# جذو (ج-ذ-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ucu korlu ağaç demektir

- Harfler: ج - ذ - و
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [جَذْوَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%B0%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعْلَةٍ | Odun değnek | 1 | 1 | [28:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/ayet/28:29.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (19 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Oturup bekleyen adam demektir
2. [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sina’da bir dağın adıdır
3. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Gezerler
4. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ona yaslanırlar
5. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Yan demektir
6. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İcl havuz demektir
7. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
8. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
9. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hilal yeni ay demektir
10. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Musa
11. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ateş demektir
12. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
13. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
14. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جذو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3.md), [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md), [شهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dikilmek, yere veya bir yere saplanıp sabit durmak, kalın ve köz tutan odun parçası olmak |
| Çekirdek Özet 2 | Ateşin sönmeden taşınabilmesini sağlayan korlaşmış, dayanıklı ve bağımsız kor parçası |
| Çekirdek Özet 3 | Bir hakikat veya enerjinin dağılmadan, özünü koruyarak intikalini sağlayan odak ve dayanak |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir alev veya hafif bir çıra sanarak taşıyıcı, sabit ve korlu gövde vasfını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جذ | Kesmek, kökünden koparmak, sert ve kalın bir gövde bırakarak budamak; [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md) kökünde kırıntılara ayırma ve ufalanacak şekilde kesme, [جذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9.md) kökünde ise budandıktan sonra dik ve sert kalan gövde (hurma kütüğü) anlamı belirgindir. | و | Çekirdeğin taşıdığı sertlik ve gövdelilik vasfına uzama, dikilme, yere çakılıp sabit kalma ve bünyesinde özü (ateşi/koru) tutma yönünde süreklilik kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Yükü taşıyan, bünyesinde kuvveti toplayan sert dayanağı başlatır. |
| ذ | Kapı; geçiş, hareket, sınırın yarılması | Çekirdeğin sert dokusunu açığa çıkarır; dikey veya sivri bir uçla saplanma ve tutunma hareketi verir (ikiz harf د imgesinden türetme yoğunlaşma). |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Duruşu yere veya zemine sabitleştirir; ayrılmamacasına tutunma ve koru bünyesinde bağlama sürekliliği sağlar. |
| جذو | Gücü toplayıp yere çakılma, dikilip sabit durma ve yükü bünyesinde tutma | Hareketin bütünü, zemine çakılmış veya kütük gibi dikilmiş, bünyesinde sönmeyen bir özü barındıran sert ve sabit nesneyi ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yere saplanıp dikilmek, parmak uçlarına basarak dik durmak; kenenin devenin böğrüne sımsıkı yapışıp kalması; ateşte yandığı halde hemen kül olmayan, alevi gitse de koru bünyesinde tutan kalın odun parçası. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Mukbil leylî kadınların aradığı odunları tavsif ederken kökü sağlam ve köz tutan odun manasında kullanır: باتت حواطب ليلى يلتمسن لها / جزل الجذا غير خوار ولا دعر |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde münafığın dik ve katı duruşu kökün sülasi/if'al türeviyle temsil edilmiştir: مَثَلُ المنافِق مَثَلُ الأَرْزَة المُجْذِيَة على الأرض حتّى يكونَ انجعافُها مَرَّةً |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça جذو kökü, Sami dillerinde kesme, ayırma ve budama sonrasında geriye kalan sert gövdeyi anlatan جذ ikili çekirdeğinden türemiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde kökün birinci dereceden akrabaları ağaç kütüğü, kesilmiş kök parçası veya saplanmış kazık tasavvuruyla ilişkilidir; nitekim İbranicede kesilmiş ağaç gövdesi veya kök kütüğü anlamına gelen *gezaʿ* (גֶּזַע) köküyle semantik matris bakımından doğrudan örtüşür. Süryanicede de kesilip budanmış kalın dal ve kütük anlamları bu semantik alana dahildir. Arapçada kök bir yandan nesnenin dikilip saplanması (انتصاب ve ثبوت), diğer yandan bu dik ve kütüksü yapı sebebiyle alevden sonra geride kalan korlu kalın odun parçasını (جذوة) ifade edecek şekilde özelleşmiştir. Fonetik açıdan z peltek harfinin zayıf illet harfiyle birleşimi, kütüğün sadece kesikliğini değil, bir noktaya odaklanmış sabit duruşunu ve bünyesindeki enerjiyi muhafaza edişini somutlaştırmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جذ kök ailesi ([جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md), [جذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9.md), جذو) | Budanmış sert gövdeden bir noktada dikilme ve dayanıklı kor kütüğüne semantik geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *gezaʿ* (גֶּזַע) ve Aramice/Süryanice kütük/gövde formları | Kesilmiş gövdenin sabit kalan ana parçası matrisiyle ortak köken bağı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış çeperde doğrulanmış düzenli ses denkliği tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جذو | Anlamlı | Dikilmek, sabit durmak, korlu kalın odun | Bünyesinde ateşi tutan ve dik duran kütük parçası | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B0.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmel |
| ذجو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmel |
| [ذوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmel |
| [وجذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%B0.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmel |
| وذج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جذو | Merkez | Isı ve ateş taşıyıcısı | Ateşi ve koru kendi kalın gövdesinde saklayan, kolay sönmeyen taşıyıcı kütük | Alevi geçmiş olsa bile özünde ateş barındıran dayanıklı kor odunu |
| [قبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Ateş alma / nakletme | Ateş kaynağından faydalanmak üzere alınan ucu alevli parça veya meşale | Odunun kendi kalınlığından ziyade taşınan alev payı öne çıkar |
| [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md) | Komşu | Alevlenme / parlama | Ateşin parlayıp çevreye yayılması ve görünür ışık vermesi | Gövdedeki kordan çok yükselen ve yayılan alev dili |
| [شهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%A8.md) | Komşu | Parlak ve yakıcı alev | Hızlı fırlayan, delici ve beyazımsı parlak ateş parçası | Statik kordan ziyade kinetik ve delici bir ışık sütunu |
| [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) | Zıt | Sönme / sakinleşme | Ateşin alevinin ve ısısının tamamen yatışması, körelmesi | Korun ve dik duruşun yok oluşu, enerjinin dağılması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جذو | Ucu korlu kalın odun, sabit kütük | Ateşin özünü tutan dayanıklı ve dik duran kütük | Kesin |
| Latince | Torris, titio | Yanık kütük, korlaşmış odun | Ateşten kalan ve dumanı/koru süren kalın dal parçasını karşılar; sabitlenme nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Firebrand, glowing ember on a thick stick | Korlu kütük ucu, kor parçası | Taşınabilir ve ateşi saklayan odun anlamını tam verir; yere dikilme soyutlamasını kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Feuerbrand, glimmendes Holzscheit | Yanan odun parçası, korlu kütük | Korlaşmış kalın odun parçasını birebir karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Tison, brandon | Ateşli kütük, kor ucu | Ateşi koruyan ve aydınlatan ucu tutuşmuş gövdeyi ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَذْوَةٍ | Sönmeyen, taşınabilir korlu odun kütüğü | Hz. Mûsâ'nın Tur yolunda ailesini ısıtmak ve yolunu bulmak için ateşten bir parça getirme arayışı bağlamı; Kasas [28:29](https://lisan.digital/tr/ayet/28:29.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvetin başlangıcı ve tecelli mahalli | Hz. Mûsâ'nın hissi bir ateş ararken ilahi hitapla karşılaşması; beşeri kor arayışı ile ilahi nur arasındaki dönüşüm | Maddi hararet arayışından manevi hidayet idrakine geçiş odağı |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Belirgin fıkhi hüküm ıstılahı olarak teşekkül etmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kasas [28:29](https://lisan.digital/tr/ayet/28:29.md) tefsirinde kelimenin lügat tahlili | Kelimenin alevli mi yoksa alevsiz sırf kor tutan kalın odun mu olduğu tartışması | Alevi yatışmış fakat dipte ısısı devam eden, yol boyu sönmeyecek kütük vasfı |
| Hadis | Münafık ve mümin tasviri teşbihleri | Münafığın dünyadaki sert, tavizsiz ve esnemez dik duruşunun kökün türeviyle (مجذية) anlatılması | Rüzgârda eğilmeyen, ancak bir defada devrilen köklü sert gövde istiaresi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayetin intikali ve korunması | Canlı hakikat çekirdeği | Soğuk ve karanlık ortamda inancın özünü söndürmeden taşımak | Hakikatin alevli gösterişinden ziyade içteki sönmez mayanın muhafazası | Güçlü |
| İlmi | Temel prensipler ve aksiyomlar | Taşıyıcı aksiyomatik kor | Bilgi üretiminde enerjisini tüketmeyen değişmez zemin | Ayrıntılar değişse de kuramı ayakta tutan ana dayanak | Muhtemel |
| Siyasi | Kriz anlarında liderlik ve kurumsal hafıza | Kriz kütüğü / sarsılmaz çekirdek | Kaos ortamında devleti veya toplumu dağılmaktan koruyan sabit merkez | Fırtınada eğilmeyen, iç enerjisiyle toplumu ısıtan mihver | Muhtemel |
| İktisadi | Rezerv varlık ve sabit sermaye | Dayanıklı ana sermaye stoku | Tüketim dalgalanmalarına karşı erimeyen, üretim ateşini besleyen ana fon | Harcanıp biten alev değil, işletmeyi sürekli canlı tutan kor | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termal kapasite / kor fazı | Bir cismin ısıyı hızla ışıma yoluyla tüketmeyip yüksek iç enerjiyle bünyesinde hapsetmesi ve zamana yayarak salması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal direnç ve süreklilik | Dışsal krizlerde cemiyetin çözülmesini engelleyen, geleneği ve öz değeri taşıyan sağlam çekirdek kadro yapısı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir kıvılcım, küçük bir alev veya hafif bir çalı çırpı ucu gibi anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | جذو sıradan bir çalı alevi değil; kütüksü kalınlığıyla ateşi içinde saklayan, rüzgârda sönmeyen, hem ısıtma hem de başka ateşleri yakma potansiyelini barındıran dayanıklı kor gövdesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Mûsâ'nın aradığı şeyin cılız ve geçici bir ışık olduğu zannedilir; oysa aranan, soğukta donmak üzere olan aileyi ısıtacak kalıcı bir ısı kaynağı ve karanlıkta yolu aydınlatacak istikrarlı bir meşale dayanağıdır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ilk tecellisinin arifesinde beşeri ihtiyacın mahiyetini (ısınma, korunma, yol bulma) ve peygamberin sorumluluk bilincini en somut fiziksel ayrıntıyla gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ'nın Medyen dönüşü peygamberlikle görevlendirildiği sahneleri anlatan Tûr ve ateş bağlamındaki ayetlerde (Kasas [28:29](https://lisan.digital/tr/ayet/28:29.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahiy tecrübesinin tamamen dünyadan kopuk mistik bir vecd ile değil, insanın en temel soğukluk, karanlık ve çaresizlik şartları içinde bir çözüm ararken gerçekleştiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yere dikilip saplanan sert cisim ve ateşi bünyesinde saklayıp kolay tüketmeyen kalın odun kütüğü.
- Soyut anlam: Dış çevre şartları soğuk ve karanlık olsa da iç potansiyelini kaybetmeyen, enerjiyi zamana yayarak muhafaza eden sarsılmaz çekirdek.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin kriz, intikal veya donma aşamalarında hayatiliğini sürdürmesini sağlayan rezerv enerji ve omurga dayanağı.
- LaTeX modeli: $$E(t) = E_0 e^{-\lambda t} \cdot \mathbf{1}_{\{M \ge M_c\}}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E(t)$ kütüğün bünyesinde kalan termal enerjiyi, $E_0$ başlangıç kor enerjisini, $\lambda$ korun çevreye yayılma katsayısını ifade eder; katsayının küçüklüğü odunun ateşi uzun süre saklamasını gösterir. $\mathbf{1}_{\{M \ge M_c\}}$ gösterge fonksiyonu ise odun kütlesinin ($M$) kritik gövde eşiğinden ($M_c$) büyük veya ona eşit olması şartını temsil eder; gövde yeterli kalınlıkta ve sertlikte değilse kor barınamaz ve ateş söner.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B0%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Kasas 28:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/ayet/28:29.md) — جَذْوَةٍ

فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ

Meal (IK): Musa süreyi doldurunca; ailesi ile birlikte yola çıktı. Tur yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: Durun, ben bir ateş gördüm. Olur ki size ondan bir haber, yahut ısınmanız için ateşten bir kor getiririm.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ucu korlu ağaç demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والذال و و ا ي ء معهما
ج ذ و مستعمل فقط
جذو:
رجلٌ جاذٍ، وامرأة جاذية، بين الجُذُوِّ، بيِّن الجُذوِّ. وهو القصير الباع.
جذا يجذو جُذوِّوا مثل جثا يجثُو جُثُوَّا غير لأن العرب لا تستعمل الجُثُوَّ إلا في عمل الإنسان إذا جثا على ركبتيهِ، للخصومة ونحوها.
والجُذُوُّ: اللّزوم للموضِع، وهو في كلِّ شيءٍ، يقال: جذا القُردُ في جَنب البعير، لشدّة التزامه.
وسمَّى أبو النّجم مِنقار الطائر مجذاء، حيث يقول:
ومرّةً بالحدِّ من مجذائه
يصف الظّليم أنَّه ينزعُ الحشيشَ بمنارِه.
والجذوةُ: قبسةٌ من نار.
والتَّجاذي، والإجذاءُ: إشالةُ الجمرِ ونحوه، أجذيته، وهم يُجذونه.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الذال** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ج ذ و** kullanılır, yalnızca.

**جذو**:
**رجلٌ جاذٍ**; ve **امرأة جاذية**; **بين الجُذُوِّ**; **بيِّن الجُذوِّ**. Ve o, kısa kol açıklığı olandır.

**جذا يجذو جُذوِّوا**; **مثل جثا يجثُو جُثُوَّا**; başka; çünkü Araplar **الجُثُوَّ**’yu ancak insanın işi hakkında kullanır: dizleri üzerine çöktüğü zaman; çekişme için ve benzeri için.

Ve **الجُذُوُّ**: yer’e bağlanma (yerinden ayrılmama); ve o, her şeydedir. Denilir: **جذا القُردُ في جَنب البعير**; onun şiddetli yapışıp kalması sebebiyle.

Ve Ebû’n-Necm, kuşun gagasını **مجذاء** diye adlandırdı; şöyle dediği yerde:
ومرّةً بالحدِّ من **مجذائه**
Devekuşunu, gagasıyla otu söküp çıkardığını vasfeder.

Ve **الجذوةُ**: ateşten bir kor parçası.

Ve **التَّجاذي** ve **الإجذاءُ**: koru ve benzerini kaldırıp yukarı almak; **أجذيته**; ve onlar onu **يُجذونه**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والذال وما يثلثهما)
(جذر) الجيم والذال والراء أصلٌ واحدٌ، وهو الأصل من كلِّ شيء، حتى يقالُ لأصلِ اللسانِ جِذْر. وقال حُذَيفة: حدَّثنا رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "أنّ الأمانةَ نزلَتْ في جَِذْر قُلوب الرِّجال". قال الأصمعيّ: الجَذْر الأصل من كلِّ شيءٍ([1]). قال زهير:
وسامعتَينِ تعرِفُ العِتْقَ فيهما  *** إلى جَِذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحدَّدِ([2])
وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: الجَذْر أصل الحِساب، ويقال [عشرة([3])] في عشرة مائة. فأمّا المجذُور والمجذَّر فيقال إنه القصير. وإنّ صح فهو من الباب كأنَّه أصلُ شيءٍ قد فارقه غيره.
(جذع) الجيم والذال والعين ثلاثة أصول: أحدها يدلُّ على حدوث السّنّ وطراوته. فالجَذَع من الشّاءِ: ما أتى له سنتانِ، ومن الإبل الذي أتَتْ له خَمْسُ سنينَ. ويُسَمّى الدّهر الأزْلَمَ الجَذَع، لأنه جديد. قال:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])وقال قوم: أراد به الأسد.
ويقال: هو في هذا الأمر جَذَعٌ، إذا كان أخَذَ فيه حديثاً.
والأصل الثاني: جِذْع الشَّجرة. والثالث: الجَذْع، من قولك جذَعْتُ الشيءَ إذا دلكتَه. قال:
* كأنّه مِن طُولِ جَذْع العَفْسِ([5]) *
وقولهم في الأمثال: "خُذْ من جِذْع ما أعطاك" فإنه [اسم رجل([6])].
 (جذف) الجيم والذال والفاء كلمةٌ واحدة تدلّ على الإسراع والقَطْع، يقال جَذَفْتُ الشيءَ قطعتُه. قال الأعشى:
قاعداً عندَه النَّدامى فما يَنْـ *** فَكُّ يؤتَى بِمُوكَرٍ مَجْذُوفِ([7])ويقال هو بالدَّال. ويقال جَذَف الرّجُلُ أسرَعَ. قال ابن دريد: جَذَف الطائر إذا أسرَعَ* تحريكَ جناحَيْه. وأكثر ما يكون ذلك أن يُقَصَّ أحدُ جناحيه. ومنه اشتقاق مِجْداف السفينة. قال: وهو عربيٌّ معروف. قال:
تكاد إن حُرِّك مجذافُها *** تنْسَلُّ مِنْ مَثْناتِها واليَدِ([8])يعني الناقةَ. جعل السَّوط كالمجذاف لها، وهو بالذال والدال لغتان فصيحتان.
(جذل) الجيم والذال واللام أصلٌ واحد، وهو أصل الشيء الثابت والمنتصب. فالجِذْل أصل الشَّجرة. وأصل كلِّ شيءٍ جِذْلُهُ. قال حُبَابُ بنُ المنذِر، لما اختَلَف الأنصارُ في البَيْعة: "أنا جُذَيلُها المحكَّك". وإنّما قال ذلك لأنه يُغْرَزُ في حائطٍ فتحتكُّ به الإبلُ الجَرْبَى. يقول: فأنا يُسْتَشْفى برأْيِي كاستشفاء الإبل بذلك الجِذْل. وقال:
* لاقت على الماءِ جُذَيلاً واتدا([9]) *
يريد أنّه منتصبٌ لا يبرح مكانَه، كالجذل الذي وَتَد، أي ثبت. وأمّا الجََذَل وهو الفرح فممكنٌ أن يكون من هذا؛ لأنّ الفَرِحَ منتصبٌ والمغمومَ لاطِئٌ بالأرض. وهذا من باب الاحتمال لا التحقيق والحُكْم. قالوا: والجِذْل ما بَرَزَ وظَهَرَ من رأس الجبل، والجمع الأجذال. وفلانٌ جِذْلُ مالٍ، وإذا كان سائِساً له. وهو قياس الباب، كأنّه في تفقُّده وتعهُّده له جِذْلٌ لا يبرح.
(جذم) الجيم والذال والميم أصلٌ واحدٌ، وهو القطع. يقال جَذَمْت الشَّيء جذْماً. والجِذْمة القِطعة من الحَبْل وغيره. والجُذام سُمِّي لتقطُّع الأصابع. والأجذم: المقطوع اليد. وفي الحديث: "مَن تعلَّم القرآنَ ثُمَّ نسِيَهُ لقِيَ الله تعالى وهو أجذم". وقال المتلمِّس:
وما كنتُ إلاّ مثلَ قاطع كفِّه *** بكفٍّ لـه أخْرَى فأصبَحَ أجْذَما([10])وانْجَذَم الحبلُ: انقطَعَ. قال النابغة:
بانَتْ سُعادُ فأمسى حَبْلُها انْجَذَما *** واحْتَلّت الشَّرْعَ فالخْبْتَيْنِ مِنْ إضَما([11])والإجذام: السُّرعة في السَّير، وهو من الباب. والإجذام: الإقلاع عن الشيء.
(جذو) الجيم والذال والواو أصلٌ يدلّ على الانتصاب. يقال جَذَوْتُ على أطراف أصابعي، إذا قمت. قال:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])قال الخليل: يقال جَذَا يجذُو، مثل جثا يجثُو، إلاّ أنّ جذا أَدَلُّ([13]) على اللزوم. وهذا الذي قاله الخليل فدَليلٌ لنا في بعض ما ذكرناه من مقاييس الكلام. والخليل عندنا في هذا المعنى إمامٌ.
قال: ويقال جَذَا القُرادُ في جنْب البعير؛ لشدّة التزاقه. وجَذَتْ ظَلِفَة الإكاف في جَنْب الحمار. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَثَلُ المنافِق مَثَلُ الأَرْزَة المُجْذِيَة على الأرض حتّى يكونَ انجعافُها([14]) مَرَّةً". أراد بالمجْذِيَةِ الثّابتة.
ومن الباب تجاذَى القومُ الحَجرَ، إذا تشاوَلُوه.
فأمّا قولهم رجلٌ جاذٍ، أي قصير الباع، فهو عندي من هذا؛ لأنّ الباع إذا لم يكن طويلاً ممدوداً كان كالشيء الناتئ المنتصب. قال:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])
(جذب) الجيم والذال والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بَتْرِ الشّيء([16]). يقال جَذَبْتُ الشَّيْءَ أجذبُه جذْباً. وجذَبتُ المُهر عن أمّه إذا فطمتَه، ويقال ناقة جاذب، إذا قلَّ لبنها، والجمع جواذب. وهو قياس الباب؛ لأنه إذا قل لبنها فكأنها جَذبته إلى نفسها.
وقد شذّ عن هذا الأصل الجَذَب، وهو الجُمَّار([17]) الخَشِن، الواحد جَذَبة.
--------------ــــ
([1]) في اللسان: "أبو عمرو: الجذر، بالكسر. والأصمعي بالفتح".
([2]) ديوان زهير 226 واللسان (جذر).
([3])التكملة من المجمل واللسان. والمراد أن العشرة جذر المائة، أي أصلها.
([4]) أي لأهلكني الدهر. والبيت للأخطل في ديوانه 72 واللسان (جذع).
([5]) البيت للعجاج كما في اللسان (جذع)، وليس في ديوانه.
([6]) في المجمل: "وجذع اسم رجل في قولهم: خذ من جذع ما أعطاك".
([7]) ديوان الأعشى 212 واللسان (جذف). وفي الديوان: "حوله الندامى".
([8]) البيت للمثقب العبدي، كما في اللسان (جذف). وفي الأصل: "من مشتاقها باليد" صوابه في المجمل واللسان.
([9]) البيت لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (جذل).
([10]) ديوان المتلمس 2 مخطوطة الشنقيطي واللسان (جذم).
([11]) رواية اللسان ومعجم البلدان: "فالأجراع من أضما"، وفي الديوان: "فالأجزاع".
([12]) البيت للنعمان بن عدي بن نضلة العدوي، كما في المجمل واللسان (جذا).
([13]) في الأصل: "دل"، صوابه من المجمل واللسان.
([14]) سيأتي الحديث في (جعف) أيضاً.
([15]) نسب في المجمل إلى سهم بن حنظلة. ورواه في اللسان (جذا) بقافية "مجذر" منسوباً إلى سهم بن حنظلة أيضاً. وفي الصحاح:"مبخل" بدون نسبة.
([16]) في الأصل: "نثر الشيء" وإنما مدار المادة على البتر بمعنى القطع. انظر اللسان (جذب).
([17]) الجمار، بالجيم: جمار النخلة. وفي الأصل: "الحمار" تحريف.

ـ

##### Türkçe

(جîm, **الذال** ve onların üçlüleri babı)
(**جذر**) **الجيم** ve **الذال** ve **الراء** tek bir asıldır; o da her şeyin aslıdır; hatta dilin aslına **جِذْر** denilir. **حُذَيفة** dedi: Allah’ın elçisi صلى الله عليه وآله وسلم bize haber verdi: “Emanet, erkeklerin kalplerinin **جَِذْر**’ine indi.” **الأصمعيّ** dedi: **الجَذْر** her şeyin aslıdır([1]). **زهير** dedi:
وسامعتَينِ تعرِفُ العِتْقَ فيهما  *** إلى جَِذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحدَّدِ([2])
**الخليل**’e nispet edilen kitapta: **الجَذْر** hesabın aslıdır; ve [**عشرة**([3])] “on yüz”de denilir. Ama **المجذُور** ve **المجذَّر** için “kısa” denildiği söylenir. Eğer sahih ise, bu babdandır; sanki o, başka bir şeyin kendisinden ayrıldığı bir şeyin aslı gibidir.
(**جذع**) **الجيم** ve **الذال** ve **العين** üç asıldır: birincisi, yaşın meydana gelişi ve tazeliğine delalet eder. Şu halde **الجَذَع** koyundan: iki yılı gelmiş olan; deveden ise beş yılı gelmiş olandır. Ve zamana **الأزْلَمَ الجَذَع** adı verilir; çünkü yenidir. Dedi ki:
يا بِشْرُ لو لم أكُنْ منكم بمنزلةٍ *** ألقَى عليَّ يديهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ([4])وقال قوم: أراد به الأسد.
Ve denilir: “O, bu işte **جَذَعٌ**’dır”, eğer onda yeni olarak işe girişmiş ise.
İkinci asıl: ağacın **جِذْع**’ı. Üçüncü: “**الجَذْع**”, senin “**جذَعْتُ** الشيءَ” demenden; onu ovduğun zaman. Dedi ki:
* كأنّه مِن طُولِ جَذْع العَفْسِ([5]) *
Ve onların atasözlerinde söyledikleri: “**خُذْ من جِذْع ما أعطاك**”; çünkü o [bir adamın adı([6])]dır.
 (**جذف**) **الجيم** ve **الذال** ve **الفاء** tek bir kelimedir; sürate ve kesmeye delalet eder. Denilir: “**جَذَفْتُ** الشيءَ”: onu kestim. **الأعشى** dedi:
قاعداً عندَه النَّدامى فما يَنْـ *** فَكُّ يؤتَى بِمُوكَرٍ مَجْذُوفِ([7])Ve denilir: o **الدَّال** iledir. Ve denilir: “**جَذَف** الرجلُ”: hızlandı. **ابن دريد** dedi: “**جَذَف**” kuş, iki kanadını hareket ettirmede hızlandığı zaman. Bunun çoğu, kanatlarından birinin kısaltılmasıyla olur. Bundan geminin **مِجْداف**’ının اشتقاقı (türeyişi)dir. Dedi: O, bilinen Arapçadır. Dedi ki:
تكاد إن حُرِّك مجذافُها *** تنْسَلُّ مِنْ مَثْناتِها واليَدِ([8])Yani dişi deveyi. Kırbacı onun için **المجذاف** gibi kıldı. Ve o, **الذال** ve **الدال** ile iki fasih lehçedir.
(**جذل**) **الجيم** ve **الذال** ve **اللام** tek bir asıldır; o da sabit ve dik duran şeyin aslıdır. Şu halde **الجِذْل** ağacın aslıdır. Ve her şeyin aslı onun **جِذْل**’üdür. **حُبَابُ بنُ المنذِر**, ensar biatte ihtilaf ettiklerinde dedi: “Ben onun **جُذَيلُها المحكَّك**’iyim.” Bunu ancak şu sebeple söyledi: bir duvara saplanır da uyuz develer onunla kaşınır. Diyor ki: Benim görüşümle şifa aranır; develerin o **الجِذْل** ile şifa araması gibi. Ve dedi ki:
* لاقت على الماءِ جُذَيلاً واتدا([9]) *
Şunu kasteder: o, dikilmiş olup yerinden ayrılmaz; **الجذل** gibi ki **وَتَد** oldu; yani sabitlendi. Ama sevinç olan **الجََذَل** ise, bununla bağlantılı olması mümkündür; çünkü sevinçli olan dik durur, kederli olan ise yere yapışık olur. Bu, tahkik ve hüküm değil, ihtimal babındandır. Dediler: **الجِذْل**, dağın başından belirip görünen şeydir; çoğulu **الأجذال**’dır. Ve falan kimse, malın **جِذْل**’üdür; eğer onun idare edicisi ise. Bu, babın kıyasıdır; sanki onu yoklayıp gözetmesinde, yerinden ayrılmayan bir **جِذْل** gibidir.
(**جذم**) **الجيم** ve **الذال** ve **الميم** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denilir: “**جَذَمْتُ** الشيءَ **جذْماً**.” Ve **الجِذْمة** ipten ve başkasından bir parçadır. **الجُذام**, parmakların kopup parçalanması sebebiyle adlandırıldı. **الأجذم**: eli kesik olan. Hadiste: “Kim Kur’an’ı öğrenir, sonra onu unutursa, Allah تعالى’ya **أجذم** olarak kavuşur.” **المتلمِّس** dedi:
وما كنتُ إلاّ مثلَ قاطع كفِّه *** بكفٍّ لـه أخْرَى فأصبَحَ أجْذَما([10])Ve “**انْجَذَم** الحبلُ”: koptu. **النابغة** dedi:
بانَتْ سُعادُ فأمسى حَبْلُها انْجَذَما *** واحْتَلّت الشَّرْعَ فالخْبْتَيْنِ مِنْ إضَما([11])Ve **الإجذام**: yürüyüşte sürat; o da babdandır. Ve **الإجذام**: bir şeyden vazgeçip ayrılma.
(**جذو**) **الجيم** ve **الذال** ve **الواو** dik durmaya delalet eden bir asıldır. Denilir: “**جَذَوْتُ** على أطراف أصابعي”, ayağa kalktığım zaman. Dedi ki:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])**الخليل** dedi: “**جَذَا** **يجذُو** denilir; **جثا** **يجثُو** gibi; ancak **جذا** [**أَدَلُّ**([13])]dır, lüzuma (yerinde durmaya) daha çok delalet eder.” **الخليل**’in söylediği bu, sözün ölçülerinden zikrettiklerimizin bir kısmında bize delildir. Ve **الخليل** bu manada bizim yanımızda bir imamdır.
Dedi: Ve denilir: **القُراد** devenin yanında **جَذَا** etti; yapışmasının şiddetinden. Ve **ظَلِفَة الإكاف** eşeğin yanında **جَذَتْ**. Allah’ın elçisi صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “Münafığın misali, yerde **المُجْذِيَة** olan **الأَرْزَة**’nin misali gibidir; ta ki onun [**انجعافُها**([14])] bir kere olsun.” **المجْذِيَة** ile sabit olanı kastetti.
Babdan: “**تجاذَى** القومُ الحَجرَ”, onu birbirlerine uzatıp aldıkları zaman.
Ama onların “adam **جاذٍ**’dir” sözleri; yani kol açıklığı kısa; bu, benim yanımda bundandır; çünkü kol açıklığı uzun ve uzatılmış olmadığında, dik duran çıkıntılı bir şey gibi olur. Dedi ki:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])
(**جذب**) **الجيم** ve **الذال** ve **الباء** tek bir asıldır; şeyin [**بَتْرِ**’ine([16])] delalet eder. Denilir: “**جَذَبْتُ** الشَّيْءَ, onu **جذْباً** çekerim.” Ve “**جذَبتُ**” tayı annesinden, onu sütten kestiğim zaman. Ve denilir: “**ناقة جاذب**”, sütü azaldığı zaman; çoğulu **جواذب**. Bu, babın kıyasıdır; çünkü sütü azaldığında, sanki onu kendine çekmiştir.
Bu asıldan şaz olarak **الجَذَب** vardır; o, sert **الجُمَّار**’dır([17]); teki **جَذَبة**.
--------------ــــ
([1]) Lisân’da: “**أبو عمرو**: **الجذر**, kesre ile. **الأصمعيّ** fetha ile.”
([2]) **زهير** divanı 226 ve Lisân (**جذر**).
([3]) Tekmile, **المجمل** ve Lisân’dan. Murad: on, yüzün **جذر**’idir; yani onun aslıdır.
([4]) Yani zaman beni helak ederdi. Beyit **الأخطل**’ındır; divanında 72 ve Lisân (**جذع**).
([5]) Beyit **العجاج**’ındır; Lisân’da (**جذع**) böyledir; divanında değildir.
([6]) **المجمل**’de: “Ve **جذع**, onların ‘**خُذْ من جِذْع ما أعطاك**’ sözünde bir adamın adıdır.”
([7]) **الأعشى** divanı 212 ve Lisân (**جذف**). Divanda: “**حوله الندامى**”.
([8]) Beyit **المثقب العبدي**’nindir; Lisân’da (**جذف**) böyledir. Asılda: “**من مشتاقها باليد**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([9]) Beyit **أبي محمد الفقعسي**’nindir; Lisân’da (**جذل**) böyledir.
([10]) **المتلمس** divanı 2, **الشنقيطي** yazması ve Lisân (**جذم**).
([11]) Lisân ve **معجم البلدان** rivayeti: “**فالأجراع من أضما**”; divanda: “**فالأجزاع**”.
([12]) Beyit **النعمان بن عدي بن نضلة العدوي**’nindir; **المجمل** ve Lisân’da (**جذا**) böyledir.
([13]) Asılda: “**دل**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dandır.
([14]) Hadis ( **جعف** )’te de gelecektir.
([15]) **المجمل**’de **سهم بن حنظلة**’ye nispet edildi. Lisân’da (**جذا**) “**مجذر**” kafiyesiyle, **سهم بن حنظلة**’ye nispet edilerek rivayet etti. **الصحاح**’ta: “**مبخل**” nispet olmaksızın.
([16]) Asılda: “**نثر الشيء**”; hâlbuki maddenin ekseni, kesme manasında **البتر** üzerinedir. Lisân’a bak (**جذب**).
([17]) **الجمار**, **الجيم** ile: hurma ağacının **جمار**’ı. Asılda: “**الحمار**” bir tahriftir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الجذوة والجذوة: الذي يبقى من الحطب بعد الالتهاب، والجمع: جذى. قال عز وجل: ﴿أو جذوة من النار﴾ [القصص/29]، قال الخليل: يقال: جذا يجذو، نحو: جثا يجثو (انظر: العين 6/171)، إلا أن جذا أدل على اللزوم. ويقال: جذا القراد في جنب البعير: إذا شد التزامه به، وأجذت الشجرة: صارت ذات جذوة, وفي الحديث: (كمثل الأرزة المجذية) (الحديث: (ومثل المنافق مثل الأرزة المجذية على الأرض حتى يكون انجعافها مرة). والحديث متفق عليه. راجع: فتح الباري 10/103؛ ومسلم (2810) ؛ ومسند أحمد 3/454؛ وشرح السنة 5/248. والمجذية: الثابتة. ).
ورجل جاذ: مجموع الباع، كأن يديه جذوة وامرأة جاذية.

##### Türkçe

- **الجذوة** ve **الجذوة**: tutuşmadan sonra odunlardan geriye kalan şey; çoğulu: **جذى**. Aziz ve celil olan dedi ki: ﴿أو **جذوة** من النار﴾ [القصص/29]. Halîl dedi ki: denir: **جذا** **يجذو**; şu gibi: **جثا** **يجثو** (bak: العين 6/171); ancak **جذا** daha çok “lüzum”a delalet eder. Ve denir: **جذا القراد في جنب البعير**: ona yapışmasını sıkılaştırdığı zaman. Ve **أجذت الشجرة**: **جذوة** sahibi oldu. Ve hadiste: (كمثل الأرزة المجذية) (hadis: (Ve münafığın misali, yere doğru **المجذية** olan **الأرزة** gibidir; ta ki onun devrilmesi bir defa olsun). Hadis, üzerinde ittifak edilmiştir. Müracaat et: فتح الباري 10/103; ve مسلم (2810); ve مسند أحمد 3/454; ve شرح السنة 5/248. Ve **المجذية**: sabit olan. ).

Ve **رجل جاذ**: kol açıklığı toplanmış olan; sanki iki eli bir **جذوة** (gibi). Ve **امرأة جاذية**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ذ و
جذا القراد في جنب البعير وظلفة الإكاف في جنب الحمار إذا ثبت وارتكز‏.‏
ومنه جذوة الشجرة‏:‏ أصلها‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ باتت حواطب ليلى يلتمسن لها جزل الجذا غير خوار ولا دعر وأتـى بجـذوة مـن نـار وهـي عـود فـي رأسـه نـار‏.‏
و ‏"‏ مثـل الكافـر كمثـل الـأرزة المجذيـة على الأرض ‏"‏ أي الثابتة‏.‏
وأجذوذى على الرحل لا يفارقه إذا لزمه‏.‏
قال أبو الغريب النضريّ‏:‏ ورأيتهم يتجاذون الحجر‏:‏ يتشاولونه‏.‏
وأثقل من مجذي ابن ركانة وهو الربيعة‏.‏
والحمام يتجذى للحمامة وهو أن يمسح الأرض بذنبه إذا هدر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان جذوة شر‏.‏

##### Türkçe

ج ذ و
**جذا**: deve yanındaki kene; ve eşeğin yanında eyerin altındaki keçe, sabit olup dayandığı zaman.
Bundan: **جذوة الشجرة**: onun kökü.
İbn Mukbil dedi:
Leylâ’nın oduncuları onun için, ne zayıflık ne de korku olmaksızın, **الجذا**’nın iri odununu arayarak geceyi geçirdiler.
Ve **جذوة** ile ateş getirdi; o, başında ateş bulunan bir çubuktur.
Ve “Kâfirin misali, yerde **المجذية** olan sedir ağacının misali gibidir” yani sabit olan.
Ve **أجذوذى**: semerin üzerinde; ona yapıştığı zaman ondan ayrılmaz.
Ebû’l-Garîb en-Nadrî dedi: Onları taşı **يتجاذون** ederken gördüm: onu birbirlerine doğru çekiştiriyorlar.
İbn Rukâne’nin **مجذي**’sinden daha ağır; o da er-Rabî‘a’dır.
Ve güvercin, dişi güvercin için **يتجذى** eder; o, ötüş çıkardığı zaman kuyruğuyla yeri silmesidir.
Mecazdan: Falan kimse **جذوة شر**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ذ و * * الجُّذْوةُ * الجمرة بفتح الجيم وضمها وكسرها والجمع * جِذّى * و * جُذّى * و * جَذّى * قال مجاهد في قوله تعالى ﴿أو جذوة من النار﴾ أي قطعة من الجمر قال وهي بلغة جميع العرب وقال أبو عبيدة * الجِذْوةُ * القطعة الغليظة من الخشب كان في طرفها نار أو لم يكن وفي الحديث ﴿مثل الأرزة * المُجْذِبِةً * على الأرض﴾ أي الثابتة

##### Türkçe

* ج ذ و * * **الجُّذْوةُ** * kor (kömür parçası)dır; **الجيم**’in fethasıyla, zammıyla ve kesrasiyle (okunur). Çoğulu: **جِذّى** ve **جُذّى** ve **جَذّى**. Mücâhid, Yüce Allah’ın sözü olan ﴿أو جذوة من النار﴾ hakkında dedi ki: yani kor parçası. Dedi ki: ve bu, bütün Arapların dilinde böyledir. Ebû Ubeyde dedi: **الجِذْوةُ** odunun kalın parçasıdır; ucunda ateş bulunmuş da olabilir, bulunmamış da olabilir. Hadiste: ﴿مثل الأرزة **المُجْذِبِةً** على الأرض﴾ yani sabit olan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!جَذا ) الشَّيءُ *!يَجْذُو ( *!جَذْواً ، بالفتْحِ وكسُمُوَ : ثَبَتَ قائِماً ، *!كأَجْذَى ) ، لُغتانِ ؛ ومنه الحدِيثُ : ( ومَثَلُ الكافِرِ كالأَرْزَة *!المُجْذِيَةِ على وَجْهِ الأرْضِ ) ؛ أَي الثابِتَة المُنْتَصِبَة .
( و ) قالَ أَبو عَمْرو : جَذَا و ( جَثَا ) لُغَتانِ .
قالَ الخَلِيلُ : إلاَّ أَنَّ جَذا أَدَلُّ على اللّزُوم .
( أَو ) جَثَا *!وجَذَا : ( قامَ على أَطْرافِ أَصابِعه ) ؛ ) عن الأصْمعيّ ؛ قالَ أَبو دُواد يَصِفُ الخيلَ :
*!جاذِيات على السَّنَّابِكِ قد أَنْ
عَلَهُنَّ الإسْراجُ والإلْجَام ُوقالَ النّعمانُ بنُ نَضْلةَ العدويُّ :
إذا شِئْتُ غَنَّتْني دَهاقِينُ قَرْيةٍ
وصَنَّاجةٌ *!تَجْذُو على كلّ مَنْسِم وقالَ ثَعْلَب : *!الجُذُوُّ على أَطْرافِ الأصابِعِ والجُثُوُّ على الرُّكَبِ .
وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : *!الجَاذِي على قَدَمَيْه ، والجاثي على رُكْبَتَيْه . وجَعَلَهما الفرَّاءُ واحِداً .
وقَرأْتُ في كتَابِ غرِيبِ الحمامِ للحَسَن بنِ عبدِ اللَّهِ الكاتِبِ

الأصْبهانيّ : جَذَا الطائِرُ *!جذوًّا قامَ على أَطْرافِ أَصابِعِه وغَرَّدَ ودارَ في تَغْريدِهِ ، وإنَّما يَفْعَل ذلِكَ عنْدَ طَلَبِ الأُنْثى وجَذَا الفَرَسُ : قامَ على سَنابِكِه ، والرَّجُلُ مثْلُه كان للرَّقصِ أَو لغيرِهِ .
( و ) جَذَا ( القُرادُ في جَنْبِ البَعِيرِ : لَصِقَ به ولَزِمَهُ ) وتَعَلَّقَ به .
( و ) جَذا ( السَّنامَ : حَمَلَ الشَّحْمَ ) فهو سنَامٌ *!جاذٍ .
( *!وأَجْذَى طَرْفَه : نَصَبَه ورَمَى به أَمامَهُ ) ؛ ) قالَ أَبو كبيرٍ الهُذَليّ :
صَدْيان *!أَجْذَى الطَّرْفَ في مَلْمومةٍ
لوْنُ السَّحابِ بِها كَلَوْنِ الأعْبَل ( *!والجَوَاذِي ) من النُّوقِ : ( التي تَجْذو في سَيْرِها ، كأنَّها تَقَلَّعُ ) السَّيْرَ ؛ عن أَبي لَيْلى .
قالَ ابنُ سِيدَه : لا أَعْرِفُ جَذَا أَسْرَع ولا جَذَا أَقْلَع .
وقالَ الأصْمعيُّ : *!الجَوَاذِي الإبِلُ السِّراعُ الَّلاتي لا يَنْبَسِطْنَ في سَيْرِهِنَّ ولكن يَجْذين ويَنْتَصِبْن ؛ ومنه قَوْلُ ذي الرُّمَّة :
على كلِّ مَوَّارٍ أَفانينُ سَيْرهِ
سُووٌّ لأَبْواعِ الجَواذِي الرَّواتِكِ ( *!والجَذْوَةُ ، مُثَلَّثَةً : القَبْسَةُ من النَّارِ .
( وقالَ الرَّاغبُ : هو الذي يَبْقى من الحَطَبِ بَعْدَ الالْتِهابِ .
( و ) قيلَ : هي ( الجَمْرَةُ .
( قالَ مُجَاهِد ﴿أَو *!جَذْوَةٍ من النار﴾ ، أَي قِطْعَة من الجَمْر ؛ وهي بلُغَةِ جَميعِ العَرَبِ .
( *!والجِذْوَةُ ؛ ) هكذا في النُّسخ ، والصَّوابُ والجِذْمَةُ ، وهو

مَأْخوذٌ مِن قَوْلِ أَبي عبيدٍ قالَ : *!الجِذْوَةُ مثْلُ الجِذْمَةِ ، وهي القِطْعَةُ الغَلِيظَةُ مِن الخَشَبِ كان في طَرَفِها نارٌ أَو لم يكنْ ؛ كما في الصِّحاحِ .
والذي نَصّ عليه في المصنِّفِ : جِذْوَة من النارِ أَي قِطْعَة غَلِيظَة مِن الحَطَبِ ليسَ فيها لَهَبٌ ، وهي مثْلُ الجِذْمَةِ مِن أَصْلِ الشَّجَرَةِ .
وقالَ أَبو سعيدٍ : *!الجَذْوَةُ عُودٌ غليظٌ يكونُ أَحدُ رأْسَيْه جَمْرةً والشَّهابُ دونَها في الدِّقَّةِ ، قال : والشُّعْلَة ما كانَ في سراجٍ أَو في فَتِيلَةٍ .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : الجِذْوَةُ العُودُ الغَليظُ يُؤْخَذُ فيه نارٌ ؛ ( ج *!جُذاً ، بالضَّمِّ والكسْرِ ) ؛ ) قالَ ابنُ مُقْبل :
باتَتْ حَوَاطِبُ لَيْلى يَلْتَمِسْنَ لها
جَزْلَ *!الجُذَا غَيْرَ خَوَّارَ ولا دَعِرِ ( و ) حَكَى الفارِسِيُّ : *!جِذَاءً ( كجِبالٍ .
( قالَ ابنُ سِيدَه : هو عَنْدَه جَمْع جَذْوَة فيُطابقُ الجَمْعَ الغالِبَ على هذا النَّوعِ مِن الآحاد .
( *!والجَذَاةُ : أصولُ الشَّجرِ العظامِ ) العادِيَة التي بَلِيَ أَعْلاها وبَقِيَ أَسْفَلها . ( ج ) جِذاءٌ ، ( كجِبالٍ .
( ومنهم مَنْ قالَ : *!الجَذا ، بالفتْحِ مَقْصوراً : أُصولُ الشجرِ العِظامِ واحِدَتُه *!جَذاةٌ ، وبه فُسِّر قَوْل ابن مُقْبل السابق .
قالَ أَبو حنيفَةَ : وليسَ هذا بمَعْروفٍ وقد أَثْبَتَه ابنُ سِيدَه .
( و ) *!الجَذاةُ : ( ع .
( ورجُلٌ جاذٍ : قصيرُ الباعِ .
( وقالَ الرَّاغبُ : مَجْموعُ الباعِ كانَّ يده جَذْوَة .
وامْرَأَةٌ *!جاذِيَةٌ كَذلِكَ ؛ وَأَنْشَدَ الليْثَ لسَهْم بنِ حَنْظَلَة :
إنَّ الخِلافَةَ لم تَكُنْ مقصورةًأبداً على *!جاذِي اليَدَيْنِ مُجَذّر

يُريدُ : قَصِيرَهُما ؛ وهكذا أَنْشَدَه الأزْهرِيّ كَذلِكَ .
وفي الصِّحاحِ :
جاذِي اليَدَيْنِ مُبَخَّلِ .
( *!والمِجْذاءُ ، كَمِحْرابٍ : خُشَبَةٌ مُدَوَّرَةٌ تَلْعَبُ بها الأَعْرابُ ) ، وهي ( سِلاحٌ ) يُقاتَلُ به ؛ نَقَلَهُ الصَّاغانيُّ .
وقالَ ابنُ الأنْبارِي : هو عُودٌ يُضْرب به .
( و ) *!المِجْذاءُ : ( المِنْقارُ ) للطَّائِر ؛ قالَ أَبو النجْم يَصِفُ ظَلِيماً :
ومَرَّة بالحَدِّ مِنْ *!مِجْذائِهِ أَرادَ : يَنْزعُ أُصولَ الحشيِش بمِنْقارِهِ .
( *!وأَجْذَى الفَصِيلُ : حَمَلَ في سَنامِهِ شَحْماً ) ، فهو *!مُجْذٍ عن الكسائي .
قال ابنُ بَرِّي : شاهِدُه قَوْل الخَنْساء :
*!يُجْذِينَ نَبّاً ولا يُجْذِينَ قِرْداناً الأَوَّلُ مِن السِّمَنِ ، والثاني مِن التعلُّقِ : يقالُ : جَذَا القُرَادُ بالجمَلِ تَعَلَّقَ .
( و ) قالَ أَبو عَمْروٍ : ( *!المُجْذَوْذِي من يُلازِمُ المَنْزِلَ والرَّحْلَ ) لا يُفارِقُه ، وأَنْشَدَ :
أَلسْتَ *!بمُجْذَوْذٍ على الرَّحْلِ راتِبٍ
فمالَكَ إلاَّ ما رُزِقْتَ نَصيبُكذا في الصِّحاحِ .
وفي التَّهذِيبِ : على الرَّحْلِ دائِبٍ ، والشِّعْر لأَبي الغَريبِ النَّصْري .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الجِذاءُ ، ككِتابٍ : جَمْعُ جاذٍ للقائِمِ بِأطْرافِ الأصابِعِ كنائِمِ ونِيامٍ ؛ قالَ المرَّارُ :
أَعَانٍ غَرِيبٌ أَمْ أَمِيرٌ بأَرْضِها
وحَوْلِيَ أَعْدَاءٌ *!جِذَاءٌ خُصُومُهاوكلُّ مَنْ ثَبَتَ على شيءٍ فقد جَذَا

عليه ؛ قالَ عَمْرُو بنُ جميلٍ الأَسدِيُّ :
لم يُبْقِ منها سَبَلُ الرَّذاذِ
غيرَ أَثافي مِرْجَلٍ *!جَوَاذٍ *!واجْذَوَى ، كارْعَوَى : جَثَا ؛ قالَ يزيدُ بنُ الحكَم :
نَدَاكَ عن المَوْلى ونَصْرُكَ عاتِمٌ
وأَنتَ لهُ بالظُّلْمِ والفُحْشِ *!مُجْذَوي *!واجْذَوْذَى اجْذِيذَاءً : انْتَصَبَ واسْتَقَامَ ؛ نَقَلَه الأزْهرِيُّ .
*!وجَذا منْخَرَاهُ : انْتَصَبَا وامْتَدَّا .
*!وتَجَذَّيْتُ يومي أَجْمَعَ : أَي دَأَبْتُ .
وأَجْذَى الحَجَرَ : أَشالَهُ ، والحجرُ *!مُجْذىً ؛ ومنه حدِيثُ ابنِ عباسٍ : ( مَرَّ بقوْمٍ *!يُجْذونَ حجراً ) أَي يُشِيلُونَه ويَرْفَعونَه .
قالَ أَبو عبيدٍ : *!الإجْذاءُ إشالَةُ الحجرِ ليْعْرَف به شدَّةُ الرَّجُلِ . يقالُ : هم يُجْذُونَ حجراً *!ويَتَجاذَوْنه .
*!والتَّجاذِي في إشالَةِ الحجرِ : مثْلُ التَّجائِي ؛ وبه رُوِي الحدِيثُ : وهُمْ *!يَتَجاذَوْنَ حجراً ؛ *!وتَجاذَوْهُ تَرابَعُوه ليَرْفَعُوه ؛ وقَوْلُ الراعي يصفُ ناقَةً صلْبَة :
وبازِل كعَلاةِ القَيْنِ دَوْسَرَةٍ
لم *!يُجْذِ مِرْفَقُها في الدَّفِّ منْ زَوَرِأَرادَ : لم يَتَباعَدْ من جنْبِه مُنْتصِباً منْ زَوَرِ ولكنْ خِلْقةً .
ورجُلٌ *!مُجْذَوذٍ : مُتَذَلِّل ؛ عن الهَجَريِّ .
قالَ ابنُ سِيدَه : كأَنَّه لَصِقَ بالأَرْضِ لذُلِّه ؛ مِن جَذَا القُرادُ في جنْبِ البَعيرِ إذا لَزِمَه .
وفي النوادِرِ : أَكَلْنا طَعاماً *!فجاذَى

بَيْنَنا ووَالَى وتابَعَ ؛ أَي قتل بعْضنا على إثْرِ بعضٍ .
*!والجَذا بالفتْحِ : جَمْعُ الجَذْوَةِ مِن النارِ بالفَتْحِ ، فهو مُثَلَّثٌ كما في أنَّ الجذْوَةَ مُثَلَّثة .
وقالَ أَبو حنيفةً : *!الجِذَاةُ ، بالكسْرِ : نَبْتٌ جَمْعُه *!جذى ؛ وأنْشَدَ لابنِ أَحْمر :
وَضَعْنَ بذِي الجَذاةِ فُضُولَ رَيْطٍ
لكَيْما يَحْتَذِينَ ويَرْتَدِيناوقالَ ابنُ السِّكِّيت : هي *!الجذاءَةُ للنَّبْتِ ، قالَ : فإن أَلْقَيْت منها الهاءَ مَقْصورٌ يُكْتَبُ بالياءِ لأنَّ أَوَّله مَكْسورٌ .
وقالَ ابنُ بَرِّي : *!الجِذَى بالكسْر : جَمْعُ *!جَذَاةٍ اسمُ نَبْتٍ ، قالَ الشاعِرُ :
يَدَيْت على ابنِ حَسْحاسِ بنِ بَكْرٍ
بِأَسْفلِ ذِي *!الجَذَاةِ يَدَ الكَرِيمِ *!والجاذِيَةُ : الناقَةُ التي لا تلْبثُ إذا نُتِجَتْ أن تَغْرِزَ ، أَي يقِلّ لَبَنُها .
*!والجُذُوُّ ، كسُمُوَ : قصرُ الباع .
وأَيْضاً : الانْتِصابُ والاسْتِقامَةُ .

##### Türkçe

: ( Ve ( **جَذا** ) şey **يَجْذُو** ( **جَذْواً**; fetih ile; ve **كسُمُوَ**: ayakta sabit kaldı, ( **كأَجْذَى** ) ), iki lugattır; ve ondan hadis: (Kâfirin misali, yeryüzünün yüzü üzerinde **المُجْذِيَةِ** olan sedir ağacı gibidir); yani sabit, dik duran.

( Ve ) Ebû Amr dedi: **جَذَا** ve ( **جَثَا** ) iki lugattır.

Halîl dedi: Ancak **جَذا** lüzûma daha delâlet edicidir.

( Veya ) **جَثَا** ve **جَذَا**: (parmaklarının uçları üzerinde durdu); Asmaî’den; Ebû Duvâd atları vasfederek dedi:
**جاذِيات** nalları üzerinde; üzerlerine eyer ve gem vurulmuştur.
Nu‘mân b. Nadle el-‘Adevî dedi:
İstersem bir köyün dihkanları bana şarkı söyler,
ve bir çalgıcı, her bir toynak üzerinde **تَجْذُو** eder.
Sa‘leb dedi: **الجُذُوُّ** parmakların uçları üzerindedir; **الجُثُوُّ** dizler üzerindedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَاذِي** ayakları üzerindedir, **الجاثي** dizleri üzerindedir. Ferrâ ikisini bir yaptı.

Hasen b. Abdillâh el-Kâtib el-İsfahânî’nin “Garîbü’l-hamâm” kitabında okudum: Kuş **جَذَا** **جذوًّا**: parmaklarının uçları üzerinde durdu, ötüp durdu ve ötüşünde döndü; bunu ancak dişiyi talep ettiğinde yapar. At **جَذَا**: toynakları üzerinde durdu; adam da onun gibidir; raks için veya başkası için.

( Ve ) **جَذَا** (devenin yanında kene: ona yapıştı ve ona tutundu) ve ona asıldı.

( Ve ) **جَذا** (hörgücü: yağı taşıdı); o, hörgüçlü **جاذٍ**dır.

( **وأَجْذَى طَرْفَه**: onu dikti ve onu önüne doğru attı); Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
Susuz, **أَجْذَى** bakışı bir belâ içinde;
onda bulutun rengi, **الأعْبَل**’in rengi gibidir.
( **والجَوَاذِي** ) develerden: (yürüyüşünde **تَجْذو** eden; sanki söküp çıkarır gibi) yürüyüşü; Ebû Leylâ’dan.

İbn Sîde dedi: **جَذَا** “daha hızlı oldu”yu da, **جَذَا** “daha çok söküp çıkardı”yı da bilmem.

Asmaî dedi: **الجَوَاذِي**; yürüyüşlerinde yayılıp açılmayan, fakat **يَجْذين** eden ve dikilen hızlı develerdir; ve ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
Her bir dalgalanan üzerinde, yürüyüşünün çeşit çeşit kolları,
**الجَواذِي** **الرَّواتِكِ**’in geniş adımlarına eşit.

( **والجَذْوَةُ**; üçlü (müselles): ateşten alınan kor parçasıdır.

( Râgıb dedi: o, tutuşmadan sonra odunlardan kalan şeydir.

( Ve ) denildi: o (kor parçasıdır).

( Mücâhid ﴿veya **جَذْوَةٍ من النار**﴾ dedi: yani kor parçasından bir parça; ve o bütün Arapların lugatındadır.

( **والجِذْوَةُ**; ) nüshalarda böyledir; doğrusu **الجِذْمَةُ**’dir; ve o, Ebû Ubeyd’in sözünden alınmıştır; dedi ki: **الجِذْوَةُ** **الجِذْمَةِ** gibidir; o, ucunda ateş olsun veya olmasın, kalın bir ağaç parçasıdır; “Sıhâh”ta olduğu gibi.

Musannif’te üzerine nass getirdiği: ateşten **جِذْوَة**; yani içinde alev olmayan, odunlardan kalın bir parça; ve o, ağacın kökünden olan **الجِذْمَةِ** gibidir.

Ebû Sa‘îd dedi: **الجَذْوَةُ** kalın bir çubuktur; iki ucundan biri kor olur; **الشَّهاب** incelikte ondan aşağıdır; dedi ki: **الشُّعْلَة** kandilde veya fitilde olan şeydir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الجِذْوَةُ** içinde ateş alınan kalın çubuktur; (çoğulu **جُذاً**, damme ve kesre ile); İbn Mukbil dedi:
Leylâ’nın odun toplayıcıları geceleyin onun için ararlar,
**الجُذَا**’nın iri odununu; ne zayıf ne de ürkek.
( Ve ) Fârisî nakletti: **جِذَاءً** ( **كجِبالٍ** gibi).

( İbn Sîde dedi: onun yanında bu, **جَذْوَة**’nin cem‘idir; bu tür tekillerde galip olan cem‘e uygun düşer.

( **والجَذَاةُ**: büyük ağaçların kökleridir) üstü aşınmış, altı kalmış eski olanlar. (Çoğulu) **جِذاءٌ** ( **كجِبالٍ** gibi).

( Ve onlardan kim dedi: **الجَذا**; fetih ile, maksûr: büyük ağaçların kökleridir; onun bir tanesi **جَذاةٌ**’dir; ve bununla İbn Mukbil’in önceki sözü tefsir edildi.

Ebû Hanîfe dedi: bu bilinen bir şey değildir; İbn Sîde onu ispat etmiştir.

( Ve ) **الجَذاةُ**: ( **ع** ).

( Ve **جاذٍ** adam: kol açıklığı kısa olandır.

( Râgıb dedi: kol açıklığı toplanmış olandır; sanki eli bir **جَذْوَة**’dir.

**جاذِيَةٌ** kadın da böyledir; Leys, Sehm b. Hanzala için inşad etti:
Hilâfet, asla yalnızca
iki eli **جاذِي** olan, kökünden sökülmüşe mahsus olmadı.
Muradı: ikisinin kısa oluşudur; Ezherî de onu böyle inşad etti.

“Sıhâh”ta:
iki eli **جاذِي** olan, cimri.

( **والمِجْذاءُ**; **كَمِحْرابٍ**: bedevîlerin onunla oynadığı yuvarlak bir tahta), ve o (bir silahtır) onunla savaşılır; Sâgânî onu nakletti.

İbnü’l-Enbârî dedi: o, onunla vurulan bir çubuktur.

( Ve ) **المِجْذاءُ**: kuş için (gaga); Ebû’n-Necm bir devekuşunu vasfederek dedi:
Bir kere de **مِجْذائِهِ**’nin keskinliğiyle;
muradı: gagasıyla otun köklerini söküp çıkarmak.

( **وأَجْذَى الفَصِيلُ**: hörgücünde yağ taşıdı), o, Kisâî’den **مُجْذٍ**dir.

İbn Berrî dedi: şahidi Hansâ’nın sözü:
**يُجْذِينَ** yağlılık taşırlar, **يُجْذِينَ** kene taşımazlar.
Birincisi semizliktendir; ikincisi yapışıp tutunmadandır: denilir ki: kene deveye **جَذَا** etti: tutundu.

( Ve ) Ebû Amr dedi: ( **المُجْذَوْذِي** ev ve yükü bırakmayan kimsedir) ondan ayrılmaz; ve inşad etti:
Sen, yük üzerinde yerleşik bir **بمُجْذَوْذٍ** değil misin?
Öyleyse senin için, rızıklandırıldığın paydan başkası yoktur.
“Sıhâh”ta böyledir.

“Tehzîb”de: yük üzerinde sürekli; şiir Ebû’l-Garîb en-Nasrî’nindir.

Ona istidrâk edilenlerdendir:
**الجِذاءُ**; **ككِتابٍ** gibi: parmakların uçları üzerinde duran **جاذٍ**’ın cem‘idir; **نائِم** ve **نِيامٍ** gibi; Merrâr dedi:
Yabancı bir esir mi, yoksa onun toprağında bir emir mi?
Ve çevremde, hasımları **جِذَاءٌ** olan düşmanlar var.
Ve her kim bir şey üzerinde sabit kalırsa, muhakkak **جَذَا** etmiştir.

عleyh; **قالَ عَمْرُو بنُ جميلٍ الأَسدِيُّ**:
**لم يُبْقِ منها سَبَلُ الرَّذاذِ**
**غيرَ أَثافي مِرْجَلٍ** *!**جَوَاذٍ** *!**واجْذَوَى**، **كارْعَوَى**: **جَثَا**; **قالَ يزيدُ بنُ الحكَم**:
**نَدَاكَ عن المَوْلى ونَصْرُكَ عاتِمٌ**
**وأَنتَ لهُ بالظُّلْمِ والفُحْشِ** *!**مُجْذَوي** *!**واجْذَوْذَى** **اجْذِيذَاءً**: dikildi ve doğruldu; **نَقَلَه الأزْهرِيُّ**.

*!**وجَذا منْخَرَاهُ**: ikisi dikildi ve uzadı.

*!**وتَجَذَّيْتُ يومي أَجْمَعَ**: yani çalışıp didindim.

Ve **أَجْذَى الحَجَرَ**: onu kaldırdı; taş **مُجْذىً**dır; bundan **حدِيثُ ابنِ عباسٍ**: (bir kavme uğradı, **يُجْذونَ حجراً**) yani onu kaldırıyorlar ve yükseltiyorlar.

**قالَ أَبو عبيدٍ**: *!**الإجْذاءُ** taşın kaldırılmasıdır; onunla adamın şiddeti bilinsin diye. Denir ki: onlar bir taşı kaldırırlar *!**ويَتَجاذَوْنه**.

*!**والتَّجاذِي** taşın kaldırılmasında: **التَّجائِي** gibidir; hadis bununla rivayet edilmiştir: ve onlar bir taşı *!**يَتَجاذَوْنَ**; *!**وتَجاذَوْهُ** onu dörderli oldular ki onu kaldırsınlar; ve **قَوْلُ الراعي** sert bir dişi deveyi vasfederken:
**وبازِل كعَلاةِ القَيْنِ دَوْسَرَةٍ**
**لم** *!**يُجْذِ مِرْفَقُها في الدَّفِّ منْ زَوَرِ**
Murad etti: yanından, **زَوَر**dan dikilmiş olarak uzaklaşmadı; fakat yaratılışça (öyledir).

Ve bir adam *!**مُجْذَوذٍ**: zelil kılınmış; **عن الهَجَريِّ**.

**قالَ ابنُ سِيدَه**: sanki zilletinden yere yapışmıştır; **جَذَا القُرادُ في جنْبِ البَعيرِ**den, deve yanına yapıştığı zaman.

**وفي النوادِرِ**: bir yemek yedik *!**فجاذَى**

aramızda ve peş peşe geldi ve ardı ardına yaptı; yani bazımız bazımızın ardından öldürdü.

*!**والجَذا** fetha ile: ateşten **الجَذْوَةِ**nin fetha ile cemidir; o halde o, **الجذْوَةَ**nin üçlü oluşu gibi üçlüdür.

**وقالَ أَبو حنيفةً**: *!**الجِذَاةُ** kesra ile: bir bitkidir; onun cemi *!**جذى**dır; ve **لابنِ أَحْمر** için inşad etti:
**وَضَعْنَ بذِي الجَذاةِ فُضُولَ رَيْطٍ**
**لكَيْما يَحْتَذِينَ ويَرْتَدِينا**
**وقالَ ابنُ السِّكِّيت**: o, bitki için *!**الجذاءَةُ**dır; dedi ki: eğer ondan **الهاءَ**yı atarsan, maksur olur; **بالياءِ** ile yazılır; çünkü evveli meksurdur.

**وقالَ ابنُ بَرِّي**: *!**الجِذَى** kesra ile: bir bitki adı olan *!**جَذَاةٍ**nin cemidir; şair dedi ki:
**يَدَيْت على ابنِ حَسْحاسِ بنِ بَكْرٍ**
**بِأَسْفلِ ذِي** *!**الجَذَاةِ يَدَ الكَرِيمِ**
*!**والجاذِيَةُ**: doğurulduğunda gecikmeden **تَغْرِزَ** eden, yani sütü azalan dişi devedir.

*!**والجُذُوُّ**، **كسُمُوَ**: kol açıklığının kısalığıdır.

Ve ayrıca: dikilme ve doğrulmadır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَذَا
1 جَذَا ذ , (S, K,) aor. جَذُوَ , (TA,) inf. n. جَذْوٌ and جُذُوٌّ, (K,) It (a thing, TA) stood firmly; as also ↓ اجذى. (S, K.) You say also, جَذَا عَلَى شَىْءٍ He [or it, for instance, a stone of those (three in number) upon which a cooking-pot is places, as is implied in the S, (see جَاذٍ,)] remained firm upon a thing. (S.) And جَذَا القُرَادُ فِى جَنْبِ البَعِير The ticks stuck, and clave, to the side of the camel: (ISd, K, TA:) and جذا بِالجَمَلِ clung to the camel. (TA.) ― -b2- I. q. جَثًا [He sat upon his knees; &c.]; (AA, Fr, S, K;) as also ↓ اِجْذَوَى, [in form] like اِرْعَوَى; (TA;) except that جذا is more indicative of keeping to a place: (Kh, TA:) or he stood upon the extremities of his toes: (As, K:) accord. to Th, جُذُوٌّ is [the standing] upon the extremities of the toes; and جُثُوٌّ is [the sitting] upon the knees: (TA:) and accord. to IAar, ↓ جَاذٍ means [a man standing] upon his feet; and جَاثٍ, [one sitting] upon his knees. (S, TA.) Accord. to El-Hasan Ibn-'AbdAllah El-Kلtib El-Isbahلnee, جَذَا, inf. n. جُذُوٌّ, said of a bird, means He stood upon the extremities of his toes, and warbled, and went round in his warbling; which he does only when seeking the female: and said of a horse, it means he stood upon his toes; and in like manner when said of a man, whether for dancing or for some other purpose. (TA.) A poet says, (S,) namely, En-Noamلn Ibn-Nadleh, (TA,)
اـِذَا شِئْتُ غَنَّتْنِى دَهَاقِينُ قَرْيَةٍ
وَصَنَّاجَةٌ تَجْذُو عَلَى حَرْفِ مَنْسِمِ
[When I will, the husbandmen of a village sing to me, and a female player with the cymbals, standing upon the extremity of a toe]. (S, TA: but in the latter, عَلَى كُلِّ مَنْسِمِ [upon every toe].) ― -b3- Also, inf. n. جُذُوٌّ, He, or it, was, or became, erect, and straight; (TA;) and so ↓ اِجْذَوْذَى, inf. n. اِجْذِيذَآءٌ. (Az, TA.) See جَوَاذِ as applied to she-camels, in two places, voce جَاذٍ. ― -b4- It (a camel's hump) bore fat [so that it became elevated]. (K.) ― -b5- جَذَا مَنْخِرَاهُ His nostrils were, or became, raised and extended. (TA.) ― -b6- Er-Rل'ee, describing a strong, or sturdy, she-camel, says,
لَمْ يَجْذُ مِرْفَقُهَا فِى الدَّفِ مِنْ زَوَرِ
meaning Her elbow did not stand out far from the side by reason of [the distortion termed] زَوَر. (TA.)

اجذى
4 اجذى ذ : see 1, first sentence. ― -b2- Also He (a young camel) bore fat in his hump. (Ks, S, K.) El-Khansà says,
يُجْذِينَ نَيًّا وَلَا يجْذِينَ قِرْدَانَا
 They bear fat [in their humps], and have not ticks clinging to them. (IB, TA.) -A2- He lifted a stone, (AA, S, TA,) in order that he might know thereby his strength. (TA.) One says, ↓ هُمْ يُجْذُونَ حَجَرًا وَيَتَجَاذَوْنَهُ [They lift a stone, in order to prove their strength, and vie, one with another, in lifting it, for that purpose]. (TA.) ↓ تَجَاذٍ, in the lifting of a stone, is like تَجَاث: (S, TA:) تَجَاذَوْا meaning تَرَابَعُوا لِيَرْفَعُوهُ [They vied, one with another, to lift the stone, for trial of strength]. (TA.) ― -b2- اجذى طَرْفَهُ [in the CK, erroneously, طَرَفَهُ,] He raised his eye, or sight, and cast it before him. (K, TA.)

6 تَجَاْذَوَ see 4, in two places.

اِجْذَوَى
9 اِجْذَوَى ذ : see 1.

اِجْذَوْذَى
12 اِجْذَوْذَى ذ : see 1.

جِذْوَةٌ
جِذْوَةٌ ذ and جُذْوَةٌ and جَذْوَةٌ (S, Msb, K) [A brand, or fire-brand;] i. q. جِذْمَةٌ, (AO, S, K,) i. e. a thick piece of wood, having fire at the end of it or not: (AO, S, in explanation of the first:) or a thick piece of fire-wood, not flaming: (AO, TA, in explanation of جِذْوَةٌ مِنَ النَّارِ:) or a thick stick, one end of which is a live coal: (Aboo-Sa'eed, TA:) or a thick stick upon which fire is taken [by kindling one end]: (ISk, TA:) and a piece (قَبْسَةٌ, K, or قِطْعَةٌ, Har p. 471) of fire: (K, Har:) or a portion of fire-wood that remains after flaming: (Er-Rلghib, TA:) and a live coal: (S, K:) or a flaming live coal: (Msb:) or جِذْوَةٌ مِنَ النَّارِ means a piece of live coal; so in the language of all the Arabs: (Mujلhid, S, TA:) pl. [of the first] جِذًى and [of the second] جُذًى (S, Msb, K) and (of the third, TA) جَذًى (Msb, TA, and so in a copy of the S) and جِذَآءٌ, (AAF, K,) which is held by ISd to be a pl. of the third. (TA.)

جُذَآءٌ
جُذَآءٌ ذ : see جُدَآءٌ, in art. جدى.

جَاذٍ
جَاذٍ ذ [part. n. of 1; fem. جَاذِيَةٌ: pl. masc. جِذَآءٌ; pl. fem. جَاذِيَاتٌ and جَوَاذٍ]. A rلjiz says, (S,) namely, 'Amr Ibn-Jebel-El-Asadee, (TA,)
لَمْ يُبْقِ مِنْهَا سَبَلُ الرَّذَاذِ
غَيْرَ أَثَافِى مِرْجَلٍ جَوَاذِى
i. e. [The continual fine rain left not thereof save the three stones that were the supports of a cooking-pot] remaining firm. (S, TA.) ― -b2- I. q. جَاثٍ [Sitting upon his knees; &c.]: (Fr, TA:) or sitting upon his heels, with his feet upright, [resting] upon the extremities of his toes: (S:) or standing upon the extremities of the toes: (AA, S:) see also 1: pl. [masc.] جَذَآءٌ. (S) Aboo-Duwلd describes mares as جَاذِيَاتٌ عَلَى السَّنَابِكِ, i. e. Standing upon the toes. (AA, S, * TA.) ― -b3- جَوَاذٍ, (K,) applied to she-camels, (TA,) means That bear themselves erect (↓ تَجْذُو) in their course, or pace, as though they lifted their feet clear from the ground; (K, TA;) on the authority of Aboo-Leylà: (TA:) [the last words of the explanation in the K are كَأَنَّهَا تَقْلَعُ: in the TA, كانها تقلع السَّيْرَ: I suppose that السَّيْرَ is for فِى السَّيْرِ; and that the pret. of the aor. here used is قَلِعَ; for قَلِعٌ, which is of the regular form of a part. n. of such a verb as قَلِعَ, means “ raising the feet clear from the ground in walking &c.: ” but in one copy of the K, I find تُقَلّعُ: and another reading in some work seems to be تُقْلِعُ; for] ISd says, I know not جَذَا with the meaning of أَسْرَعَ nor of أَقْلَعَ: and As says that جَوَاذٍ means quick, or swift, camels, that do not stretch themselves forth in their course, or pace, but bear themselves erect (وَيَنْتَصِبْنَ ↓ يَجْذُونَ). (TA.)

مُجْذٍ
مُجْذٍ ذ [act. part. n. of 4]. مِثْلُ الأَرْزَةِ المُجْذِيَةِ عَلَى الأَرْضِ, (S,) or كَالأَرْزَةِ المجذية على وَجْهِ الارض, (TA,) occurring in a trad., (S, TA,) describing the unbeliever, (TA,) means [Like the pine-tree] that is firm (S, TA) and erect [upon the ground]. (TA.)

مُجْذَوْذٍ
مُجْذَوْذٍ ذ [in the CK, erroneously, المَجْذُوْذِىُّ,] Keeping constantly to the dwelling, or to the camel's saddle and the dwelling, (الرَّحْل and المَنْزِل, AA, S, K,) not quitting it: (AA, S:) like مُجْذَوْذٍ عَلَى الرَّحْلِ. (AA, S) ― -b2- And A man who lowers, or abases, himself; (El-Hejeree, ISd, TA;) as though he clave to the ground by reason of his abjectness; from جَذَا القُرَادُ فِى جَنْبِ البَعِيرِ [q. v.]. (ISd, TA.)

##### Türkçe

جَذَا
1 **جَذَا** **ذ** , (S, K,) muzârîsi **جَذُوَ** , (TA,) mastarı **جَذْوٌ** ve **جُذُوٌّ**, (K,) O (bir şey, TA) sağlamca durdu; ve bunun gibi ↓ **اجذى**. (S, K.) Yine dersin ki, **جَذَا عَلَى شَىْءٍ** O [yahut o, meselâ, üzerine tencere konulan (üç tane olmak üzere) taşlardan bir taş, S’de ima edildiği üzere, (bk. **جَاذٍ**,)] bir şey üzerinde sağlam kaldı. (S.) Ve **جَذَا القُرَادُ فِى جَنْبِ البَعِير** Keneler devenin yanına yapıştı ve tutundu: (ISd, K, TA:) ve **جذا بِالجَمَلِ** deveye yapıştı. (TA.) ― -b2- I. **جَثًا** [Dizleri üzerine oturdu; vb.] demektir; (AA, Fr, S, K;) ve bunun gibi ↓ **اِجْذَوَى**, [şekilce] **اِرْعَوَى** gibi; (TA;) ancak **جذا** bir yerde kalmaya daha çok delâlet edicidir: (Kh, TA:) yahut ayak parmaklarının uçları üzerinde durdu: (As, K:) Th’ye göre, **جُذُوٌّ** ayak parmaklarının uçları üzerinde [durma]dır; ve **جُثُوٌّ** dizler üzerinde [oturma]dır: (TA:) ve IAar’a göre, ↓ **جَاذٍ** ayakları üzerinde [duran adam] demektir; ve **جَاثٍ**, dizleri üzerinde [oturan]. (S, TA.) El-Hasan Ibn-'AbdAllah El-Kلtib El-Isbahلnee’ye göre, **جَذَا**, mastarı **جُذُوٌّ**, bir kuş hakkında söylendiğinde, Ayak parmaklarının uçları üzerinde durdu, ve ötüşle nağme yaptı, ve nağmesinde dönüp dolaştı; bunu ancak dişiyi aradığında yapar: ve bir at hakkında söylendiğinde, parmakları üzerinde durdu demektir; ve aynı şekilde bir adam hakkında söylendiğinde de, ister dans için ister başka bir maksat için. (TA.) Bir şair der ki, (S,) yani, En-Noamلn Ibn-Nadleh, (TA,)
اـِذَا شِئْتُ غَنَّتْنِى دَهَاقِينُ قَرْيَةٍ
وَصَنَّاجَةٌ تَجْذُو عَلَى حَرْفِ مَنْسِمِ
[Ne zaman istersem, bir köyün çiftçileri bana şarkı söyler, ve bir zilli çalgıcı kadın, bir parmağın ucunda durarak]. (S, TA: fakat ikincisinde, **عَلَى كُلِّ مَنْسِمِ** [her parmak üzerinde].) ― -b3- Yine, mastarı **جُذُوٌّ**, O, yahut o, dik ve doğru oldu; (TA;) ve bunun gibi ↓ **اِجْذَوْذَى**, mastarı **اِجْذِيذَآءٌ**. (Az, TA.) Dişi develere uygulanmış olarak **جَوَاذِ**’e bak; iki yerde, **جَاذٍ** maddesinde. ― -b4- O (devenin hörgücü) yağ taşıdı [öyle ki yükseldi]. (K.) ― -b5- **جَذَا مَنْخِرَاهُ** Onun burun delikleri yükseldi ve uzadı. (TA.) ― -b6- Er-Rل'ee, güçlü yahut dayanıklı bir dişi deveyi tasvir ederek der ki,
لَمْ يَجْذُ مِرْفَقُهَا فِى الدَّفِ مِنْ زَوَرِ
yani: Onun dirseği, **زَوَر** diye adlandırılan [çarpıklık] sebebiyle yandan çok dışarı çıkmadı. (TA.)

اجذى
4 **اجذى** **ذ** : bk. 1, ilk cümle. ― -b2- Yine O (genç deve) hörgücünde yağ taşıdı. (Ks, S, K.) El-Khansà der ki,
يُجْذِينَ نَيًّا وَلَا يجْذِينَ قِرْدَانَا
Onlar [hörgüçlerinde] yağ taşırlar, ve onlara yapışan keneler yoktur. (IB, TA.) -A2- O bir taşı kaldırdı, (AA, S, TA,) bununla gücünü bilmek için. (TA.) Denir ki, ↓ **هُمْ يُجْذُونَ حَجَرًا وَيَتَجَاذَوْنَهُ** [Onlar bir taşı kaldırırlar, güçlerini ispat için, ve bu maksatla onu kaldırmada birbirleriyle yarışırlar]. (TA.) ↓ **تَجَاذٍ**, taş kaldırmada, **تَجَاث** gibidir: (S, TA:) **تَجَاذَوْا** demek **تَرَابَعُوا لِيَرْفَعُوهُ** [Güç denemesi için taşı kaldırmak üzere birbirleriyle yarıştılar] demektir. (TA.) ― -b2- **اجذى طَرْفَهُ** [CK’de hatalı olarak, **طَرَفَهُ**,] O gözünü yahut bakışını kaldırdı ve onu önüne attı. (K, TA.)

6 **تَجَاْذَوَ** bk. 4, iki yerde.

اِجْذَوَى
9 **اِجْذَوَى** **ذ** : bk. 1.

اِجْذَوْذَى
12 **اِجْذَوْذَى** **ذ** : bk. 1.

جِذْوَةٌ
**جِذْوَةٌ** **ذ** ve **جُذْوَةٌ** ve **جَذْوَةٌ** (S, Msb, K) [Bir kor, yahut ateş parçası;] **جِذْمَةٌ** ile eş anlamlıdır, (AO, S, K,) yani ucu ateşli olsun olmasın kalın bir odun parçası: (AO, S, birincinin açıklamasında:) yahut alevlenmeyen kalın bir yakacak parçası: (AO, TA, **جِذْوَةٌ مِنَ النَّارِ**’ın açıklamasında:) yahut bir ucu kor olan kalın bir çubuk: (Aboo-Sa'eed, TA:) yahut üzerinde ateş alınan kalın bir çubuk [bir ucu tutuşturularak]: (ISk, TA:) ve ateşten bir parça (**قَبْسَةٌ**, K, yahut **قِطْعَةٌ**, Har s. 471): (K, Har:) yahut alevlendikten sonra kalan yakacak kısmı: (Er-Rلghib, TA:) ve bir kor: (S, K:) yahut alevli bir kor: (Msb:) yahut **جِذْوَةٌ مِنَ النَّارِ** bir kor parçası demektir; bütün Arapların dilinde böyledir: (Mujلhid, S, TA:) çoğulu [birincinin] **جِذًى** ve [ikincinin] **جُذًى** (S, Msb, K) ve (üçüncünün, TA) **جَذًى** (Msb, TA, ve S’nin bir nüshasında da böyle) ve **جِذَآءٌ**, (AAF, K,) ki ISd bunu üçüncünün çoğulu sayar. (TA.)

جُذَآءٌ
**جُذَآءٌ** **ذ** : bk. **جُدَآءٌ**, **جدى** maddesinde.

جَاذٍ
**جَاذٍ** **ذ** [1’in ism-i fâili; müennesi **جَاذِيَةٌ**: müzekker çoğulu **جِذَآءٌ**; müennes çoğulu **جَاذِيَاتٌ** ve **جَوَاذٍ**]. Bir recez şairi der ki, (S,) yani, 'Amr Ibn-Jebel-El-Asadee, (TA,)
لَمْ يُبْقِ مِنْهَا سَبَلُ الرَّذَاذِ
غَيْرَ أَثَافِى مِرْجَلٍ جَوَاذِى
yani: [Sürekli ince yağmur, ondan, tencerenin dayanakları olan üç taştan başka bir şey bırakmadı] sağlam kalan. (S, TA.) ― -b2- **جَاثٍ** [Dizleri üzerinde oturan; vb.] demektir: (Fr, TA:) yahut topukları üzerinde oturan, ayakları dik, [dayanmış olarak] ayak parmaklarının uçları üzerinde: (S:) yahut ayak parmaklarının uçları üzerinde duran: (AA, S:) ayrıca bk. 1: çoğulu [müzekker] **جَذَآءٌ**. (S) Aboo-Duwلd kısrakları **جَاذِيَاتٌ عَلَى السَّنَابِكِ** diye tasvir eder, yani Parmaklar üzerinde duranlar. (AA, S, * TA.) ― -b3- **جَوَاذٍ**, (K,) dişi develere uygulanınca, (TA,) Aboo-Leylà rivayetine göre, (TA:) yürüyüşlerinde yahut adımlarında kendilerini dik tutanlar (↓ **تَجْذُو**), sanki ayaklarını yerden tamamen kaldırıyorlarmış gibi: (K, TA;) [K’de açıklamanın son sözleri **كَأَنَّهَا تَقْلَعُ**’dır: TA’da, **كانها تقلع السَّيْرَ**: ben **السَّيْرَ**’in **فِى السَّيْرِ** yerine olduğunu; ve burada kullanılan muzârînin mâzisinin **قَلِعَ** olduğunu sanıyorum; zira **قَلِعٌ**, **قَلِعَ** gibi bir fiilin ism-i fâilinin düzenli kalıbındandır, “yürürken vb. ayakları yerden tamamen kaldıran” demektir: fakat K’nin bir nüshasında **تُقَلّعُ** buluyorum: ve bazı eserde başka bir okunuş **تُقْلِعُ** gibi görünür; zira] ISd der ki, **جَذَا**’yı **أَسْرَعَ** yahut **أَقْلَعَ** mânasında bilmiyorum: ve As der ki, **جَوَاذٍ** hızlı yahut çevik develer demektir; yürüyüşlerinde yahut adımlarında kendilerini uzatmazlar, bilakis kendilerini dik tutarlar (ve dikleşirler ↓ **يَجْذُونَ**). (TA.)

مُجْذٍ
**مُجْذٍ** **ذ** [4’ün ism-i fâili]. **مِثْلُ الأَرْزَةِ المُجْذِيَةِ عَلَى الأَرْضِ**, (S,) yahut **كَالأَرْزَةِ المجذية على وَجْهِ الارض**, (TA,) bir hadiste geçen, (S, TA,) kâfiri tasvir eden, (TA,) [Çam ağacı gibi] yerde sağlam (S, TA) ve dik [olan] demektir. (TA.)

مُجْذَوْذٍ
**مُجْذَوْذٍ** **ذ** [CK’de hatalı olarak, **المَجْذُوْذِىُّ**,] meskende, yahut devenin semeri ile meskende, (**الرَّحْل** ve **المَنْزِل**, AA, S, K,) sürekli kalan, ondan ayrılmayan: (AA, S:) **مُجْذَوْذٍ عَلَى الرَّحْلِ** gibidir. (AA, S) ― -b2- Ve kendini alçaltan yahut aşağılayan bir adam; (El-Hejeree, ISd, TA;) sanki zilleti sebebiyle yere yapışmış gibi; **جَذَا القُرَادُ فِى جَنْبِ البَعِيرِ**’den [bk.]. (ISd, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَذا
جَذا U ( n. ac. جَذْو 1 ,  جُذُوّ 27 ),
a.  Was firm, steady, upright.

b.  [ Fī or Bi ], Clung, held fast to.

أَجْذَوَ
أَجْذَوَ IV ,
a.  see I (a) .

b.  Raised, lifted up.

جَُِذْوَة
جَُِذْوَة [ جَذْوَة 1t ,  جِذْوَة 2t ,  3t ], ( pl. جِذًى [ 7 ] ,

جُذًى
جُذًى [ 9 ] ,  جِذَآء [ 23 ] ),
a.  Firebrand, log.

b.  Live coal, ember.

جَذَاة
جَذَاة [ 1tA ] ,  جِذْيَة [ 2tI ] , ( pl.

جِذآء
جِذآء [ 23 ] ),
a.  Root.

##### Türkçe

جَذا
**جَذا** U (n. ac. **جَذْو** 1, **جُذُوّ** 27),
a. Sağlam, sebatkâr, dik idi.

b. [Fī veya Bi], -e yapıştı, -e sıkıca tutundu.

أَجْذَوَ
**أَجْذَوَ** IV,
a. I (a)’ya bak.

b. Yükseltti, yukarı kaldırdı.

جَُِذْوَة
**جَُِذْوَة** [**جَذْوَة** 1t, **جِذْوَة** 2t, 3t], (çoğ. **جِذًى** [7],

جُذًى
**جُذًى** [9], **جِذَآء** [23]),
a. Ateş parçası, kütük.

b. Kızgın kömür, kor.

جَذَاة
**جَذَاة** [1tA], **جِذْيَة** [2tI], (çoğ.

جِذآء
**جِذآء** [23]),
a. Kök.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جذو
جَذَا - يَجْذُو - جَذْوَة

جَذَا - يَجْذُو + الكائن: يتفرع على شكل فرع كبير مستقيم: يتفرع عن أصل ثم ينتصب ويستقيم ويغلظ ويُكَوِّن عوداً أو فرعاً أو جذعاً رئيسياً من الشجر
جَذْوَة: على وزن "فـَعـْلـَة ": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " جَذَا - يَجْذُو ": عمود خشب: القضيب المستقيم المنتصب من الخشب: العود الغليظ المستقيم الطويل المنتصب من الشجر
﴿لعلي آتيكم منها بخبر أو جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لعلكم تصطلون﴾: آتيكم بعود غليظ من النار: والتقدير: آتيكم بعود غليظ يحترق في طرفه نار لعلكم تصطلون
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التفرع والتغصن والتشعب إلى تفرعات وتشعبات عن الأصل، مرتبة بحسب كِبَر الفرع عن الأصل" وهي:
فَرَعَ - يَفْرَعُ، شَعَبَ - يَشْعَبُ، جَذَا - يَجْذُو، شَطَأَ - يَشْطَأُ، فَنَّ - يَفُنُّ، شَجِرَ - يَشْجَرُ
جذوة
 	﴿فلما قضى موسى الأجل وسار بأهله آنس من جانب الطور نارا قال لأهله امكثوا إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بخبر أو جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لعلكم تصطلون (29) فلما أتاها نودي من شاطئ الوادي الأيمن في البقعة المباركة من الشجرة أن يا موسى إني أنا الله رب العالمين (30)﴾ القصص
مختارالصحاح
● [جذا] ج ذ ا: الجُّذْوةُ الجمرة بفتح الجيم وضمها وكسرها والجمع جِذّى و جُذّى و جَذّى قال مجاهد في قوله تعالى ﴿أو جذوة من النار﴾ أي قطعة من الجمر قال وهي بلغة جميع العرب وقال أبو عبيدة الجِذْوةُ القطعة الغليظة من الخشب كان في طرفها نار أو لم يكن وفي الحديث ﴿مثل الأرزة المُجْذِبِةً على الأرض﴾ أي الثابتة
معجم الفرائد القرآنية
ج  ذ  و
" جَذْوَةٍ " في قوله تعالى " فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَاراً قَالَ لأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَاراً لَعَلِّـي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ " (29) القصص .
الجَذْوَة : هي القطعة من الخشب بعد اشتعال النار فيها، أي الجمرة .
الراغب
جذو
- الجذوة والجذوة: الذي يبقى من الحطب بعد الالتهاب، والجمع: جذى. قال عز وجل: }أو جذوة من النار{ [القصص/29]، قال الخليل: يقال: جذا يجذو، نحو: جثا يجثو (انظر: العين 6/171)، إلا أن جذا أدل على اللزوم. ويقال: جذا القراد في جنب البعير: إذا شد التزامه به، وأجذت الشجرة: صارت ذات جذوة, وفي الحديث: (كمثل الأرزة المجذية) (الحديث: (ومثل المنافق مثل الأرزة المجذية على الأرض حتى يكون انجعافها مرة). والحديث متفق عليه. راجع: فتح الباري 10/103؛ ومسلم (2810) ؛ ومسند أحمد 3/454؛ وشرح السنة 5/248. والمجذية: الثابتة. ).
ورجل جاذ: مجموع الباع، كأن يديه جذوة وامرأة جاذية.
ملخص اللسان
1.    أَجْذَى   الشيءُ يُجْذي وجَذَا يَجْذُو جُذُوّاً إذا انتصب واستقام،
2.    والجِذَاءُ: أُصولُ الشجر العظامُ العادِيَّةُ التي بَلِيَ  أَعلاها وبَقِيَ أَسفلُها؛
3.    الجَذْوة عود غليظ يكون أَحدُ رأْسَيْه جَمْرةً والشهابُ دونها في الدقة.
4.    والجِذْوَة والجَذْوة والجُذوة: القَبَسة من النار،
5.    والجِذْوَة والجَذْوة والجُذوة: هي الجَمْرة،
6.     جِذْوَةٍ :النار؛
7.    جَذْوة من النار أَي قطعة من الجمر،
8.    جَذا الشيءُ يَجْذُو جذْواً ، الجَاذِي المُقْعِي منتصب   القدمين وهو على أَطراف أَصابعه؛
9.     الجُذُوُّ على أَطرف الأَصابع والجُثُوُّ على الرُّكَب.
10.                       والمُجْذِيَة: الثابتة على   الأَرض.
11.                       والمُجْذَوْذي: الذي يلازم الرحل والمنزل لا يفارقه؛
12.                       وقد جَذَا منخراه وشَخَصَت عَيْناه فعَرَفْنا منه الموت، أَي انْتَصبَ وامتَدَّ.
13.                       وتَجَذَّيْتُ   يومي أَجمعَ أَي دَأَبْتُ.
14.                       وأَجْذَى الحجرَ: أَشاله،
15.                       مَرَّ بقومٍ   يُجْذُونَ حجَراً أَي يُشِيلونه ويرفعونه،
16.                       الإجْذاءُ إشالة الحجر لتُعرف به شدَّةُ الرجل،
17.                       وأَجْذَى طرْفَه: نصَبَه ورمى به أَمامه؛
18.                       وتَجاذَوْهُ: ترابَعوه ليَرْفَعوه.
19.                       وجَذَا القُرادُ في جَنْب البعير جُذُوّاً: لَصِق به ولزمه.
20.                       ورجل مُجْذَوْذٍ: مُتَذلِّل؛
21.                       ومِجْذاء الطائر: مِنْقارُه؛
22.                        وأَجْذَيْتُِ عنه أَي منَعْته؛
23.                       الجَوَاذي السِّراعُ اللَّواتي لا يَنْبَسِطن من   سُرْعتهن.
24.                       والجاذِيَةُ: الناقة التي لا تلبث إذا نُتجت أَن تَغْرِزَ أَي يقِلَّ   لبنُها.
لسان العرب
● -    جذا: جَذا الشيءُ يَجْذُو جذْواً وجُذُوّاً وأَجْذَى، لغتان كلاهما: ثبت   قائماً، وقيل: الجَاذِي كالجَاثي. الجوهري: الجَاذِي المُقْعِي منتصب   القدمين وهو على أَطراف أَصابعه؛ قال النعمان بن نَضْلة العدويّ وكان عمر،   رضي الله عنه، استعمله على مَيْسان:   فَمنْ مُبْلغُ الحَسْناءِ أَنَّ خلِيلَها،   بِمَيْسانَ، يُسْقَى في قِلال وحَنْتَمِ؟   إذا شِئْتُ غَنَّتْني دَهاقِينُ قَرْيةٍ،   وصَنَّاجةٌ تَجْذُو على كلّ مَنْسِم   فإنْ كنت نَدْماني فبالأَكْبَر اسْقِني،   ولا تَسْقِنِي بالأَصْفَرِ المُتَثَلِّمِ   لعلَّ أَميرَ المؤمنينَ يسوءُهُ   تَنادُمُنا في الجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ   فلما سمع عمر ذلك قال: إي والله يسوءني وأَعزلك ويروى:   وصنَّاجة تجذو على حَرْفِ مَنسِم   وقال ثعلب: الجُذُوُّ على أَطرف الأَصابع والجُثُوُّ على الرُّكَب. قال   ابن الأَعرابي: الجَاذِي على قدميه، والجاثي على ركبتيه، وأَما الفراء   فإنه جعلهما واحداً. الأَصمعي: جثَوْت وجَذَوْت وهو القيام على أَطراف   الأَصابع، وقيل: الجاذي القائم على أَطراف الأَصابع؛ وقال أَبو دواد يصف   الخيل:   جاذِيات على السَّنَابِكِ قد أَنْـ   ـحَلَهُنَّ الإسْراجُ والإلْجَامُ   والجمع جِذاءٌ مثل نائِم ونِيام؛ قال المَرَّار:   أَعَانٍ غَرِيبٌ أَم أَمِيرٌ بأَرْضها،   وحَوْلِيَ أَعْدَاءٌ جِذاءٌ خُصُومُها؟   وقال أَبو عمرو: جَذَا وجَثَا لغتان، وأَجْذَى وجَذَا بمعنى إذا ثبت   قائماً. وكل من ثبت على شيء فقد جَذَا عليه؛ قال عمرو بن جميل الأَسدي:   لم يُبْقِ منها سَبَلُ الرَّذاذِ   غيرَ أَثافي مِرْجَلٍ جَوَاذِ   وفي حديث ابن عباس: فجَذَا على ركبتيه أَي جَثا. قال ابن الأَثير: إلا   أَنه بالذال أَدلُّ على اللزوم والثبوت منه بالثاء. قال ابن بري: ويقال   جَذَا مثل جَثا، واجْذَوَى مثل ارْعَوَى فهو مُجْذَوٍ؛ قال يزيد بن   الحَكَم:نَدَاكَ عن المَوْلى ونَصْرُكَ عاتِمٌ،   وأَنتَ لهُ بالظُّلْمِ والفُحْشِ مُجْذَوي   قال ابن جني: ليست الثاء بدلاً من الذال بل هما لغتان. وفي حديث النبي،   صلى الله عليه وسلم: مَثَلُ المؤمن كالخامَةِ من الزرع تُفَيِّئُها   الريحُ مرة هناك ومرة هنا، ومثَلُ الكافر كالأَرْزَة المُجْذِيَةِ على وجه   الأَرض حتى يكونَ انْجِعافُها بمَرَّةٍ، أَي الثابتة المُنْتَصِبة؛ يقال:   جَذَتْ تَجْذو وأَجْذَتْ تُجْذي، والخامَةُ من الزرع: الطاقة منه،   وتُفَيِّئُها: تَجِيءُ بها وتَذْهب، والأَرْزَةُ: شجرة الصَّنَوْبر، وقيل: هو   العَرْعَر، والانْجِعافُ: الانْقِلاعُ والسقوطُ، والمُجْذِيَة: الثابتة على   الأَرض. قال الأَزهري: الإجْذاء في هذا الحديث لازم، يقال: أَجْذَى   الشيءُ يُجْذي وجَذَا يَجْذُو جُذُوّاً إذا انتصب واستقام، واجْذَوْذَى   اجْذِيذاءً مثله. والمُجْذَوْذي: الذي يلازم الرحل والمنزل لا يفارقه؛ وأَنشد   لأَبي الغريب النصْري:   أَلسْتَ بمُجْذَوذٍ على الرَّحْلِ دائِبٍ؟   فما لَكَ، إلا ما رُزِقْتَ، نَصيبُ   وفي حديث فَضالة: دخلتُ على عبد الملك بن مَرْوان وقد جَذَا منخراه   وشَخَصَت عَيْناه فعَرَفْنا منه الموت، أَي انْتَصبَ وامتَدَّ. وتَجَذَّيْتُ   يومي أَجمعَ أَي دَأَبْتُ.   وأَجْذَى الحجرَ: أَشاله، والحجَرُ مُجْذىً. والتَّجاذي في إشالةِ   الحجر: مثل التَّجاثي. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنه: مَرَّ بقومٍ   يُجْذُونَ حجَراً أَي يُشِيلونه ويرفعونه، ويروى: وهُمْ يتَجاذَوْنَ مِهْراساً؛   المِهْراس: الحجر العظيم الذي يُمْتَحَن برفعه قُوَّةُ الرجل. وفي حديث   ابن عباس: مَرَّ بقومٍ يتَجاذَبُون حجَراً، ويروى يُجْذُون؛ قال أَبو عبيد:   الإجْذاءُ إشالة الحجر لتُعرف به شدَّةُ الرجل، يقال: هم يُجْذُون حجراً   ويتَجاذَوْنه. أَبو عبيد: الإجْذاء في حديث ابن عباس واقع؛ وأَما قول   الراعي يصف ناقة صُلْبة:   وبازِل كعَلاةِ القَيْنِ دَوْسَرَةٍ،   لم يُجْذِ مِرْفَقُها في الدَّفِّ منْ زَوَرِ   فإنه أَراد لم يتباعد من جنبه منتصباً من زَوَرٍ ولكن خِلْقةً. وأَجْذَى   طرْفَه: نصَبَه ورمى به أَمامه؛ قال أَبو كبير الهذلي:   صَدْيان أَجْذَى الطَّرْفَ في مَلْمومة،   لوْنُ السَّحابِ بها كَلَوْنِ الأَعْبَل   وتَجاذَوْهُ: ترابَعوه ليَرْفَعوه. وجَذَا القُرادُ في جَنْب البعير   جُذُوّاً: لَصِق به ولزمه. ورجل مُجْذَوْذٍ: مُتَذلِّل؛ عن الهَجَريِّ. قال   ابن سيده: وإذا صحَّت اللفظة فهو عندي من هذا كأَنه لَصِقَ بالأَرض   لِذُلِّه.   ومِجْذاء الطائر: مِنْقارُه؛ وقول أَبي النجم يصف ظليماً:   ومَرَّة بالحَدِّ مِنْ مِجْذائِهِ   (* قوله «ومرة بالحد إلخ» عجزه كما في التكملة:   عن ذبح التلع وعنصلائه   وذبح كصرد، والتلع بفتح فسكون، وعنصلائه بضم العين والصاد).   قال: المِجْذاءُ مِنقارُه، وأَراد أَنه ينزع أُصول الحشيش بمنقاره؛ قال   ابن الأَنباري، المِجْذاءُ عُودٌ يُضرب به؛ قال الراجز:   ومَهْمَهٍ للركب ذي انْجِياذِ،   وذي تَبارِيحَ وذي اجْلِوَّاذِ   (* قوله «ومهمه إلخ» هكذا في الأصل وانظر الشاهد فيه).   ليس بذِي عِدٍّ ولا إخَاذِ،   غَلَّسْتُ قبل الأَعْقَدِ الشَّمّاذِ   قال: لا أَدري انجياذ أَم انجباذ. وفي النوادر: أَكلنا طعاماً فجاذَى   بينَنا ووالى وتابَع أَي قَتَلَ بعْضَنا على إثْر بعضٍ. ويقال: جَذَيْتُه   عنه وأَجْذَيْتُِ عنه أَي منَعْته؛ وقول ذي الرمة يصف جمالاً:   على كلِّ مَوَّارٍ أَفانينُ سَيْرِه،   شُؤُوٌّ لأَبْواعِ الجَواذي الرَّواتِكِ   قيل في تفسيره: الجَوَاذي السِّراعُ اللَّواتي لا يَنْبَسِطن من   سُرْعتهن. وقال أَبو ليلى: الجَواذي التي تَجْذُو في سيرها كأَنها تَقْلَع   السيرَ؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف جَذَا أَسرع ولا جَذَا أَقْلَع. وقال   الأَصمعي: الجَواذي الإبلُ السِّراع اللاتي لا ينبسطن في سيرهن ولكن يَجْذُون   ويَنْتَصِبْنَ. والجِذْوَة والجَذْوة والجُذوة: القَبَسة من النار، وقيل:   هي الجَمْرة، والجمع جِذاً وجُذاً، وحكى الفارسي جِذاءٌ، ممدودة، وهو عنده   جمع جَذْوَة فيُطابقُ الجمعَ الغالِبَ على هذا النوع من الآحاد. أَبو   عبيد في قوله عز وجل: أَو جِذْوَةٍ من النار؛ الجِذْوة مثل الجِذْمَةِ وهي   القطعة الغليظة من الخشب ليس فيها لهب. وفي الصحاح: كأنَّ فيها ناراً ولم   يكن. وقال مجاهد: أَو جَذْوة من النار أَي قطعة من الجمر، قال: وهي بلغة   جميع العرب. وقال أَبو سعيد: الجَذْوة عود غليظ يكون أَحدُ رأْسَيْه   جَمْرةً والشهابُ دونها في الدقة. قال: والشُّعْلة ما كان في سراج أو في   فتيلة. ابن السكيت: جِذْوَة من النار وجِذًى وهو العود الغليظ يؤخذ فيه   نار.ويقال لأَصل الشجرة: جِذْيَة وجَذَاة. الأَصمعي: جِذْمُ كل شيء وجِذْيُه   أَصله. والجِذَاءُ: أُصولُ الشجر العظامُ العادِيَّةُ التي بَلِيَ   أَعلاها وبَقِيَ أَسفلُها؛ قال تميم بن مُقْبل:   باتَتْ حَوَاطِبُ ليْلى يَلْتَمِسْنَ لها   جَزْلَ الجِذَا غَيرَ خَوَّارٍ ولا دَعِرِ   واحدته جَذَاةٌ؛ قال ابن سيده: قال أَبو حنيفة ليس هذا بمعروف وقد وهم   أَبو حنيفة لأَن ابن مقبل قد أَثبته وهُوَ مَنْ هُوَ. وقال مرَّة:   الجَذَاةُ من النبت لم أَسمع لها بتَحْلِيَةٍ، قال: وجمعها جِذَاءٌ؛ وأَنشد لابن   أَحمر:   وَضَعْنَ بذي الجَذاةِ فُضُولَ رَيْطٍ،   لِكَيْما يَخْتَدِرْنَ ويَرْتَدِينا   ويروى: لكيما يَجْتَذِينَ. ابن السكيت: ونبت يقال له الجَذَاةُ، يقال:   هذه جَذاة كما ترى، قال: فإن أَلقيت منها الهاء فهو مقصور يكتب بالياء   لأَن أَوله مكسور. والحجى: العقل، يكتب بالياء لأَن أَوله مكسور. واللِّثَى:   جمع لِثَةٍ، يكتب بالياء. قال: والقِضَة تجمع القِضِين والقِضُون، وإذا   جمعته على مثال البُرَى قلت القُضَى. قال ابن بري: والجِذَاءُ، بالكسر،   جمع جَذَاةٍ اسم بنت؛ قال الشاعر:   يَدَيْت على ابنِ حَسْحاسِ بنِ وَهْبٍ،   بأَسفلِ ذِي الجَذَاةِ، يَدَ الكَرِيمِ   رأَيت في بعض حواشي نسخة من نسخ أَمالي ابن بري بخط بعض الفضلاء قال:   هذا الشاعر عامر بن مؤاله   (* قوله «ابن مؤاله إلخ» هكذا في الأصل)، واسمه   معقل، وحَسْحاس هو حَسْحاس بن وهْبِ ابنِ أَعْيا بن طَرِيف الأَسَدِي.   والجاذِيَةُ: الناقة التي لا تلبث إذا نُتجت أَن تَغْرِزَ أَي يقِلَّ   لبنُها. الليث: رجل جاذٍ وامرأَة جاذِيَة بَيِّنُ الجُذُوِّ وهو قصير الباع؛   وأَنشد لسهم بن حنظلة أَحد بني ضُبَيْعة بن غنيّ بن أَعْصُر:   إنّ الخِلافةَ لم تكنْ مَقصورة،   أَبَداً، على جاذِي اليَدَيْنِ مُجَذَّرِ   يريد: قصيرهما، وفي الصحاح: مُبَخَّل. الكسائي: إذا حمل ولد الناقة في   سنامه شحماً قيل أَجْذَى، فهو مُجْذٍ؛ قال ابن بري: شاهده قول الخنساء:   يُجْذِينَ نَيّاً ولا يُجْذِينَ قِرْدانا   يُجْذِينَ الأَوَّلُ من السَّمَنِ، ويُجْذِين الثاني من التعلق. يقال:   جَذَى القُراد بالجَمَل تعلق. والجَذَاةُ: موضع.
مقاييس اللغة:
(جذو) الجيم والذال والواو أصلٌ يدلّ على الانتصاب. يقال جَذَوْتُ على أطراف أصابعي، إذا قمت. قال:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])
قال الخليل: يقال جَذَا يجذُو، مثل جثا يجثُو، إلاّ أنّ جذا أَدَلُّ([13]) على اللزوم. وهذا الذي قاله الخليل فدَليلٌ لنا في بعض ما ذكرناه من مقاييس الكلام. والخليل عندنا في هذا المعنى إمامٌ.
قال: ويقال جَذَا القُرادُ في جنْب البعير؛ لشدّة التزاقه. وجَذَتْ ظَلِفَة الإكاف في جَنْب الحمار. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَثَلُ المنافِق مَثَلُ الأَرْزَة المُجْذِيَة على الأرض حتّى يكونَ انجعافُها([14]) مَرَّةً". أراد بالمجْذِيَةِ الثّابتة.
ومن الباب تجاذَى القومُ الحَجرَ، إذا تشاوَلُوه.
فأمّا قولهم رجلٌ جاذٍ، أي قصير الباع، فهو عندي من هذا؛ لأنّ الباع إذا لم يكن طويلاً ممدوداً كان كالشيء الناتئ المنتصب. قال:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])
القاموس المحيط:
و جَذا جَذْواً، بالفتح وكسُمُوٍّ ثَبَتَ قائماً، كَأَجْذَى، أو جَثا، أو قامَ على أطْرافِ أصابِعِهِ،
و القُرادُ في جَنْبِ البعيرِ: لَصِقَ به، ولَزِمَهُ، و السَّنامَ: حَمَلَ الشَّحْمَ. وأجْذَى طَرْفَه: نَصَبَه، ورَمَى به أمامَه. والجَوَاذِي: التي تَجْذُو في سَيرِها، كَأَنَّها تَقَلَّعُ. والجَذْوَةُ، مُثَلَّثَةً: القَبْسَةُ من النارِ، والجَمْرَةُ، والجِذْوَةُ ج: جُذاً، بالضم والكسر وكجِبالٍ. والجَذاةُ: أُصولُ الشجرِ العِظامِ ج: كجِبالٍ، و ع. ورجُلٌ جاذٍ: قصيرُ الباعِ. والمِجْذَاءُ، كمِحْرابٍ: خَشَبَةٌ مُدوَّرَةٌ تَلْعَبُ بها الأعْرابُ، سِلاحٌ، والمِنْقارُ. وأجْذَى الفَصيلُ: حَمَلَ في سَنامِهِ شَحْماً. والمُجْذَوْذِي: من يُلازِمُ المَنْزِلَ والرَّحْلَ.
تاج العروس:
( جذا ) الشئ يجذ و ( جذوا بالفتح وكسمو ثبت قائما كاجذى ) لغتان ومنه الحديث ومثل الكافر كالارزة المجذية على وجه الارض أي الثابته المنتصبة ( و ) قال أبو عمرو جذا و ( جثا ) لفتان قال الخليل الا ان جذا ادل على اللزوم ( أو ) جثا وجذا ( قام على اطراف اصابعه ) عن الاصمعي قال أبو دواد يصف الخيل جاذيات على السنابك قد انعلهن الاسراج والالجام وقال النعمان بن يضله العدوى إذا شئت غنتني دهاقين قرية * وصناجة تجذ وعلى كل منسم وقال ثعلب الجذ وعلى اطراف الاصابع والجثو على الركب وقال ابن الاعرابي الجاذى على قدميه والجاثى على ركبتيه وجعلهما الفراء واحدا وقرات في كتاب غريب الحمام للحسن بن عبد الله الكاتب الاصبهاني جذا الطائر جذوا قام على اطراف
اصابعه وغردو دار في تغريده وانما يفعل ذلك عند طلب الانثى وجذا الفرس قام على سنابكه والرجل مثله كان للرقص أو لغيره ( و ) جذا ( القراد في جنب البعير لصق به ولزمه ) وتعلق به ( و ) جذا ( السنام حمل الشحم ) فهو سنا جاذ ( واجذى طرفه نصبه ورمى
به امامه ) قال أبو كبير الهذلى صديان اجذى الطرف في ملمومة * لو السحاب بها كلون الاعبل ( والجواذى ) من النوق ( التى تجذو في سيرها كأنها تقلع ) السير عن ابى ليلى قال ابن سيده لا اعرف جذا اسرع ولا جذا اقلع وقال الاصمعي الجواذى الابل السراع اللاتى لا ينبسطن في سيرهن ولكن يجذين وينتصبن ومنه قول ذى الرمة على كل موار افانين سيره * سوولا بواع الجواذى الرواتك ( والجذوة مثلثة القبسة من النار ) وقال الراغب هو الذى يبقى من الحطب بعد الالتهاب ( و ) قيل هي ( الجمرة ) قال مجاهد أو جذوة من النار أي قطعة من الجمر قال وهى بلغة جميع العرب ( والجذوة ) هكذا في النسخ والصواب والجذمة وهو ماخوذ من قول ابى عبيد قال الجذوة مثل الجذمة وهى القطعة الغليظة من الخشب كان في طرفها نارا ولم يكن كما في الصحاح والذى نص عليه في المصنف جذوة من النار أي قطعة غليظة من الحطب ليس فيها لهب وهى مثل الجذمة من اصل الشجرة وقال أبو سعيد الجذوة عود غليظ يكون احد راسيه جمرة والشهاب دونها في الدقة قال والشعلة ما كان في سراج أو في فتيلة وقال ابن السكيت الجذوة العود الغليظ يوخذ فيه نار ( ج جذا بالضم والكسر ) قال ابن مقبل باتت حواطب ليلى يلتمسن لها * جزل الجذا غير خوار ولا دعر ( و ) حكى الفارسى جذاء ( كجبال ) قال ابن سيده هو عنده جمع جذوة فيطابق الجمع الغالب على هذا النوع من الاحاد ( والجذاة اصول الشجر العظام ) العادية التى بلى اعلاها وبقى اسفلها ( ج ) جذاء كجبال ) ومنهم من قال الجذا بالفتح مقصورا اصول الشجر العظام واحدته جذاة وبه فسر قول ابن مقبل السابق قال أبو حنيفة وليس هذا بمعروف وقد اثبته ابن سيده ( و ) الجذاة ( ع ورجل جاذ قصير الباع ) وقال الراغب مجموع الباع كان يده جذوة وامراة جاذية كذلك وانشد الليث لسهم بن حنظلة ان الخلافة لم تكن مقصورة * ابدا على جاذى اليدين مجذر يديد قصير هما وهكذا انشده الازهرى كذلك وفى الصحاح جاذى اليدين مبخل ( والمجذاء كمحراب خشبة مدورة تلعب بها الاعراب ) وهى ( سلاح ) يقاتل به نقله الصاغانى وقال ابن الانباري هو عود يضرب به ( و ) المجذاء ( المنقار ) للطائر قال أبو النجم يصف ظليما * ومرة بالجد من مجذائه * اراد ينزع اصول الحشيش بمنقاره ( واجذى الفصيل حمل في سنامه شحما ) فهو مجذ عن الكسائي قال ابن برى شاهده قول الخنساء * يجذين نيا ولا يجذين قردانا * الاول من السمن والثانى من التعلق يقال جذا القراد بالجمل تعلق ( و ) قال أبو عمرو ( المجذوذى من يلازم المنزل والرحل ) لا يفارقه وانشد الست بمجذوذ على الرحل راتب * فما لك الامار زقت نصيب كذا في الصحاح وفى التهذيب على الرحل دائب والشعر لابي الغريب النصرى * ومما يستدرك عليه الجذاء ككتاب جمع جاذ للقائم باطراف الاصابع كنائم ونيام قال المرار اعان غريب ام امير بارضها * وحولي اعداء جذاء خصومها وكل من ثبت على شئ فقد جذا عليه قال عمرو بن جميل الاسدي لم يبق منها سبل الرذاذ * غير أثافى مرجل جواذى واجذوى كارعون جثا قال يزيد بن الحكم نداك عن المولى ونصرك عاتم * وانت له بالظلم والفحش مجذوى واجذوذى اجذيذاء انتصب واستقام نقله الازهرى وجذا منخراه انتصبا وامتدا وتجذيت يومى اجمع أي دابت واجذى الحجر اشاله والحجر مجذى ومنه حديث ابن عباس مر بقوم يجذون حجرا أي يشيلونه ويرفعونه قال أبو عبيد الاجذاء اشالة الحجر ليعرف به شدة الرجل يقال هم يجذون حجرا ويتجاذونه والتجاذى في اشالة الحجر مثل التجاثى وبه روى الحديث وهم يتجاذون حجرا وتجاذوه ترابعوه ليرفعوه وقول الراعى يصف ناقة صلبة وبازل كعلاة القين دوسرة * لم يجذ مرفقها في الدف من زور اراد لم يتباعد من جنبه منتصبا من زور ولكن خلقة ورجل مجذوذ متذلل عن الهجرى قال ابن سيده كانه لصق بالارض لذله من جذا القراد في جنب البعير إذا لزمه وفى النوادر اكلنا طعاما فجاذى بيننا ووالى وتابع أي قبل بعضنا على اثر بعض والجذا بالفتح جمع الجذوة من النار بالفتح فهو مثلث كما في ان الجذوة مثلثة وقال أبو حنيفة الجذاة بالكسر نبت جمعه جذى وانشد لابن احمر وضعن بذى الجذاة فضول ريط * لكيما يحتذين ويرتدينا وقال ابن السكيت هي الجذاء للنبت قال فان القيت منها الهاء فهو مقصور يكتب بالياء لان اوله مكسور وقال ابن برى الجذى
بالكسر جمع جذاة اسم نبت قال الشاعر * يدبت على ابن حسحاس بن بكر * بأسفل ذى الجذاة يد الكريم والجاذية الناقة التى لا تلبث إذا نتجت ان تعز رأى يقل لبنها والجذو كسموا قصر الباع وأيضا الانتصاب والاستقامة

##### Türkçe

جذو
**جَذَا - يَجْذُو - جَذْوَة**
**جَذَا - يَجْذُو** + canlı: büyük, düz bir dal şeklinde dallanır: bir kökten dallanır, sonra dikilir ve doğrulur ve kalınlaşır ve ağaçtan bir çubuk yahut bir dal yahut bir ana gövde meydana getirir.
**جَذْوَة**: “فـَعـْلـَة” vezni üzere: “**جَذَا - يَجْذُو**”dan bir defalık için mef‘ûl manasında fiil ismi: tahta direk: ağaçtan düz, dik duran çubuk: ağaçtan kalın, düz, uzun, dik duran çubuk.
﴿Belki size ondan bir haber yahut **جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ** getiririm; belki ısınırsınız﴾: size ateşten kalın bir çubuk getiririm: takdir şudur: size ucu ateş olarak yanan kalın bir çubuk getiririm; belki ısınırsınız.
Lafız, “kökten dallanma ve budaklanma ve dallanmalara ve şubelere ayrılma; dalın köke göre büyüklüğüne göre sıralanmış” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرَعَ - يَفْرَعُ**، **شَعَبَ - يَشْعَبُ**، **جَذَا - يَجْذُو**، **شَطَأَ - يَشْطَأُ**، **فَنَّ - يَفُنُّ**، **شَجِرَ - يَشْجَرُ**
جذوة
 	﴿Musa süreyi tamamlayınca ve ailesiyle yürüyünce, Tur’un yanından bir ateş gördü; ailesine dedi ki: Bekleyin; ben bir ateş gördüm; belki size ondan bir haber yahut **جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ** getiririm; belki ısınırsınız (29). Ona gelince, vadinin sağ kıyısından, mübarek yerde, ağaçtan nida olundu: Ey Musa! Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi Allah’ım (30)﴾ القصص
مختارالصحاح
● [**جذا**] ج ذ ا: **الجُّذْوةُ**: kor; **الجيم**’in fethiyle, zammıyla ve kesriyle; cem‘i: **جِذّى** ve **جُذّى** ve **جَذّى**. Mücahid, Yüce Allah’ın sözü ﴿**أو جذوة من النار**﴾ hakkında dedi ki: yani kor parçası. Dedi ki: ve o, bütün Arapların lügatindedir. Ebu Ubeyde dedi ki: **الجِذْوةُ**: tahtadan kalın parça; ucunda ateş olsun yahut olmasın. Ve hadiste ﴿**مثل الأرزة المُجْذِبِةً على الأرض**﴾: yani sabit olan.
معجم الفرائد القرآنية
ج  ذ  و
“**جَذْوَةٍ**” Yüce Allah’ın sözü “**فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَاراً قَالَ لأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَاراً لَعَلِّـي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ**” (29) القصص.
**الجَذْوَة**: ateşin onda tutuşmasından sonra tahtadan parçadır; yani kor.
الراغب
جذو
- **الجذوة** ve **الجذوة**: tutuşmadan sonra odunlardan kalan şey; cem‘i: **جذى**. Aziz ve Celil buyurdu: }**أو جذوة من النار**{ [القصص/29]. Halil dedi ki: **جذا** **يجذو** denir; tıpkı: **جثا** **يجثو** gibi (bak: العين 6/171); ancak **جذا** daha çok ملازمة’ya delalet eder. Ve denir ki: **جذا القراد في جنب البعير**: ona yapışıp ona sıkı tutunduğu zaman. Ve **أجذت الشجرة**: **جذوة** sahibi oldu. Ve hadiste: (**كمثل الأرزة المجذية**) (hadis: (ve münafığın misali, yere sabitlenmiş **الأرزة المجذية** gibidir; ta ki onun devrilmesi bir defa olsun). Hadis ittifakla rivayet edilmiştir. Bak: فتح الباري 10/103؛ ومسلم (2810) ؛ ومسند أحمد 3/454؛ وشرح السنة 5/248. Ve **المجذية**: sabit olandır.).
Ve **رجل جاذ**: kollar açıklığı toplanmış; sanki elleri **جذوة**; ve **امرأة جاذية**.
ملخص اللسان
1.    **أَجْذَى** şey **يُجْذي** ve **جَذَا يَجْذُو** **جُذُوّاً**: dikilip doğrulduğu zaman,
2.    ve **الجِذَاءُ**: üstü çürümüş, altı kalmış olan, büyük, eski ağaçların kökleri;
3.    **الجَذْوة**: başlarından birisi kor olan kalın çubuk; ve **الشهاب** incelikte onun altındadır.
4.    ve **الجِذْوَة** ve **الجَذْوة** ve **الجُذوة**: ateşten alınan kıvılcım,
5.    ve **الجِذْوَة** ve **الجَذْوة** ve **الجُذوة**: o, kordur,
6.     **جِذْوَةٍ**: ateş;
7.    **جَذْوة من النار**: yani kor parçası,
8.    **جَذا الشيءُ يَجْذُو جذْواً**: **الجَاذِي المُقْعِي** ayakları dikilmiş, parmaklarının uçları üzerinde olan;
9.     **الجُذُوُّ** parmak uçları üzerinde; **الجُثُوُّ** dizler üzerinde.
10.                       ve **المُجْذِيَة**: yer üzerinde sabit olan.
11.                       ve **المُجْذَوْذي**: eyer ve menzile ملازمة eden, ondan ayrılmayan;
12.                       ve onun burun delikleri **جَذَا** etti ve gözleri dikildi; ondan ölümü bildik; yani dikildi ve uzadı.
13.                       ve **تَجَذَّيْتُ** günümü bütünüyle: yani çalışıp durdum.
14.                       ve **أَجْذَى الحجرَ**: onu kaldırdı,
15.                       bir kavme uğradı; **يُجْذُونَ حجَراً**: yani onu kaldırıyorlar ve yükseltiyorlar,
16.                       **الإجْذاءُ**: adamın şiddetini bilmek için taşı kaldırmadır,
17.                       ve **أَجْذَى طرْفَه**: onu dikti ve onunla önüne attı;
18.                       ve **تَجاذَوْهُ**: onu kaldırmak için onu dört köşe tuttular.
19.                       ve **جَذَا القُرادُ في جَنْب البعير جُذُوّاً**: ona yapıştı ve ona ملازمة etti.
20.                       ve **رجل مُجْذَوْذٍ**: zelil kılınmış;
21.                       ve **مِجْذاء الطائر**: onun gagası;
22.                        ve **أَجْذَيْتُِ عنه**: yani onu men ettim;
23.                       **الجَوَاذي**: süratlerinden dolayı yayılmayan hızlılar.
24.                       ve **الجاذِيَةُ**: doğurduğu zaman gecikmeyip **تَغْرِزَ** eden; yani sütü azalan dişi deve.
لسان العرب

● - **جذا**: **جَذا الشيءُ يَجْذُو جذْواً وجُذُوّاً وأَجْذَى**; iki lugat, ikisi de: ayakta sabit durdu; ve denildi ki: **الجَاذِي** **الجَاثي** gibidir. el-Cevherî: **الجَاذِي** ayakları dikilmiş olarak **المُقْعِي**dir ve o, parmaklarının uçları üzerindedir; en-Nu‘mân b. Naḍle el-‘Adevî dedi—Ömer, رضي الله عنه, onu Meysân üzerine âmîl kılmıştı:

فَمنْ مُبْلغُ الحَسْناءِ أَنَّ خلِيلَها،
بِمَيْسانَ، يُسْقَى في قِلال وحَنْتَمِ؟
إذا شِئْتُ غَنَّتْني دَهاقِينُ قَرْيةٍ،
وصَنَّاجةٌ تَجْذُو على كلّ مَنْسِم
فإنْ كنت نَدْماني فبالأَكْبَر اسْقِني،
ولا تَسْقِنِي بالأَصْفَرِ المُتَثَلِّمِ
لعلَّ أَميرَ المؤمنينَ يسوءُهُ
تَنادُمُنا في الجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ

Ömer bunu işitince dedi: Evet, Allah’a yemin olsun ki beni üzer; seni azlederim. Ve şöyle rivayet edilir:

وصنَّاجة تجذو على حَرْفِ مَنسِم

Sa‘leb dedi: **الجُذُوُّ** parmakların uçları üzerinedir, **الجُثُوُّ** dizler üzerinedir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَاذِي** ayakları üzerindedir, **الجاثي** dizleri üzerindedir; fakat el-Ferrâ ikisini bir yaptı. el-Asma‘î: **جثَوْت** ve **جَذَوْت**; o, parmakların uçları üzerinde ayakta durmaktır. Ve denildi ki: **الجاذي** parmakların uçları üzerinde ayakta duran kimsedir. Ebû Duvâd atları vasfederek dedi:

جاذِيات على السَّنَابِكِ قد أَنْـ
ـحَلَهُنَّ الإسْراجُ والإلْجَامُ

Çoğulu **جِذاءٌ**dur; **نائِم** ve **نِيام** gibi. el-Merrâr dedi:

أَعَانٍ غَرِيبٌ أَم أَمِيرٌ بأَرْضها،
وحَوْلِيَ أَعْدَاءٌ جِذاءٌ خُصُومُها؟

Ebû ‘Amr dedi: **جَذَا** ve **جَثَا** iki lugattır; ve **أَجْذَى** ile **جَذَا** “ayakta sabit durdu” manasındadır. Her kim bir şey üzerinde sabit durursa, onun üzerinde **جَذَا** etmiştir; ‘Amr b. Cemîl el-Esedî dedi:

لم يُبْقِ منها سَبَلُ الرَّذاذِ
غيرَ أَثافي مِرْجَلٍ جَوَاذِ

İbn Abbâs hadîsinde: “**فجَذَا على ركبتيه**” yani: **جَثا** etti. İbnü’l-Esîr dedi: Ancak **الذال** ile olanı, **الثاء** ile olana nispetle, yapışma ve sebatı daha çok göstericidir. İbn Berrî dedi: **جَذَا** denilir, **جَثا** gibi; ve **اجْذَوَى** denilir, **ارْعَوَى** gibi; o hâlde o **مُجْذَوٍ**dur. Yezîd b. el-Ḥakem dedi:

نَدَاكَ عن المَوْلى ونَصْرُكَ عاتِمٌ،
وأَنتَ لهُ بالظُّلْمِ والفُحْشِ مُجْذَوي

İbn Cinnî dedi: **الثاء** **الذال**ın bedeli değildir; bilakis ikisi iki lugattır. Nebî’nin, صلى الله عليه وسلم, hadîsinde: “Mü’minin misali ekinden **الخامَةِ** gibidir; rüzgâr onu bir kere oraya, bir kere buraya eğdirir; kâfirin misali ise yer yüzü üzerinde **الأَرْزَة** gibi **المُجْذِيَةِ**dir; ta ki onun **انْجِعافُها** bir defada olsun”; yani: sabit, dimdik duran. Denilir: **جَذَتْ تَجْذو** ve **أَجْذَتْ تُجْذي**. Ve ekinden **الخامةُ**: ondan bir demettir. Ve “**تُفَيِّئُها**”: onu getirir ve götürür. Ve **الأَرْزَةُ**: **الصَّنَوْبر** ağacıdır; ve denildi ki: o **العَرْعَر**dır. Ve **الانْجِعافُ**: sökülüp çıkma ve düşmedir. Ve **المُجْذِيَة**: yer üzerinde sabit olandır. el-Ezherî dedi: Bu hadîste **الإجْذاء** lâzımdır; denilir: **أَجْذَى الشيءُ يُجْذي** ve **جَذَا يَجْذُو جُذُوّاً**; dikildi ve doğrulduğu zaman. Ve **اجْذَوْذَى اجْذِيذاءً** da onun gibidir. Ve **المُجْذَوْذي**: eyer ve menzile yapışıp ayrılmayan kimsedir. Ebû’l-Ğarîb en-Naṣrî’den şu beyit okunmuştur:

أَلسْتَ بمُجْذَوذٍ على الرَّحْلِ دائِبٍ؟
فما لَكَ، إلا ما رُزِقْتَ، نَصيبُ

Faḍâle hadîsinde: “Abdülmelik b. Mervân’ın yanına girdim; hâlbuki **جَذَا** idi iki burun deliği ve iki gözü **شَخَصَت**; ondan ölümü tanıdık”; yani: dikildi ve uzadı. Ve **تَجَذَّيْتُ** bütün günüm; yani: çalışıp didindim.

Ve **أَجْذَى الحجرَ**: onu kaldırdı; ve taş **مُجْذىً**dır. Taşı kaldırmada **التَّجاذي**: **التَّجاثي** gibidir. İbn Abbâs, رضي الله عنه, hadîsinde: “Bir kavme uğradı; **يُجْذُونَ حجَراً**”; yani: onu kaldırıyorlar ve yukarı kaldırıyorlar. Ve şöyle rivayet edilir: “Ve onlar **يتَجاذَوْنَ مِهْراساً**”; **المِهْراس**: erkeğin kuvvetinin onu kaldırmakla sınandığı büyük taştır. İbn Abbâs hadîsinde: “Bir kavme uğradı; **يتَجاذَبُون حجَراً**”; ve **يُجْذُون** diye de rivayet edilir. Ebû ‘Ubeyd dedi: **الإجْذاءُ** taşın kaldırılmasıdır; onunla erkeğin şiddeti bilinsin diye. Denilir: onlar bir taşı **يُجْذُون** ve onu **يتَجاذَوْنه**. Ebû ‘Ubeyd: İbn Abbâs hadîsindeki **الإجْذاء** vâkidir. Fakat çoban, sert bir dişi deveyi vasfederek söylediği:

وبازِل كعَلاةِ القَيْنِ دَوْسَرَةٍ،
لم يُجْذِ مِرْفَقُها في الدَّفِّ منْ زَوَرِ

onda, “yanından uzaklaşıp dikilmedi, **زَوَرٍ**den (eğrilikten) dolayı değil; fakat yaratılıştan” demek istedi. Ve **أَجْذَى طرْفَه**: onu dikti ve onunla önüne attı; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:

صَدْيان أَجْذَى الطَّرْفَ في مَلْمومة،
لوْنُ السَّحابِ بها كَلَوْنِ الأَعْبَل

Ve **تَجاذَوْهُ**: onu kaldırmak için dört bir yandan tuttular. Ve **جَذَا القُرادُ في جَنْب البعير جُذُوّاً**: ona yapıştı ve ona tutundu. Ve **رجل مُجْذَوْذٍ**: zelil; el-Hecrî’den. İbn Sîde dedi: Lafız sahih olursa, benim yanımda bu (manadan)dır; sanki zilletinden yere yapışmıştır.

Ve kuşun **مِجْذاء**ı: gagasıdır. Ebû’n-Necm’in, bir devekuşunu vasfederek sözü:

ومَرَّة بالحَدِّ مِنْ مِجْذائِهِ

(* “ومرة بالحد إلخ” sözü: onun ikinci mısraı, tekmilede olduğu üzere:
عن ذبح التلع وعنصلائه
ve “ذبح” **كصرد**; ve **التلع** فتح ile sonra سكون; ve **عنصلائه** عين ve صاد’ın ضم’uyla.)

Dedi: **المِجْذاءُ** onun gagasıdır; ve onunla, otun köklerini gagasıyla söktüğünü kastetti. İbnü’l-Enbârî dedi: **المِجْذاءُ** kendisiyle vurulan bir çubuktur. Râciz dedi:

ومَهْمَهٍ للركب ذي انْجِياذِ،
وذي تَبارِيحَ وذي اجْلِوَّاذِ

(* “ومهمه إلخ” sözü: asılda böyle; ve içindeki şâhide bak.)

ليس بذِي عِدٍّ ولا إخَاذِ،
غَلَّسْتُ قبل الأَعْقَدِ الشَّمّاذِ

Dedi: **انجياذ** mı yoksa **انجباذ** mı, bilmiyorum. **النوادر**’de: “Bir yemek yedik; sonra aramızda **جاذَى** etti ve peş peşe getirdi ve tâbi oldu”; yani: bazımızı bazımızın ardından öldürdü. Ve denilir: onu ondan **جَذَيْتُه** ve ondan **أَجْذَيْتُِ**; yani: onu men ettim. Zü’r-Rumme’nin, develeri vasfederek sözü:

على كلِّ مَوَّارٍ أَفانينُ سَيْرِه،
شُؤُوٌّ لأَبْواعِ الجَواذي الرَّواتِكِ

Onun tefsirinde denildi: **الجَوَاذي** süratli olanlardır; süratlerinden dolayı yayılıp gevşemezler. Ebû Leylâ dedi: **الجَواذي** yürüyüşünde **تَجْذُو** edenlerdir; sanki yürüyüşü söküp çıkarır. İbn Sîde dedi: **جَذَا** “hızlandı”yı da, **جَذَا** “söküp çıkardı”yı da bilmiyorum. el-Asma‘î dedi: **الجَواذي** yürüyüşlerinde yayılıp gevşemeyen, fakat **يَجْذُون** eden ve dikilen süratli develerdir. Ve **الجِذْوَة** ve **الجَذْوة** ve **الجُذوة**: ateşten bir kor parçasıdır; ve denildi ki: o, közün kendisidir. Çoğulu **جِذاً** ve **جُذاً**dır. el-Fârisî **جِذاءٌ** (uzatılmış)ı nakletti; o, onun yanında **جَذْوَة**nin cem‘idir; böylece bu tür tekiller üzerine galip olan cem‘e uygun düşer. Ebû ‘Ubeyd, Allah’ın عز وجل sözünde: “**أَو جِذْوَةٍ من النار**”; **الجِذْوة** **الجِذْمَةِ** gibidir; o, içinde alev bulunmayan kalın bir odun parçasıdır. **الصحاح**’ta: sanki onda ateş varmış da yokmuş gibi. Mücâhid dedi: “**أَو جَذْوة من النار**” yani: közden bir parça; dedi: bu, bütün Arapların lugatıdır. Ebû Sa‘îd dedi: **الجَذْوة** kalın bir çubuktur; iki ucundan biri kor olur; **الشهابُ** incelikte ondan aşağıdır. Dedi: **الشُّعْلة** ise kandilde yahut fitilde olan şeydir. İbnü’s-Sikkît: ateşten **جِذْوَة** ve **جِذًى**; o, içinde ateş alınan kalın çubuktur. Ve ağacın kökü için denilir: **جِذْيَة** ve **جَذَاة**.

الأَصمعي: Her şeyin **جِذْمُ**’u ve **جِذْيُه**’i, onun aslıdır. Ve **الجِذَاءُ**: üstü çürüyüp altı kalan, büyük, eski, iri ağaçların kökleridir; Temîm b. مُقْبل dedi ki:
باتَتْ حَوَاطِبُ ليْلى يَلْتَمِسْنَ لها
جَزْلَ الجِذَا غَيرَ خَوَّارٍ ولا دَعِرِ
Onun bir teki **جَذَاةٌ**’dır; İbn Sîده dedi ki: Ebû Hanîfe “bu bilinen bir şey değildir” dedi; hâlbuki Ebû Hanîfe yanılmıştır; çünkü İbn مُقْبل onu sabit kılmıştır ve o, o kimsedir. Ve bir defa daha dedi ki: **الجَذَاةُ** bitkiden (olan bir şeydir); onun için bir **تَحْلِيَةٍ** işitmedim, dedi; ve onun çoğulu **جِذَاءٌ**’dır; ve İbn أَحمر’den şu beyti okudu:
وَضَعْنَ بذي الجَذاةِ فُضُولَ رَيْطٍ،
لِكَيْما يَخْتَدِرْنَ ويَرْتَدِينا
Ve şöyle de rivayet olunur: لكيما يَجْتَذِينَ. İbn السكيت: **الجَذَاةُ** denilen bir bitki; denir ki: “işte bu, gördüğün gibi bir **جَذاة**.” Dedi ki: Eğer ondan **الهاء**’yı düşürürsen o, مقصور’dur; **الياء** ile yazılır; çünkü başı (ilk harfi) meksurdur. Ve **الحجى**: akıl; **الياء** ile yazılır; çünkü başı meksurdur. Ve **اللِّثَى**: **لِثَةٍ**’nin çoğuludur; **الياء** ile yazılır. Dedi ki: Ve **القِضَة** **القِضِين** ve **القِضُون**’u toplar; onu **البُرَى** misali üzere çoğul yaptığında **القُضَى** dersin. İbn بري dedi ki: Ve **الجِذَاءُ**, kesre ile, bir kızın adı olan **جَذَاةٍ**’nin çoğuludur; şair dedi ki:
يَدَيْت على ابنِ حَسْحاسِ بنِ وَهْبٍ،
بأَسفلِ ذِي الجَذَاةِ، يَدَ الكَرِيمِ
İbn بري’nin أَمالي’sinin nüshalarından bir nüshanın bazı haşiyelerinde, bazı fazilet sahiplerinin hattıyla şunu gördüm, dedi ki: Bu şair عامر بن مؤاله’dir
(* قوله «ابن مؤاله إلخ» هكذا في الأصل)، ve onun adı معقل’dir; ve حَسْحاس, حَسْحاس بن وهْبِ بن أَعْيا بن طَرِيف الأَسَدِي’dir. Ve **الجاذِيَةُ**: doğurduğunda, hemen **تَغْرِزَ** (yani sütü azalsın) diye gecikmeyen dişi devedir. الليث: **جاذٍ** bir erkek ve **جاذِيَة** bir kadın; **الجُذُوِّ**’su açık olan (kimsedir) ve o, kısa erişimlidir; ve غنيّ بن أَعْصُر’un oğlu ضُبَيْعة بن غنيّ oğullarından biri olan سهم بن حنظلة’den şu beyti okudu:
إنّ الخِلافةَ لم تكنْ مَقصورة،
أَبَداً، على جاذِي اليَدَيْنِ مُجَذَّرِ
İster: ikisi kısa olan; ve الصحاح’ta: **مُبَخَّل**. الكسائي: Dişi devenin yavrusu hörgücünde yağ taşıdığında **أَجْذَى** denir; o da **مُجْذٍ**’dir; İbn بري dedi ki: Onun şahidi, الخنساء’nin sözüdür:
يُجْذِينَ نَيّاً ولا يُجْذِينَ قِرْدانا
Birincide **يُجْذِينَ**, semizlikten (dolayıdır); ikincide **يُجْذِين** ise, yapışmadan (tutunmadan) dolayıdır. Denir ki: **جَذَى** **القُراد**’ı deveye; (yani) tutundu. Ve **الجَذَاةُ**: bir yerdir.

مقاييس اللغة:
(**جذو**) **الجيم** ve **الذال** ve **الواو**, dikilme/ayakta doğrulma mânâsına delâlet eden bir asıldır. “Kalktığım zaman” denilerek: “Parmaklarımın uçları üzerinde kalktım” diye **جَذَوْتُ على أطراف أصابعي** denir. Şöyle dedi:
إذا شِئْتُ غَنَّتَنِي دَهَاقِينُ قريةٍ *** وصَنَّاجَةٌ تَجْذُو على حدِّ مَنْسِِمِ([12])
**الخليل** dedi: **جَذَا يجذُو** denir; **جثا يجثُو** gibi; ancak **جذا** lüzûma (yapışıp kalmaya) daha çok delâlet edicidir([13]). **الخليل**’in söylediği bu şey, sözün ölçülerinden zikrettiğimizin bir kısmında bizim için bir delildir. Ve **الخليل** bu mânâda bizim nezdimizde bir imâmdır.
Dedi: **جَذَا القُرادُ في جنْب البعير** denir; yapışmasının şiddetinden dolayı. Ve **جَذَتْ ظَلِفَة الإكاف في جَنْب الحمار** (denir). Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**مَثَلُ المنافِق مَثَلُ الأَرْزَة المُجْذِيَة على الأرض حتّى يكونَ انجعافُها**([14]) **مَرَّةً**.” **المجْذِيَةِ** ile “sâbit olan”ı kastetti.
Ve bu bâbdandır: **تجاذَى القومُ الحَجرَ**; onu birbirlerine uzatıp aldıkları zaman.
Ama onların “**رجلٌ جاذٍ**” sözüne gelince; yani kol açıklığı kısa (adam); bu, benim nezdimde bundandır; çünkü kol açıklığı uzun ve uzatılmış olmadığında, çıkıntı yapan, dikilen şey gibi olur. Şöyle dedi:
إنّ الخلافةَ لم تكن مقصورةً *** أبداً على جاذِي اليدينِ مُبَخَّلِ([15])

القاموس المحيط:
Ve **جَذا جَذْواً**; fetih ile ve **كسُمُوٍّ** (vezninde): ayakta sâbit oldu; **كَأَجْذَى** gibi; yahut **جَثا**; yahut parmaklarının uçları üzerinde kalktı: **قامَ على أطْرافِ أصابِعِهِ**,
ve **القُرادُ في جَنْبِ البعيرِ**: ona yapıştı ve ona tutundu; ve **السَّنامَ**: yağı taşıdı. Ve **أجْذَى طَرْفَه**: onu dikti ve onunla önüne attı. Ve **الجَوَاذِي**: yürüyüşünde **تَجْذُو** edenlerdir; sanki sökülüp çıkar gibi. Ve **الجَذْوَةُ**; üç türlü (harekeli): ateşten bir kor parçası, ve köz. Ve **الجِذْوَةُ**’nin çoğulu: **جُذاً**; damme ile ve kesre ile ve **كجِبالٍ** (vezninde). Ve **الجَذاةُ**: büyük ağaçların kökleridir; çoğulu: **كجِبالٍ** (vezninde); ve **ع.** Ve **رَجُلٌ جاذٍ**: kol açıklığı kısa. Ve **المِجْذَاءُ**; **كمِحْرابٍ** (vezninde): bedevîlerin onunla oynadığı yuvarlak bir tahta; (bir) silâh; ve gaga. Ve **أجْذَى الفَصيلُ**: hörgücünde yağ taşıdı. Ve **المُجْذَوْذِي**: ev ve yükü (konak ve eşyayı) bırakmadan ona ملازم olan kimse.

تاج العروس:
(**جذا**) şey **يجذو**; ve **جذوا بالفتح وكسمو ثبت قائما كاجذى**: iki lugattır; ve ondan hadistir: “kâfirin misali, yer yüzü üzerinde **الارزة المجذية** gibidir”; yani sâbit, dikilmiş olan.
Ve **أبو عمرو** dedi: **جذا** ve **جثا** iki lugattır. **الخليل** dedi: ancak **جذا** lüzûma daha çok delâlet edicidir.
Yahut **جثا** ve **جذا**: parmaklarının uçları üzerinde kalktı: **قام على اطراف اصابعه**. **الاصمعي**’den: **أبو دواد** atları vasfederek dedi: **جاذيات على السنابك**; eyerler ve gemler onları nal gibi yapmıştır. Ve **النعمان بن يضله العدوى** dedi:
إذا شئت غنتني دهاقين قرية * وصناجة تجذ وعلى كل منسم
Ve **ثعلب** dedi: **الجذ** parmakların uçları üzerindedir; **الجثو** dizler üzerindedir. Ve **ابن الاعرابي** dedi: **الجاذى** iki ayağı üzerindedir; **الجاثى** iki dizi üzerindedir. Ve **الفراء** ikisini bir (şey) kıldı. Ve **الحسن بن عبد الله الكاتب الاصبهاني**’nin **غريب الحمام** kitabında okudum: **جذا الطائر جذوا**: parmaklarının uçları üzerinde kalktı; ve **غرد**: ötüşünde döndü; bunu ancak dişiyi aradığında yapar. Ve **جذا الفرس**: toynakları üzerinde kalktı; ve adam da onun gibidir; ister raks için ister başkası için.
Ve **جذا القراد في جنب البعير**: ona yapıştı ve ona tutundu; ve ona asıldı.
Ve **جذا السنام**: yağı taşıdı; o hâlde o, **سنا جاذ**’dır.
Ve **اجذى طرفه**: onu dikti ve onunla önüne attı. **أبو كبير الهذلى** dedi:
صديان اجذى الطرف في ملمومة * لو السحاب بها كلون الاعبل
Ve **الجواذى**: develerden; **التى تجذو في سيرها كأنها تقلع**: yürüyüşte sanki sökülür gibi. **ابى ليلى**’dan “yürüyüş” (bahsinde). **ابن سيده** dedi: “**جذا** ‘hızlandı’yı bilmem; ne de **جذا** ‘söküldü’yü bilirim.” **الاصمعي** dedi: **الجواذى**; yürüyüşlerinde yayılıp açılmayan, fakat **يجذين** edip dikilen hızlı develerdir. Ve ondan **ذى الرمة**’nin sözü:
على كل موار افانين سيره * سوولا بواع الجواذى الرواتك
Ve **الجذوة** üç türlü (harekeli): ateşten kor parçasıdır. **الراغب** dedi: o, tutuşmadan sonra odundan kalan şeydir.
Ve denildi ki: o, **الجمرة**’dir. **مجاهد** dedi: “**جذوة من النار**”; yani közden bir parça. Dedi: ve o, bütün Arapların lugatında böyledir.
Ve **الجذوة**: nüshalarda böyledir; doğrusu **الجذمة**’dir; ve bu, **أبى عبيد**’in sözünden alınmıştır. Dedi: **الجذوة** **الجذمة** gibidir; o, kalın bir ağaç parçasıdır; ucunda ateş olurdu; **الصحاح**’ta olduğu gibi değildir. Ve **المصنف**’te üzerine nassedilen: “**جذوة من النار**”; yani alevi olmayan, odundan kalın bir parça; ve o, ağacın kökünden **الجذمة** gibidir. **أبو سعيد** dedi: **الجذوة**; iki başından birisi kor olan kalın bir çubuktur; **الشهاب** ondan incelikte daha aşağıdır. Dedi: **الشعلة** ise kandilde yahut fitilde olan şeydir. **ابن السكيت** dedi: **الجذوة**; içine ateş alınan kalın çubuktur.
Çoğulu: **جذا**; damme ile ve kesre ile. **ابن مقبل** dedi:
باتت حواطب ليلى يلتمسن لها * جزل الجذا غير خوار ولا دعر
Ve **الفارسى** **جذاء**’ı hikâye etti; **كجبال** (vezninde). **ابن سيده** dedi: onun nezdinde o, **جذوة**’nin cem‘idir; böylece bu tür tekillerde galip olan cem‘e uygun düşer.
Ve **الجذاة**: büyük ağaçların kökleridir; üstü çürüyüp altı kalan eski (kökler). Çoğulu: **جذاء كجبال**. Ve onlardan kimisi dedi ki: **الجذا** fetih ile, kısaltılmış olarak, büyük ağaçların kökleridir; tekili **جذاة**’dır; ve bununla **ابن مقبل**’in önceki sözü tefsir edildi. **أبو حنيفة** dedi: bu mâruf değildir; fakat **ابن سيده** onu isbât etmiştir.
Ve **الجذاة**: **ع**. Ve **رجل جاذ**: kol açıklığı kısa. **الراغب** dedi: kol açıklığının toplamı; onun eli **جذوة** idi; ve kadın **جاذية** de böyledir. **الليث** **سهم بن حنظلة**’den şu beyti şâhid getirdi:
ان الخلافة لم تكن مقصورة * ابدا على جاذى اليدين مجذر
Yani iki eli kısa. **الازهرى** onu böyle rivayet etti. Ve **الصحاح**’ta: **جاذى اليدين مبخل**.
Ve **المجذاء**; **كمحراب** (vezninde): bedevîlerin onunla oynadığı yuvarlak bir tahta; ve o, (bir) **سلاح**’tır; onunla savaşılır; bunu **الصاغانى** nakletti. **ابن الانباري** dedi: o, onunla vurulan bir çubuktur.
Ve **المجذاء**: kuş için **المنقار** (gaga). **أبو النجم** devekuşunu vasfederek dedi:
ومرة بالجد من مجذائه *
yani: otların köklerini gagasıyla söker.
Ve **اجذى الفصيل**: hörgücünde yağ taşıdı; o hâlde o, **مجذ**’dır. **الكسائي**’den. **ابن برى** dedi: onun şâhidi **الخنساء**’nin sözü:
يجذين نيا ولا يجذين قردانا *
Birincisi semizliktendir; ikincisi asılmaktandır. “**جذا القراد بالجمل**” denir: asıldı.
Ve **أبو عمرو** dedi: **المجذوذى**; ev ve yükü ملازم olan kimsedir; ondan ayrılmaz. Ve **الست** şu beyti inşâd etti:
بمجذوذ على الرحل راتب * فما لك الامار زقت نصيب
**الصحاح**’ta böyledir; **التهذيب**’te: **على الرحل دائب**. Şiir **ابي الغريب النصرى**’nindir.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الجذاء**; **ككتاب** (vezninde): parmak uçları üzerinde duran için **جاذ**’ın cem‘idir; **كنائم ونيام** gibi. **المرار** dedi:
اعان غريب ام امير بارضها * وحولي اعداء جذاء خصومها
Ve her kim bir şey üzerinde sâbit olursa, onun üzerinde **جذا** etmiştir. **عمرو بن جميل الاسدي** dedi:
لم يبق منها سبل الرذاذ * غير أثافى مرجل جواذى
Ve **اجذوى**: **كارعون** (vezninde): **جثا** etti. **يزيد بن الحكم** dedi:
نداك عن المولى ونصرك عاتم * وانت له بالظلم والفحش مجذوى
Ve **اجذوذى اجذيذاء**: dikildi ve doğruldu; bunu **الازهرى** nakletti. Ve **جذا منخراه**: iki burun deliği dikildi ve uzadı. Ve **تجذيت يومى اجمع**: yani devam ettim. Ve **اجذى الحجر**: onu kaldırdı; ve taş **مجذى**’dır. Ve ondan **ابن عباس** hadisi: bir kavme uğradı; **يجذون حجرا**; yani onu kaldırıyorlar ve yükseltiyorlar. **أبو عبيد** dedi: **الاجذاء**; taşın kaldırılmasıdır; onunla adamın kuvveti bilinsin diye. “Onlar taş kaldırırlar ve onu **يتجاذونه**” denir. Ve **التجاذى** taşın kaldırılmasında **التجاثى** gibidir; ve hadis bununla rivayet edilmiştir: “ve onlar bir taşı **يتجاذون**.” Ve **تجاذوه**: onu dördü (birlikte) kaldırdı. Ve **الراعى**’nin sert bir dişi deveyi ve yaşlı bir deveyi vasfederek sözü:
وبازل كعلاة القين دوسرة * لم يجذ مرفقها في الدف من زور
Yani: dirseği, yanından uzaklaşıp dikilmiş olarak, zorla (eğrilikle) uzaklaşmadı; bilakis yaratılıştandır.
Ve **رجل مجذوذ**: **الهجرى**’den; zelil. **ابن سيده** dedi: sanki zilletinden yere yapışmıştır; **جذا القراد في جنب البعير**’den: ona tutunduğu zaman.
Ve **النوادر**’de: “Bir yemek yedik; sonra **فجاذى بيننا ووالى وتابع**”; yani bazımız bazımızın ardından kabul etti.
Ve **الجذا** fetih ile: ateşten **الجذوة**’nin cem‘idir; fetih ile; o hâlde o, üç türlüdür; “**ان الجذوة مثلثة**”da olduğu gibi. **أبو حنيفة** dedi: **الجذاة** kesre ile bir bitkidir; cem‘i **جذى**’dır. **ابن احمر**’den şu beyti inşâd etti:
وضعن بذى الجذاة فضول ريط * لكيما يحتذين ويرتدينا
**ابن السكيت** dedi: bitki için o, **الجذاء**’dır. Dedi: eğer ondan **الهاء**’yı düşürürsen, o kısaltılmış olur; **الياء** ile yazılır; çünkü başı kesrelidir. **ابن برى** dedi: **الجذى** kesre ile, bir bitkinin adı olan **جذاة**’nin cem‘idir. Şair dedi:
يدبت على ابن حسحاس بن بكر * بأسفل ذى الجذاة يد الكريم
Ve **الجاذية**: doğurduğunda gecikmeyen, sütü azalan dişi devedir.
Ve **الجذو**; **كسموا** (vezninde): kol açıklığının kısalığıdır; ayrıca dikilme ve doğruluktur.
