# جذم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جذم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جذم

الجَذْم: القَطْع. جَذَمه يَجْذِمه جَذْماً: قطَعه، فهو جذِيم. وجَذَّمه فانْجَذم وتَجَذَّم. وجَذَب فلانٌ حَبْلَ وصاله وجَذَمه إذا قطَعه؛ قال البعيث:
ألا أَصْبَحَت خَنْساءُ جاذِمةَ الوَصْلِ
والجَذْمُ: سرعة القَطْع؛ وفي حديث زيد بن ثابت: أنه كتب إلى معاوية أن أَهل المدينة طال عليهم الجَذْم والجَذْبُ أي انْقِطاعُ المِيرة عنهم. والجِذْمة: القِطْعة من الشيء يُقْطع طَرَفُه ويبقى جَِذْمُه، وهو أَصله. والجِذْمة: السَّوْط لأنه يتقطع ممَّا يُضْرَب به. والجِذْمة من السَّوْط: ما يُقْطع طرفُه الدَّقِيق ويبقى أَصله؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:يُوشُونَهُنَّ، إذا ما آنَسوا فَزَعاً
تحت السَّنَوَّر، بالأعْقابِ والجِذَم
ورجلٌ مِجْذامٌ ومِجذامةٌ: قاطع للأُمور فَيْصل. قال اللحياني: رجل مِجْذامة للحرب والسَّير والهَوَى أي يقطع هَواه ويَدَعُه. الجوهري: رجل مِجْذامة أي سريع القطع للمَوَدَّة؛ وأَنشد ابن بري:
وإني لبَاقِي الوُدِّ مِجْذامةُ الهَوَى،
إذا الإلف أَبْدَى صَفْحه غير طائل
والأجْذَمُ: المقطوع اليَد، وقيل: هو الذي ذهبت أنامِلُه، جَذِمَتْ يَدُه جَذَماً وجَذَمها وأَجْذَمها، والجَذْمةُ والجَذَمةُ: موضع الجَذْم منها. والجِذْمة: القِطعة من الحبل وغيره. وحبل جِذْمٌ مَجْذومٌ: مقطوع؛ قال:هَلاَّ تُسَلِّي حاجةٌ عَرَضَتْ
عَلَقَ القَرينةِ، حَبْلُها جِذْمُ
والجَذَم: مصدر الأَجْذَم اليَدِ، وهو الذي ذهبت أَصابعِ كفيه. ويقال: ما الذي جَذَّمَ يدَيه وما الذي أَجْذمه حتى جَذِم.
والجُذام من الدَّاء: معروف لتَجَذُّم الأَصابع وتقطُّعها. ورجل أَجْذَمَ ومُجَذَّم: نَزَل به الجُذام؛ الأَوّل عن كراع؛ غيره: وقد جُذِم الرجل، بضم الجيم، فهو مَجْذوم. قال الجوهري: ولا يقال أَجْذَمَ. والجاذِمُ: الذي وَلِيَ جَذْمَه. والمُجذَّم: الذي ينزل به ذلك، والاسم الجُذام. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: من تَعَلَّم القرآن ثم نَسِيه لَقِيَ اللهَ يومَ القيامة وهو أَجْذَم. قال أَبو عبيد: الأَجْذَم المَقْطوع اليد. يقال: جَذِمَت يدُه تَجْذَمُ جَذَماً إذا انقطعت فَذَهَبت، فإن قَطَعْتها أَنت قلت: جَذَمْتُها أَجْذِمُها جَذْماً؛ قال. وفي حديث عليّ مَنْ نَكَثَ بَيْعَتَه لَقِي الله وهو أَجْذم ليست له يد، فهذا تفسيره؛ وقال المُتَلَمِّسُ.
وهل كنتُ إلاَّ مِثْلَ قاطِعِ كَفِّه
بِكَفٍّ له أُخْرى، فأَصْبَحَ أَجْذَما؟
وقال القتيبي: الأَجْذَم في هذا الحديث الذي ذهبت أَعضاؤه كلها، قال: وليست يَدُ الناسِي للقرآن أَولى بالجَذْم من سائر أَعضائه. ويقال: رجل أَجْذَمُ ومَجْذوم ومُجَذَّم إذا تَهافَتَتْ أَطْرافُه من داء الجُذام. قال الأَزهري: وقول القتيبي قريب من الصواب. قال ابن الأَثير: وقال ابن الأَنباري ردّاً على ابن قتيبة: لو كان العقاب لا يقَعُ إلاَّ بالجارحة التي باشرت المعصية لَما عُوقب الزاني بالجَلْد والرَّجْم في الدنيا، وفي الآخرة بالنار؛ وقال ابن الأَنباري: معنى الحديث أَنه لَقِيَ اللهَ وهو أَجْذَمُ الحُجَّةِ، لا لِسانَ له يتكلم به، ولا حجة في يده. وقول عليّ: ليست له يد أَي لا حُجَّة له، وقيل: معناه لَقِيَه وهو منقطع السَّبَب، يدلُّ عليه قوله: القرآنُ سَبَبٌ بيدِ الله وسَبَبٌ بأَيديكم، فَمن نَسِيه فقد قَطع سَبَبَه؛ وقال الخطابي: معنى الحديث ما ذهب إليه ابن الأَعرابي، وهو أن من نَسِيَ القرآن لقي الله تعالى خاليَ اليد من الخير، صِفْرَها من الثواب، فكنى باليد عما تحويه وتشتمل عليه من الخير، قال ابن الأثير: وفي تخصيص حديث عليّ بذكْر اليَدِ معنى ليس في حديث نسيان القرآن، لأن البَيْعَة تُباشِرُها اليد من بين سائر الأعضاء، وهو أن يَضَع المُبايِعُ يده في يد الإمام عند عقد البَيْعة وأَخذِها عليه؛ ومنه الحديث: كل خُطْبة ليس فيها شَهادة كاليد الجَذْماء أي المقطوعة. وفي الحديث أنه قال لمَجْذُوم في وَفْدِ ثَقيفٍ: ارْجِعْ فيد بايَعْناك؛ المَجْذومُ: الذي أَصابه الجُذام، كأَنه من جُذِمَ فهو مَجْذوم، وإنما ردَّة النبي، صلى الله عليه وسلم، لئلا ينظر أصحابُه إليه فَيزْدَرُوه ويَرَوْا لأَنفسهم فضْلاً عليه، فيَدْخُلهم العُجْبُ والزَّهْو، أو لئلا يَحْزَن المَجْذومُ برؤية النبي، صلى الله عليه وسلم، وأَصحابه وما فَضَلوا عليه فيَقِلّ شكره على بَلاء الله، وقيل: لأَن الجُذام من الأَمراض المُعْدِية، وكان العرب تتطيَّرُ منه وتَتَجَنَّبُه، فردَّه لذلك، أَو لئلا يَعْرِض لأَحدهم جُذام فيظنَّ أَن ذلك قد أَعْداه، ويَعْضُد ذلك حديثه الآخر: أَنه أَخذ بيد مَجْذوم فَوضعها مع يده في القَصْعة وقال: كُلْ ثِقَةً بالله وتَوكُّلاً عليه، وإنما فَعل ذلك ليُعْلِم الناسَ أَن شيئاً من ذلك لا يكون إلاَّ بتقدير الله عز وجل، ورَدَّ الأَوَّلَ لئلا يَأْثَم فيه الناسُ، فإنَّ يَقِينهم يَقْصُر عن يَقِينه. وفي الحديث: لا تُدِيمُوا النظَر إلى المَجْذومين، لأنه إذا أَدام النظر إليه حَقَرَه، ورأَى لنفسه عليه فضلاً، وتأَذَّى به المَنْظور إليه. وفي حديث ابن عباس: أَربعٌ لا يَجُزْنَ في البَيْع ولا النكاح: المَجْنونةُ والمَجْذومةُ والبَرْصاءُ والعفْلاء، والجمع من ذلك جَذْمى مثل حَمْقى ونَوْكَى. وجَذِمَ الرجلُ، بالكسر، جَذَماً: صار أَجْذَمَ، وهو المقطوع اليَدِ.
والجِذْمُ، بالكسر: أَصل الشيء، وقد يفتح. وجِذْمُ كل شيء: أَصلُه، والجمع أَجْذامٌ وجُذُومٌ. وجِذْمُ الشجرة: أَصلُها، وكذلك من كل شيء. وجِذْمُ القوم: أَصلُهم. وفي حديث حاطِب: لم يكن رجُل من قُرَيْش إلاَّ له جِذْمٌ بمكَّة؛ يريد الأَهْلَ والعَشِيرةَ. وجِذْمُ الأَسْنان: مَنابِتُها؛ وقال الحَرِث بن وَعْلة الذُّهْليُّ:
أَلآنَ لمَّا ابيَضَّ مَسْرُبَتي،
وعَضِضْتُ منْ نابي على جِذْمِ
أي كَبِرت حتى أَكلْت على جِذْم نابي. وفي حديث عبد الله بن زيد في الأَذان: أَنه رأَى في المنام كأَنَّ رجُلاً نزلَ من السماء فعَلا جِذْمَ حائط فأَذَّن؛ الجِذْمُ: الأَصلُ، أَراد بقيَّة حائط أو قِطْعة من حائط. والجَذْمُ والخَذْمُ: القَطْعُ. والانْجِذامُ: الانْقِطاعُ؛ قال النابغة:بانَتْ سُعادُ فأَمسى حَبْلُها انْجَذما،
واحْتَلَّتِ الشِّرْعَ فالأَجْراعَ مِنْ إضَما
(* في ديوان النابغة: وأَمسى بدل فأَمسى، والشَّرع بدل الشّرع، والأَجزاع بدل الاجراع).
وفي حديث قتادة في قوله تعالى: والرَّكْبُ أَسْفَلَ منكم، قال: انْجَذَمَ أَبو سفيان بالعير أي انقطَع بها
(* قوله «أي انقطع بها إلخ» عبارة
النهاية: أي انقطع عن الجادة نحو البحر). من الرَّكْب. وسارَ وأَجْذمَ السيرَ: أَسرع فيه؛ قال لبيد:
صائب الجِذْمةِ من غير فَشَلْ
ابن الأَعرابي: الجِذْمة في بيته الإسْراعُ، جعله اسماً من الإِجْذام، وجعله الأصمعي بقيَّة السَّوْط وأَصلَه. الليث وغيره: الإجْذامُ السرعةُ في السّير. وأَجذم البعيرُ في سيره أي أَسرع. ورجل مِجْذامُ الرَّكْض في الحرْب: سريعُ الرَّكْض فيها. وقال اللحياني: أَجْذَمَ الفرسُ وغيره مما يَعْدُو اشْتَدَّ عَدْوُه. والإجْذام: الإقْلاع عن الشيء
(* قوله
«والإجذام الاقلاع عن الشيء» ويطلق على العزم على الشيء أيضاً كما في القاموس والتكملة، فهو من الأضداد)؛ قال الربيع بن زياد:
وحَرَّقَ قَيْسٌ عَليَّ البِلا
دََ، حَتَّى إذا اضْطَرَمَتْ أَجْذَما
ورجل مُجَذَّمٌ: مُجَرّب؛ عن كراع.
والجَذَمةُ: بَلَحاتٌ يَخْرُجْنَ في قَمِع واحد، فمجموعها يقال له جَذَمةٌ. والجُذامةُ من الزرع: ما بقي بعد الحَصْد.
وجُذْمان: نخلٌ؛ قال قيس بن الخَطِيم:
فلا تَقْرَبُوا جُذْمانَ، إنَّ حَمامَهُ
وجَنَّتَه تَأْذى بكم فَتَحَمَّلُوا
وقوله في الحديث: أَنه أُتِيَ بتمر من تَمر اليَمامة فقال: ما هذا؟ فقيل: الجُذامِيُّ، فقال: اللهم بارِكْ في الجُذامِيّ؛ قال ابن الأَثير: قيل هو تمر أَحمرُ اللَّوْن، وقد ذكر ابن سيده في ترجمة جدم، بالدال اليابسة، شيئاً من هذا.
والجَذْماء: امرأَة من بني شَيْبان كانت ضَرَّة للبَرْشاء، وهي امرأَة أُخرى، فَرَمَت الجَذْماءُ البَرْشاءَ بنار فأَحرقتها فسُمِّيَت البَرْشاءَ، ثم وثَبَتْ عليها البَرْشاءُ فقطعتْ يدَها فسُمِّيت الجَذْماءَ. وبنو جَذيمَة: حيّ من عَبْد القَيْس، ومنازلهم البَيْضاءُ بناحية الخَطِّ من البَحْرين. وجُذامُ: قبيلة من اليَمن تنزل بجبال حِسْمَى، وتَزْعُم نُسَّابُ مُضَرَ أَنهم من مَعَدٍّ؛ قال الكميت يذكر انتقالهم إلى اليَمن بنسَبهم:
نَعَاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ،
ولكن فِراقاً للدَّعائم والأَصْلِ
ابن سيده: جُذامٌ حيّ من اليَمنِ، قيل: هم من ولد أَسَد بن خُزَيمة؛ وقول أَبي ذؤيب:
كأَن ثِقالَ المُزْن بين تُضارُعٍ
وشابَةَ بَرْكٌ، من جُذامَ، لَبِيجُ
أَراد بَرْك من إبل جُذام؛ وخَصَّهم لأنهم أكثر الناس إبلاً كقول النابغة الجعْديِّ:
فأَصْبَحَتِ الثِّيرانُ غَرْقى، وأَصْبحتْ
نِساءُ تميم يَلْتَقِطْنَ الصَّياصِيا
ذهب إلى أَن تَمِيماً حاكةٌ، فنِساؤهم يَلْتَقِطْن قُرونَ البَقر المَيْتَة في السَّيْل. قال سيبويه: إن قالوا وَلَدَ جُذامٌ كذا وكذا صَرَفته لأَنك قصدْت قَصْدَ الأَب، قال: وإن قلت هذه جُذامُ فهي كسَدُوسَ. وجَذِيمةُ: قبيلةٌ؛ والنسب إليها جُذَمِيٌّ، وهو من نادر مَعْدول النسَب. وجَذِيمةُ: مَلِك من ملوك العرب؛ قال الجوهري: جَذِيمةُ الأَبْرَشُ ملِك الحِيرة صاحبُ الزَّبَّاء، وهو جَذيمة ابنُ مالك بنِ فَهْم بن دَوْسٍ من الأَزْدِ. الجوهري: جَذيمة قبيلة من عبد القيس ينسَب إليهم جَذَمِيٌّ، بالتحريك، وكذلك إلى جَذيمةِ أَسَدٍ. قال سيبويه: وحدّثني بعضُ من أَثِق به يقول في بني جذَيمة جُذَميّ، بضم الجيم؛ قال أَبو زيد: إذا قال سيبويه حدّثني من أَثق به فإنما يَعْنِيني. ويقال: ما سَمِعت له جُذْمة أي كلمة؛ قال ابن سيده: وليست بالثَّبَت اهـ.

### Türkçe

**الجَذْم**: kesme. **جَذَمه يَجْذِمه جَذْماً**: onu kesti; o hâlde o **جذِيم**’dir.

Ve **جَذَّمه**; böylece **انْجَذم** ve **تَجَذَّم**. Ve falan kimse, onunla olan bağının ipini çekti ve onu kestiğinde **جَذَب فلانٌ حَبْلَ وصاله وجَذَمه**;
**البعيث** dedi:
ألا أَصْبَحَت خَنْساءُ جاذِمةَ الوَصْلِ

Ve **الجَذْمُ**: kesmenin sürati; ve Zeyd b. Sâbit’in hadisinde: Muâviye’ye yazdı ki
Medine ehline **الجَذْم** ve **الجَذْبُ** uzun geldi; yani erzakın onlardan kesilmesi.

Ve **الجِذْمة**: şeyden bir parça; ucu kesilir ve **جَِذْمُه** kalır; o da
onun aslıdır. Ve **الجِذْمة**: kamçı; çünkü onunla vurulan şeyden (parça parça) kesilir. Ve
kamçıdan **الجِذْمة**: ince ucu kesilen ve aslı kalan şeydir; Sâide b.
Cüeyye dedi:
يُوشُونَهُنَّ، إذا ما آنَسوا فَزَعاً
تحت السَّنَوَّر، بالأعْقابِ والجِذَم

Ve bir adam **مِجْذامٌ** ve **مِجذامةٌ**: işlerin kesicisi, ayırıcı (faysal). Lihyânî dedi: savaş, yürüyüş ve hevâ için **مِجْذامة** bir adam; yani hevâsını keser ve onu bırakır. Cevherî: **مِجْذامة** bir adam; yani sevgi bağını kesmede hızlı; İbn Berrî şu beyti okudu:
وإني لبَاقِي الوُدِّ مِجْذامةُ الهَوَى،
إذا الإلف أَبْدَى صَفْحه غير طائل

Ve **الأجْذَمُ**: eli kesik olan; ve denildi ki: parmakları gitmiş olandır. **جَذِمَتْ يَدُه جَذَماً**; ve onu **جَذَمها** ve **أَجْذَمها**; ve **الجَذْمةُ** ve **الجَذَمةُ**: ondan kesmenin yeri. Ve **الجِذْمة**: ipten ve başkasından bir parça. Ve **حبل جِذْمٌ مَجْذومٌ**: kesik; dedi ki:
هَلاَّ تُسَلِّي حاجةٌ عَرَضَتْ
عَلَقَ القَرينةِ، حَبْلُها جِذْمُ

Ve **الجَذَم**: eli **الأَجْذَم** olanın mastarıdır; o da iki avucunun parmakları gitmiş olandır. Ve denir:
Onun iki elini ne **جَذَّمَ** etti ve onu ne **أَجْذمه** etti ki **جَذِم** oldu?

Ve hastalıktan **الجُذام**: parmakların **تَجَذُّم** etmesi ve kopup kesilmesi sebebiyle bilinen (bir hastalık). Ve bir adam
**أَجْذَمَ** ve **مُجَذَّم**: ona **الجُذام** indi; birincisi Kurâ‘dan; başkası: adam **جُذِم** olmuştur,
cîmin zammıyla; o hâlde o **مَجْذوم**dur. Cevherî dedi: **أَجْذَمَ** denmez. Ve **الجاذِمُ**:
kendi **جَذْم**’ine (aslına/köküne) velâyet eden. Ve **المُجذَّم**: ona o (hastalık) inen; isim **الجُذام**dır. Ve
Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisinde: “Kim Kur’an’ı öğrenir sonra onu unutursa kıyamet günü Allah’a
**أَجْذَم** olarak kavuşur.” Ebû Ubeyd dedi: **الأَجْذَم** eli kesik olandır.
Denir: **جَذِمَت يدُه تَجْذَمُ جَذَماً**: kesilip gittiğinde; eğer sen onu kesersen “**جَذَمْتُها أَجْذِمُها جَذْماً**” dersin; dedi. Ve Ali’nin hadisinde: “Kim
bey‘atini bozarsa Allah’a **أَجْذم** olarak, eli olmayan biri olarak kavuşur”; işte bunun tefsiri budur; ve **المُتَلَمِّسُ** dedi:
وهل كنتُ إلاَّ مِثْلَ قاطِعِ كَفِّه
بِكَفٍّ له أُخْرى، فأَصْبَحَ أَجْذَما؟

Ve Kuteybî dedi: bu hadiste **الأَجْذَم**, bütün uzuvları gitmiş olandır; dedi:
Kur’an’ı unutanın eli, diğer uzuvlarından daha evlâ değildir **الجَذْم**’e. Ve denir: bir adam
**أَجْذَمُ** ve **مَجْذوم** ve **مُجَذَّم**: **الجُذام** hastalığından uçları dökülüp parçalandığında. Ezherî dedi: Kuteybî’nin sözü doğruya yakındır. İbnü’l-Esîr dedi: İbn
el-Enbârî, İbn Kuteybe’ye reddiye olarak dedi ki: eğer ceza ancak günahı işleyen uzuvla vâki olsaydı
zina eden dünyada celde ve recm ile, âhirette ateşle cezalandırılmazdı; ve İbn el-Enbârî dedi: hadisin manası, Allah’a
**أَجْذَمُ الحُجَّةِ** olarak kavuşmasıdır; konuşacağı dili yoktur, elinde de hüccet yoktur. Ve Ali’nin sözü: “eli yoktur” yani hücceti yoktur; ve denildi: manası, ona
sebep bağı kopuk olarak kavuşmasıdır; buna şu sözü delâlet eder: “Kur’an Allah’ın elinde bir **سَبَبٌ** ve sizin ellerinizde bir **سَبَبٌ**’dir; kim onu unutursa
**سَبَب**’ini kesmiştir”; Hattâbî dedi: hadisin manası İbnü’l-A‘râbî’nin gittiği şeydir; o da şudur:
Kur’an’ı unutan, Allah Teâlâ’ya hayırdan eli boş, sevaptan sıfır olarak kavuşur; böylece el ile, onun içine aldığı ve kapsadığı hayır kastedilmiştir. İbnü’l-Esîr dedi: Ali’nin hadisinin elde zikredilmesiyle tahsîsinde, Kur’an’ı unutma hadîsinde olmayan bir mana vardır; çünkü
bey‘ati, uzuvların geri kalanından el gerçekleştirir; o da şudur: bey‘at eden, bey‘ati akdederken ve onu üzerine alırken elini imamın eline koyar; bundan da hadis: “İçinde şehadet olmayan her hutbe, **اليد الجَذْماء** gibidir” yani kesik. Ve hadiste: Sakîf heyetindeki bir
**مَجْذُوم**’a dedi ki: “Dön; biz sana bey‘at ettik”; **المَجْذومُ**: **الجُذام**’ın isabet ettiği kimsedir; sanki **جُذِمَ** olan kimse **مَجْذوم**dur. Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, onu geri çevirmesi ancak şundandır: ashabı ona bakıp onu küçümsemesin ve kendileri için ona karşı bir fazilet görmesinler de onlara
kendini beğenme ve böbürlenme girmesin; yahut **المَجْذوم** Peygamber’i, sallallahu aleyhi ve sellem, ve ashabını görüp kendisine üstün geldiklerini görerek üzülmesin de Allah’ın belâsına şükrü azalmış olmasın; ve denildi: çünkü **الجُذام** bulaşıcı hastalıklardandır; Araplar ondan uğursuzluk sayar ve ondan sakınırdı; bu sebeple onu geri çevirdi; yahut onlardan birine **جُذام** arız olur da bunun ona bulaştırdığını zanneder diye; bunu da onun diğer hadisi destekler: bir
**مَجْذوم**’un elinden tuttu, onu kendi eliyle birlikte çanağa koydu ve dedi ki: “Allah’a güvenerek ve O’na tevekkül ederek ye”; bunu ancak insanlara, bunlardan hiçbir şeyin ancak azîz ve celîl Allah’ın takdiriyle olmayacağını bildirmek için yaptı; birincisini ise, insanlar onda günaha girmesin diye geri çevirdi; çünkü onların yakîni, onun yakîninden kısa kalır. Ve hadiste: “**المَجْذومين**’e bakmayı sürdürmeyin”; çünkü ona bakmayı sürdürürse onu hakir görür ve kendisi için ona karşı bir fazilet görür; bakılan kimse de bundan incinir. Ve İbn Abbâs’ın hadisinde: “Dört şey satışta da nikâhta da câiz olmaz:
**المَجْنونةُ** ve **المَجْذومةُ** ve **البَرْصاءُ** ve **العفْلاء**”; bunun çoğulu **جَذْمى**’dır; **حَمْقى** ve **نَوْكَى** gibi. Ve **جَذِمَ الرجلُ**,
kesre ile, **جَذَماً**: **أَجْذَمَ** oldu; o da eli kesik olandır.

Ve **الجِذْمُ**, kesre ile: şeyin aslıdır; bazen fetha ile de gelir. Ve her şeyin **جِذْمُ**’ü: onun aslıdır;
çoğulu **أَجْذامٌ** ve **جُذُومٌ**. Ve ağacın **جِذْمُ**’ü: onun aslıdır; her şeyden de böyledir.
Ve kavmin **جِذْمُ**’ü: onların aslıdır. Hâtıb’ın hadisinde: “Kureyş’ten hiçbir adam yoktu ki Mekke’de onun bir
**جِذْمٌ**’ü olmasın”; yani ehli ve aşireti. Ve dişlerin **جِذْمُ**’ü: bitiş yerleridir;
Hâris b. Va‘le ez-Zühelî dedi:
أَلآنَ لمَّا ابيَضَّ مَسْرُبَتي،
وعَضِضْتُ منْ نابي على جِذْمِ
yani yaşlandım da azı dişimin **جِذْم**’ü üzerinde yedim. Ve ezanda Abdullah b. Zeyd hadîsinde:
rüyada sanki bir adam gökten indi de bir duvarın **جِذْم**’ü üzerine çıktı ve ezan okudu; **الجِذْمُ**: asıl; duvarın kalıntısını yahut duvardan bir parçayı kastetti. Ve **الجَذْمُ** ile **الخَذْمُ**: kesmedir. Ve **الانْجِذامُ**: kopmadır; **النابغة** dedi:
بانَتْ سُعادُ فأَمسى حَبْلُها انْجَذما،
واحْتَلَّتِ الشِّرْعَ فالأَجْراعَ مِنْ إضَما
(* Nâbiga divanında: **وأَمسى** yerine **فأَمسى**, **الشَّرع** yerine **الشّرع**,
ve **الأَجزاع** yerine **الاجراع**).

Ve Katâde’nin, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında hadîsinde: “**والرَّكْبُ أَسْفَلَ منكم**”, dedi ki:
**انْجَذَمَ أَبو سفيان بالعير** yani onunla koptu
(* “yani onunla koptu vb.” sözü, **النهاية**’nin ibaresidir: yani deniz tarafına, ana yoldan koptu). kervandan. Ve yürüdü ve
**أَجْذمَ السيرَ**: onda hızlandı; Lebîd dedi:
صائب الجِذْمةِ من غير فَشَلْ
İbnü’l-A‘râbî: onun beytinde **الجِذْمة** hızlanmadır; onu **الإِجْذام**’dan bir isim yaptı; Asma‘î ise onu kamçının kalıntısı ve aslı yaptı. Leys ve başkası:
**الإجْذامُ** yürüyüşte sürattir. Ve deve yürüyüşünde **أَجذم** etti; yani hızlandı. Ve savaşta koşmada
**مِجْذامُ الرَّكْض** bir adam: onda hızlı koşan. Lihyânî dedi: at ve koşan başka şey
**أَجْذَمَ** ettiğinde, koşması şiddetlendi. Ve **الإجْذام**: bir şeyden vazgeçmedir
(* “**والإجذام الاقلاع عن الشيء**” sözü; **القاموس** ve **التكملة**’de olduğu gibi bir şeye azmetme için de kullanılır; o, zıt anlamlılardandır); Rebî‘ b. Ziyâd dedi:
وحَرَّقَ قَيْسٌ عَليَّ البِلا
دََ، حَتَّى إذا اضْطَرَمَتْ أَجْذَما
Ve **مُجَذَّمٌ** bir adam: tecrübeli; Kurâ‘dan.

Ve **الجَذَمةُ**: tek bir kılıf içinde çıkan hurmacıklar; onların toplamına **جَذَمةٌ** denir. Ve ekinden
**الجُذامةُ**: hasattan sonra kalan şey.

Ve **جُذْمان**: hurmalık; Kays b. el-Hatîm dedi:
فلا تَقْرَبُوا جُذْمانَ، إنَّ حَمامَهُ
وجَنَّتَه تَأْذى بكم فَتَحَمَّلُوا
Ve hadisteki sözü: Yemâme hurmasından bir hurma getirildi; dedi ki: “Bu nedir?”
Denildi: **الجُذامِيُّ**; dedi ki: “Allah’ım **الجُذامِيّ**’de bereket ver”; İbnü’l-Esîr dedi: denildi ki
kırmızı renkli bir hurmadır; İbn Sîde, **جدم** maddesinde, kuru **الدال** ile, bundan bir şey zikretmiştir.

Ve **الجَذْماء**: Benî Şeybân’dan bir kadındır; **البَرْشاء**’ın kumaşı idi; o da başka bir kadındır. **الجَذْماءُ**, **البَرْشاء**’a ateş attı da onu yaktı; böylece ona
**البَرْشاءَ** adı verildi; sonra **البَرْشاءُ** onun üzerine atıldı da elini kesti; böylece ona **الجَذْماءَ** adı verildi. Ve **بنو جَذيمَة**: Abdülkays’tan bir kabiledir; meskenleri Bahreyn’den
el-Hatt tarafında **البَيْضاءُ**’dır. Ve **جُذامُ**: Yemen’den bir kabiledir; Hismâ dağlarında oturur; ve Mudar nesepçileri onların
**مَعَدٍّ**’den olduklarını iddia eder; Kümeyt, nesebleriyle Yemen’e intikallerini zikrederek dedi:
نَعَاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ،
ولكن فِراقاً للدَّعائم والأَصْلِ
İbn Sîde: **جُذامٌ** Yemen’den bir kabiledir; denildi: onlar Esed b. Huzeyme’nin evlâdındandır; ve Ebû Züeyb’in sözü:
كأَن ثِقالَ المُزْن بين تُضارُعٍ
وشابَةَ بَرْكٌ، من جُذامَ، لَبِيجُ
İstedi: Cüzâm develerinden **بَرْك**; onları özellikle andı; çünkü onlar insanların en çok deve sahibi olanlarıdır; Nâbiga el-Ca‘dî’nin sözü gibi:
فأَصْبَحَتِ الثِّيرانُ غَرْقى، وأَصْبحتْ
نِساءُ تميم يَلْتَقِطْنَ الصَّياصِيا
Şuna gitti: Temîm dokumacıdır; böylece kadınları selde ölü sığırların boynuzlarını toplarlar. Sîbeveyh dedi: “**وَلَدَ جُذامٌ** şöyle şöyle” dediklerinde onu tenvinli/çekimli yaparsın;
çünkü babayı kastetmiş olursun; dedi: “Bu **جُذامُ**” dersen, o **سَدُوسَ** gibidir.

Ve **جَذِيمةُ**: bir kabiledir; ona nisbet **جُذَمِيٌّ**’dir; bu, nadir olan, nisbetin çevrilmiş (ma‘dûl) şekillerindendir.
Ve **جَذِيمةُ**: Arap krallarından bir kraldır; Cevherî dedi: **جَذِيمةُ الأَبْرَشُ** Hîre kralı, **الزَّبَّاء**’ın sahibi; o,
Ezd’den Dûs’tan, Fehm b. Dûs b. Mâlik b. **جَذيمة**’dir. Cevherî: **جَذيمة** Abdülkays’tan bir kabiledir; onlara
harekeli olarak **جَذَمِيٌّ** nisbet edilir; aynı şekilde Esed’in **جَذيمة**’sine de. Sîbeveyh dedi: Bana güvendiğim kimselerden biri,
Benî **جذَيمة** hakkında **جُذَميّ** der, cîmin zammıyla, diye haber verdi; Ebû Zeyd dedi: Sîbeveyh “güvendiğim kimse bana haber verdi” dediğinde,
ancak beni kasteder. Ve denir: Onun bir **جُذْمة**’sini, yani bir kelimesini işitmedim; İbn Sîde dedi: sabit (güvenilir) değildir, bitti.
