروى أبو عُبَيد ، عن أبي عمرو ، أنه قال : الأجْذَم : المقطوع اليد ، قال : والجَذْم والخَذْمُ كلاهما الْقَطع .
والجَذْماء : امرأةٌ من بني شَيْبان كانت ضَرَّة للبَرشاء ، وهي امرأة أخرى ، فرمت الجَذْماءُ البَرْشَاءَ بنارٍ فأحرقتها ، فسُميت البَرْشاء ، فوثبت عليها البرشاءُ فقطعت يدها ، فسميت الجذماء .
وبنو جَذِيمة : حيٌّ من عبد القيس ، كانوا ينزلون البحرين ومنازلهم البيضاء من ناحية الخَط .
وروى عمرو بن دينار ، عن جابر بن زيد ، عن ابن عباس ، قال : ( أربعٌ لا يَجُزْنَ في البيع ، ولا النِّكاح : المجنونة ، والمَجْذومة ، والبَرْصاء والعَفْلاء ) : كذا قال ابن عباس مَجْذومة ، كأنها من جُذِمَتْ فهي مجذومة .
ورُوِي عن عليَ أنه قال : إذا تزوج المجنونة أو المجذومة أو العَفْلاء ، فإن دخل بها جازت عليه ، وإن لم يكن دخل بها فُرِّق بينهما .
وقال ابن الأنباريّ : القول ما قال أبو عُبَيد في تفسير الأجذم ، وأنه المقطوع اليد ، قال : ومعنى قوله : لَقِيَ الله وهو أجْذَم ، لا يَدَ له ، أي لا حُجة له ، واليد : يُراد بها الحُجة ، ألا ترى أن الصَّحيح اليد والرجل يقول لصاحبه : قَطَعْتَ يدي ورِجْلي أي أذْهَبْتَ حُجَّتي .

##### Türkçe

ج ذ م
**جذم**: el-Asmaʿî dedi: **جِذْمُ الشَّجرة** ve **جِذْيُها** (ي ile): onun aslıdır; ve yine her şeyden (olan) böyledir.
Ve el-Leys dedi: **الجِذْمَةَ**: şeyden parça; ucu kesilir de onun **جِذْمه** kalır; ve **جذْمُ القوم**: onların aslıdır; ve kamçıdan **الجِذْمَةُ**: onun ince ucunun kopup da aslının kalmış olduğu şeydir.
Lebîd dedi:
صائِبُ **الجِذْمَةِ** في غَيْر فَشَلْ
Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Lebîd’in beytindeki **الجِذْمَةُ**: hızlanmadır; onu **الإِجْذام**’dan bir isim kıldı; el-Asmaʿî ise onu kamçının kalıntısı ve onun aslı kıldı.
Ve el-Leys ve başkası dedi: **الإِجْذامُ** yürüyüşte sürattir; ve **الإِجذام** şeyden vazgeçip ayrılmadır; ve **جِذْمُ الأسنان**: onların bitiş yerleridir.
Şair dedi:
الآن لما ابْيضَّ مَسْرَبَتِي
وعَضِضْتُ من نابِي على **جِذْم**
Ve Abdullah b. Zeyd hadîsinde: onun rüyada gördüğü: sanki bir adam gökten indi de bir duvarın **جذْمَ**’ına çıktı, sonra ezan okudu. Ve duvarın **جِذْمُ**’u: onun aslıdır.
Ve el-Leys dedi: **الجَذْم**: kesmenin sürati; ve **الجَذَمُ**: eli **الأجْذَم** olanın masdarıdır; o, iki avucunun parmakları gitmiş olandır. Ve “Onun iki elini ne **جَذَّمَ** etti?” ve “Onu ne **أَجْذَمه** etti ki **جَذِم** oldu?” denir. Ve **الجاذِمُ**: onun **جَذْم**’ına velî olan kimsedir; ve **المُجْذَّمُ**: o (hâl) kendisine inen kimsedir; isim ise **الْجُذام**’dır.
Ve Peygamber’den (ona selâm olsun) rivayet olundu ki dedi: (Kim Kur’ân’ı öğrenir sonra onu unutursa Allah’a, **أَجْذَم** olarak kavuşur).
Ebû ʿUbeyd dedi: **الأجْذم** eli kesik olandır; ondan “**جَذِمَتْ** yده **تَجْذَمُ** **جَذَماً**” denir; kesilip gittiği zaman; sen onu kesersen, “Onu **جَذَمْتُها**; onu **أَجْذِمُها** **جَذْماً**” dersin.
Ali hadîsinde dedi: (Kim biatine ihanet ederse Allah’a, **أَجْذم** olarak kavuşur; onun eli yoktur); işte bu, sana **الأجْذم**’i açıklar.
el-Mutalammis dedi:
وهل كُنْتُ إلا مثلَ قاطع كَفِّه
بكفَ له أخرى فأصبحَ أجذما ؟
Ebû ʿUbeyd’den başkası dedi: bu hadîste **الأجْذم**: onun uzuvlarının hepsi gitmiş olandır; dedi: Kur’ân’ı unutanın eli, diğer uzuvlarından **الجَذَم**’e daha lâyık değildir; dedi: ve “Bir adam **أجْذَم** ve **مَجْذوم** ve **مُجَذَّم**” denir; **الْجُذَام** hastalığından uçları dökülüp dağıldığı zaman.
Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti ki dedi: **الأجْذَم**: eli kesik olandır; dedi: ve **الجَذْم** ile **الخَذْمُ** ikisi de kesmedir.
Ve **الجَذْماء**: Benî Şeybân’dan bir kadındır; **البَرشاء**’ya (kuma) idi; o da başka bir kadındır; **الجَذْماءُ** **البَرْشَاءَ**’yı ateşle attı da onu yaktı; böylece **البَرْشاء** diye adlandırıldı; sonra **البرشاءُ** onun üzerine atıldı da onun elini kesti; böylece **الجذماء** diye adlandırıldı.
Ve Benû **جَذِيمة**: Abdülkays’tan bir kabiledir; Bahreyn’e inerlerdi; ve meskenleri **الخَط** tarafınca **البيضاء**’dır.
Amr b. Dînâr, Câbir b. Zeyd’den, İbn Abbâs’tan rivayet etti; dedi: (Dört şey satışta da nikâhta da câiz olmaz: **المجنونة** (deli kadın), **المَجْذومة** (cüzzamlı), **البَرْصاء** (alacalı) ve **العَفْلاء**): İbn Abbâs böyle dedi: **مَجْذومة**; sanki “**جُذِمَتْ**”ten (gelmiş) de o **مجذومة**’dur.
Ve Ali’den rivayet olundu ki dedi: Deli kadınla veya **المجذومة** ile veya **العَفْلاء** ile evlenirse; onunla zifafa girerse ona karşı geçerli olur; zifafa girmemişse ikisinin arası ayrılır.
Ve İbnü’l-Enbârî dedi: söz, Ebû ʿUbeyd’in **الأجذم**’i tefsirde söylediğidir; ve onun eli kesik olduğudur; dedi: ve “Allah’a **أجْذَم** olarak kavuştu” sözünün mânası: onun eli yoktur; yani onun hücceti yoktur; ve el ile hüccet kastedilir; görmez misin ki eli ve ayağı sağlam olan adam arkadaşına: “Elimi ve ayağımı kestin” der; yani hüccetimi giderdin.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والذال وما يثلثهما)
(جذر) الجيم والذال والراء أصلٌ واحدٌ، وهو الأصل من كلِّ شيء، حتى يقالُ لأصلِ اللسانِ جِذْر. وقال حُذَيفة: حدَّثنا رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "أنّ الأمانةَ نزلَتْ في جَِذْر قُلوب الرِّجال". قال الأصمعيّ: الجَذْر الأصل من كلِّ شيءٍ([1]). قال زهير:
وسامعتَينِ تعرِفُ العِتْقَ فيهما  *** إلى جَِذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحدَّدِ([2])
وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: الجَذْر أصل الحِساب، ويقال [عشرة([3])] في عشرة مائة. فأمّا المجذُور والمجذَّر فيقال إنه القصير. وإنّ صح فهو من الباب كأنَّه أصلُ شيءٍ قد فارقه غيره.
(جذع) الجيم والذال والعين ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على حدوث السّنّ وطراوته. فالجَذَع من الشّاءِ: ما أتى له سنتانِ، ومن الإبل الذي أتَتْ له خَمْسُ سنينَ. ويُسَمّى الدّهر الأزْلَمَ الجَذَع، لأنه جديد. قال:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])وقال قوم: أراد به الأسد.
ويقال: هو في هذا الأمر جَذَعٌ، إذا كان أخَذَ فيه حديثاً.
والأصل الثاني: جِذْع الشَّجرة. والثالث: الجَذْع، من قولك جذَعْتُ الشيءَ إذا دلكتَه. قال:
* كأنّه مِن طُولِ جَذْع العَفْسِ([5]) *
وقولهم في الأمثال: "خُذْ من جِذْع ما أعطاك" فإنه [اسم رجل([6])].
 (جذف) الجيم والذال والفاء كلمةٌ واحدة تدلّ على الإسراع والقَطْع، يقال جَذَفْتُ الشيءَ قطعتُه. قال الأعشى:
قاعداً عندَه النَّدامى فما يَنْـ *** فَكُّ يؤتَى بِمُوكَرٍ مَجْذُوفِ([7])ويقال هو بالدَّال. ويقال جَذَف الرّجُلُ أسرَعَ. قال ابن دريد: جَذَف الطائر إذا أسرَعَ* تحريكَ جناحَيْه. وأكثر ما يكون ذلك أن يُقَصَّ أحدُ جناحيه. ومنه اشتقاق مِجْداف السفينة. قال: وهو عربيٌّ معروف. قال:
تكاد إن حُرِّك مجذافُها *** تنْسَلُّ مِنْ مَثْناتِها واليَدِ([8])يعني الناقةَ. جعل السَّوط كالمجذاف لها، وهو بالذال والدال لغتان فصيحتان.
(جذل) الجيم والذال واللام أصلٌ واحد، وهو أصل الشيء الثابت والمنتصب. فالجِذْل أصل الشَّجرة. وأصل كلِّ شيءٍ جِذْلُهُ. قال حُبَابُ بنُ المنذِر، لما اختَلَف الأنصارُ في البَيْعة: "أنا جُذَيلُها المحكَّك". وإنّما قال ذلك لأنه يُغْرَزُ في حائطٍ فتحتكُّ به الإبلُ الجَرْبَى. يقول: فأنا يُسْتَشْفى برأْيِي كاستشفاء الإبل بذلك الجِذْل. وقال:
* لاقت على الماءِ جُذَيلاً واتدا([9]) *
يريد أنّه منتصبٌ لا يبرح مكانَه، كالجذل الذي وَتَد، أي ثبت. وأمّا الجََذَل وهو الفرح فممكنٌ أن يكون من هذا؛ لأنّ الفَرِحَ منتصبٌ والمغمومَ لاطِئٌ بالأرض. وهذا من باب الاحتمال لا التحقيق والحُكْم. قالوا: والجِذْل ما بَرَزَ وظَهَرَ من رأس الجبل، والجمع الأجذال. وفلانٌ جِذْلُ مالٍ، وإذا كان سائِساً له. وهو قياس الباب، كأنّه في تفقُّده وتعهُّده له جِذْلٌ لا يبرح.
(جذم) الجيم والذال والميم أصلٌ واحدٌ، وهو القطع. يقال جَذَمْت الشَّيء جذْماً. والجِذْمة القِطعة من الحَبْل وغيره. والجُذام سُمِّي لتقطُّع الأصابع. والأجذم: المقطوع اليد. وفي الحديث: "مَن تعلَّم القرآنَ ثُمَّ نسِيَهُ لقِيَ الله تعالى وهو أجذم". وقال المتلمِّس:
وما كنتُ إلاّ مثلَ قاطع كفِّه *** بكفٍّ لـه أخْرَى فأصبَحَ أجْذَما([10])وانْجَذَم الحبلُ: انقطَعَ. قال النابغة:
بانَتْ سُعادُ فأمسى حَبْلُها انْجَذَما *** واحْتَلّت الشَّرْعَ فالخْبْتَيْنِ مِنْ إضَما([11])والإجذام: السُّرعة في السَّير، وهو من الباب. والإجذام: الإقلاع عن الشيء.
(جذو) الجيم والذال والواو أصلٌ يدلّ على الانتصاب. يقال جَذَوْتُ على أطراف أصابعي، إذا قمت. قال:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])قال الخليل: يقال جَذَا يجذُو، مثل جثا يجثُو، إلاّ أنّ جذا أَدَلُّ([13]) على اللزوم. وهذا الذي قاله الخليل فدَليلٌ لنا في بعض ما ذكرناه من مقاييس الكلام. والخليل عندنا في هذا المعنى إمامٌ.
قال: ويقال جَذَا القُرادُ في جنْب البعير؛ لشدّة التزاقه. وجَذَتْ ظَلِفَة الإكاف في جَنْب الحمار. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَثَلُ المنافِق مَثَلُ الأَرْزَة المُجْذِيَة على الأرض حتّى يكونَ انجعافُها([14]) مَرَّةً". أراد بالمجْذِيَةِ الثّابتة.
ومن الباب تجاذَى القومُ الحَجرَ، إذا تشاوَلُوه.
فأمّا قولهم رجلٌ جاذٍ، أي قصير الباع، فهو عندي من هذا؛ لأنّ الباع إذا لم يكن طويلاً ممدوداً كان كالشيء الناتئ المنتصب. قال:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])
(جذب) الجيم والذال والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بَتْرِ الشّيء([16]). يقال جَذَبْتُ الشَّيْءَ أجذبُه جذْباً. وجذَبتُ المُهر عن أمّه إذا فطمتَه، ويقال ناقة جاذب، إذا قلَّ لبنها، والجمع جواذب. وهو قياس الباب؛ لأنه إذا قل لبنها فكأنها جَذبته إلى نفسها.
وقد شذّ عن هذا الأصل الجَذَب، وهو الجُمَّار([17]) الخَشِن، الواحد جَذَبة.
--------------ــــ
([1]) في اللسان: "أبو عمرو: الجذر، بالكسر. والأصمعي بالفتح".
([2]) ديوان زهير 226 واللسان (جذر).
([3])التكملة من المجمل واللسان. والمراد أن العشرة جذر المائة، أي أصلها.
([4]) أي لأهلكني الدهر. والبيت للأخطل في ديوانه 72 واللسان (جذع).
([5]) البيت للعجاج كما في اللسان (جذع)، وليس في ديوانه.
([6]) في المجمل: "وجذع اسم رجل في قولهم: خذ من جذع ما أعطاك".
([7]) ديوان الأعشى 212 واللسان (جذف). وفي الديوان: "حوله الندامى".
([8]) البيت للمثقب العبدي، كما في اللسان (جذف). وفي الأصل: "من مشتاقها باليد" صوابه في المجمل واللسان.
([9]) البيت لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (جذل).
([10]) ديوان المتلمس 2 مخطوطة الشنقيطي واللسان (جذم).
([11]) رواية اللسان ومعجم البلدان: "فالأجراع من أضما"، وفي الديوان: "فالأجزاع".
([12]) البيت للنعمان بن عدي بن نضلة العدوي، كما في المجمل واللسان (جذا).
([13]) في الأصل: "دل"، صوابه من المجمل واللسان.
([14]) سيأتي الحديث في (جعف) أيضاً.
([15]) نسب في المجمل إلى سهم بن حنظلة. ورواه في اللسان (جذا) بقافية "مجذر" منسوباً إلى سهم بن حنظلة أيضاً. وفي الصحاح:"مبخل" بدون نسبة.
([16]) في الأصل: "نثر الشيء" وإنما مدار المادة على البتر بمعنى القطع. انظر اللسان (جذب).
([17]) الجمار، بالجيم: جمار النخلة. وفي الأصل: "الحمار" تحريف.

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** ve **الذال** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**جذر**) **الجيم** ve **الذال** ve **الراء** tek bir asıldır; o da her şeyin aslıdır; hatta dilin aslına **جِذْر** denir. **حُذَيفة** dedi: Allah’ın elçisi صلى الله عليه وآله وسلم bize şöyle haber verdi: “Emanet, erkeklerin kalplerinin **جَِذْر**’ine indi.” **الأصمعيّ** dedi: **الجَذْر** her şeyin aslıdır([1]). **زهير** dedi:
وسامعتَينِ تعرِفُ العِتْقَ فيهما  *** إلى **جَِذْرِ** مَدْلُوكِ الكُعوب مُحدَّدِ([2])
**الخليل**’e nispet edilen kitapta: **الجَذْر** hesabın aslıdır; ve [**عشرة**([3])] “on yüz”de denir. **المجذُور** ve **المجذَّر**’e gelince, onun kısa olduğu söylenir. Eğer sahihse, o da bu babdandır; sanki o, başka bir şeyin kendisinden ayrıldığı bir şeyin aslı gibidir.

(**جذع**) **الجيم** ve **الذال** ve **العين** üç asıldır: birincisi, dişin meydana gelmesine ve tazeliğine delalet eder. Şu halde koyundan **الجَذَع**: iki yılı gelmiş olandır; deveden ise beş yılı gelmiş olandır. Ve zamana **الأزْلَمَ الجَذَع** adı verilir; çünkü o yenidir. Dedi ki:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])وقال قوم: bununla aslanı kastetti.
Ve denir: O bu işte **جَذَعٌ**’dır; eğer onda yeni olarak işe girişmişse.
İkinci asıl: ağacın **جِذْع**’ı. Üçüncüsü: “**جَذْع**”, senin “**جذَعْتُ** الشيءَ” demenden; onu ovduğun zaman. Dedi ki:
* كأنّه مِن طُولِ **جَذْع** العَفْسِ([5]) *
Ve onların mesellerdeki sözü: “**خُذْ من جِذْع ما أعطاك**”; çünkü o [bir adamın adı([6])]dır.

(**جذف**) **الجيم** ve **الذال** ve **الفاء** tek bir kelimedir; sürate ve kesmeye delalet eder. Denir: “**جَذَفْتُ** الشيءَ”: onu kestim. **الأعشى** dedi:
قاعداً عندَه النَّدامى فما يَنْـ *** فَكُّ يؤتَى بِمُوكَرٍ مَجْذُوفِ([7])Ve denir: o **الدَّال** iledir. Ve denir: **جَذَف** adam: hızlandı. **ابن دريد** dedi: **جَذَف** kuş, iki kanadını hareket ettirmede hızlandığı zaman. Bunun çoğu, kanatlarından birinin kısaltılmasıdır. Ondan geminin **مِجْداف**’ının اشتقاق’ı vardır. Dedi: O, bilinen Arapçadır. Dedi:
تكاد إن حُرِّك مجذافُها *** تنْسَلُّ مِنْ مَثْناتِها واليَدِ([8])
Yani dişi deveyi. Kırbacı onun için **المجذاف** gibi yaptı. Ve o, **الذال** ve **الدال** ile iki fasih lehçedir.

(**جذل**) **الجيم** ve **الذال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da sabit ve dik duran şeyin aslıdır. Şu halde **الجِذْل** ağacın aslıdır. Ve her şeyin aslı onun **جِذْل**’üdür. **حُبَابُ بنُ المنذِر**, ensar biatte ihtilaf ettiklerinde dedi: “Ben onun **جُذَيلُها المحكَّك**’iyim.” Bunu ancak şu sebeple söyledi: O, bir duvara saplanır da uyuz develer onunla kaşınır. Diyor ki: Benim görüşümle şifa aranır; develerin o **الجِذْل** ile şifa araması gibi. Ve dedi:
* لاقت على الماءِ جُذَيلاً واتدا([9]) *
Kasteder: o dik durandır, yerinden ayrılmaz; **الجذل** gibi ki **وَتَد** oldu; yani sabit oldu. **الجََذَل**’e gelince, o sevinçtir; bunun bundan olması mümkündür; çünkü sevinçli olan dik durandır, kederli olan ise yere yapışıktır. Bu, tahkik ve hüküm değil, ihtimal babındandır. Dediler: **الجِذْل**, dağın başından belirip görünen şeydir; çoğulu **الأجذال**’dır. Ve falan kimse **جِذْلُ مالٍ**’dır; eğer ona bakıp idare edense. Bu, babın kıyasıdır; sanki o, onu yoklayıp gözetmesinde yerinden ayrılmayan bir **جِذْل** gibidir.

(**جذم**) **الجيم** ve **الذال** ve **الميم** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denir: “**جَذَمْتُ** الشيءَ **جذْماً**.” Ve **الجِذْمة** ipten ve başkasından bir parçadır. Ve **الجُذام**, parmakların kopup parçalanması sebebiyle adlandırıldı. Ve **الأجذم**: eli kesik olandır. Hadiste: “Kim Kur’an’ı öğrenir, sonra onu unutursa, Allah تعالى’ya **أجذم** olarak kavuşur.” **المتلمِّس** dedi:
وما كنتُ إلاّ مثلَ قاطع كفِّه *** بكفٍّ لـه أخْرَى فأصبَحَ أجْذَما([10])Ve “**انْجَذَم** الحبلُ”: ip koptu. **النابغة** dedi:
بانَتْ سُعادُ فأمسى حَبْلُها انْجَذَما *** واحْتَلّت الشَّرْعَ فالخْبْتَيْنِ مِنْ إضَما([11])Ve **الإجذام**: yürüyüşte sürattir; o da babdandır. Ve **الإجذام**: bir şeyden vazgeçip kesilmektir.

(**جذو**) **الجيم** ve **الذال** ve **الواو** dik durmaya delalet eden bir asıldır. Denir: “**جَذَوْتُ** على أطراف أصابعي”: kalktığım zaman. Dedi:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])**الخليل** dedi: “**جَذَا** **يجذُو**” denir; “**جثا** **يجثُو**” gibi; ancak **جذا** [**أَدَلُّ**([13])] olarak, lüzuma (yerinde durmaya) daha delalet edicidir. **الخليل**’in söylediği bu, sözün ölçülerinden zikrettiğimiz bazı şeylerde bize bir delildir. Ve **الخليل** bu manada bizim yanımızda bir imamdır.
Dedi: Ve denir: **جَذَا** kene, devenin yanında; yapışmasının şiddetinden dolayı. Ve **جَذَتْ** eyerin altındaki keçe, eşeğin yanında. Ve Allah’ın elçisi صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Münafığın misali, yerde **المُجْذِيَة** olan **الأَرْزَة** misali gibidir; ta ki onun [**انجعافُها**([14])] bir kere olsun.” **المجْذِيَة** ile sabit olanı kastetti.
Ve babdandır: **تجاذَى** قومُ **الحَجرَ**; onu birbirlerine uzatıp aldıkları zaman.
“**رجلٌ جاذٍ**” sözlerine gelince; yani kol açıklığı kısa olan; bu, benim yanımda bundandır; çünkü kol açıklığı uzun ve uzatılmış olmadığında, dik duran çıkıntılı bir şey gibi olur. Dedi:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])

(**جذب**) **الجيم** ve **الذال** ve **الباء** tek bir asıldır; şeyin [**بَتْرِ**’ine([16])] delalet eder. Denir: “**جَذَبْتُ** الشَّيْءَ”: onu **جذْباً** ile çektim. Ve “**جذَبتُ** المُهر عن أمّه” denir; onu sütten kestiğin zaman. Ve “**ناقة جاذب**” denir; sütü az olduğu zaman; çoğulu **جواذب**’dir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü sütü azaldığında sanki onu kendine doğru **جَذَبَ** etmiştir.
Bu asıldan şaz olan: **الجَذَب**’dir; o da sert [**الجُمَّار**([17])]dır; teki **جَذَبة**’dir.
--------------ــــ
([1]) Lisân’da: “**أبو عمرو**: **الجذر** kesre ile. **الأصمعي** fetha ile.”
([2]) **زهير** divanı 226 ve Lisân (**جذر**).
([3]) Tekmile, **المجمل** ve Lisân’dan. Murad: on, yüzün **جذر**’idir; yani onun aslıdır.
([4]) Yani: zaman beni helak ederdi. Beyit **الأخطل**’ındır; divanında 72 ve Lisân (**جذع**).
([5]) Beyit **العجاج**’ındır; Lisân’da (**جذع**) böyledir; divanında değildir.
([6]) **المجمل**’de: “Ve **جذع** bir adamın adıdır; onların ‘**خُذْ من جذع ما أعطاك**’ sözünde.”
([7]) **الأعشى** divanı 212 ve Lisân (**جذف**). Divanda: “حوله الندامى”.
([8]) Beyit **المثقب العبدي**’nindir; Lisân’da (**جذف**) böyledir. Asılda: “من مشتاقها باليد”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([9]) Beyit **أبي محمد الفقعسي**’nindir; Lisân’da (**جذل**) böyledir.
([10]) **المتلمس** divanı 2, **الشنقيطي** yazması ve Lisân (**جذم**).
([11]) Lisân ve **معجم البلدان** rivayeti: “فالأجراع من أضما”; divanda: “فالأجزاع”.
([12]) Beyit **النعمان بن عدي بن نضلة العدوي**’nindir; **المجمل** ve Lisân’da (**جذا**) böyledir.
([13]) Asılda: “دل”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dandır.
([14]) Hadis (**)جعف(**)’te de gelecektir.
([15]) **المجمل**’de **سهم بن حنظلة**’ye nispet edildi. Lisân’da (**جذا**) “مجذر” kafiyesiyle, **سهم بن حنظلة**’ye nispet edilerek rivayet edildi. **الصحاح**’ta: “مبخل” nispet olmaksızın.
([16]) Asılda: “نثر الشيء”; hâlbuki maddenin ekseni, kesme manasında **البتر** üzerinedir. Lisân’a bak: (**جذب**).
([17]) **الجمار**, **الجيم** ile: hurma ağacının **جمار**’ı. Asılda: “الحمار” bir tahriftir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ذ م
جـذم الحبـل فانجـذم وهـو سرعـة القطـع‏.‏
ورأيـت في يده جذمة حبل‏:‏ قطعة منه‏.‏
وشالت الجذم وهي بقايا السياط بعد ذهاب أطرافها‏.‏
قال ساعدة بن جؤية‏:‏ يوشونهن إذا ما حثهم فزع تحت السنور بالأعقاب والجذم وعض من نابه على جذم‏.‏
ومن نسي القرآن لقي الله وهو أجذم أي مقطوع اليد‏.‏
قال المتلمس‏:‏ وقال عويف القوافي‏:‏ ولم أر قتلى لم تدع لـي بعدهـا يدين فما أرجو من العيش أجذما وقيل مجذوم وقوم جذم ومجاذيم‏.‏
ويقال‏:‏ مـا الـذي جـذم يـده فانجذمـت ومـا الـذي أجذمهـا فجذمت وهي جذماء‏.‏
وأجذم في سيره‏:‏ أسرع‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ انجـذم الحبـل بينهمـا إذا تصارمـا‏.‏
ونـوًى جـذوم‏:‏ قطوع بين الأحبة‏.‏
وأجذم عن الأمر‏:‏ أقلع‏.‏
ورجل مجذام ومجذامة للذي يواد فإذا أحـس مـا سـاءه أسـرع الصـرم‏.‏
ورأيـت عنـده جذمة من الناس‏:‏ فئة‏.‏
ونعل جذماء‏:‏ منقطعة القبال وقد جدمت‏.‏

##### Türkçe

ج ذ م
**جذم** ipi; böylece o **انجذم**; ve o, kesmenin süratidir.
Ve onun elinde bir **جذمة حبل** gördüm: ondan bir parça.
Ve **الجذم** kaldırıldı; o, uçlarının gitmesinden sonra kamçıların kalıntılarıdır.
ساعدة بن جؤية dedi:
“Onları, bir korku onları sevk ettiğinde, **السنور** altında, topuklarla ve **الجذم** ile ve bir dişinin sahibi olanın, bir **جذم** üzerine ısırmasıyla süslerler.”
Ve kim Kur’ân’ı unutursa, Allah’a kavuşur; hâlbuki o **أجذم**dir; yani eli kesik.
المتلمس dedi:
Ve **عويف القوافي** dedi:
“Ve ben, ondan sonra bana iki el bırakmayan öldürülmüşler görmedim; öyleyse ben, hayattan ne umarım? **أجذما**.”
Ve denildi: **مجذوم**; ve bir kavim **جذم** ve **مجاذيم**.
Ve denilir: Onun elini **جذم** eden nedir de o **انجذمت**; ve onu **أجذم** eden nedir de o **جذمت**; hâlbuki o **جذماء**dır.
Ve o, yürüyüşünde **أجذم** etti: hızlandı.
Ve mecazdan: İkisi birbirinden kopuştuğunda, aralarındaki ip **انجذم** etti.
**نوًى جذوم**: sevgililer arasında kesici (ayrılık).
Ve işten **أجذم** etti: vazgeçti.
Ve **رجل مجذام** ve **مجذامة**; seven kimse içindir; sonra kendisini kötüleyen şeyi hissederse, koparmayı çabuklaştırır.
Ve onun yanında insanlardan bir **جذمة** gördüm: bir fırka.
Ve **نعل جذماء**: kayışı kopmuş; ve o **جدمت**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَذْم: القَطْع. جَذَمه يَجْذِمه جَذْماً: قطَعه، فهو جذِيم. وجَذَّمه فانْجَذم وتَجَذَّم. وجَذَب فلانٌ حَبْلَ وصاله وجَذَمه إذا قطَعه؛ قال البعيث:
ألا أَصْبَحَت خَنْساءُ جاذِمةَ الوَصْلِ
والجَذْمُ: سرعة القَطْع؛ وفي حديث زيد بن ثابت: أنه كتب إلى معاوية أن أَهل المدينة طال عليهم الجَذْم والجَذْبُ أي انْقِطاعُ المِيرة عنهم. والجِذْمة: القِطْعة من الشيء يُقْطع طَرَفُه ويبقى جَِذْمُه، وهو أَصله. والجِذْمة: السَّوْط لأنه يتقطع ممَّا يُضْرَب به. والجِذْمة من السَّوْط: ما يُقْطع طرفُه الدَّقِيق ويبقى أَصله؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:يُوشُونَهُنَّ، إذا ما آنَسوا فَزَعاً
تحت السَّنَوَّر، بالأعْقابِ والجِذَم
ورجلٌ مِجْذامٌ ومِجذامةٌ: قاطع للأُمور فَيْصل. قال اللحياني: رجل مِجْذامة للحرب والسَّير والهَوَى أي يقطع هَواه ويَدَعُه. الجوهري: رجل مِجْذامة أي سريع القطع للمَوَدَّة؛ وأَنشد ابن بري:
وإني لبَاقِي الوُدِّ مِجْذامةُ الهَوَى،
إذا الإلف أَبْدَى صَفْحه غير طائل
والأجْذَمُ: المقطوع اليَد، وقيل: هو الذي ذهبت أنامِلُه، جَذِمَتْ يَدُه جَذَماً وجَذَمها وأَجْذَمها، والجَذْمةُ والجَذَمةُ: موضع الجَذْم منها. والجِذْمة: القِطعة من الحبل وغيره. وحبل جِذْمٌ مَجْذومٌ: مقطوع؛ قال:هَلاَّ تُسَلِّي حاجةٌ عَرَضَتْ
عَلَقَ القَرينةِ، حَبْلُها جِذْمُ
والجَذَم: مصدر الأَجْذَم اليَدِ، وهو الذي ذهبت أَصابعِ كفيه. ويقال: ما الذي جَذَّمَ يدَيه وما الذي أَجْذمه حتى جَذِم.
والجُذام من الدَّاء: معروف لتَجَذُّم الأَصابع وتقطُّعها. ورجل أَجْذَمَ ومُجَذَّم: نَزَل به الجُذام؛ الأَوّل عن كراع؛ غيره: وقد جُذِم الرجل، بضم الجيم، فهو مَجْذوم. قال الجوهري: ولا يقال أَجْذَمَ. والجاذِمُ: الذي وَلِيَ جَذْمَه. والمُجذَّم: الذي ينزل به ذلك، والاسم الجُذام. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: من تَعَلَّم القرآن ثم نَسِيه لَقِيَ اللهَ يومَ القيامة وهو أَجْذَم. قال أَبو عبيد: الأَجْذَم المَقْطوع اليد. يقال: جَذِمَت يدُه تَجْذَمُ جَذَماً إذا انقطعت فَذَهَبت، فإن قَطَعْتها أَنت قلت: جَذَمْتُها أَجْذِمُها جَذْماً؛ قال. وفي حديث عليّ مَنْ نَكَثَ بَيْعَتَه لَقِي الله وهو أَجْذم ليست له يد، فهذا تفسيره؛ وقال المُتَلَمِّسُ.
وهل كنتُ إلاَّ مِثْلَ قاطِعِ كَفِّه
بِكَفٍّ له أُخْرى، فأَصْبَحَ أَجْذَما؟
وقال القتيبي: الأَجْذَم في هذا الحديث الذي ذهبت أَعضاؤه كلها، قال: وليست يَدُ الناسِي للقرآن أَولى بالجَذْم من سائر أَعضائه. ويقال: رجل أَجْذَمُ ومَجْذوم ومُجَذَّم إذا تَهافَتَتْ أَطْرافُه من داء الجُذام. قال الأَزهري: وقول القتيبي قريب من الصواب. قال ابن الأَثير: وقال ابن الأَنباري ردّاً على ابن قتيبة: لو كان العقاب لا يقَعُ إلاَّ بالجارحة التي باشرت المعصية لَما عُوقب الزاني بالجَلْد والرَّجْم في الدنيا، وفي الآخرة بالنار؛ وقال ابن الأَنباري: معنى الحديث أَنه لَقِيَ اللهَ وهو أَجْذَمُ الحُجَّةِ، لا لِسانَ له يتكلم به، ولا حجة في يده. وقول عليّ: ليست له يد أَي لا حُجَّة له، وقيل: معناه لَقِيَه وهو منقطع السَّبَب، يدلُّ عليه قوله: القرآنُ سَبَبٌ بيدِ الله وسَبَبٌ بأَيديكم، فَمن نَسِيه فقد قَطع سَبَبَه؛ وقال الخطابي: معنى الحديث ما ذهب إليه ابن الأَعرابي، وهو أن من نَسِيَ القرآن لقي الله تعالى خاليَ اليد من الخير، صِفْرَها من الثواب، فكنى باليد عما تحويه وتشتمل عليه من الخير، قال ابن الأثير: وفي تخصيص حديث عليّ بذكْر اليَدِ معنى ليس في حديث نسيان القرآن، لأن البَيْعَة تُباشِرُها اليد من بين سائر الأعضاء، وهو أن يَضَع المُبايِعُ يده في يد الإمام عند عقد البَيْعة وأَخذِها عليه؛ ومنه الحديث: كل خُطْبة ليس فيها شَهادة كاليد الجَذْماء أي المقطوعة. وفي الحديث أنه قال لمَجْذُوم في وَفْدِ ثَقيفٍ: ارْجِعْ فيد بايَعْناك؛ المَجْذومُ: الذي أَصابه الجُذام، كأَنه من جُذِمَ فهو مَجْذوم، وإنما ردَّة النبي، صلى الله عليه وسلم، لئلا ينظر أصحابُه إليه فَيزْدَرُوه ويَرَوْا لأَنفسهم فضْلاً عليه، فيَدْخُلهم العُجْبُ والزَّهْو، أو لئلا يَحْزَن المَجْذومُ برؤية النبي، صلى الله عليه وسلم، وأَصحابه وما فَضَلوا عليه فيَقِلّ شكره على بَلاء الله، وقيل: لأَن الجُذام من الأَمراض المُعْدِية، وكان العرب تتطيَّرُ منه وتَتَجَنَّبُه، فردَّه لذلك، أَو لئلا يَعْرِض لأَحدهم جُذام فيظنَّ أَن ذلك قد أَعْداه، ويَعْضُد ذلك حديثه الآخر: أَنه أَخذ بيد مَجْذوم فَوضعها مع يده في القَصْعة وقال: كُلْ ثِقَةً بالله وتَوكُّلاً عليه، وإنما فَعل ذلك ليُعْلِم الناسَ أَن شيئاً من ذلك لا يكون إلاَّ بتقدير الله عز وجل، ورَدَّ الأَوَّلَ لئلا يَأْثَم فيه الناسُ، فإنَّ يَقِينهم يَقْصُر عن يَقِينه. وفي الحديث: لا تُدِيمُوا النظَر إلى المَجْذومين، لأنه إذا أَدام النظر إليه حَقَرَه، ورأَى لنفسه عليه فضلاً، وتأَذَّى به المَنْظور إليه. وفي حديث ابن عباس: أَربعٌ لا يَجُزْنَ في البَيْع ولا النكاح: المَجْنونةُ والمَجْذومةُ والبَرْصاءُ والعفْلاء، والجمع من ذلك جَذْمى مثل حَمْقى ونَوْكَى. وجَذِمَ الرجلُ، بالكسر، جَذَماً: صار أَجْذَمَ، وهو المقطوع اليَدِ.
والجِذْمُ، بالكسر: أَصل الشيء، وقد يفتح. وجِذْمُ كل شيء: أَصلُه، والجمع أَجْذامٌ وجُذُومٌ. وجِذْمُ الشجرة: أَصلُها، وكذلك من كل شيء. وجِذْمُ القوم: أَصلُهم. وفي حديث حاطِب: لم يكن رجُل من قُرَيْش إلاَّ له جِذْمٌ بمكَّة؛ يريد الأَهْلَ والعَشِيرةَ. وجِذْمُ الأَسْنان: مَنابِتُها؛ وقال الحَرِث بن وَعْلة الذُّهْليُّ:
أَلآنَ لمَّا ابيَضَّ مَسْرُبَتي،
وعَضِضْتُ منْ نابي على جِذْمِ
أي كَبِرت حتى أَكلْت على جِذْم نابي. وفي حديث عبد الله بن زيد في الأَذان: أَنه رأَى في المنام كأَنَّ رجُلاً نزلَ من السماء فعَلا جِذْمَ حائط فأَذَّن؛ الجِذْمُ: الأَصلُ، أَراد بقيَّة حائط أو قِطْعة من حائط. والجَذْمُ والخَذْمُ: القَطْعُ. والانْجِذامُ: الانْقِطاعُ؛ قال النابغة:بانَتْ سُعادُ فأَمسى حَبْلُها انْجَذما،
واحْتَلَّتِ الشِّرْعَ فالأَجْراعَ مِنْ إضَما
(* في ديوان النابغة: وأَمسى بدل فأَمسى، والشَّرع بدل الشّرع، والأَجزاع بدل الاجراع).
وفي حديث قتادة في قوله تعالى: والرَّكْبُ أَسْفَلَ منكم، قال: انْجَذَمَ أَبو سفيان بالعير أي انقطَع بها
(* قوله «أي انقطع بها إلخ» عبارة
النهاية: أي انقطع عن الجادة نحو البحر). من الرَّكْب. وسارَ وأَجْذمَ السيرَ: أَسرع فيه؛ قال لبيد:
صائب الجِذْمةِ من غير فَشَلْ
ابن الأَعرابي: الجِذْمة في بيته الإسْراعُ، جعله اسماً من الإِجْذام، وجعله الأصمعي بقيَّة السَّوْط وأَصلَه. الليث وغيره: الإجْذامُ السرعةُ في السّير. وأَجذم البعيرُ في سيره أي أَسرع. ورجل مِجْذامُ الرَّكْض في الحرْب: سريعُ الرَّكْض فيها. وقال اللحياني: أَجْذَمَ الفرسُ وغيره مما يَعْدُو اشْتَدَّ عَدْوُه. والإجْذام: الإقْلاع عن الشيء
(* قوله
«والإجذام الاقلاع عن الشيء» ويطلق على العزم على الشيء أيضاً كما في القاموس والتكملة، فهو من الأضداد)؛ قال الربيع بن زياد:
وحَرَّقَ قَيْسٌ عَليَّ البِلا
دََ، حَتَّى إذا اضْطَرَمَتْ أَجْذَما
ورجل مُجَذَّمٌ: مُجَرّب؛ عن كراع.
والجَذَمةُ: بَلَحاتٌ يَخْرُجْنَ في قَمِع واحد، فمجموعها يقال له جَذَمةٌ. والجُذامةُ من الزرع: ما بقي بعد الحَصْد.
وجُذْمان: نخلٌ؛ قال قيس بن الخَطِيم:
فلا تَقْرَبُوا جُذْمانَ، إنَّ حَمامَهُ
وجَنَّتَه تَأْذى بكم فَتَحَمَّلُوا
وقوله في الحديث: أَنه أُتِيَ بتمر من تَمر اليَمامة فقال: ما هذا؟ فقيل: الجُذامِيُّ، فقال: اللهم بارِكْ في الجُذامِيّ؛ قال ابن الأَثير: قيل هو تمر أَحمرُ اللَّوْن، وقد ذكر ابن سيده في ترجمة جدم، بالدال اليابسة، شيئاً من هذا.
والجَذْماء: امرأَة من بني شَيْبان كانت ضَرَّة للبَرْشاء، وهي امرأَة أُخرى، فَرَمَت الجَذْماءُ البَرْشاءَ بنار فأَحرقتها فسُمِّيَت البَرْشاءَ، ثم وثَبَتْ عليها البَرْشاءُ فقطعتْ يدَها فسُمِّيت الجَذْماءَ. وبنو جَذيمَة: حيّ من عَبْد القَيْس، ومنازلهم البَيْضاءُ بناحية الخَطِّ من البَحْرين. وجُذامُ: قبيلة من اليَمن تنزل بجبال حِسْمَى، وتَزْعُم نُسَّابُ مُضَرَ أَنهم من مَعَدٍّ؛ قال الكميت يذكر انتقالهم إلى اليَمن بنسَبهم:
نَعَاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ،
ولكن فِراقاً للدَّعائم والأَصْلِ
ابن سيده: جُذامٌ حيّ من اليَمنِ، قيل: هم من ولد أَسَد بن خُزَيمة؛ وقول أَبي ذؤيب:
كأَن ثِقالَ المُزْن بين تُضارُعٍ
وشابَةَ بَرْكٌ، من جُذامَ، لَبِيجُ
أَراد بَرْك من إبل جُذام؛ وخَصَّهم لأنهم أكثر الناس إبلاً كقول النابغة الجعْديِّ:
فأَصْبَحَتِ الثِّيرانُ غَرْقى، وأَصْبحتْ
نِساءُ تميم يَلْتَقِطْنَ الصَّياصِيا
ذهب إلى أَن تَمِيماً حاكةٌ، فنِساؤهم يَلْتَقِطْن قُرونَ البَقر المَيْتَة في السَّيْل. قال سيبويه: إن قالوا وَلَدَ جُذامٌ كذا وكذا صَرَفته لأَنك قصدْت قَصْدَ الأَب، قال: وإن قلت هذه جُذامُ فهي كسَدُوسَ. وجَذِيمةُ: قبيلةٌ؛ والنسب إليها جُذَمِيٌّ، وهو من نادر مَعْدول النسَب. وجَذِيمةُ: مَلِك من ملوك العرب؛ قال الجوهري: جَذِيمةُ الأَبْرَشُ ملِك الحِيرة صاحبُ الزَّبَّاء، وهو جَذيمة ابنُ مالك بنِ فَهْم بن دَوْسٍ من الأَزْدِ. الجوهري: جَذيمة قبيلة من عبد القيس ينسَب إليهم جَذَمِيٌّ، بالتحريك، وكذلك إلى جَذيمةِ أَسَدٍ. قال سيبويه: وحدّثني بعضُ من أَثِق به يقول في بني جذَيمة جُذَميّ، بضم الجيم؛ قال أَبو زيد: إذا قال سيبويه حدّثني من أَثق به فإنما يَعْنِيني. ويقال: ما سَمِعت له جُذْمة أي كلمة؛ قال ابن سيده: وليست بالثَّبَت اهـ.

##### Türkçe

**الجَذْم**: kesme. **جَذَمه يَجْذِمه جَذْماً**: onu kesti; o hâlde o **جذِيم**’dir.

Ve **جَذَّمه**; böylece **انْجَذم** ve **تَجَذَّم**. Ve falan kimse, onunla olan bağının ipini çekti ve onu kestiğinde **جَذَب فلانٌ حَبْلَ وصاله وجَذَمه**;
**البعيث** dedi:
ألا أَصْبَحَت خَنْساءُ جاذِمةَ الوَصْلِ

Ve **الجَذْمُ**: kesmenin sürati; ve Zeyd b. Sâbit’in hadisinde: Muâviye’ye yazdı ki
Medine ehline **الجَذْم** ve **الجَذْبُ** uzun geldi; yani erzakın onlardan kesilmesi.

Ve **الجِذْمة**: şeyden bir parça; ucu kesilir ve **جَِذْمُه** kalır; o da
onun aslıdır. Ve **الجِذْمة**: kamçı; çünkü onunla vurulan şeyden (parça parça) kesilir. Ve
kamçıdan **الجِذْمة**: ince ucu kesilen ve aslı kalan şeydir; Sâide b.
Cüeyye dedi:
يُوشُونَهُنَّ، إذا ما آنَسوا فَزَعاً
تحت السَّنَوَّر، بالأعْقابِ والجِذَم

Ve bir adam **مِجْذامٌ** ve **مِجذامةٌ**: işlerin kesicisi, ayırıcı (faysal). Lihyânî dedi: savaş, yürüyüş ve hevâ için **مِجْذامة** bir adam; yani hevâsını keser ve onu bırakır. Cevherî: **مِجْذامة** bir adam; yani sevgi bağını kesmede hızlı; İbn Berrî şu beyti okudu:
وإني لبَاقِي الوُدِّ مِجْذامةُ الهَوَى،
إذا الإلف أَبْدَى صَفْحه غير طائل

Ve **الأجْذَمُ**: eli kesik olan; ve denildi ki: parmakları gitmiş olandır. **جَذِمَتْ يَدُه جَذَماً**; ve onu **جَذَمها** ve **أَجْذَمها**; ve **الجَذْمةُ** ve **الجَذَمةُ**: ondan kesmenin yeri. Ve **الجِذْمة**: ipten ve başkasından bir parça. Ve **حبل جِذْمٌ مَجْذومٌ**: kesik; dedi ki:
هَلاَّ تُسَلِّي حاجةٌ عَرَضَتْ
عَلَقَ القَرينةِ، حَبْلُها جِذْمُ

Ve **الجَذَم**: eli **الأَجْذَم** olanın mastarıdır; o da iki avucunun parmakları gitmiş olandır. Ve denir:
Onun iki elini ne **جَذَّمَ** etti ve onu ne **أَجْذمه** etti ki **جَذِم** oldu?

Ve hastalıktan **الجُذام**: parmakların **تَجَذُّم** etmesi ve kopup kesilmesi sebebiyle bilinen (bir hastalık). Ve bir adam
**أَجْذَمَ** ve **مُجَذَّم**: ona **الجُذام** indi; birincisi Kurâ‘dan; başkası: adam **جُذِم** olmuştur,
cîmin zammıyla; o hâlde o **مَجْذوم**dur. Cevherî dedi: **أَجْذَمَ** denmez. Ve **الجاذِمُ**:
kendi **جَذْم**’ine (aslına/köküne) velâyet eden. Ve **المُجذَّم**: ona o (hastalık) inen; isim **الجُذام**dır. Ve
Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisinde: “Kim Kur’an’ı öğrenir sonra onu unutursa kıyamet günü Allah’a
**أَجْذَم** olarak kavuşur.” Ebû Ubeyd dedi: **الأَجْذَم** eli kesik olandır.
Denir: **جَذِمَت يدُه تَجْذَمُ جَذَماً**: kesilip gittiğinde; eğer sen onu kesersen “**جَذَمْتُها أَجْذِمُها جَذْماً**” dersin; dedi. Ve Ali’nin hadisinde: “Kim
bey‘atini bozarsa Allah’a **أَجْذم** olarak, eli olmayan biri olarak kavuşur”; işte bunun tefsiri budur; ve **المُتَلَمِّسُ** dedi:
وهل كنتُ إلاَّ مِثْلَ قاطِعِ كَفِّه
بِكَفٍّ له أُخْرى، فأَصْبَحَ أَجْذَما؟

Ve Kuteybî dedi: bu hadiste **الأَجْذَم**, bütün uzuvları gitmiş olandır; dedi:
Kur’an’ı unutanın eli, diğer uzuvlarından daha evlâ değildir **الجَذْم**’e. Ve denir: bir adam
**أَجْذَمُ** ve **مَجْذوم** ve **مُجَذَّم**: **الجُذام** hastalığından uçları dökülüp parçalandığında. Ezherî dedi: Kuteybî’nin sözü doğruya yakındır. İbnü’l-Esîr dedi: İbn
el-Enbârî, İbn Kuteybe’ye reddiye olarak dedi ki: eğer ceza ancak günahı işleyen uzuvla vâki olsaydı
zina eden dünyada celde ve recm ile, âhirette ateşle cezalandırılmazdı; ve İbn el-Enbârî dedi: hadisin manası, Allah’a
**أَجْذَمُ الحُجَّةِ** olarak kavuşmasıdır; konuşacağı dili yoktur, elinde de hüccet yoktur. Ve Ali’nin sözü: “eli yoktur” yani hücceti yoktur; ve denildi: manası, ona
sebep bağı kopuk olarak kavuşmasıdır; buna şu sözü delâlet eder: “Kur’an Allah’ın elinde bir **سَبَبٌ** ve sizin ellerinizde bir **سَبَبٌ**’dir; kim onu unutursa
**سَبَب**’ini kesmiştir”; Hattâbî dedi: hadisin manası İbnü’l-A‘râbî’nin gittiği şeydir; o da şudur:
Kur’an’ı unutan, Allah Teâlâ’ya hayırdan eli boş, sevaptan sıfır olarak kavuşur; böylece el ile, onun içine aldığı ve kapsadığı hayır kastedilmiştir. İbnü’l-Esîr dedi: Ali’nin hadisinin elde zikredilmesiyle tahsîsinde, Kur’an’ı unutma hadîsinde olmayan bir mana vardır; çünkü
bey‘ati, uzuvların geri kalanından el gerçekleştirir; o da şudur: bey‘at eden, bey‘ati akdederken ve onu üzerine alırken elini imamın eline koyar; bundan da hadis: “İçinde şehadet olmayan her hutbe, **اليد الجَذْماء** gibidir” yani kesik. Ve hadiste: Sakîf heyetindeki bir
**مَجْذُوم**’a dedi ki: “Dön; biz sana bey‘at ettik”; **المَجْذومُ**: **الجُذام**’ın isabet ettiği kimsedir; sanki **جُذِمَ** olan kimse **مَجْذوم**dur. Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, onu geri çevirmesi ancak şundandır: ashabı ona bakıp onu küçümsemesin ve kendileri için ona karşı bir fazilet görmesinler de onlara
kendini beğenme ve böbürlenme girmesin; yahut **المَجْذوم** Peygamber’i, sallallahu aleyhi ve sellem, ve ashabını görüp kendisine üstün geldiklerini görerek üzülmesin de Allah’ın belâsına şükrü azalmış olmasın; ve denildi: çünkü **الجُذام** bulaşıcı hastalıklardandır; Araplar ondan uğursuzluk sayar ve ondan sakınırdı; bu sebeple onu geri çevirdi; yahut onlardan birine **جُذام** arız olur da bunun ona bulaştırdığını zanneder diye; bunu da onun diğer hadisi destekler: bir
**مَجْذوم**’un elinden tuttu, onu kendi eliyle birlikte çanağa koydu ve dedi ki: “Allah’a güvenerek ve O’na tevekkül ederek ye”; bunu ancak insanlara, bunlardan hiçbir şeyin ancak azîz ve celîl Allah’ın takdiriyle olmayacağını bildirmek için yaptı; birincisini ise, insanlar onda günaha girmesin diye geri çevirdi; çünkü onların yakîni, onun yakîninden kısa kalır. Ve hadiste: “**المَجْذومين**’e bakmayı sürdürmeyin”; çünkü ona bakmayı sürdürürse onu hakir görür ve kendisi için ona karşı bir fazilet görür; bakılan kimse de bundan incinir. Ve İbn Abbâs’ın hadisinde: “Dört şey satışta da nikâhta da câiz olmaz:
**المَجْنونةُ** ve **المَجْذومةُ** ve **البَرْصاءُ** ve **العفْلاء**”; bunun çoğulu **جَذْمى**’dır; **حَمْقى** ve **نَوْكَى** gibi. Ve **جَذِمَ الرجلُ**,
kesre ile, **جَذَماً**: **أَجْذَمَ** oldu; o da eli kesik olandır.

Ve **الجِذْمُ**, kesre ile: şeyin aslıdır; bazen fetha ile de gelir. Ve her şeyin **جِذْمُ**’ü: onun aslıdır;
çoğulu **أَجْذامٌ** ve **جُذُومٌ**. Ve ağacın **جِذْمُ**’ü: onun aslıdır; her şeyden de böyledir.
Ve kavmin **جِذْمُ**’ü: onların aslıdır. Hâtıb’ın hadisinde: “Kureyş’ten hiçbir adam yoktu ki Mekke’de onun bir
**جِذْمٌ**’ü olmasın”; yani ehli ve aşireti. Ve dişlerin **جِذْمُ**’ü: bitiş yerleridir;
Hâris b. Va‘le ez-Zühelî dedi:
أَلآنَ لمَّا ابيَضَّ مَسْرُبَتي،
وعَضِضْتُ منْ نابي على جِذْمِ
yani yaşlandım da azı dişimin **جِذْم**’ü üzerinde yedim. Ve ezanda Abdullah b. Zeyd hadîsinde:
rüyada sanki bir adam gökten indi de bir duvarın **جِذْم**’ü üzerine çıktı ve ezan okudu; **الجِذْمُ**: asıl; duvarın kalıntısını yahut duvardan bir parçayı kastetti. Ve **الجَذْمُ** ile **الخَذْمُ**: kesmedir. Ve **الانْجِذامُ**: kopmadır; **النابغة** dedi:
بانَتْ سُعادُ فأَمسى حَبْلُها انْجَذما،
واحْتَلَّتِ الشِّرْعَ فالأَجْراعَ مِنْ إضَما
(* Nâbiga divanında: **وأَمسى** yerine **فأَمسى**, **الشَّرع** yerine **الشّرع**,
ve **الأَجزاع** yerine **الاجراع**).

Ve Katâde’nin, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında hadîsinde: “**والرَّكْبُ أَسْفَلَ منكم**”, dedi ki:
**انْجَذَمَ أَبو سفيان بالعير** yani onunla koptu
(* “yani onunla koptu vb.” sözü, **النهاية**’nin ibaresidir: yani deniz tarafına, ana yoldan koptu). kervandan. Ve yürüdü ve
**أَجْذمَ السيرَ**: onda hızlandı; Lebîd dedi:
صائب الجِذْمةِ من غير فَشَلْ
İbnü’l-A‘râbî: onun beytinde **الجِذْمة** hızlanmadır; onu **الإِجْذام**’dan bir isim yaptı; Asma‘î ise onu kamçının kalıntısı ve aslı yaptı. Leys ve başkası:
**الإجْذامُ** yürüyüşte sürattir. Ve deve yürüyüşünde **أَجذم** etti; yani hızlandı. Ve savaşta koşmada
**مِجْذامُ الرَّكْض** bir adam: onda hızlı koşan. Lihyânî dedi: at ve koşan başka şey
**أَجْذَمَ** ettiğinde, koşması şiddetlendi. Ve **الإجْذام**: bir şeyden vazgeçmedir
(* “**والإجذام الاقلاع عن الشيء**” sözü; **القاموس** ve **التكملة**’de olduğu gibi bir şeye azmetme için de kullanılır; o, zıt anlamlılardandır); Rebî‘ b. Ziyâd dedi:
وحَرَّقَ قَيْسٌ عَليَّ البِلا
دََ، حَتَّى إذا اضْطَرَمَتْ أَجْذَما
Ve **مُجَذَّمٌ** bir adam: tecrübeli; Kurâ‘dan.

Ve **الجَذَمةُ**: tek bir kılıf içinde çıkan hurmacıklar; onların toplamına **جَذَمةٌ** denir. Ve ekinden
**الجُذامةُ**: hasattan sonra kalan şey.

Ve **جُذْمان**: hurmalık; Kays b. el-Hatîm dedi:
فلا تَقْرَبُوا جُذْمانَ، إنَّ حَمامَهُ
وجَنَّتَه تَأْذى بكم فَتَحَمَّلُوا
Ve hadisteki sözü: Yemâme hurmasından bir hurma getirildi; dedi ki: “Bu nedir?”
Denildi: **الجُذامِيُّ**; dedi ki: “Allah’ım **الجُذامِيّ**’de bereket ver”; İbnü’l-Esîr dedi: denildi ki
kırmızı renkli bir hurmadır; İbn Sîde, **جدم** maddesinde, kuru **الدال** ile, bundan bir şey zikretmiştir.

Ve **الجَذْماء**: Benî Şeybân’dan bir kadındır; **البَرْشاء**’ın kumaşı idi; o da başka bir kadındır. **الجَذْماءُ**, **البَرْشاء**’a ateş attı da onu yaktı; böylece ona
**البَرْشاءَ** adı verildi; sonra **البَرْشاءُ** onun üzerine atıldı da elini kesti; böylece ona **الجَذْماءَ** adı verildi. Ve **بنو جَذيمَة**: Abdülkays’tan bir kabiledir; meskenleri Bahreyn’den
el-Hatt tarafında **البَيْضاءُ**’dır. Ve **جُذامُ**: Yemen’den bir kabiledir; Hismâ dağlarında oturur; ve Mudar nesepçileri onların
**مَعَدٍّ**’den olduklarını iddia eder; Kümeyt, nesebleriyle Yemen’e intikallerini zikrederek dedi:
نَعَاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ،
ولكن فِراقاً للدَّعائم والأَصْلِ
İbn Sîde: **جُذامٌ** Yemen’den bir kabiledir; denildi: onlar Esed b. Huzeyme’nin evlâdındandır; ve Ebû Züeyb’in sözü:
كأَن ثِقالَ المُزْن بين تُضارُعٍ
وشابَةَ بَرْكٌ، من جُذامَ، لَبِيجُ
İstedi: Cüzâm develerinden **بَرْك**; onları özellikle andı; çünkü onlar insanların en çok deve sahibi olanlarıdır; Nâbiga el-Ca‘dî’nin sözü gibi:
فأَصْبَحَتِ الثِّيرانُ غَرْقى، وأَصْبحتْ
نِساءُ تميم يَلْتَقِطْنَ الصَّياصِيا
Şuna gitti: Temîm dokumacıdır; böylece kadınları selde ölü sığırların boynuzlarını toplarlar. Sîbeveyh dedi: “**وَلَدَ جُذامٌ** şöyle şöyle” dediklerinde onu tenvinli/çekimli yaparsın;
çünkü babayı kastetmiş olursun; dedi: “Bu **جُذامُ**” dersen, o **سَدُوسَ** gibidir.

Ve **جَذِيمةُ**: bir kabiledir; ona nisbet **جُذَمِيٌّ**’dir; bu, nadir olan, nisbetin çevrilmiş (ma‘dûl) şekillerindendir.
Ve **جَذِيمةُ**: Arap krallarından bir kraldır; Cevherî dedi: **جَذِيمةُ الأَبْرَشُ** Hîre kralı, **الزَّبَّاء**’ın sahibi; o,
Ezd’den Dûs’tan, Fehm b. Dûs b. Mâlik b. **جَذيمة**’dir. Cevherî: **جَذيمة** Abdülkays’tan bir kabiledir; onlara
harekeli olarak **جَذَمِيٌّ** nisbet edilir; aynı şekilde Esed’in **جَذيمة**’sine de. Sîbeveyh dedi: Bana güvendiğim kimselerden biri,
Benî **جذَيمة** hakkında **جُذَميّ** der, cîmin zammıyla, diye haber verdi; Ebû Zeyd dedi: Sîbeveyh “güvendiğim kimse bana haber verdi” dediğinde,
ancak beni kasteder. Ve denir: Onun bir **جُذْمة**’sini, yani bir kelimesini işitmedim; İbn Sîde dedi: sabit (güvenilir) değildir, bitti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ذ م * * جَذِمَ * الرجل صار * أجْذَمَ * وهو المقطوع اليد وبابه طرب وفي الحديث ﴿من تعلم القرآن ثم نسيه لقي الله وهو أجذم﴾ والجمع * جَذْمَى * مثل حمقى و * الجُذَامُ * داء وقد * جُذِمَ * الرجل بضم الجيم فهو * مجذومٌ * ولا يقال أجْذمُ

##### Türkçe

* ج ذ م * * **جَذِمَ** * adam **أجْذَمَ** oldu; o, eli kesik olandır; ve onun bâbı طرب’dır. Ve hadiste: {Kim Kur’ân’ı öğrenir sonra onu unutursa, Allah’a **أجذم** olduğu hâlde kavuşur.} Çoğulu **جَذْمَى**’dır; حمقى gibi. Ve **الجُذَامُ** bir hastalıktır. Ve gerçekten adam **جُذِمَ** oldu; جيم’in zammesiyle; artık o **مجذومٌ**’dur. Ve **أجْذمُ** denilmez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الجِذْمُ ، بالكَسْرِ : الأَصْلُ ) من كُلِّ | شَيْءٍ ، ويُقال : جِذْمُ القَوْم : أَهْلُهُم | وَعَشِيرَتُهُم ، ومنه حديث حاطبٍ : |   لَمْ يَكُنْ رَجُلٌ من قُرَيْشٍ إِلاَّ لَهُ جِذْمٌ | بِمَكَّةَ   . ( و ) قد ( يُفْتحُ ، ج : أَجْذامٌ | وَجُذُومٌ ) . | | ( و ) الجَذَمُ ، ( بالتَّحْرِيك : أَرْضٌ | ببلادِ ) بني ( فَهْم ) . | | ( و ) الجَذِمُ ، ( كَكَتِفٍ : السَّريْعُ ) . | | ( وَجَذَمَه يَجْذِمُهُ ) جَذْماً ، وهو | جَذِيمٌ ، ( وجَذَّمَهُ ) شُدِّدَ للكَثْرَة | ( فانْجَذَمَ وَتَجَذَّمَ ) أي : ( قَطعَه ) | فانْقَطَعَ وَتَقَطَّعَ . | | ومن المجاز : جَذَبَ فلانٌ حَبْلَ | وِصالِه وَجَذَمَهُ : إذا قَطَعَه ، قال | البَعِيثُ : | % ( أَلاَ أَصْبَحَتْ خَنْساءُ جاذِمَةَ الوَصْلِ % ) % | | والجَذْم : سُرْعَة القَطْع . وقال | النابِغَةُ : | % ( بانَتْ سُعادُ فَأَمْسَى حَبْلُها انْجَذَمَا ) % | | أي : انْقَطَعَ ، وهو مجاز . | | ( والجِذْمَةُ ، بالكَسْرِ : القِطْعَةُ من | الشَّيْءِ يُقْطَعُ طَرَفُهُ وَيَبْقَى أَصْلُه ) ، |

| وهو جَذْمُهُ ، يُقال : رأيتُ في يَدِهِ | جِذْمَةَ حَبْلٍ ، أي : قِطْعَة منه . | | ( و ) الجِذْمَةُ : ( السَّوْطُ ) لأنَّه يَنقَطِعُ | ممّا يُضْرَبُ به . | | والجِذْمَةُ من السَّوْط : ما تَقَطَّع | طَرَفُه الدَّقِيق وَبَقِيَ أَصْلُه ، والجَمْع | جِذَم ، قال ساعِدَةُ بن جُؤَيَّة : | % ( يُوشُونَهُنَّ إذا ما آنَسُوا فَزَعاً % | تَحْتَ السَّنَوَّرِ بالأَعْقابِ والجِذَم ) % | | ( و ) الجَذَمَةُ ، ( بالتَّحرِيكِ : الشَّحْمُ | الأَعْلَى في النَّخْلِ ، وهو أَجْوَدُه ) ، | كالجَذَبَة بالباء . | | ( وَرَجُلٌ مِجْذامٌ وَمِجْذامَةٌ ) ، | بكسرهما : ( قاطِعٌ للأُمورِ فَيْصَلٌ ) . | وقال اللّحْيانيّ : رَجُلٌ مِجْذامَةٌ | للحَرْبِ والسَّيْر والهَوَى ، أي : يَقْطَعُ | هَواه وَيَدَعهُ . وفي الصحاح   رَجُلٌ | مِجْذامَةٌ ؛ أي : سَرِيعُ القَطْعِ للمَوَدَّة . | وفي الأساس : رَجُلٌ مِجْذامٌ | وَمِجْذامةٌ للّذي يَوادُّ ، فإذا أَحَسَّ ما | ساءهُ أَسْرَع الصَّرْمَ . وأنشد ابنُ بَرِّيّ : | % ( وإِنّي لَباقِي الوُدِّ مِجْذامَةُ الهَوَى % | إذا الإِلْفُ أَبْدَى صَفْحَهُ غير طائلِ ) % | | ( والأَجْذَمُ : المَقْطُوعُ اليَدِ ، أو | الذَّاهِبُ الأَنامِلِ ) . وفي الحديث : |   مَنْ تَعَلَّمَ القُرآنَ ثُمَّ نَسِيَهُ ، لَقِيَ اللهَ | يَومَ القِيامَةِ وَهُوَ أَجْذَم   قال أبو | عُبَيْدٍ : هُوَ المَقْطُوع اليَدِ ، يقال | ( جَذِمَتْ يَدُه ، كَفَرِحَ ) جَذَماً : إذا | انْقَطَعَت فَذَهَبَتْ ، ( و ) إِنْ قَطَعْتَها | أَنْتَ قُلْتَ : ( جَذَمْتُها ) أَنَا أَجْذِمُها | جَذْماً . قال : وفي حديث عَلِيّ :   مَنْ | نَكَثَ بَيْعَتَهُ لَقِيَ اللهَ وهو أَجْذَمُ لَيست | لَهُ يَدٌ   هذا تَفْسِيرُه ، وقال | المُتَلَمِّسُ : | % ( وَهَلْ كُنْتُ إِلاّ مثلَ قاطِع كَفِّهِ % | بِكَفِّ له أُخْرَى فَأَصْبَحَ أَجْذَمَا ) % |

| ( وَأَجْذَمْتُها ) إِجْذاماً مثل جَذَمْتُها ، | يقال : ما الَّذِي أَجْذَمَه حَتَّى جَذِمَ ، | وقال القُتَيْبِيُّ : معنى الحَدِيثَ أَنّ | المُرادَ بالأَجْذَم الذي ذَهَبَتْ أعْضاؤُهُ | كُلُّها ، قال : ولَيْسَت يَدُ الناسِي | للقُرْآن أَوْلَى بالجَذْمِ من سائِرِ | أَعْضائه . قال الأَزْهريّ : وهو قولٌ | قريبٌ من الصَّواب . قال ابنُ الأثير : | وَرَدَّهُ ابنُ الأَنْبارِيِّ وقال : بل مَعْنَى | الحَديث : لَقِيَ اللهَ وهو أَجْذَمُ | الحُجَّةِ ، لا لِسانَ له يَتَكَلَّمُ به ، ولا | حُجَّةَ لَه في يَدِه ، وقولُ عَلِيّ : | لَيْست لَهُ يَدٌ ، أي : لا حُجَّة لَهُ . | وقيل : مَعْناه ، أي : لَقِيَه وهو مُنْقَطِعُ | السَّبَبِ . وقال الخَطّابِيُّ : معنى | الحَدِيث : ما ذَهَب إليه ابنُ | الأَعرابِيّ ، وهو أَنَّ مَنْ نَسِيَ القُرآنَ | لَقِيَ اللهَ تَعالَى خالِيَ اليَدِ من الخَيْرِ ، | صِفْرَها من الثَّوابِ ، فَكَنَى باليَدِ عَمّا | تَحْوِيه وَتَشْتَمِلُ عليه من الخَيْر . | | ( والجَذْمَةُ ) ، بالفتح ( وَيُحَرَّكُ : | مَوْضِعُ القَطْعِ منها ) ، وله نظائرُ تَقَدّم | ذِكْرُها . | | ( و ) الجُذْمَةُ ، ( بالضَّمِّ : اسْمٌ للنَّقْصِ ، | من الأَجْذَم ) ، كذا في النُّسَخِ ، وفي | اللِّسان : من الإِجذام هكذا قاله ابنُ | الأعرابيّ ، وفسّر به قولَ لَبِيدٍ : | % ( صائبُ الجِذْمَةِ من غَيْرِ فَشَلْ % ) % | | وجعله الأصمعيُّ : بَقِيَّةَ السَّوْطِ | وَأَصْلَه ، أي : فتكون رِوايَتُه بِكَسْرِ | الجِيم كما مَرَّ . | | ( وَأَجْذَمَ السَّيْرَ : أَسْرَعَ فيه . و ) قال | اللَّيث : الإِجْذام السُّرْعَةُ في السَّيْرِ ، | وقال اللّحيانِيّ : يُقال : أَجْذَمَ ( الفَرَسُ ) | وَنَحْوُه مِمّا يَعْدُو : ( اشْتَدَّ عَدْوُهُ ) ، | وَأَجْذَمَ البَعِيرُ في سَيْرِه : أَسَرَعَ . | | ( و ) أَجْذَمَ ( عَنِ الشَّيْءِ : أَقْلَعَ ) عنه ، | قال الرَّبِيعُ بن زيادٍ : | % ( وَحَرَّقَ قَيْسٌ عَلَيَّ البِلادِ % | حَتَّى إذا اضْطَرَمَتْ أَجْذَمَا ) % | | ( و ) أَجْذَمَ ( عَلَيْهِ : عَزَمَ ) . |

| | ( والجُذامُ ، كَغُرابٍ : عِلَّةٌ تَحْدُثُ | من انْتِشارِ السَّوْداءِ في البَدَنِ كُلَّهِ | فَيَفْسُدُ مِزاجِ الأَعضاءِ وَهَيْأتُها ، | وَرُبَّما انْتَهَى إلى تَقَطُّع ) ، وفي | نسخة : تَأَكُّلِ ( الأَعْضاءِ وسُقُوطِها | عن تَقَرُّحٍ ) ، وَإنّما سُمِّيَ به لِتَجَذُّم | الأصابعِ وَتَقَطُّعها ، ( جُذِمَ ) الرجلُ ، | ( كعُنِيَ فهو مَجْذُومٌ وَمُجَذَّمٌ ) ، | كَمُعَظَّم ، ( وَأَجْذَمُ ) نَزَلَ به الجُذامُ ، | الأخيرة عن كُراع ، ( وَوهِمَ | الجَوْهَرِيّ في مَنْعِهِ ) وَنَصُّه : وقد | جُذِمَ الرجلُ ، بضم الجِيم ، فهو | مَجْذُومٌ ، ولا يقال : أَجْذَمُ ، فقولُ | شيخنا   الجوهريُّ لم يَمْنَعْه إِنّما لم | يَذْكُره ؛ لأنّه لم يَصحَّ عنده ، فلا | يَلْزم من عَدَمِ ذِكْرِه مَنْعُه ، على أنّه | غَيْرُ فَصيحٍ   مَحَلُّ تَأَمُّل . | | ( وجُذامُ ، كَغُرابٍ ) وَسَقَط الضَّبْطُ | من نسخة شَيْخِنا فقال : هو بالضَّمِّ ولا | عِبْرَة بإِطْلاقه وكأنَّه اعتمد الشُّهْرَةَ ، | وأنت خَبِيرٌ بأنَّ قولَه كغُرابٍ موجودٌ | في أكثر النُّسَخ : ( قَبِيلَةٌ ) من اليَمَن | تَنْزِل ( بِجِبالِ حِسْمَى ) وَراءِ وادي | القُرَى ، وهو لَقَبُ عَمْرِو بن عَدِيِّ بن | الحارِثِ بنِ مُرَّةَ بنِ أُدَدِ بن يَشْجُبَ | ابن عَرِيبِ بنِ زَيْدِ بن كَهْلان ، وهو | أَخُو لَحْمٍ وعامِلَة وعُفَيْر ، ويُقال : | اسمُ جُذامٍ عَوْف ، وقيل : عامِرٌ ، | والأَوّل أَصَحُّ ، وَتَزْعُم نُسَّاب مُضَرَ | أَنَّهم ( مِنْ مَعَدّ ) بن عَدْنان . قال | الكُمَيْت يذكر انتِقالَهُم إلى اليَمَنِ | بِنِسْبَتِهِم : | % ( نَعاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ % | ولكِنْ فِراقاً للدَّعائِمِ والأَصْلِ ) % | | وقال ابنُ سِيده : جُذام حَيٌّ من | اليَمَنِ قيل : هُمْ من وَلَدِ أَسَد بن | خُزَيْمَة . وقولُ شيخِنا : مَعَدٌ هذا هو | أَخُو لَخْمٍ وَهَمٌ ، بل مَعَدٌّ هو ابنُ | عَدْنانَ ، وقول أبي ذُؤَيْب : | % ( كأَنَّ ثِقالَ المُزْنِ بَيْنَ تُضَارُعٍ % | وشابَةَ برْكٌ من جُذامَ لَبِيجُ ) % |

| أرادَ بَرْك من إِبِلِ جُذام ، وخَصَّهم | لأَنَّهم أكثرُ الناسِ إِبِلاً . وقال سيبويه : | إِنْ قالوا : وَلَدُ جُذامٍ كذا وكذا صَرَفْتَه | لأنّك قَصَدْت قَصْدَ الأَبِ ، قال : وإِنْ | قُلْتَ : هذه جُذامُ فهي كَسَدُوسَ . | قلتُ : وَإِنّما سُمِّيَ جُذامُ جُذاماً لأنّ | أخاه لَخْماً وكان اسمُهُ مالكاً اقْتَتَلَ | وإِيّاه فَجَذَم إِصْبَعَ عَمْرٍ و فَسُمَّيَ | جُذاماً ، ولَخَمَ عَمرٌ و مالِكاً ، أي : | لَطَمَه فَسُمِّيَ لَخْماً . | | ومن بَنِي جُذامٍ قَيْسُ بنُ زَيْدٍ | الجُذامِيُّ ، له صُحْبَة ، وابنُهُ نائلُ بنُ | قَيْسٍ ، كان سَيِّدَ جُذامٍ بالشام ، | وهو الذي رَدَّ على رَوْحِ بن زِنْباعٍ | دُخُولَهُ في بَنِي أَسَدٍ من مَعَدّ . | | ( و ) بَنُو جَذِيمَةَ ، ( كَسَفِينَةٍ : قَبِيلةٌ من | عَبْدِ القَيْسِ ) كما في الصحاح ، | ومَنازِلُهم البَيْضاءُ ناحية الخَطِّ من | البَحْرَيْنِ ، وهو جَذِيمةُ بنُ عَوْفِ بن | أَنْمارِ بن عَمْرو بن وَدِيعَةَ بنِ لُكَيْزِ بن | أَفْصَى بن عَبْدِ القَيْس ، ( النِّسْبَةُ | جَذَمِيٌّ ، مُحَرَّكَةً ) كَحَنِيفَةَ وَحَنَفِيّ | وَرَبِيعَةَ وَرَبَعِيّ . وَصَوَّبَهُ الرُّشاطِيّ . | قال الجوهريّ : وكذلِكَ إلى جَذِيمَة | أَسَدٍ ، وهذا قد أَغْفَلَه المُصَنِّف ، | ( وقد تُضَمُّ جِيمُهُ ) وهو من نادِرِ | مَعْدُولِ النَّسَبِ . قال الجوهريُّ : قال | سيبويه : وَحَدَّثَنِي مَنْ أَثِقُ به أَنَّ | بَعْضَهم يقولُ ، في بَنِي جَذِيِمَةَ : | جُذَميّ ، بِضّم الجِيم ، قال أبو زيد : | إذا قال سيبويه : حَدَثَّنِي الثَّقَةُ ، فَإِنَّما | يَعْنِينِي . | | ( وَرَجُلٌ مِجْذامَةٌ : سَرِيعُ القَطْعِ | لِلْمَوَدَّةِ ) وهو مجازٌ ، وقد تَقَدَّمَ ما | يَتَعَلَّقُ به آنِفاً . | | ( وَجَذِيمَةُ الأَبْرَشُ ، وهو ابنُ مالِكِ | ابن فَهْم ) بنِ غَنْمِ بنِ دَوْسِ بن عُدْثان | ابن عَبْدِ الله بن زَهْران بن كَعْبِ بن | الحارِث بن كَعْبٍ الأَزدِيّ ( مَلِكُ | الحِيرَةِ ، وهو صاحبُ الزَّبّاءِ ) | المَضْرُوبَة بها الأَمْثال ، وقد ذُكِرَت | في الباء . |

| | ( والجُذْمانُ ، بالضَّمّ : الذَّكَرُ أو | أَصْلُه ) . | | ( والجَذْماءُ : امْرَأَةٌ ) من بَنِي شَيْبانَ | ( كانَتْ ضَرَّةً لِلْبَرْشاءِ ) وهي امرأةٌ | أُخْرَى ( فَرَمَت الجَذْماءُ البَرْشاءَ ، بنارٍ | فَأَحْرَقَتْها فَسُمِّيَت البَرْشاءَ ، ثُمَّ وَثَبَتْ ) | عليها ( البَرْشاءُ فَقَطَعَتْ يَدَها فَسُمِّيَت | الجَذْماءَ ) ، كذا في المحكم . | | ( والكَرَوَّسُ ) ، كَعَمَلَّس ، ( ابنُ | الأَجْذَمِ : شاعِرٌ ) طائِيٌّ جاء بقَتْلِ أهلِ | الحَرَّةِ ، وهو الكَرَوَّسُ بنُ زَيْدِ بن | ( | الأَجْذَمِ بنِ مَعْقِلِ بن مالِكِ بن ثُمامَةَ . | | ( والمِجْذامُ : فَرَسٌ لِرَجُلٍ من بَنِي | يَرْبُوع ) بن مالِكِ بن حَنْظَلَة التَّميميّ . | | ( وشِعْبُ المُجَذَّمِينَ ) جَمْع مُجّذَّمٍ | كَمُعَظِّمٍ ( بمكَّةَ شَرَّفَها الله تَعالىَ ) . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | الجَذْمُ : انْقِطاعُ المِيرَةِ . | | وَحَبْلٌ جِذْمٌ ، أي : مَجْذُومٌ مقطوعٌ . | | والجاذِمُ : القاطِعُ . | | والجَذِيمُ : المَقْطُوع . | | وَرَجُلٌ أَجْذَمُ : تهافَتَتْ أَطْرافُه | من الجُذامِ ، وفي الحديث :   كُلُّ | خطْبَةٍ ليس فيها شَهادَةٌ كاليَدِ | الجَذْماءِ   . | | وجِذْمُ الأَسْنانِ : مَنابِتُها ، قال | الحارِثُ بن وَعلَةَ : | % ( الآن لَمَّا ابْيَضَّ مَسْرُبَتِي % | وَعضِضْتُ مِنْ نابِي على جِذْمِ ) % | | أي : كَبِرْتُ حَتَّى أَكَلْتُ على جِذْمَ | نابِي ، وفي الحديث :   فَعَلا جِذْمِ | حائطٍ فَأَذَّنَ   أراد بَقِيَّةَ حائطٍ ، أو | قِطْعَة من حائِطٍ . | | وانْجَذَم عن الرَّكْبِ : انْقَطَعَ عنهم | وسارَ . | | ورَجُلٌ مِجْذامُ الرَّكْضِ في الحَرْب : | سَرِيعُ الرَّكْض فيها . |

| وَرَجُلٌ مُجَذَّمٌ : مُجَرَّبٌ ، زِنَةً وَمَعْنَى . | | والجُذامَةُ من الزَّرْعِ : ما بَقِيَ بعد | الحَصْدِ . | | والجَذَمَة ، محرّكة : بَلَحاتٌ يَخْرُجْنَ | في قِمَعٍ واحد . وذَكَره المُصَنِّف في | الذي قَبْلَه . | | وجُذْمانُ ، بالضَّمّ : نَخْلٌ ، قال قَيْسُ | ابن الخَطِيم : | % ( فَلا تَقْرَبُوا جُذْمانَ إِنَّ حَمامَهُ % | وجَنَّتَه تَأْذَى بكم فَتَحَمَّلُوا ) % | | والجُذامِيُّ : تَمْرٌ أَحْمَرُ اللَّوْن ذكره | المصَنِّف في الذي قَبْلَه . | | ويُقال : ما سَمِعْتُ له جُذْمَةً ، | بالضَّمِّ ، أي : كَلِمَة . قال ابنُ سِيدَه : | ولَيْسَ بالثَّبَتِ . | | وبَنُو جَذِيمَةَ : قَبائلُ من العَرَب ، | منهم : | | في عَبْس : جَذِيَمَةُ بنُ رَواحَةَ بن | قُطَيْعَةَ بنِ عَبْسٍ ، وفيهم أيضاً : جَذِيمَةُ | ابن عبيد . | | وفي أَسَدٍ : جَذِيمةُ بنُ مالِكِ بن | نَصْرِ بنِ مُعاوِيَةَ بن الحارِث بنِ ثَعْلَبَةَ | ابن دُودَان بنِ أَسَد ، وقد أشار إِلَيْه | الجوهريّ ، وفيهم يَقُولُ النابِغَةُ : | % ( وَبَنُو جَذيِمَةَ حَيُّ صِدْقٍ سادَةٌ % | غَلَبُوا على خَبْتٍ إلَى تِعْشارِ ) % | | وفي النَّخعِ : جَذيمَةُ بنُ سَعْدٍ ، | منهم : الأَشْتَرُ مالِكُ بن الحارِث بن | عَبْدِ يَغُوثَ بن جَذيِمةُ . | وفي طَيِّءٍ : جُذَيْمَةُ بن عَمْرِو بنِ | ثَعْلَبَةَ . | | وأيضاً جَذِيمَة بنُ وُدّ بنِ هَنْءِ بن | عَتُود . | | ونَوّى جَذُومٌ : قَطُوعٌ بَيْن الأًحِبَّةِ . | | ورَأَيْتُ عِنْدَه جِذْمَةً من الناسِ : | أي : فِئَةً . | | ونَعْلٌ جَذْماءُ : مُنْقَطِعَةُ القَبالِ . | | وجُذْمانُ ، كَعُثْمانَ : موضعٌ |

| بالمدينة ، كانت به الآطامُ ، سُمِّيَ به ؛ | لأنّ تُبَّعاً كان قَطَعَ نَخْلَه من أَنْصافِها | لَمَّا غَزَا يَثْرِبَ . | | وجُذامُ بن الصَّدِفِ ويُعْرَفُ | بالأُجْذُومِ : بَطْنٌ من حضرموت . | | وقد استطرد المُصَنّف ذكره في |   صرم   . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : |

##### Türkçe

( **الجِذْمُ** , kesre ile: her şeyin **الأَصْلُ**’ü ) , her şeyden; ve denilir: **جِذْمُ القَوْم**: onların **أَهْلُهُم**’u ve **وَعَشِيرَتُهُم**’u; ve ondan, Hâtıb hadisi:
  “Kureyş’ten hiçbir adam yoktu ki Mekke’de onun bir **جِذْمٌ**’ü olmasın.” . ( Ve ) bazen ( fetha ile olur; çoğulu: **أَجْذامٌ** ve **جُذُومٌ** ) .

( Ve ) **الجَذَمُ** , ( hareke ile: bir **أَرْضٌ**; ) Benî **فَهْم** diyarında .

( Ve ) **الجَذِمُ** , ( **كَكَتِفٍ** gibi: **السَّريْعُ** ) .

( **وَجَذَمَه يَجْذِمُهُ** ) **جَذْماً**; o, **جَذِيمٌ**’dir; ( **وجَذَّمَهُ** ) çokluk için şeddelendi; ( **فانْجَذَمَ وَتَجَذَّمَ** ) yani: ( **قَطعَه** ) ; böylece koptu ve parça parça koptu.

Mecazdan: falan, **حَبْلَ وِصالِه**’i çekti ve onu **جَذَمَهُ**: onu kestiği zaman; **البَعِيثُ** dedi:
% ( أَلاَ أَصْبَحَتْ خَنْساءُ جاذِمَةَ الوَصْلِ % ) %

Ve **الجَذْم**: kesmenin sürati. **النابِغَةُ** dedi:
% ( بانَتْ سُعادُ فَأَمْسَى حَبْلُها انْجَذَمَا ) %

Yani: koptu; ve o mecazdır.

( **والجِذْمَةُ** , kesre ile: şeyden bir **القِطْعَةُ**; ucu kesilir ve aslı kalır ) ,

ve o, onun **جَذْمُهُ**’dur; denilir: elinde bir **جِذْمَةَ حَبْلٍ** gördüm; yani: ondan bir parça.

( Ve ) **الجِذْمَةُ**: ( **السَّوْطُ** ) ; çünkü onunla vurulan şeyden kopar.

Ve kamçıdan **الجِذْمَةُ**: ince ucu parça parça kopmuş, aslı kalmış olan; çoğulu **جِذَم**; Sâ‘ide b. Cü’eyye dedi:
% ( يُوشُونَهُنَّ إذا ما آنَسُوا فَزَعاً %
تَحْتَ السَّنَوَّرِ بالأَعْقابِ والجِذَم ) %

( Ve ) **الجَذَمَةُ** , ( hareke ile: hurmada üstteki **الشَّحْمُ**; ve o, onun en iyisidir ) , bâ ile **الجَذَبَة** gibi.

( **وَرَجُلٌ مِجْذامٌ وَمِجْذامَةٌ** ) , ikisinin kesresiyle: ( işlerde kesen, ayırıcı **قاطِعٌ للأُمورِ فَيْصَلٌ** ) . Lihyânî dedi: savaş, yolculuk ve heves için **رَجُلٌ مِجْذامَةٌ**; yani: hevesini keser ve onu bırakır. Sıhâh’ta: **رَجُلٌ مِجْذامَةٌ**; yani: sevgi bağını kesmede hızlı. Esâs’ta: **رَجُلٌ مِجْذامٌ وَمِجْذامةٌ**; seven kimse için; sonra kendisini kötüleyen şeyi hissedince koparmayı hızlandırır. İbn Berrî inşâd etti:
% ( وإِنّي لَباقِي الوُدِّ مِجْذامَةُ الهَوَى %
إذا الإِلْفُ أَبْدَى صَفْحَهُ غير طائلِ ) %

( **والأَجْذَمُ** : eli kesik olan; yahut parmakları gitmiş olan ) . Hadiste:
  “Kim Kur’ân’ı öğrenir sonra onu unutursa, kıyamet günü Allah’a **أَجْذَم** olarak kavuşur.”
Ebû ‘Ubeyd dedi: o, eli kesik olandır; denilir: ( **جَذِمَتْ يَدُه ، كَفَرِحَ** ) **جَذَماً**: koptuğu ve gidip yok olduğu zaman; ( ve ) eğer onu sen kesersen, dedin ki: ( **جَذَمْتُها** ) ben onu **أَجْذِمُها** **جَذْماً**. Dedi: ve Ali hadîsinde:
  “Kim biatini bozarsa Allah’a **أَجْذَمُ** olarak kavuşur; onun için bir el yoktur.”
Bu, onun tefsiridir. **المُتَلَمِّسُ** dedi:
% ( وَهَلْ كُنْتُ إِلاّ مثلَ قاطِع كَفِّهِ %
بِكَفِّ له أُخْرَى فَأَصْبَحَ أَجْذَمَا ) %

( **وَأَجْذَمْتُها** ) **إِجْذاماً**: **جَذَمْتُها** gibi. Denilir: onu ne **أَجْذَمَه** ki **جَذِمَ** oldu? **القُتَيْبِيُّ** dedi: hadisin manası, **الأَجْذَم** ile muradın, bütün uzuvları gitmiş olan olduğudur. Dedi: Kur’ân’ı unutanın eli, diğer uzuvlarından daha evlâ değildir kesilmeye. **الأَزْهريّ** dedi: ve o, doğruya yakın bir sözdür. İbnü’l-Esîr dedi: İbnü’l-Enbârî onu reddetti ve dedi ki: bilakis hadisin manası: Allah’a **أَجْذَمُ الحُجَّةِ** olarak kavuşur; onunla konuşacağı bir dili yoktur; ve elinde onun için bir hüccet yoktur. Ali’nin sözü: “onun için bir el yoktur”; yani: onun için bir hüccet yoktur. Ve denildi: manası; yani: ona, sebebi kesilmiş olarak kavuşur. **الخَطّابِيُّ** dedi: hadisin manası, İbnü’l-A‘râbî’nin gittiği şeydir; ve o, Kur’ân’ı unutanın Allah Teâlâ’ya hayırdan eli boş olarak, sevaptan sıfır olarak kavuşmasıdır; böylece el ile, onun ihtiva ettiği ve kapsadığı hayırdan kinaye yaptı.

( **والجَذْمَةُ** ) , fetha ile ( ve harekelenir: ondan kesme yeri ) ; ve onun benzerleri vardır; zikri geçmişti.

( **و** ) **الجُذْمَةُ** , ( damme ile: eksikliğin ismi; **الأَجْذَم**’den ) ; nüshalarda böyle; Lisân’da: **الإِجذام**’dan; İbnü’l-A‘râbî böyle dedi; ve onunla Lebîd’in sözünü tefsir etti:
% ( صائبُ الجِذْمَةِ من غَيْرِ فَشَلْ % ) %

Ve Asma‘î onu: kamçının bakiyesi ve aslı yaptı; yani: rivayeti, geçtiği üzere **الجِيم**’in kesresiyle olur.

( **وَأَجْذَمَ السَّيْرَ** : onda hızlandı. Ve ) **اللَّيث** dedi: **الإِجْذام** yolculukta sürattir. Lihyânî dedi: denilir: ( **الفَرَسُ** ) ve koşan benzerleri **أَجْذَمَ**: ( koşması şiddetlendi ) ; ve deve yürüyüşünde **أَجْذَمَ**: hızlandı.

( Ve ) **أَجْذَمَ** ( **عَنِ الشَّيْءِ** : ondan vazgeçti ) ; **الرَّبِيعُ بن زيادٍ** dedi:
% ( وَحَرَّقَ قَيْسٌ عَلَيَّ البِلادِ %
حَتَّى إذا اضْطَرَمَتْ أَجْذَمَا ) %

( Ve ) **أَجْذَمَ** ( **عَلَيْهِ** : azmetti ) .

| | (**الجُذامُ** ، كـ**غُرابٍ**: bir illet; bütün bedenin içinde **السَّوْداءِ**’nın yayılmasından meydana gelir; böylece uzuvların mizacı ve heyeti bozulur; ve bazen **تَقَطُّع**’a varır), ve bir nüshada: **تَأَكُّلِ** (uzuvların, **تَقَرُّحٍ** sebebiyle yenip bitmesi ve düşmesi); ancak ona bu ad verilmiştir; parmakların **تَجَذُّم**’u ve parçalanması sebebiyle. (**جُذِمَ**) adam, (kـ**عُنِيَ**; o hâlde o **مَجْذُومٌ** ve **مُجَذَّمٌ**’dur), kـ**مُعَظَّم**. (**وَأَجْذَمُ**) ona **الجُذامُ** indi (yani ona cüzzam isabet etti); sonuncusu **كُراع**’dan. (Ve **الجَوْهَرِيّ** onu men etmesinde vehmetti.) Onun nassı: “Adam **جُذِمَ** olmuştur, **الجِيم**’in dammesiyle; o hâlde o **مَجْذُومٌ**’dur; ve ‘**أَجْذَمُ**’ denilmez.” Şeyhimizin sözü: **الجوهريُّ** onu men etmedi; ancak onu zikretmedi; çünkü onun yanında sahih olmadı; öyleyse onun zikredilmemesinden onu men etmek lâzım gelmez; bununla beraber onun fasih olmaması, teemmül mahallidir. | | (**وجُذامُ** ، كـ**غُرابٍ**) ve ضبط, şeyhimizin nüshasından düştü; şöyle dedi: “O, damme iledir”; onun mutlak bırakılışına itibar yoktur; sanki şöhrete dayandı. Sen bilirsin ki “kـ**غُرابٍ**” sözü nüshaların çoğunda mevcuttur: (**قَبِيلَةٌ**) Yemen’den; (**بِجِبالِ حِسْمَى**)’da iner; **وادي القُرَى**’nın arkasında. Ve o, **عَمْرِو بن عَدِيِّ بن الحارِثِ بنِ مُرَّةَ بنِ أُدَدِ بن يَشْجُبَ ابن عَرِيبِ بنِ زَيْدِ بن كَهْلان**’ın lakabıdır; ve o, **لَحْمٍ**’ın, **عامِلَة**’nin ve **عُفَيْر**’in kardeşidir. Ve denilir ki: **جُذامٍ**’ın adı **عَوْف**’tur; ve denildi: **عامِرٌ**; birincisi daha sahihtir. Ve **مُضَرَ** nesepçileri, onların (**مِنْ مَعَدّ**) **بن عَدْنان**’dan olduklarını iddia eder. **الكُمَيْت** onların Yemen’e intikalini, nisbetleriyle anarak dedi: | % ( **نَعاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ** % | **ولكِنْ فِراقاً للدَّعائِمِ والأَصْلِ** ) % | | Ve **ابنُ سِيده** dedi: **جُذام** Yemen’den bir hayy’dır; denildi: onlar **أَسَد بن خُزَيْمَة**’nin evladındandır. Şeyhimizin sözü: “**مَعَدٌ**; bu, **لَخْمٍ**’ın kardeşidir” bir vehimdir; bilakis **مَعَدٌّ** **عَدْنانَ**’ın oğludur. Ve **أبي ذُؤَيْب**’in sözü: | % ( **كأَنَّ ثِقالَ المُزْنِ بَيْنَ تُضَارُعٍ** % | **وشابَةَ برْكٌ من جُذامَ لَبِيجُ** ) % | | O, **جُذام** develerinden bir **بَرْك**’i kastetti; ve onları tahsis etti; çünkü onlar insanların en çok deve sahibi olanıdır. Ve **سيبويه** dedi: “Eğer ‘**وَلَدُ جُذامٍ** şöyle şöyle’ derlerse, onu tenvinli/munṣarif yaparsın; çünkü babayı kastetmeyi kastettin.” Dedi: “Ve eğer ‘bu **جُذامُ**’ dersen, o **سَدُوسَ** gibidir.” Dedim: Ancak **جُذامُ**’a **جُذاماً** denilmiştir; çünkü onun kardeşi **لَخْماً** idi ve onun adı **مالكاً** idi; onunla dövüştü; böylece **عَمْرٍ**’un parmağını **جَذَم** etti; bu yüzden **جُذاماً** diye adlandırıldı. Ve **عَمرٌ** **مالِكاً**’ı **لَخَمَ** etti; yani ona tokat attı; bu yüzden **لَخْماً** diye adlandırıldı. | | **جُذامٍ** oğullarından: **قَيْسُ بنُ زَيْدٍ الجُذامِيُّ**; onun sohbeti vardır. Ve onun oğlu **نائلُ بنُ قَيْسٍ**; Şam’da **جُذامٍ**’ın seyyidi idi; ve o, **رَوْحِ بن زِنْباعٍ**’ın (**مَعَدّ**’dan) **بَنِي أَسَدٍ** içine girişine karşılık veren kimsedir. | | (Ve) **بَنُو جَذِيمَةَ**, (kـ**سَفِينَةٍ**: **عَبْدِ القَيْسِ**’ten bir kabile) — **الصحاح**’ta olduğu gibi. Onların menzilleri **البَيْضاءُ**’dır; **الخَطِّ** tarafında, **البَحْرَيْنِ**’den. Ve o, **جَذِيمةُ بنُ عَوْفِ بن أَنْمارِ بن عَمْرو بن وَدِيعَةَ بنِ لُكَيْزِ بن أَفْصَى بن عَبْدِ القَيْس**’tir. (Nisbet: **جَذَمِيٌّ**; harekeli) **حَنِيفَةَ** ve **حَنَفِيّ**; ve **رَبِيعَةَ** ve **رَبَعِيّ** gibi. **الرُّشاطِيّ** onu tashih etti. **الجوهريّ** dedi: “Aynı şekilde **جَذِيمَة** **أَسَدٍ**’a da (nisbet böyledir).” Bunu musannif ihmal etmiştir. (Ve **جِيم**’i dammelenebilir.) Bu, nisbetin nadir ma‘dûllerindendir. **الجوهريُّ** dedi: **سيبويه** dedi: “Bana güvendiğim biri haber verdi ki onların bazısı, **بَنِي جَذِيِمَةَ** hakkında: **جُذَميّ** der; **الجِيم**’in dammesiyle.” **أبو زيد** dedi: “**سيبويه** ‘bana sika haber verdi’ dediği zaman, ancak beni kastediyor.” | | (**وَرَجُلٌ مِجْذامَةٌ**: muhabbeti kesmeye hızlı) ve bu mecazdır; ona taalluk eden şey az önce geçti. | | (**وَجَذِيمَةُ الأَبْرَشُ**; o, **مالِكِ ابن فَهْم**’in oğludur) **بنِ غَنْمِ بنِ دَوْسِ بن عُدْثان ابن عَبْدِ الله بن زَهْران بن كَعْبِ بن الحارِث بن كَعْبٍ الأَزدِيّ**; (**الحِيرَةِ** meliki; ve o, **الزَّبّاءِ**’nin sahibidir); onunla darb-ı mesel yapılan; ve **الباء**’da zikredilmiştir. | | (**الجُذْمانُ**, damme ile: erkeklik uzvu yahut onun aslı). | | (**الجَذْماءُ**: bir kadın) **بَنِي شَيْبانَ**’dan; (**الْبَرْشاءِ**’ya kuma idi); o, başka bir kadındır. (**الجَذْماءُ**, **البَرْشاءَ**’yı ateşle attı; onu yaktı; bu yüzden **البَرْشاءَ** diye adlandırıldı; sonra sıçradı) onun üzerine; (**البَرْشاءُ** da onu kesti; elini kesti; bu yüzden **الجَذْماءَ** diye adlandırıldı). Böylece **المحكم**’de. | | (**الكَرَوَّسُ**), kـ**عَمَلَّس**, (**ابنُ الأَجْذَمِ**: bir şair) **طائِيٌّ**; **أهلِ الحَرَّةِ**’nin öldürülmesiyle geldi. O, **الكَرَوَّسُ بنُ زَيْدِ بن الأَجْذَمِ بنِ مَعْقِلِ بن مالِكِ بن ثُمامَةَ**’dir. | | (**المِجْذامُ**: bir at); **بَنِي يَرْبُوع**’dan bir adamın; **بن مالِكِ بن حَنْظَلَة التَّميميّ**. | | (**شِعْبُ المُجَذَّمِينَ**): **مُجّذَّمٍ**’in cem‘i; kـ**مُعَظِّمٍ**; (Mekke’de; Allah Teâlâ onu şereflendirsin). | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **الجَذْمُ**: azığın kesilmesi. | | **حَبْلٌ جِذْمٌ**; yani: **مَجْذُومٌ**; kesilmiş. | | **الجاذِمُ**: kesen. | | **الجَذِيمُ**: kesilmiş. | | **وَرَجُلٌ أَجْذَمُ**: uçları, **الجُذامِ**’dan dökülüp parçalandı. Ve hadiste: “Her hutbe ki onda şehadet yoktur, **اليَدِ الجَذْماءِ** gibidir.” | | **جِذْمُ الأَسْنانِ**: onların bitim yerleri/kökleri. **الحارِثُ بن وَعلَةَ** dedi: | % ( **الآن لَمَّا ابْيَضَّ مَسْرُبَتِي** % | **وَعضِضْتُ مِنْ نابِي على جِذْمِ** ) % | | Yani: büyüdüm; nihayet **نابِي**’min **جِذْمَ**’u üzerinde yedim. Ve hadiste: “Bir duvarın **جِذْمِ**’i üzerine çıktı da ezan okudu.” Bir duvarın bakiyyesini yahut bir duvardan bir parçayı kastetti. | | **انْجَذَم** kervandan: onlardan koptu ve yürüdü. | | **وَرَجُلٌ مِجْذامُ الرَّكْضِ في الحَرْب**: onda (savaşta) koşmaya hızlı. |

| Ve **رَجُلٌ مُجَذَّمٌ**: **مُجَرَّبٌ**, vezin ve mânâca. | | Ve ekinden **الجُذامَةُ**: biçimden sonra kalan şey. | | Ve **الجَذَمَة** (harekeli): tek bir **قِمَع** içinde çıkan hurmalar. Ve onu musannif, ondan önce olanda zikretti. | | Ve **جُذْمانُ**, zamme ile: hurma ağaçları; **قَيْسُ ابن الخَطِيم** dedi: | % ( O hâlde **جُذْمانَ**’a yaklaşmayın; çünkü onun güvercinleri % | ve bahçesi sizden incinir; öyleyse göç edin ) % | | Ve **الجُذامِيُّ**: rengi kırmızı olan hurma; onu musannif, ondan önce olanda zikretti. | | Ve denilir: “Onun için **جُذْمَةً** (zamme ile) işitmedim”; yani: bir söz. **ابنُ سِيدَه** dedi: Ve sabit olan değildir. | | Ve **بَنُو جَذِيمَةَ**: Araplardan kabileler; onlardan: | | **عَبْس**’te: **جَذِيَمَةُ بنُ رَواحَةَ بن قُطَيْعَةَ بنِ عَبْسٍ**; ve onlarda ayrıca: **جَذِيمَةُ ابن عبيد**. | | Ve **أَسَد**’de: **جَذِيمةُ بنُ مالِكِ بن نَصْرِ بنِ مُعاوِيَةَ بن الحارِث بنِ ثَعْلَبَةَ ابن دُودَان بنِ أَسَد**; ve ona **الجوهريّ** işaret etti; ve onlarda **النابِغَةُ** der: | % ( Ve **بَنُو جَذيِمَةَ** doğruluk ehli bir haydır; efendilerdir % | **خَبْت**’e karşı **تِعْشارِ**’a kadar galip geldiler ) % | | Ve **النَّخعِ**’da: **جَذيمَةُ بنُ سَعْدٍ**; onlardan: **الأَشْتَرُ مالِكُ بن الحارِث بن عَبْدِ يَغُوثَ بن جَذيِمةُ**. | Ve **طَيِّءٍ**’de: **جُذَيْمَةُ بن عَمْرِو بنِ ثَعْلَبَةَ**. | | Ve ayrıca **جَذِيمَة بنُ وُدّ بنِ هَنْءِ بن عَتُود**. | | Ve **نَوّى جَذُومٌ**: sevgililer arasında kesici (ayırıcı). | | Ve onun yanında insanlardan **جِذْمَةً** gördüm: yani bir fırka. | | Ve **نَعْلٌ جَذْماءُ**: kayışı kopuk. | | Ve **جُذْمانُ**, **عُثْمانَ** gibi: Medine’de bir yer; orada **الآطامُ** vardı; onunla adlandırıldı; çünkü **تُبَّعاً**, Yesrib’e gazâ ettiğinde hurmalarını yarılarından kesmişti. | | Ve **جُذامُ بن الصَّدِفِ** ve **الأُجْذُومِ** diye bilinir: Hadramut’tan bir batın. | | Ve musannif, onun zikrini **صرم**’da uzatıp götürdü. | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunan şeylerdendir: |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَذَمَهُ
1 جَذَمَهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. جَذِمَ (Msb, K, TA) and جَذُمَ also, (accord. to some copies of the K,) inf. n. جَذْمٌ, (S, Msb, K,) He cut it off; (S, Msb, K;) and so ↓ جذّمهُ: (K:) or جذّم signifies he cut off many things; or cut off much, or frequently: and جَذْمٌ signifies also the cutting off quickly. (TA.) [It is like خَذَمَهُ.] You say, جَذَمَ يَدَهِ, (Msb, K,) aor. جَذِمَ , inf. n. as above, (Msb,) He cut off, or amputated, his arm, or hand; (Msb, K;) as also ↓ اجِذمِها, (K,) inf. n. اـِجْذَامٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] جَذَمَ فُلَانٌ حَبْلَ وِصَالِهِ (tropical:) Such a one severed the bond of his union; as also جَذَبَهُ. (TA.) -A2- جَذِمَ, (S, Msb,) aor. جَذَمَ , (Msb,) inf. n. جَذَمٌ, He (a man) had his arm, or hand, cut off, or amputated; was maimed of it. (S, Msb.) You say, حَتَّى ↓ مَا الَّذِى أجْذَمَهُ جّذِمَ [What is it that has maimed him of his arm, or hand, so that he has become maimed of it?] (TA.) ― -b2- And جَذِمِتِ اليَدُ, aor. جَذَمَ , (Msb, K,) inf. n. جَذَمٌ, (Msb,) The arm, or hand, was cut off, or amputated. (Msb, K.) -A3- جُذِمَ He (a man, S, Msb) was, or became, affected, or smitten, with the disease termed جُذَام. (S, Mgh, Msb, K.)

2 جَذَّمَ see 1.

4 أَجْذَمَ see 1, in two places. -A2- اـِجْذَامٌ also signifies The being quick in pace, or going. (Lth, TA.) You say, اجذم فِى سَيْرِهِ, (S,) or اجذم السَّيْرَ, (K,) He (a camel, S) hastened, or was quick, in his pace, or going. (S, K.) And اجذم said of a horse, (Lh, K,) and the like, of such as run, (Lh, TA,) He ran vehemently. (Lh, K.) ― -b2- اجذم عَنِ الشَّىْءِ He abstained, or desisted, from the thing. (S, * K.) ― -b3- اجذم He decided, determined, or resolved, upon it. (K.)

5 تَجَذَّمَ see 7.

انجذم
7 انجذم ذ It was, or became, cut off; (S, K;) as also ↓ تجذّم: (K:) [or the latter is said of a number of things; or implies muchness, or frequency:] the two verbs are syn. [respectively] with اِنْقَطَعَ and تَقَطَّعَ. (TA.) ― -b2- [Hence] you say, انجذم عَنِ الرَّكْبِ (assumed tropical:) He was, or became, cut off from the company of riders upon camels. (TA.) And En-Nلbighah says,
صَدَّتْ سُلَيْمَى وَأَمْسَى حَبْلُهَا انْجَذَمَا
[Suleymà has turned away, and the bond of her union with me has become severed]. (S.)

جَذْمٌ
جَذْمٌ ذ : see the next paragraph. -A2- Also A cessation of the supply of corn or other provision. (TA.) -A3- A rope cut off, or severed. (TA.) ― -b2- A man whose extremities have fallen off in pieces, piece after piece, in consequence of the disease termed جُذَام. (TA; but in this last sense, the word is there written without any syll. signs.)

جِذْمٌ
جِذْمٌ ذ The root, source, origin, or original, or the fundamental or essential or principal part, syn. أَصْل, (S, Msb, K,) of a thing, (S, Msb, TA,) whatever that thing be; (TA;) as also ↓ جَذْمٌ: (S, K:) pl. [of pauc.] أَجْذَامٌ and [of mult.] جُذُومٌ. (K.) ― -b2- The family of a people; their kinsfolk: whence the saying, in a trad., لَمْ يَكْنْ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ اـِلَّا لَهُ جِذْمٌ بِمَكَّةَ [There was not a man of Kureysh but he had kinsfolk in Mekkeh]. (TA.) [And app. The main stock from which tribes are derived: for,] accord. to some, it ranks before شَعْبٌ. (TA voce بَطْنٌ.) ― -b3- The places [or place] of growth of the teeth. (TA.) A poet says, (S,) namely, El-Hلrith Ibn-Waaleh, (TA,)
اَلْآنَ لَمَّا ابْيَضَّ مَسْرُبَتِى
وَعَضِضْتُ مِنْ نَابِى عَلَى جِذْمِ
(S, TA,) [Now, when the hair in the middle of my bosom, extending downwards to my navel, has become white, and I have bitten upon the place of growth of my canine tooth]: i. e., I have become old, and eaten upon the جذم of my ناب. (TA.) ― -b4- The lower, or lowest, part, or the foundation, of a wall: (Mgh from a trad.:) or the remains thereof: or a portion thereof. (TA.) ― -b5- See also جِذْمَةٌ.

جَذِمٌ
جَذِمٌ ذ Quick; swift. (K.)

جَذْمَةٌ
جَذْمَةٌ ذ The place of the arm, or hand, where it is cut off, or amputated; as also ↓ جَذَمَةٌ. (K.)

جُذْمَةٌ
جُذْمَةٌ ذ The defect, or deficiency, of him who has had his arm, or hand, amputated, or who has lost the end-joints of his fingers: so accord. to the copies of the K: but in the L, the defect, or deficiency [resulting] from the amputation of the arm or hand (مِنَ الاـِجْذَامِ.) (TA.) -A2- مَا سَمِعْتُ لَهُ جُذْمَةً, with damm, meaning [I heard him not utter] a word, is not of established authority. (ISd, TA.)

جِذْمَةٌ
جِذْمَةٌ ذ A piece cut off (S, K) of a rope &c., (S,) or of a thing of which the extremity has been cut off, the lower, or principal, part remaining; (K;) as also ↓ جِذْمٌ. (TA.) ― -b2- A whip: (S, K:) because it becomes cut by that which is beaten with it. (TA.) ― -b3- The part of a whip of which the slender extremity has become much cut [by use], the lower, or principal, part remaining; pl. جِذَمٌ: (L, TA:) or the remaining part of a whip; its lower, or principal, portion. (As, TA.) ― -b4- A thick piece of wood, having fire at the end of it or not; [i. e. a brand, or fire-brand;] like جِذْوَةٌ. (AO, S and TA in art. جذو.) ― -b5- (assumed tropical:) A company of men [as though cut off from others]. (TA.)

جَذَمَةٌ
جَذَمَةٌ ذ : see جَذْمَهٌ. ― -b2- Also The uppermost pith of the palm-tree; which is the best; (K;) like جَذَبَةٌ. (TA.) ― -b3- And Dates that come forth upon one base. (TA.)

جُذَامٌ
جُذَامٌ ذ [Elephantiasis; a species of leprosy; the leprosy that pervaded Europe in the latter part of the Middle Ages;] a certain disease, (S, K,) arising from the spreading of the black bile throughout the whole person, so that it corrupts the temperament of the members, and the external condition thereof; and sometimes ending in the dissundering, or corrosion, (so accord. to different copies of the K, TA,) of the members, and their falling off, in consequence of ulceration; (K, TA;) so called because it dissunders the flesh, and causes it to fall off; (Msb;) or because the fingers, or toes, become cut off: (TA:) it is a cracking of the skin, and a dissundering, and gradual falling off, of the flesh. (Mgh.)

نَوًىجَذُومٌ
نَوًىجَذُومٌ ذ A tract towards which one journeys separating lovers or objects of love. (TA.)

جَذِومٌ
جَذِومٌ ذ Cut off; amputated. (S, Msb, TA.) [See also أَجْذَمُ.]

جُذَامَةٌ
جُذَامَةٌ ذ What remains, of seed-produce, after the reaping. (S.) ― -b2- [See also جُرَامَةٌ, in two places.]

جَامٌ
جَامٌ جام [an epithet] of the measure فَعَّالٌ from الجَذْمُ meaning القَطْعُ: so in the phrase جَذَّامُ حَبْلِ الهَوَى [Wont to sever the bond of love], in a verse of Ows Ibn-Thaalabeh. (Ham p. 334.)

أَجْذَمُ
أَجْذَمُ ذ Having his arm, or hand, cut off, or amputated: (S, Msb, K:) or having lost the endjoints of his fingers: (K:) fem. جَذْمَآءُ: (Msb:) pl. جَذْمَى. (S.) It is said in a trad., مَنْ تَعَلَّمَ القُرْآنَ ثُمَّ نَسِيَهُ لَقِىَ اللّٰهَ يَوْمَ القِيَامَةِ وَهُوَ أَجْذَمُ, (A 'Obeyd, S, *) i. e., [He who learns the Kur-لn and then forgets it shall meet God on the day of resurrection] having his arm, or hand, cut off: (A 'Obeyd, TA:) or having lost all his limbs, or members: (Kt, TA:) or (assumed tropical:) having his plea cut off; having no tongue with which to speak, nor any plea in his hand: (IAth, TA:) or (assumed tropical:) having his means of access cut off: (TA:) or (assumed tropical:) with his hand devoid of good and of recompense. (IAar, El-Khattلbee, TA.) And in another trad., كُلُّ خُطْبَةٍ لَيْسَ فِيهَا شَهَادَةٌ كَالْيَدِ الجَذْمَآءِ [Every oration from the pulpit in which there is not an acknowledgment of the unity of God and of the mission of Mohammad is like the arm of which the hand is amputated]. (TA.) ― -b2- الكّفُّ الجَذْمَآءُ [The amputated hand;] (assumed tropical:) a name of the star a of Cetus; (so in the Egyptian Almanacs;) [i. e.] the star that is in the head of Cetus: so called because it is less extended [from the Pleiades] than that called الكَفَّ الخَضِيبُ. (Kzw. [See الكَفُّ الخَضِيبُ in art.خضب.]) ― -b3- نَعْلٌ جَذْمَآءُ (assumed tropical:) A sandal of which the [thong called] قِبَال [which is between two of the toes] is cut, or cut off, or severed. (TA.) -A2- See also مَجْذُومٌ.

مُجَذَّمٌ
مُجَذَّمٌ ذ : see مَجْذُومٌ. -A2- Also A man tried, or proved, and strengthened by experience in affairs. (TA.)

رَجُلٌ مِجْذَامٌ
رَجُلٌ مِجْذَامٌ ذ and ↓ مِجْذَامَةٌ, [the latter of a very rare measure, (see مِعْزَابَةٌ,)] (assumed tropical:) A man who decides affairs. (K.) (tropical:) A man who, loving and being loved, when he is sensible of evil treatment quickly cuts the tie of affection: (A, TA:) or the latter, (tropical:) a man who quickly cuts the tie of love, or affection. (S, K, TA.) رَجُلٌ مِجْذَامُ الرَّكْضِ فِى الحَرْبِ (assumed tropical:) A man quick in running, or fleeing, in war. (TA.) And ↓ رَجُلٌ مِجْذَامَةٌ لِلْحَرْبِ, and لِلسَّيْرِ, and لِلْهَوَى, (assumed tropical:) A man who desists from, and relinquishes, war, and journeying, and love, or natural desire. (Lh, TA.)

مَجْذُومٌ
مَجْذُومٌ ذ A man (S, Msb) affected, or smitten, with the disease termed جُذَام; (S, Mgh, Msb, K;) as also ↓ مُجَذَّمٌ (K) and ↓ أَجْذَمُ, (Kr, K,) which J erroneously disallows: (K:) J says, one does not say أجْذَمُ: (TA:) [and Fei,] they say that أَجْذَمُ, of the measure of أَحْمَرُ, is not said in this sense. (Msb.)

مِجْذَامَةٌ
مِجْذَامَةٌ ذ : see مِجْذَامٌ, in two places.

##### Türkçe

**جَذَمَهُ**
1 **جَذَمَهُ** **ذ** , (S, Msb, K,) muzârîsi **جَذِمَ** (Msb, K, TA) ve **جَذُمَ** dahi, (K’nın bazı nüshalarına göre,) mastarı **جَذْمٌ**, (S, Msb, K,) onu kesti; (S, Msb, K;) ve bunun gibi ↓ **جذّمهُ**: (K:) yahut **جذّم** “birçok şeyi kesti;” yahut “çok kesti,” yahut “sık sık kesti” demektir: ve **جَذْمٌ** dahi “çabucak kesme”yi ifade eder. (TA.) [Bu, **خَذَمَهُ** gibidir.] Sen dersin ki, **جَذَمَ يَدَهِ**, (Msb, K,) muzârîsi **جَذِمَ** , mastarı yukarıdaki gibi, (Msb,) onun kolunu yahut elini kesti, yahut kesti (ampute etti); (Msb, K;) bunun gibi ↓ **اجِذمِها**, (K,) mastarı **اـِجْذَامٌ**. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **جَذَمَ فُلَانٌ حَبْلَ وِصَالِهِ** (mecaz:) filân kimse onunla birleşmesinin bağını kopardı; bunun gibi **جَذَبَهُ** dahi. (TA.) -A2- **جَذِمَ**, (S, Msb,) muzârîsi **جَذَمَ** , (Msb,) mastarı **جَذَمٌ**, o (adam) kolu yahut eli kesilmiş, yahut ampute edilmiş oldu; ondan sakatlandı. (S, Msb.) Sen dersin ki, **حَتَّى ↓ مَا الَّذِى أجْذَمَهُ جّذِمَ** [Onu kolundan yahut elinden sakatlayan şey nedir ki ondan sakat olmuş?] (TA.) ― -b2- Ve **جَذِمِتِ اليَدُ**, muzârîsi **جَذَمَ** , (Msb, K,) mastarı **جَذَمٌ**, (Msb,) kol yahut el kesildi, yahut ampute edildi. (Msb, K.) -A3- **جُذِمَ** O (adam, S, Msb) **جُذَام** denilen hastalığa tutuldu, yahut ona yakalandı. (S, Mgh, Msb, K.)

2 **جَذَّمَ** bkz. 1.

4 **أَجْذَمَ** bkz. 1, iki yerde. -A2- **اـِجْذَامٌ** dahi “yürüyüşte yahut gidişte çabuk olma”yı ifade eder. (Lth, TA.) Sen dersin ki, **اجذم فِى سَيْرِهِ**, (S,) yahut **اجذم السَّيْرَ**, (K,) o (deve, S) yürüyüşünde yahut gidişinde acele etti, yahut çabuk oldu. (S, K.) Ve **اجذم** at hakkında söylenir, (Lh, K,) ve bunun gibi koşanlardan olanlar hakkında, (Lh, TA,) şiddetle koştu. (Lh, K.) ― -b2- **اجذم عَنِ الشَّىْءِ** o şeyden çekindi, yahut vazgeçti. (S, * K.) ― -b3- **اجذم** ona karar verdi, onu kesinleştirdi, yahut ona azmetti. (K.)

5 **تَجَذَّمَ** bkz. 7.

**انجذم**
7 **انجذم** **ذ** Kesildi, yahut kesilmiş oldu; (S, K;) bunun gibi ↓ **تجذّم**: (K:) [yahut ikincisi birçok şey hakkında söylenir; yahut çokluğu, yahut sıklığı ifade eder:] iki fiil [sırasıyla] **اِنْقَطَعَ** ve **تَقَطَّعَ** ile eş anlamlıdır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı] sen dersin ki, **انجذم عَنِ الرَّكْبِ** (farazî mecaz:) o, develere binenlerin topluluğundan kesildi, yahut onlardan kopmuş oldu. (TA.) Ve En-Nلbighah der ki,
صَدَّتْ سُلَيْمَى وَأَمْسَى حَبْلُهَا انْجَذَمَا
[سُلَيْمَى yüz çevirdi ve onun benimle birleşmesinin bağı kesilmiş oldu]. (S.)

**جَذْمٌ**
**جَذْمٌ** **ذ** : bir sonraki paragrafa bkz. -A2- Dahi: hububatın yahut başka azığın gelişinin kesilmesi. (TA.) -A3- Kesilmiş yahut koparılmış bir ip. (TA.) ― -b2- **جُذَام** denilen hastalık sebebiyle uzuvları parça parça, parça üstüne parça düşmüş bir adam. (TA; fakat bu son mânada kelime orada harekesiz yazılmıştır.)

**جِذْمٌ**
**جِذْمٌ** **ذ** Bir şeyin kökü, kaynağı, aslı, menşei, yahut aslîsi, yahut temel/öz/başlıca kısmı; eş anlamlısı **أَصْل**, (S, Msb, K,) her ne olursa olsun o şeyin; (TA;) bunun gibi ↓ **جَذْمٌ**: (S, K:) cem‘ [kıllat] **أَجْذَامٌ** ve [kesret] **جُذُومٌ**. (K.) ― -b2- Bir kavmin ailesi; onların akrabaları: buradan, bir hadisteki söz: **لَمْ يَكْنْ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ اـِلَّا لَهُ جِذْمٌ بِمَكَّةَ** [قُرَيْش’ten bir adam yoktu ki Mekke’de onun bir **جِذْمٌ**’ü (akrabası) olmasın]. (TA.) [Ve görünüşe göre kabilelerin türediği ana gövde: zira] bazılarına göre, **شَعْبٌ**’dan önce gelir. (TA, madde **بَطْنٌ**.) ― -b3- Dişlerin bitme yerleri. (TA.) Bir şair der ki, (S,) yani El-Hلrith Ibn-Waaleh, (TA,)
اَلْآنَ لَمَّا ابْيَضَّ مَسْرُبَتِى
وَعَضِضْتُ مِنْ نَابِى عَلَى جِذْمِ
(S, TA,) [Şimdi, göğsümün ortasındaki, aşağı doğru göbeğime uzanan kıllar beyazladığında ve köpekdişimin bitme yerine ısırdığımda]: yani, yaşlandım ve **نَاب**’ımın **جَذْم**’ü üzerine yedim. (TA.) ― -b4- Duvarın alt, yahut en alt, kısmı, yahut temeli: (Mgh bir hadisten:) yahut onun kalıntısı: yahut onun bir parçası. (TA.) ― -b5- **جِذْمَةٌ**’ye de bkz.

**جَذِمٌ**
**جَذِمٌ** **ذ** Çabuk; süratli. (K.)

**جَذْمَةٌ**
**جَذْمَةٌ** **ذ** Kolun yahut elin kesildiği, yahut ampute edildiği yer; bunun gibi ↓ **جَذَمَةٌ**. (K.)

**جُذْمَةٌ**
**جُذْمَةٌ** **ذ** Kolu yahut eli ampute edilmiş olanın, yahut parmaklarının uç boğumlarını kaybetmiş olanın kusuru, yahut noksanlığı: K’nın nüshalarına göre böyledir: fakat L’de, kolun yahut elin amputasyonundan ( **مِنَ الاـِجْذَامِ** ) [doğan] kusur, yahut noksanlık. (TA.) -A2- **مَا سَمِعْتُ لَهُ جُذْمَةً**, damme ile, “ona bir söz [söylerken] işitmedim” mânasında, sabit bir otoriteye dayalı değildir. (ISd, TA.)

**جِذْمَةٌ**
**جِذْمَةٌ** **ذ** Bir ip vb.’den kesilmiş bir parça, (S, K) (S,) yahut ucu kesilmiş bir şeyin, alt yahut asıl kısmı kalmış olan parçası; (K;) bunun gibi ↓ **جِذْمٌ**. (TA.) ― -b2- Bir kamçı: (S, K:) çünkü onunla vurulan şey tarafından kesilir. (TA.) ― -b3- Kamçının, ince ucunun [kullanımla] çokça kesilmiş olduğu, alt yahut asıl kısmı kalan parçası; cem‘i **جِذَمٌ**: (L, TA:) yahut kamçının kalan kısmı; onun alt yahut asıl bölümü. (As, TA.) ― -b4- Ucunda ateş bulunan yahut bulunmayan kalın bir odun parçası; [yani bir kor parçası;] **جِذْوَةٌ** gibi. (AO, S ve TA, madde **جذو**.) ― -b5- (farazî mecaz:) erkeklerden bir topluluk [sanki başkalarından kesilmiş gibi]. (TA.)

**جَذَمَةٌ**
**جَذَمَةٌ** **ذ** : **جَذْمَهٌ**’ye bkz. ― -b2- Dahi: hurma ağacının en üst öz kısmı; ki o en iyisidir; (K;) **جَذَبَةٌ** gibi. (TA.) ― -b3- Ve bir tek dip üzerinde çıkan hurmalar. (TA.)

**جُذَامٌ**
**جُذَامٌ** **ذ** [Fil hastalığı; cüzzamın bir türü; Orta Çağ’ın son kısmında Avrupa’ya yayılan cüzzam;] belirli bir hastalık, (S, K,) kara safranın bütün beden boyunca yayılmasından doğar; öyle ki uzuvların mizacını ve onların dış hâlini bozar; ve bazen uzuvların ayrışmasıyla, yahut aşınmasıyla (K’nın farklı nüshalarına göre, TA,) ve ülserleşme sebebiyle onların düşmesiyle son bulur; (K, TA;) böyle adlandırılmıştır; çünkü eti ayrıştırır ve onun düşmesine sebep olur; (Msb;) yahut çünkü parmaklar yahut ayak parmakları kesilir gibi olur: (TA:) o, derinin çatlamasıdır ve etin ayrışması ve yavaş yavaş düşmesidir. (Mgh.)

**نَوًىجَذُومٌ**
**نَوًىجَذُومٌ** **ذ** Âşıkları yahut sevilenleri ayıran, kendisine yolculuk edilen bir yer parçası. (TA.)

**جَذِومٌ**
**جَذِومٌ** **ذ** Kesilmiş; ampute edilmiş. (S, Msb, TA.) [**أَجْذَمُ**’a da bkz.]

**جُذَامَةٌ**
**جُذَامَةٌ** **ذ** Biçmeden sonra tohum mahsulünden kalan şey. (S.) ― -b2- [**جُرَامَةٌ**’ye de bkz., iki yerde.]

**جَامٌ**
**جَامٌ** جام [bir sıfat] ölçüsü **فَعَّالٌ** olan, **الجَذْمُ** “**القَطْعُ**” mânasından: Ows Ibn-Thaalabeh’in bir beytindeki **جَذَّامُ حَبْلِ الهَوَى** [sevgi bağını koparmaya alışkın] ibaresinde olduğu gibi. (Ham s. 334.)

**أَجْذَمُ**
**أَجْذَمُ** **ذ** Kolu yahut eli kesilmiş, yahut ampute edilmiş olan: (S, Msb, K:) yahut parmaklarının uç boğumlarını kaybetmiş olan: (K:) müennesi **جَذْمَآءُ**: (Msb:) cem‘i **جَذْمَى**. (S.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **مَنْ تَعَلَّمَ القُرْآنَ ثُمَّ نَسِيَهُ لَقِىَ اللّٰهَ يَوْمَ القِيَامَةِ وَهُوَ أَجْذَمُ**, (A 'Obeyd, S, *) yani, [Kur’ân’ı öğrenip sonra onu unutan kimse kıyamet gününde Allah’a kavuşur] kolu yahut eli kesilmiş olarak: (A 'Obeyd, TA:) yahut bütün uzuvlarını, yahut organlarını kaybetmiş olarak: (Kt, TA:) yahut (farazî mecaz:) delili kesilmiş; konuşacağı dili olmayan ve elinde hiçbir delil bulunmayan: (IAth, TA:) yahut (farazî mecaz:) erişim vasıtaları kesilmiş: (TA:) yahut (farazî mecaz:) eli hayırdan ve sevaptan boş olarak. (IAar, El-Khattلbee, TA.) Ve başka bir hadiste: **كُلُّ خُطْبَةٍ لَيْسَ فِيهَا شَهَادَةٌ كَالْيَدِ الجَذْمَآءِ** [İçinde (tevhid ve Muhammed’in risaletine) şehadet bulunmayan her hutbe, eli ampute edilmiş kol gibidir]. (TA.) ― -b2- **الكّفُّ الجَذْمَآءُ** [ampute el;] (farazî mecaz:) Cetus’un **a** yıldızının adı; (Mısır takvimlerinde böyle;) [yani] Cetus’un başında bulunan yıldız: böyle adlandırılmıştır; çünkü **الكَفَّ الخَضِيبُ** denilenden [Ülker’e göre] daha az uzanmıştır. (Kzw. [madde **خضب**’de **الكَفُّ الخَضِيبُ**’e bkz.]) ― -b3- **نَعْلٌ جَذْمَآءُ** (farazî mecaz:) [iki parmak arasından geçen] **قِبَال** denilen kayışı kesilmiş, yahut kopmuş, yahut ayrılmış bir sandal. (TA.) -A2- **مَجْذُومٌ**’a da bkz.

**مُجَذَّمٌ**
**مُجَذَّمٌ** **ذ** : **مَجْذُومٌ**’a bkz. -A2- Dahi: işlerde tecrübe ile denenmiş, yahut sınanmış, ve güçlendirilmiş bir adam. (TA.)

**رَجُلٌ مِجْذَامٌ**
**رَجُلٌ مِجْذَامٌ** **ذ** ve ↓ **مِجْذَامَةٌ**, [ikincisi pek nadir bir vezindendir, (**مِعْزَابَةٌ**’ye bkz.,)] (farazî mecaz:) işleri karara bağlayan bir adam. (K.) (mecaz:) seven ve sevilen bir adam; kötü muameleyi hissettiğinde sevgi bağını çabucak keser: (A, TA:) yahut ikincisi, (mecaz:) sevgi yahut muhabbet bağını çabucak kesen bir adam. (S, K, TA.) **رَجُلٌ مِجْذَامُ الرَّكْضِ فِى الحَرْبِ** (farazî mecaz:) savaşta koşmada yahut kaçmada çabuk bir adam. (TA.) Ve ↓ **رَجُلٌ مِجْذَامَةٌ لِلْحَرْبِ**, ve **لِلسَّيْرِ**, ve **لِلْهَوَى**, (farazî mecaz:) savaştan, yolculuktan ve sevgiden yahut tabiî arzudan vazgeçen ve terk eden bir adam. (Lh, TA.)

**مَجْذُومٌ**
**مَجْذُومٌ** **ذ** **جُذَام** denilen hastalığa tutulmuş, yahut onunla vurulmuş bir adam; (S, Mgh, Msb, K;) bunun gibi ↓ **مُجَذَّمٌ** (K) ve ↓ **أَجْذَمُ**, (Kr, K,) ki J bunu yanlış olarak reddeder: (K:) J der ki, **أجْذَمُ** denmez: (TA:) [ve Fei,] derler ki, **أَجْذَمُ**, vezni **أَحْمَرُ** olan, bu mânada söylenmez. (Msb.)

**مِجْذَامَةٌ**
**مِجْذَامَةٌ** **ذ** : **مِجْذَامٌ**’a bkz., iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَذَمَ
جَذَمَ I ,  U ( n. ac. جَذْم 1 ),
a.  Cut off; maimed, mutilated.

b.  [ pass. ], Had elephantiasis.

جَذِمَ
جَذِمَ A ( n. ac. جَذَم 4 ),
a.  Was maimed, mutilated; was amputated, cut off.

أَجْذَمَ
أَجْذَمَ IV ,
a.  Was quick, fleet.

b.  [ 'An ], Abstained, desisted from.

c.  [ 'Ala ], Decided, resolved upon.

تَجَذَّمَ
تَجَذَّمَ V ,
a.  Had elephantiasis.

b.  see VII .

اِنْجَذَمَ
اِنْجَذَمَ VII ,
a.  Was cut off.

جَذْم
جَذْم 1 ,
a.  Mutilation; amputation.

جِذْم
جِذْم 2 , ( pl. جُذُوْم 27 ,  أَجْذَاْم 38 ),
a.  Stock, origin.

b.  Foundation, bottom.

جِذْمَة
جِذْمَة 2t , ( pl. جِذَم 7 ),
a.  Fragment; stump.

b.  Whip.

جُذَاْم
جُذَاْم 24 ,
a.  Elephantiasis.

جُذْمُوْر
جُذْمُوْر
a.  Root; stump.

##### Türkçe

جَذَمَ
**جَذَمَ** I , U ( n. ac. **جَذْم** 1 ),
a. Kesti; sakatladı, organını kesti.

b. [edilgen], fil hastalığına yakalandı.

جَذِمَ
**جَذِمَ** A ( n. ac. **جَذَم** 4 ),
a. Sakatlanmıştı, organı kesilmişti; ampute edilmişti, kesilip koparılmıştı.

أَجْذَمَ
**أَجْذَمَ** IV ,
a. Çabuk, çevik idi.

b. [عن], Sakındı, vazgeçti.

c. [على], Üzerine karar verdi, azmetti.

تَجَذَّمَ
**تَجَذَّمَ** V ,
a. Fil hastalığına yakalandı.

b. VII’ye bak.

اِنْجَذَمَ
**اِنْجَذَمَ** VII ,
a. Kesilip koparıldı.

جَذْم
**جَذْم** 1 ,
a. Sakatlama; amputasyon.

جِذْم
**جِذْم** 2 , ( pl. **جُذُوْم** 27 , **أَجْذَاْم** 38 ),
a. Kütük, köken.

b. Temel, dip.

جِذْمَة
**جِذْمَة** 2t , ( pl. **جِذَم** 7 ),
a. Parça; kütük parçası.

b. Kırbaç.

جُذَاْم
**جُذَاْم** 24 ,
a. Fil hastalığı.

جُذْمُوْر
**جُذْمُوْر**
a. Kök; kütük parçası.
