# جرب (ج-ر-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ر - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والراء والباء معهما
ج ب ر، ج ر ب، ر ج ب، ب ر ج، ب ج ر مستعملات
جرب:
الجَرَبُ معروف. والجَرباء من السماء: الناحية التي لا يدور فيها فلك الشَّمسِ والقمرِ.
وأرضٌ جَرباْ: مَقحُوطةٌ لا شيء فيها.
وجَرِبَ البعيرُ يَجرَبُ جَرَباً، فهو جَرِبٌ وأجرَبُ.
والجربياءُ: شمالٌ باردةٌ.
قال أبو الدُّقيش: إنما جِربِياؤها بردها، فهمز.
والجَريبُ من الأرض نصفُ الفَجّان والجمع أجرِبَةٌ.
والجَريبُ: الوادي، والجَريبُ مِكيال، وهو أربعة أقفزةٍ.
والمُجَرَّبُ: الذي يُلي في الحروبِ والشَّدائدِ.
والمُجَرِّبُ: الذي جَرَّبَ الأمور وعرفها، والمصدرُ: التَّجريبُ والتَّجربَةُ.
والجَورَبُ: لِفافةُ الرَّجلِ.
والجِرابُ: وِعاءٌ يُوعى فيه، وهو من إهابِ الشّاءِ، والجميع جُرُبٌ وجِرابُ البِئرِ: جَوفها من أوَّلها إلى آخرِها.
رجب:
رجَبٌ شَهر، وهذا رَجَبٌ، فإذا ضمُّوا إليه شَعبان فهما الرَّجَبانِ.
وكانت العربُ تُرَجِّبُ، وكان ذلك لهم نُسُكاً وذبائِحَ في رَجَبٍ.
والرَّجَبُ والرَّجَبَة، والجميعُ الرِّجابُ، وهو شيءٌ من وصفِ الأدوية، وفي نُسخةٍ الأرديةُ.
والرّاجِبَةُ: ما بين البُرجُمتين من كلِّ إصبعٍ، ومن السُّلامى: ما بين المِفصلين.
ورَاجِبةَ الطائر: الإصبع التي تلي الدائرةَ من الجانبين الوحشِييِّن من الرِّجلين.
والرَّجبُ: الحياء والعفوُ، قال:
فغيرك يستحيي وغيرك يَرجبُ
وتقول: رَجِبتُه أي خِبتُه مرجباً ومَهاباً.
وترجيبُ النَّخلة: أن توضع أعذاقُها على سَعفِها، ثم تضمُّ بالخُوصِ كي لا تنفضها الرِّيحُ، وقد يقال أيضاً: هو أن يُوضع الشَّوكُ حول العُذُوقِ لِئلاّ يدنُو منها آكِلُ.
ويقال: أصل الترجيبِ أن تميل النَّخلة فتدعمَ بالحجارة ونحوها.
وأما قوله:
كأن أعناقها أنصابُ تَرجيبِ
فنه شبَّهَ أعناق الخيل بحجارةٍ فيُهراقُ عندها دِماءُ النَّسائِكِ في رَجَب.
وبعضٌ يقول: شبَّهه بالنَّخيل المُرجَّبة، والأوَّلُ أعرفُ.
والأرجابُ: الأمعاء.
ويقال: المِرجَبَةُ المِقلاع بالعِبرانية.
برج:
البُرجُ واحدٌ من بُرُوج الفلك، وهو اثنا عشر بُرجاً. وبُرجُ سور المدينة والحصن: بُيُوتٌ تُبنى على السور، وتُسمى البُيُوتُ تُبنى على أركان القصر بُرجاً.
وثوب مُبرج: صوِّر تغيه تصاوير كبُروجِ السُّور، قال العجّاج:
فقد لَبِسنا وشيه المُبرجا
والبرجُ: سعةُ بياضِ العين مع حُسنِ الحدقةِ.
وإذا أبدت المرأة مَحاسن جِيدها ووجهها، قيل: قد تَبَرَّجت، ومع ذلك تُرِي من عَينيها حُسنَ نَظَرٍ.
وحِسابٌ البُرجانِ، وهو قولُك: ما جُداءُ كذا في كذا، وما جَذرُ كذا وكذا، فجُداؤه: مَبلغُه، وجَذره أصله الذي يضرب بعضه في بعضٍ، وجُملتُه البُرجانُ.
يُقال: ما جَذرُ مائةٍ? فيُقال: عشرة.
ويُقال: ما جُداء عشرةٍ في عشرةٍ? فيُقال: مائة.
والبارِجةُ: سفينة من سُفن البحر تُتَّخذُ للقتال.
جبر:
الجَبر: الاسم، وهو أن تجبر إنساناً على ما لا يُريد وتُكرهةُ جَبَريَّةً على كذا.
وأجبر القاضي على تسليم ما قضّى عليه.
والجَبرُ: أن تَجبُرَ كسراً، وتقول: جَبرتُه فجبر، قال:
قد جَبَرَ الدِّين الألهُ فحَبَر
وجَبَرتُ فلاناً فاجتبرَ أي نزلت به فاقة فأحسنت إليه.
واستجبرته إذا كان ذلك منك بتعاهُدٍ حتى غايةَ الجَبرِ، كقولك: لأستنصُرنَّك ثمَّ لأجبُرنَّك أي لأدينَنَّكَ ثم لأجبُرُنَّكَ كقوله:
من عال منا بعدها فلا اجتَبَر
وتقول: أصاحب فلاناً مُصيبة لا يَجتَبِرها، أي لا مَجبَرَ لها.
والجِبارةُ: الخَشبةُ تُوضع على الكسرِ حتى يَنجَبِرَ العظمُ، والجميع الجَبائِرُ.
والجِبارةُ: دَستيقةُ المرأة من الحُليَّ، قال:
فتناولت كفَّها واتَّقتهُ بالجَبائِر
والجُبارُ: اسم يوم الثُّلاثاء في الجاهليّةِ الجَهلاء.
والجُبارُ من الأرش: ما لا يُهدرُ، والأرشُ: الدِّبةُ، وفي الحديث: "العجماء جُبارٌ" أي ما أصاب الدّابة فهو هَدَرٌ.
والله -تَباركَ وتعالى-: الجَبَارُ العزيزُ أي قَهَرَ خلق، فلا يملكونَ منه أمراً، وله التَّجَبُّرُ وهو التعظُّم.
ولله الجَبَرِيَّةُ والجَبَروتُ. والجَبَرُوَّةُ لغةٌ في الجَبَرُوتِ.
وفي الحديث: "ما كانت نُبوةٌ إلاّ تَناسخَها مَلِكٌ جَبَرِيَّةٌ، أي إلاّ تَجَبرَتِ الملوكُ.
والجَبَّارُ: العاتي على رَبِّه، القتالُ لرَعِيَّته.
والجَبّارُ من الناس: العظيم في نفسه الذي لا يقبلُ موعِظة أحدٍ.
وقد كانوا يُعابِثون امرأة سائلةً فكانت تأبى إلا أن تستعصي عليهم وتُجيبُهم بغير ما يُريدون، فقال النبيُّ صلى الله عليه وسلم: دَعُوها فإنَّها جَبَارةٌ وقلبُ الجَبّارِ الذي قد دَخَلَه الكِبرُ لا يقبل موعظةً.
والجَبّارُ من النَّخلِ: الذي قد بلغ غايةَ الطُّول في الفَناءِ، وحُملَ عليه كلُّه، وهو دونَ السَّحُوقِ من طول النَّخلةِ، قال:
نَسيل دّنّا جَبّارُها من مُحلَّم
بجر:
البُجرةُ: السُّرَّةُ الناتِئةُ، وصاحِبُها أبجرُ، وقد بَجَراً وبُجرةً.
وقد تُسمى سُرَّة البَعير بُجرةً عظمت أم لم تعظم.
والبُجرُ: الأمر العظيم، ويقال: "جئتُ بأمرٍ بُجرٍ وداهيةٍ نُكرٍ"، وقال:
عجبتُ من امرأةٍ حَصانٍ رأيتها		لها وَلدٌ من زوجها وهي عاقِرُ
فقلتُ لها: بُجراً، فقالت: مَجيبتي		أتعجبُ من هذا ولي زوجٌ آخر
يعني: زوجاً من الحمامِ.
والبُجَرِيُّ، والبَجاريُّ جمعها من دواهي الدَّهرِ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الراء** ve **الباء** onlarla birlikte
**ج ب ر**، **ج ر ب**، **ر ج ب**، **ب ر ج**، **ب ج ر** استعمالdadırlar

**جرب**:
**الجَرَبُ** bilinen (şey)dir. Ve gökten **الجَرباء**: güneşin ve ayın feleğinin dönmediği taraf.
Ve **أرضٌ جَرباْ**: kıtlığa uğramış, içinde hiçbir şey olmayan.
Ve deve **جَرِبَ** **يَجرَبُ** **جَرَباً**; o hâlde o **جَرِبٌ** ve **أجرَبُ**tur.
Ve **الجربياءُ**: soğuk bir kuzey (rüzgârı).
Ebû’d-Dukkayş dedi: Onun **جِربِياؤها**’sı ancak onun soğuğudur; böylece hemzeledi.
Ve yerden **الجَريبُ**: **الفَجّان**’ın yarısıdır; cem‘i **أجرِبَةٌ**dur.
Ve **الجَريبُ**: vadi; ve **الجَريبُ** bir ölçektir, o dört **أقفزةٍ**dir.
Ve **المُجَرَّبُ**: savaşlarda ve şiddetlerde (iş) üstlenilen (kimse).
Ve **المُجَرِّبُ**: işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiş olan; masdar: **التَّجريبُ** ve **التَّجربَةُ**.
Ve **الجَورَبُ**: ayağın sargısı.
Ve **الجِرابُ**: içine konulan kap; o koyun derisindendir; hepsi **جُرُبٌ**dur. Ve **جِرابُ البِئرِ**: onun başından sonuna kadar iç boşluğu.

**رجب**:
**رجَبٌ** bir aydır; bu **رَجَبٌ**dir; **شَعبان**’ı ona kattıklarında ikisi **الرَّجَبانِ**dir.
Araplar **تُرَجِّبُ** ederdi; bu, onlara **رَجَبٍ**’de bir ibadet ve kurbanlar idi.
Ve **الرَّجَبُ** ve **الرَّجَبَة**; hepsi **الرِّجابُ**dur; o, ilaçların vasfından bir şeydir; bir nüshada **الأرديةُ** (vardır).
Ve **الرّاجِبَةُ**: her parmağın iki **البُرجُمتين**i arasındaki; ve **السُّلامى**dan: iki **المِفصلين** arasındaki.
Ve kuşun **رَاجِبةَ**si: iki bacağın iki yabanî yanından **الدائرةَ**ya bitişik olan parmak.
Ve **الرَّجبُ**: hayâ ve af; dedi ki:
فغيرك يستحيي وغيرك يَرجبُ
Ve dersin: **رَجِبتُه** yani onu korktum; **مرجباً** ve **مَهاباً** (olarak).
Ve hurma ağacının **وترجيبُ**i: salkımlarının dallarını yapraklarının üzerine koymak, sonra rüzgâr onları dökmesin diye **الخُوصِ** ile bağlamak; ayrıca da denir: o, yiyen yaklaşmasın diye salkımların etrafına diken koymaktır.
Ve denir: **الترجيبِ**in aslı, hurma ağacını eğmek, sonra taşlarla ve benzerleriyle desteklemektir.
Ama onun sözü:
كأن أعناقها أنصابُ تَرجيبِ
Şu ki: atların boyunlarını, **رَجَب**’de yanında kurbanların kanlarının akıtıldığı taşlara benzetti.
Ve bir kısmı der ki: onu **المُرجَّبة** hurmalara benzetti; birincisi daha bilinir.
Ve **والأرجابُ**: bağırsaklar.
Ve denir: **المِرجَبَةُ** İbranice’de sapan (dır).

**برج**:
**البُرجُ** feleğin burçlarından bir tanedir; o on iki burçtur. Ve şehrin surunun ve kalenin **بُرجُ**u: sur üzerine yapılan evlerdir; sarayın köşeleri üzerine yapılan evlere **بُرجاً** denir.
Ve **ثوب مُبرج**: sur burçları gibi tasvirlerle tasvirlenmiş; el-Acçâc dedi:
فقد لَبِسنا وشيه المُبرجا
Ve **البرجُ**: gözün beyazlığının genişliği, gözbebeğinin güzelliğiyle birlikte.
Kadın boynunun ve yüzünün güzelliklerini açığa vurduğunda: **تَبَرَّجت** denir; bununla birlikte gözlerinden güzel bir bakış gösterir.
Ve **وحِسابٌ البُرجانِ**; o, senin sözündür: “şunun şunda **جُداءُ**su nedir?” ve “şunun ve şunun **جَذرُ**ü nedir?”; böylece onun **جُداؤه**su: onun miktarıdır; ve onun **جَذره**i: bir kısmı bir kısmına çarpılan aslıdır; ve onun bütünü **البُرجانُ**dır.
Denir: “yüzün **جَذرُ**ü nedir?”; denir: on.
Ve denir: “onun onda **جُداء**sı nedir?”; denir: yüz.
Ve **والبارِجةُ**: deniz gemilerinden, savaş için yapılan bir gemi.

**جبر**:
**الجَبر**: isimdir; o, bir insanı istemediği şeye zorlaman ve onu **جَبَريَّةً** olarak şuna zorlamandır.
Ve kadı, hükmettiği şeyi teslim etmeye zorladı (**وأجبر**).
Ve **الجَبرُ**: bir kırığı sarman; ve dersin: onu **جَبرتُ** da o **جبر** oldu; dedi ki:
قد جَبَرَ الدِّين الألهُ فحَبَر
Ve falanı **جَبَرتُ** da o **اجتبرَ** etti; yani ona bir yoksulluk indi de ona iyilik ettim.
Ve onu **استجبرته**: bu, senden bir gözetip kollama ile, **الجَبرِ**in sonuna kadar olduğunda; senin sözün gibi: “mutlaka sana yardım edeceğim, sonra mutlaka seni **لأجبُرنَّك**”; yani mutlaka sana borç vereceğim, sonra mutlaka seni **لأجبُرُنَّكَ**; onun sözü gibi:
من عال منا بعدها فلا اجتَبَر
Ve dersin: falanla, onu **لا يَجتَبِرها** olan bir musibete arkadaş olurum; yani onun için **لا مَجبَرَ** yoktur.
Ve **الجِبارةُ**: kırığın üzerine konulan tahta; kemik **يَنجَبِرَ** oluncaya kadar; hepsi **الجَبائِرُ**dir.
Ve **الجِبارةُ**: kadının ziynetten **دَستيقةُ**sı; dedi ki:
فتناولت كفَّها واتَّقتهُ بالجَبائِر
Ve **الجُبارُ**: cahil câhiliyede salı gününün adıdır.
Ve **الجُبارُ** diyetin (**الأرش**) bir kısmından: heder edilmeyen (kısım)dır; ve **الأرشُ**: **الدِّبةُ**dir; ve hadiste: “**العجماء جُبارٌ**” yani hayvanın isabet ettirdiği şey hederdir.
Ve Allah -mübarek ve yüce-: **الجَبَارُ** **العزيزُ**dir; yani bir halkı kahretti; böylece ondan bir işe malik olmazlar; ve O’nun **التَّجَبُّرُ**ü vardır; o, büyüklük taslamadır.
Ve Allah’a **الجَبَرِيَّةُ** ve **الجَبَروتُ** aittir. Ve **الجَبَرُوَّةُ**, **الجَبَرُوتِ**te bir dildir (lehçedir).
Ve hadiste: “Bir nübüvvet olmadı ki onu bir **مَلِكٌ جَبَرِيَّةٌ** ardı ardına almasın”; yani krallar ancak zorbalık ettiler.
Ve **الجَبَّارُ**: Rabbine karşı azgın; raiyyetine karşı savaşçı.
Ve insanlardan **الجَبّارُ**: kendi nefsinde büyük olan, hiç kimsenin öğüdünü kabul etmeyen.
Bir dilenci kadınla şakalaşıyorlardı; o ise ancak onlara karşı inat edip onların istediklerinden başka bir şeyle cevap vermeyi reddediyordu; bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi: “Onu bırakın; çünkü o **جَبَارةٌ**dır”; ve kibir girmiş olan **الجَبّارِ**ın kalbi öğüt kabul etmez.
Ve hurma ağaçlarından **الجَبّارُ**: avluda boyun son haddine ulaşmış olan ve yükünün hepsi üzerine taşınmış olan; o, hurma ağacının boyunda **السَّحُوقِ**tan aşağıdır; dedi ki:
نَسيل دّنّا جَبّارُها من مُحلَّم

**بجر**:
**البُجرةُ**: dışarı çıkık göbek; sahibi **أبجرُ**dur; ve **بَجَراً** ve **بُجرةً** (oldu).
Devenin göbeğine de, büyüse de büyümese de, **بُجرةً** denebilir.
Ve **البُجرُ**: büyük iş; ve denir: “**جئتُ بأمرٍ بُجرٍ وداهيةٍ نُكرٍ**”; ve dedi ki:
عجبتُ من امرأةٍ حَصانٍ رأيتها		لها وَلدٌ من زوجها وهي عاقِرُ
فقلتُ لها: بُجراً، فقالت: مَجيبتي		أتعجبُ من هذا ولي زوجٌ آخر
Yani: güvercinlerden bir koca.
Ve **البُجَرِيُّ** ve **البَجاريُّ**: onun cem‘i, zamanın felaketlerindendir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ر ب
جرب ، جبر ، رجب ، ربج ، برج ، بجر : مستعملات .
جرب : قال اللَّيث : الجَربُ مَعْروف . والجَرْباءُ من السَّماء : النّاحِيَة التي لا يَدور فيها فَلَكُ الشَّمس والقمر .
وأَخْبَرني المُنْذِرِيّ ، عن أَبي الهَيْثِمِ أَنه قال : الْجَرْبَاءُ : السَّماءُ الدُّنيا ، وهي الملْسَاء .
وقال اللَّيْث : أَرْضٌ جَرْباءُ : إذا كانَت مُمْحِلَةً لا شيءَ فيها .
وقيل سُمِّيت السَّماء الدُّنيا جَرْباء ، لما فيها من الكواكب . أَبو عُبيد ، عن الأصمعيّ ، قال : الْجِربياءُ من الرِّياح الشَّمالُ .
قال : وقال أبو زيد : الْجِربِياءُ الرِّيحُ التي تَهُبُّ بين الْجَنوبِ والصَّبا .
وقال اللَّيث : الْجِرْبياءُ شَمالٌ بارِدَة .
قال : وقال أبو الدُّقَيْش : إِنَّما جِرْبِياؤُها بَرْدُها ، فَهَمَزَ .
ثعْلب ، عن ابن الأَعْرابيّ : الجَرْباءُ الْجَارِيَةُ المَلِيحَة ، سُمِّيتْ جَرْباء لأنَّ النِّساء يَنْفِرْنَ عَنْها لتَقْبِيحِها بمَحاسِنها محاسِنَهُنّ . وكان لعَقِيل بن عُلَّفَة المُرِّي بِنْتٌ يُقال لها الجَرْباء ، وكانت من أَحْسَن النِّساء .
وجَرِبَ البعيرُ يَجْرَبُ جَرَباً فهو جَرِب وأَجْرَب .
وقال : والجريبُ من الأرض نِصْفُ الفِنْجان ، والجريب مِكْيالٌ ، وهو أَرْبَعَةُ أَقْفِزَة .
قلت : الْجَريبُ من الأرْض مِقدارٌ مَعْلوم الذرع والمساحة ، وهو عَشَرةُ أَقْفِزَة ، كلّ قِفيزٍ منها عَشَرةُ أَعْشِراء ، فالعَشِيرُ جُزْةٌ من مائة جُزْءٍ من الْجَرِيب .
وقال اللَّيث : الْجَرِيبُ الْوادي وجَمْعُه أَجْرِبة ، قال : وجَريبُ الأرض جمعه جُرْبان ، والعدد أَجْرِبة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجِرْبُ : القَرَاح ، وجَمعه جِرَبَه ، والجِربة : البُقْعَةُ الحَسَنَةُ النَّبات ، وجمعها جِرَب .
قال أبو عُبَيْد : قال أبُو عُبَيْدة الجِرْبَةُ المَزْرَعَة .
وقال بشر :
على جِرْبِةٍ يَعْلو الدِّيارَ غُرُوبها
وقال ابنُ الأعْرابيّ : الْجَرَبُ العَيْب .
وقال غيره : الجَرَبُ الصَّدَأُ يرْكَبُ السَّيف .
أبو عُبيدٍ عن الأصْمعيّ : رَجُلٌ مُجَرِّبٌ ومُجَرَّبٌ ، وهو الذي قد جَرَّبَ الأمُورَ وعَرفها . والمُجَرَّبُ أيضاً : الَّذي جُرِّب في الأمور وعُرِف ما عِنْده .
أبو عُبيد ، عن الأَحْمر : جِرابُ البِئْر اتِّسَاعُها .
وقال غيره : جِرابها ما حَوْلَها . ويُقال : اطْوِ جِرَابَها بالحِجارة .
وقال اللَّيث : جِرابُ البِئْر جَوْفُها من أَوَّلِها إلى آخِرِها .
قال : والجِرابُ وِعاءٌ من إِهابِ الشّاءِ ، لا يُوعَي فيه إِلاَّ يَابِس ، والجميع : الْجُرُب .
ثعلب ، عن ابْن الأعرابيّ : عِيالٌ جَرَبَّةٌ : يَأكلون أَكْلاً شَديداً ولا ينْفعون . قال : والجرَبَّةُ الحُمرُ الشِّداد الغِلاظ . والجرَبَّةُ من أَهْلِ الحاجَة ، يَكونون مُسْتَوِين .
وقال ابنُ بُزُرْج : الجَرَبَّةُ : الصّلامَةَ من الرِّجال الذين لا يُساء لهم ، وهم مع أمِّهم .
وقال الطِّرِمّاح :
وحَيَ كِرامٍ قد هَنَأْنا جَرَبَّةٍ
ومَرَّتْ بهم نَعْماؤُنا بالأَيامِنِ
قال : جَرَبَّةٌ صِغارُهم وكِبارُهم . يقول : عَمَمْناهُمْ ولَم نخُصَّ كبارَهم دون صِغَارِهم .
وقال أبو عمرو : الجَربُّ من الرِّجال القَصيرُ الخَبُّ ، وأنشد :
إنَّكَ قد زَوَّجْتَها جَرَبا
تَحْسِبُه ، وهو مُخَنْذٍ ، صَبَّا
أبو عُبيد ، عن الفَرّاء ، قال : جُرُبَّانُ السَّيْفِ حَدُّه أو غِمْدهُ . وعلى لَفْظِه جُرُبَّانُ القَمِيص .
شَمِر ، عن ابن الأعْرابيّ : الجُرُبَّان قِرابُ السَّيْفِ الضَّخْم ، يكون فيه قَوْسُ الرَّجُل وسَوْطُه ، وما يَحْتاجُ إليه .
وقال الرَّاعي :
وعَلى الشَّمائِلِ أن يُهاجَ بنا
جُرْبان كلِّ مُهَنَّد عَضْبِ
وقيل : جُرُبَّان الْقَمِيص هو بالْفارِسيَّة كَرِيبان ، وهو الجَيْب .
وقال اللَّيث : الجَوْربُ لِفَافةٌ الرِّجْل .
ابنُ السِّكّيت : الأجرَبان عَبْسٌ وذُبْيان . وأنشد :
وفي عِضَادَته اليُمنى بَنو أَسَدٍ
والأجْرَبان : بنو عبس وذُبْيانُ
والجريبُ : وادٍ مَعْروفٌ في بِلاد قَيْس ، وحَرَّةُ النَّار بِحِذَائِهِ . أبو زيد : من أَمْثالهم : أَنت على المُجَرَّب ، قالتها امرأَةٌ لِرَجُل سَأَلَهَا بعدما قَعَدَ بين رِجْليها ، أَعَذْراءٌ أَمْ ثَيِّب ؟ فعند ذلك قالت : أَنْتَ على المُجَرَّب .
يُقالُ : عِنْد جواب السَّائل عما أَشْفَى على عِلْمِه .
رجب : قال اللَّيث : رَجَبُ شَهْر ، تقول : هذا رَجَبٌ ، فإذا ضَمُّوا إليه شَعْبان فهما الرَّجَبان .
وكانت العرب تُرَجِّبُ ، وكان ذلك لهم نُسُكاً أو ذَبائِح في رَجَب .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ والفراء : رَجَبْتُ الرَّجُلَ رَجَباً ، إذا هِبْتَهُ وعَظَّمْتَه وقال شَمِر : رَجَبْتُ الشَّيءَ : هِبْتُه ورَجِبْتُه : عَظَّمتُه وأنشد :
أَحْمَدُ رَبِّي فَرَقاً وأَرْجبَه
قال : أرْجَبَهُ ، أي أُعَظِّمهُ . ومِنه سُمِّي شهر رَجَبَ .
وأَنْشَدَ أبو عمرو :
إِذَا العجوزُ اسْتَنْخَبَتْ فانْخَبها
ولا تَهَيَّبْها ولا تَرْجَبْها
وقال شَمِر : رَجَبْتُه عَظَّمْتُه .
أبو عَمْروٌ ، عن أَبيه : الرَّاجِبُ المُعظِّمُ لسَيِّده . ويقال : رَجِبَه يَرْجَبُه رَجَباً ، ورَجَبَهُ
يَرْجبُه رَجْباً ورُجُوباً ، ورَجَّبَه تَرجِيباً ، وأَرْجَبَه إِرْجَاباً .
ومِنه قَول الحُباب بن المُنْذر : أَنا جُذَيْلُها المُحَكَّك ، وعُذَيقُها المرجَّب .
قلت : وأما أَبو عُبَيْدة والأصْمَعيّ ، فإنَّهما جَعَلا المُرَجَّبَ ها هنا من الرُّجْبَة ، لا من التَّرْجِيب الذي هو من التَّعظيم .
قالا : والرُّجْبَة والرُّجْمَة بالْبَاء والميم : أَن تُعْمَدَ النَّخْلَةُ الكريمة إِذا خِيفَ عليها أَنْ تقعَ لِطولها وكثْرَةِ حَمْلها بِبِناءٍ من حِجارَةٍ تُرَجَّبُ به أي تُعْمَدُ به ، ويكونُ تَرجيبُها أن يجعل حولها شوك إذا وقرت ، لئلا يَرْقأ فيها راقٍ ، فيجْنى ثمرها .
وقال الأصمعي : الرُّجْمَة بالميم البِناءُ من الصّخر تُعْمَدُ به النّخْلة ، والرُّجْبَةُ أنْ تُعْمَدَ النَّخلةُ بخشَبَة ذاتِ شُعْبَتين .
أبو عبيدة : رَجبتُ فلاناً بقَوْلٍ سِّيء ، ورجَمْتُه بمعنى صَككْتُه .
قال أبو تراب : وقال أبو العَميثل مِثْلَه .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الأرْجَابُ الأمْعاءِ ، ولم يَعْرِفْ واحِدَها .
ورَوى ثعلب عن ابن الأعْرابيّ ، قال : الرَّجْبُ المِعَى : قال : والرَّاجِبَةُ البُقْعَةُ الملساءُ بين البَراجِم . قال : والبراجمُ المُشَنَّجاتُ في مَفَاصِل الأصَابع ، وفي كلِّ إصْبَع ثلاثُ بُرْجُمات ، إلاّ الإبْهام فلها بُرْجُمَتان .
وقال الليث : بُرْجُمَة الطَّائر . الإصْبَع التي تلي الدّائرة من الجانِبين الوحْشِيّيْن من الرِّجلين .
قال : ورجَّبتُ النّخْل تَرْجِيباً ، وهو أن تُوضَع عُذُوقُها على سَعفِها ، ثم تُنْضَدُ وتُشَدُّ بالخوص ، لئلا يَنْفُضُها الريح ، وقد يقال أيضاً : هو أن يُوضَعَ الشَّوك حَوْل العُذُوق لِئَلاَّ تُقْطَف . وأنشد أبو عبيد :
والعادِياتُ أسابِيُّ الدِّماء بها
كأَنَّ أعْناقَها أنْصابُ ترْجِيبِ
وهذا البيت يَدُلُّ على صِحَّةِ قول من جَعلَ الترجِيبَ دعْماً للنّخلة .
برج : قال الليث : البُرْجُ واحِدٌ من بُرُوج الفَلَك ، وهي اثنا عَشَر بُرْجاً ، كلّ بُرْج منها مَنزِلان ، وثُلُثٌ مَنْزِلٌ للقمر ، وثلاثون دَرجةً للشمس إذا غاب منها سِتّة ولكلّ بُرْج اسمٌ على حدة فَأَوَّلها الحَمَلُ ، وأول الحَمل الشَّرَطان ، وهما قَرْنا الحَمَل كَوْكَبان أَبيضان إِلى جَنْب السَمكة ، وخَلْفَ الشَّرَطَيْن البُطَيْن ، وهي ثَلاثةُ كَواكب ، فهذان مَنْزِلان ، وثُلثُ الثريا من بُرْج الحمل .
وقال أَبو إسْحاق في قول الله : ( ) ( البروج : 1 ) قيل : ذات البُروج ، ذاتِ الكواكب ، وقيل : ذاتِ القصُور ، لِقُصُورٍ في السَّماء .
سَلَمة ، عن الفراء : اخْتَلفوا في البُروج ، فقالوا : هي النُّجوم ، وقالوا : هي البُروجُ المعرُوفَة ، اثْنا عَشَر بُرجاً ، وقالوا : هي قُصورٌ في السماء .
والله أعلمُ بما أَراد .
وقوله جَلَّ وعَزَّ : ( وَلَوْ كُنتُمْ فِى بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ ) ( النساء : 78 ) . البروج هاهنا الحُصُون ، واحدُها بُرْج .
وقال اللَّيث : بُرُوج سُورِ المدينة والحصن : بُيوتٌ تُبْنَى على السّور ، وقد تُسمّي بيوت تُبْنَى على نَواحِي أَركان الْقَصْر بُروجاً .
قال : وثَوْبٌ مُبَرَّج ، قَدْ صُوِّرَت فيه تَصاوِيرُ كَبُروج السُّور .
قال العجّاج :
وقد لَبِسنَا وَشْيَه المبَرَّجا
وقال أيضاً :
كأَنَّ بُرْجاً فَوْقَها مُبَرَّجا
شَبَّه سَنامها ببُرْج السُّور .
قال : والبَرَجُ : سَعَةُ بَياضِ العين مع حُسْن الْحَدَقَة . وإذَا أَبْدَت المرأَةُ محاسِنَ جِيدها وَوَجْهَها ، قيل : تَبَرَّجَتْ وتُرِي مع ذلك من عَيْنَيها حُسْنَ نَظر ، كقول ابن عِرس في الجُنَيْد بن عبد الرحمن يهجوه :
يُبْغَضُ من عَينيكَ تَبْرِيجُها
وصُورةٌ في جَسَدٍ فاسدٍ
قال الزّجاج في قوله : ( جَعَلَ فِى السَّمَآءِ بُرُوجاً ) ( الفرقان : 61 ) قال : البروج الكواكب العظام ، قال : والْبَرَجُ ، تَباعُد ما بين الحاجبين . قال : وكل ظاهر مرتفع فقد بَرَج ، وإنما قيل لها البروج لظهورها وبيانها وارتفاعها .
أبو عُبيد ، عن أَبي عَمْرو : البَرَجُ ، أن يكونَ بَياضُ العين مُحْدِقاً بالسَّواد كُلِّه ، لا يغيبُ من سَوادِها شيء .
قال أبو زيد : البَرَجُ ، نَجَلُ العين ، وهو سَعَتها .
وقيل : الَبَرجُ ، سَعَةُ العين في شِدَّة بياض بَياضِها .
ثعلب ، عن ابن الأَعْرابيّ : بَرِجَ الرَّجُل إذا اتَّسَعَ أَمْره في الأَكْل والشُّرب .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلَّ وعزَّ : ( غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتِ بِزِينَةٍ ) ( النور : 60 ) ، التَّبرُّحُ إظهارُ الزِّينة ، وما يُسْتَدْعَى به شهوَةُ الرَّجل .
وقيل : إِنَّهن كُنَّ يتكَسَّرْن في مَشْيِهِنَّ ويَتَبَخْتَرْن .
وقال الفراء في قوله : ( فِى بُيُوتِكُنَّ وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ ) ( الأحزاب : 33 ) ذلك في زمن وُلِدَ فيه إبراهيمُ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) كانت المرأةُ إذْ ذاك تلْبسُ الدِّرع من اللُّؤْلؤ غير مَخيط من الجانبين ، ويقال : كانت تَلبسُ الثياب تَبلغُ المالَ لا تُواري جسدَها ، فأُمِرْنَ أَلاَّ يفعلْنَ ذلك .
وقال الليث : حِسابُ البُرجان ، هو قولك : ما جُداءُ كذا في كذا ، وما جَذْر كذا في كذا ، فجداؤه : مبلَغهُ ، وجذرُه : أصله الذي يُضرَبُ بعضُه في بعض ، وجملته البُرجان .
يقال : ما جَذْرُ مائة ؟
فيقال : عشرة .
ويقال : ما جُداء عشرة في عشرة ؟
فيقال : مائة .
وقال شَمَر : بُرْجان : جِنْسٌ من الرُّوم ويُسَمَّوْنَ كذلك .
قال الأعشى :
وهِرَقْلٌ يوم ذِي ساتيدَمَا
مِنْ بني بُرْجَانَ في البَّأْسِ رُجُحْ
يقول : هُمْ رُجُحٌ على بني برجان أي هُمْ أَرْجحُ في القِتال ، وشدة البأس مِنْهم .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أبْرَج الرجلُ إذا جاءَ ببنينَ مِلاح .
قال : والْبارِجُ المِلاّحُ الفَارِهُ .
أبو نصْر عن الأصمعي قال : البَوَارِج السُّفُنُ الكبار ، واحدتها بارجةٌ ، وهي القَوادِسُ والخلايا .
وقال الليث : البارجة السَّفينةُ من سُفن البحر تُتَّخَذُ للقتال .
جبر : قال الله جل وعز : ( إنَّ فيها قَوماً جَبَّارين ) .
قال أبو الحسن اللِّحيانيّ : أَرادَ الطُّولَ والقُوَّة والعِظَم ، والله أعلمُ بذلك .
قلت : كأَنه ذَهبَ به إلى الجبَّارِ من النَّخيل ، وهو الطويل الذي فاتَ يد المُتناوِل .
يقال : رجلٌ جبّار إذا كان طويلاً عظيماً قويّاً ، تَشْببها بالجبار من النَّخيل .
وأمل قوله جلّ وعز : ( للهوَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ ) ( الشعراء : 130 ) .
فإنَّ الجبارَ هاهُنا القَتَّالُ في غير حق ، وكذلك قولُ الرجل لموسى : ( إنْ تُريدُ إلاَّ أَنْ تكونَ جبَّاراً في الأرض ) . أي قَتَّالاً في غيرِ حق .
وقال اللِّحيانيّ : والجبَّار المُتَكبِّرُ عن عبادة الله تعالى ، ومنه قول الله تعالى : ( وَلَمْ يَكُن جَبَّاراً عَصِيّاً ) ( مريم : 14 ) ، وكذلك قول عيسى : ( وَلَمْ يَجْعَلْنِى جَبَّاراً شَقِيّاً ) ( مريم : 32 ) أي مُتَكبِّراً عن عبادة الله .
والجبار أيضاً : القاهِرُ الْمُسَلَّط . قال الله : ( يَقُولُونَ وَمَآ أَنتَ عَلَيْهِمْ ) ( ق : 45 ) ، أي بمُسَلَّط فَتَقْهرهم على الإسلام .
والجبارُ : الله تبارك وتعالى ، القاهرُ خلْقَه على ما أراد .
وقال ابن الأنباريّ : الجبارُ في صفةِ الله الذي لا ينال ، ومنه قيل للنخلة إذا فاتت يدَ المتناول : جبارة . مأخوذٌ من جبَّارِ النَّخْل .
وَرَوى سلمةُ عن الفراء أنه قال : لم أسمع فَعَّالاً من أَفْعَل إلاَّ في حرفين وهما : جبّار من أَجْبَرْتُ ، وَدَرَّاك من أَدركتُ .
قلت : جعَلَ جبّاراً في صفَةِ العباد من الإجبارِ ، وهو القَهّرُ والأكْراه لا من ( جَبَرَ ) .
أبُو عُبيد ، عن الأَحمرِ : فِيه جَبَرِيَّةٌ وجَبَرُوَّةٌ ، وجَبَروت وجُبُّورَةُ وجَبُّورَةٌ أَيْضاً ، وأَنشَدَنا :
فإنَّك إنْ عادَيْتَني غَضِبَ الْحصا
عَلَيْكَ ، وذُو الْجَبُّورَةِ الْمتَغَترِفُ
وفي الحديث : أنَّ امرأةً حَضَرت النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فأَمَرها بأَمْرٍ فتَأَبَّتْ عليه ، فقال : ( دَعُوها فإِنَّها جَبَّارة ) أي عَاتِيَةٌ مُتَكَبِّرة .
وقال اللَّيْت : قَلْبٌ جَبَّار ، ذُو كِبْرٍ لا يَقْبَلُ مَوْعِظَة .
عَمْرو ، عن أبيه قال : يقال للملك جَبْرٌ ، وقال : والجَبْرُ الشُّجاع وإن لَمْ يَكُنْ مَلِكاً . والْجَبْرُ : تَثْبيتُ وقّوع الْقَضَاءِ والْقَدَر .
أبو عُبَيد عن أَبي عَمْرو : الْجَبْرُ الرَّجلُ .
وقال ابنُ أَحْمر :
وانْعَمْ صَباحاً أَيُّها الْجَبْرُ
قيل : أرادَ أيها الرَّجُل ، وقيل : أرادَ أَيُّها المَلْكِ . والْجَبر أَنْ تُغْنِيَ الرَّجُلَ من الْفَقْرِ ، أَوْ تَجْبُرَ عظْمَة من الكَسْر .
قال : والإِجْبارُ في الحُكْم ، يقال : أَجْبَرَ الْقاضِي الرَّجُلَ على الحُكْمِ إذا أكْرَهَه عليه .
وأَخْبَرنِي الإياديّ عن أَبِي الّهَيْثَم أَنَّه قال : جَبَرْتُ فَاقَة الرَّجُلِ أَجْبُرُها ، إِذا أَغَنَيْتَه .
قال : والجَبُرُيَّة ، الَّذين يَقُولون : أَجَبَر اللَّهُ الْعِبَادَ على الذُّنُوب أَيْ أَكْرَهَهُمْ ومَعاذَ اللَّهِ أَنْ يُكْرِهَهُمْ على مَعْصَية ولكنَّه قد عَلِمَ ما الْعِبادُ عامِلون ، وما هُمْ إليه صائِرُون .
قلت : وهذا مَعْنى الإيمان بالْقَضاء والْقَدر إنّما هو عِلْمُ الله السَّابق في خَلْقِه ، وقد كَتَبه عليهم ، فهم صائرون إِلى ما عَلِمه ، وكُلٌّ مُيَسَّرٌ لما خُلِقَ له .
وروى الأَعْمش عن إسماعيل بن رَجاءِ عن عُمَيْر مَوْلى ابّن عبّاس ، عن ابنِ عبّاس في جِبْريل ومِيكائيل : كقولك عبد الله ، وعبدِ الرحمن ، وكان يحيى بن يعمر يَقرأ .
قال أَبَو عُبيد قال الأصمعيّ : معنى إيل الرُّبُوبِيَّة ، فأُضِيفَ جَبْروميكا إِليه .
وقال أبو عَمْرو : جَبْر هو الرَّجُل .
قال أبو عُبيد : فَكأَنّ مَعناه عَبْد إيل ، رَجُلُ إيل .
قال : فهذا تأْويل قوله : عبد الله ، وعبد الرحمن ، وكان يحيى بن يَعْمر يَقْرؤها ( جَبْرِئلّ ) ، ويقول : جَبْرَ : عبْد ، والّ : هُو الله .
قلت : وفي جِبْريل لغاتٌ كثيرة ، قد
حَصَّلْتُها لك في رُباعيِّ الجيم .
وقال اللّحيانيّ : يقال : أَجْبَرْتُ فلاناً على كَذا ، أُجْبِره إجْباراً ، فهو مُجْبَر ، وهو كلام عامَّة العرب أي أَكْرَهْتُه عليه .
وتَمِيمٌ تقول : جَبَرْتُه على الأَمْرِ أَجُبُرُهُ جَبْراً وجُبُوراً بغَير ألف . قلت : وهي لُغَةٌ معروفة وكثير من الحجازين يقولونها .
وكان الشّافعيّ يقول : جَبَرَه السلطان بغير ألفِ ، وهو حِجَازِيٌّ فَصِيحٌ .
وقيل لِلْجَبرِيَّة : جَبْرِيَّةٌ ، لأَنَّهم نُسِبُوا إلى القول بالْجَبْر ، فهما لغتان جَيِّدتان جَبَرتُه وأَجْبَرْتُه ، غير أنَّ النَّحويين أسْتَحبوا أَنْ يَجْعلوا حَبَرْتُ لجَبْرِ الْعَظْم بعد كَسْره وجَبْر الفقير بعد فَاقَته ، وأَن يكون الإِجْبارُ مَقَصوراً على الإكْراه ، ولذلك جعل الفَراء الجَبَّار من أَجْبَرْتُ ، لا من جَبَرْت ، وجائز أن يكون الجبَّار في صِفَةِ الله ، من جَبْرِه الْفَقير بالْغِنَى ، وهو تبارك وتعالى جابرُ كُلِّ كَسير وفَقير ، وهو جابر دِينه الَّذي ارْتَضاه كما قال العَجَّاج :
قَدْ جَبَرَ الدِّينَ الألَهُ فَجَبَرْ
وقال اللِّحيانيّ : جَبَرْتُ اليتيمَ والفَقير أَجْبُرُه جَبْراً وجُبُوراً ، فَجَبَرَ يَجْبُرُ جُبُوراً ، وانْجَبَرَ انْجِباراً ، واجْتَبَرَ اجْتِباراً ، بمعنًى واحِد .
ويقال أيضاً : جَبَّرْتُ الكسيرَ أُجَبِّرُه تَجْبِيراً ، وجَبَرْتُه جَبْراً ، وأَنْشَد :
لَها رِجْلٌ مُجَبَّرَةٌ تَخُبُّ
وأُخْرى ما يُسَتِّرها وَجَاحُ
ويقال : تَجَبَّر فلان : إذا عَاد إِليه من مَاله بعضُ ما كان ذَهَب . وتَجَبَّر النَّبتُ والشجر ، إِذا نَبَتَ في يابِسة الرَّطْب .
ويقال : قد تَجَبَّر فلان مَالاً ، أي أَصَاب ، وقوله :
تَجَبَّرَ بَعْدِ الأَكْلِ فهو نَمِيصُ
فمعناه : أَنَّه عاد نَابتاً مُخَضَرّاً ، بعدما كان رُعِيَ ، يعني الرَّوض .
وقال النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الْعَجْمَاءُ جُرْحُها جُبَار ) ، والْمَعْدِنُ جُبَار ، والبِئْرُ جُبَار وقد مرّ تفسير العجماء في كتاب ( العين ) . والجُبار : الهَدَر ومعناه أَن تَنْفَلِتَ الْبَهِيمَةُ العجماءُ فَتُصيب في انفِلاتها إِنساناً أَوْ شَيئاً فجَرْحُها هَدَر ، وكذلك البِئْر العادِيَّة يَسْقط فيها الإنسان فَيَهْلِك ، فدَمُه هَدَر والمعدن إذا انهار على حافره فقتله فدمه هَدَر . قال ابن السكيت : يقال : هذا جابر بن حَبّه : اسم للخبز .
وقال أبو عبيد : الْجَبائِرُ الأسْوِرَة ، واحِدتها جِبَارَة وجَبِيرَة .
قال الأعشى :
فَأَرَتْكَ كَفّاً في الْخِضا
بِ ومِعْصَماً مِلْءَ الْجِبَارَة
ويقال للخشباتِ التي تُوضع على مَوْضع الكسر لِيَنْجَبِر على استواء : جَبائِر ، واحدتها جِبَارَة .
سلمة ، عن الفراء قال : قال المُفَضَّل : الجُبَار : يَوم الثلاثاء . قال : والجَبَارَةُ بفتح الجِيم ، فِناء الجَبَّان . والجِبَارُ : الملوك ، واحِدُهم جَبْر .
وفي الحديث : أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ذكرَ الْكافِر في النار ، فقال : ضِرْسهُ مثلُ أُحُد ، وكَثافَةُ جِلْدِه أربعون ذِراعاً بِذِراع الجبَّار . قيل : الجَبَّارُ هَا هُنا المِلك . والجبَابِرَةُ : المُلوك . وهذا كما يقال : هو كذا وكذا ذِراعاً بِذراع المَلك ، وأحسِبُه مَلِكاً من مُلوك العَجَم ، نُسِبَ إليه هذا الذِّراع ، والله أعلم .
بجر : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الباجِرُ : المُنْتَفِخُ الجَوْف . الْهِرْدَبَّةُ الْجَبان .
أبو عبيد ، عن الفرّاء : الباحِر الأحمق بالحاء قلت : وهذا غَيْرُ الباجِر ، ولكلَ مَعْنًى .
أبو عبيد ، عن الأصْمَعيّ ، في باب إِسْرارِ الرَّجلِ إِلى أخيه ما يَسْتُرُه عن غيره أخْبَرْتُه بعُجَرِي وبُجَرِي أي أَظْهَرتُه من ثِقَتِي بهِ على مَعايِبي ، وقد فَسَّرتُ العُجَرَ في بابه . وأمَّا البُجَر : فالعُروقُ المُتَعَقِّدَةُ في الْبَطْن خاصَّة .
ثعلب ، عن ابنْ الأعرابيّ : العُجْرَةُ نَفْخَةٌ في الظَّهْر ، فإذا كانت في السُّرَّة فهي بُجْرَة .
قال : ثم تُنْتَقلان إلى الهُمومِ والأَحْزان .
قال : ومَعْنى قول عليّ رضي الله عنه : إلى الله أَشكو عُجَرِي ، وبُجَري ، أي هُمومي وأَحْزَانِي .
قال : وأَبْجَرَ الرَّجُلُ ، إِذا اسْتَغْنَى غِنًى كادَ يُطْغِيه بعد فَقْرٍ كادَ يُكْفِرُه .
وأَخبرني المُنْذِريّ عن السكُدَيْميّ ، قال : سأَلت الأصمعيّ فقلت له : ما عُجَرِي وبُجَرِي ؟ فقال : هُمومِي وغُمومِي وأَحْزانِي .
أبو عبيد ، عن أبِي زيد : لَقِيتُ منه البَجَارِيّ ، واحِدها بُجْرِيّ ، وهو السِّرّ والأَمْرُ العظيم . والْبُجْرُ : الْعَجَب . وأنشد أبو عبيد :
أَرْمي عليها وهِي شَيْءٌ بُجْرُ
والْقَوْسُ فيها وَتَرٌ حِبَجْرُ
وأمَّا قولُ العَرب : عَيَّر بُجَيْرٌ بَجَرَة ، ونَسِيَ بُجَيْرٌ خَبَره ؛ فقد حُكِيَ عن المْفَضَّل أنه قال : بُجَيْرٌ وبَجَرَة كانا أَخَوين في الدَّهْر القديم ، وذكر قِصَّةً لهما ، والذي رأيت عليه أهْلُ اللُّغة أَنهم قالوا البُجَيْرُ : تصغير الأبْجَر ، وهو النّاتِىء السُّرَّة ، والمَصْدَرُ الْبَجَر ، فالمعنى : أَنَّ ذا بُجْرَةٍ في سُرَّته عَيَّرَ غَيْرَه بما فيه ، كما قيل في امْرَأَةٍ عَيَّرت أخْرى بعيب فيها : رَمَتْنِي بِدَائِها وانْسَلَّت .
وقال أبو عمرو : يقال : إنَّه لَيَجِيءُ بالأَباجِير ، وهي الدَّوَاهي ، قلت : وكأنَّها
جمع بُجْرٍ وأَبْجار ، ثم أباجير جمع الجمع .
وقال الفرّاء : الْبَجَرُ والْبَجْرُ انْتِفَاخُ الْبَطن ، رواه عنه سَلمة .
عمرو ، عن أبيه : الْبَجِيرُ : المال الكَثير .
وفي ( نِوادِر الأَعْراب ) : ابْجارَرتُ عن هذا الأمر ، وابْتَارَرْتُ ، وابْتَاجَجْتُ أي اسْتَرخَيْتُ وتَثَاقَلت ، وكذلك نَجِرْتُ ومَجِرْتُ .
اللِّحيانيّ : يُقال للرَّجُل إذا أَكثر من شُرب الْماء ، ولم يَكَدْ يَرْوَى : قد بَجِرَ بَجَراً ، ومَجَرَ مَجَراً ، وهو بَجِرٌ مَجِر ، وكذلك الممتلىء من اللبن ، ذكَر ذلك في باب الْبَاءِ والميم . ومِثْلُه : نَجِرَ ومَجِرَ في باب النُّون والمِيم .
ربج : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَبْرَجَ الرَّجلُ ، إذا جاء بِبَنِين مِلاَح ، وأَرْبَجَ ، إذا جاء بِبَنِين قِصار .
قال أبو عمرو : الرَّبْجُ الدِّرهم الصَّغيرُ الْخَفيف .
قلت : وسَمِعْتُ أَعرابياً يُنْشِد ونحن يومئذ بالصَّمّان :
تَرْعَى من الصَّمّانِ رَوْضاً آرجا
مِنّ صِلِّيَانٍ ونَصِيّاً رابجا
ورُغْلاً باتت به لَواهِجا
فسألته عن الرَّابج ، فقال : هو المُمتَلِىء الرَّيان .
وأَنْشَدَنيه أَعْرابيٌّ آخر فقال : ( ونِصِيًّا رَابِجاً ) ، وهو الكَثِيف المُمتَلىء ، وفي هذه الأرْجوزَة :
وأَظْهَر الماءُ بِها روابجاً
يصف إبِلاً ورَدت ماءً عِدًّا فَنَفَضَتْ جِرَرَهَا ، فلما رَويت انْتَفَخَت خواصِرها وعَظُمت ، وهي معنى قوله : ( رَوابِجَا ) .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والراء وما يثلثهما)
(جرز) الجيم والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو القطْع. يقال جَرَزْتُ الشيءَ قطعتُه. وسيفٌ جُرَاز أي قَطّاع. وأرضٌ جُرُزٌ لا نَبْت بها. كأنَّه قُطِع عنها. قال الكسائي* والأصمعيّ : أرضٌ مجروزة من الجرز، وهي التي لم يُصِبْها المطر، ويقال هي التي أُكل نباتُها. والجَرُوزُ: الرّجُل الذي إذا أكل لم يترُكْ على المائدةِ شيئاً، وكذلك المرأةُ الجَرُوزُ، والنّاقةُ. قال:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
والعرب تقول في أمثالها: "لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])، أي إنّها مِن شِدّة بَغضائها وحسَدها لا ترضى للذين تُبغِضُهم إلاّ بالاستئصال. والجارز: الشديد من السُّعال، وذلك أنّه يقطَع الحَلْق. قال الشمّاخ:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
ويقال أرضٌ جارِزةٌ: يابسة غليظة يكتنفها رَمْل. وامرأةٌ جارِزٌ عاقر. فأمّا قولهم ذو جَرَزٍ إذا كان غليظاً صُلْباً، وكذلك البعيرُ، فهو عندي محمولٌ على الأرض الجارزة الغليظة. وقد مضى ذِكرُها.
(جرس) الجيم والراء والسين أصلٌ واحد، وهو من الصَّوت، وما بعد ذلك فمحمول عليه.
قالوا: الجَرْس الصَّوت الخفيّ، يقال ما سمعت لـه جَرْساً، وسمِعتُ جَرْسَ الطّير، إذا سمعتَ صوتَ مناقيرها على شيء([3]) تأكله. وقد أجْرَسَ الطائر.
ومما حُمِل على هذا قولهم للنَّحل جوارس، بمعنى أواكِل، وذلك أنّ لها عند ذلك أدنى شيءٍ كأنه صوت. قال أبو ذؤيبٍ يذكر نَحْلا:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])والجَرَس: الذي يعلَّق على الجِمال. وفي الحديث: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ". ويقال جَرَسْتُ بالكلام أي تكلّمتُ به. وأجْرَسَ الحَلْيُ: صوَّت. قال:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])ومما شذَّ عن هذا الأصل الرجل المجرّس([6]) وهو المجرّب. ومعنى جَرَْسٌ من الليل، أي طائفة.
(جرش) الجيم والراء والشين أصلٌ واحد وهو جَرْش الشَّيء: أنْ يُدقَّ ولا يُنْعَم دَقُّه. يقال جَرَشْته، وهو جَرِيش. والجُرَاشة: ما سقط من الشيءِ المجروش. وجرّشت الرأس بالمشط: حككته حتَّى تَستكثِرَ الإبْرِيَة([7]). وذكر الخليل أنّ الجَرش الأكْل.
ومما شذَّ عن الباب الجِرِشَّى، وهو النَّفس. قال:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
فأمّا قولهم مَضَى جَرْشٌ من اللّيل، فهي الطائفة، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه. قال:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *
(جرض) الجيم والراء والضاد أصلانِ: أحدهما جنسٌ من الغَصَص، والآخر من العِظَم.
فأمّا الأوّل فيقولون جَرِضَ بِرِيقه([10]) إذا اغتصَّ به. قال:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])قال الخليل: الجَرَضُ أن يبتلع الإنسانُ ريقَه على همٍّ وحزْنٍ. ويقال: مات فلانٌ جَرِيضاً، أي مغموماً.
والثاني قولهم بعيرٌ جِرْوَاضٌ، أي غليظ. والجُرائِض: البعير الضَّخم، ويقال الشّديد الأكل. ونعجة جُرَئِضةٌ([12]) ضَخْمة.
(جرع) الجيم والراء والعين يدلّ على قلّة الشيء المشروب. يقال: جَرِع الشاربُ الماءَ يجرَعُه، وجَرَعَ يجرَعُ. فأمَّا [الجرعاء فـ] الرَّملة التي لا تُنبت شيئاً، وذلك من أنّ الشُّرب لاينفَعُها فكأنَّها لم تَرْوَ. قال ذو الرمّة:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])ومن الباب قولهم: "أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن"، وهو آخِرُ ما يخرُجُ من النَّفَس. كذا قال الفرّاء. ويقال نُوقٌ مَجَارِيعُ: قليلات اللَّبن، كأنّه ليس في ضُروعها إلا جُرَعٌ.
ومما شذّ عن هذا الأصل الجَرَع: التواءٌ في قوَّةٍ من قُوَى الحَبْل ظاهرةٍ على سائر القُوَى.
(جرف) الجيم والراء والفاء أصلٌ واحدٌ، هو أخْذ الشيءِ كلِّه هَبْشاً. يقال: جَرَفْتُ الشيءَ جَرْفاً، إذا ذهبْتَ به كلِّه. وسيفٌ جُرَافٌ([14]) يُذْهِبُ كلَّ شيء. والجُرُْف المكان يأكله السيل. وجَرَّفَ الدهرُ مالَه*: اجتاحه. ومال مُجَرَّف. ورجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ، كأنّه يجرِف ذلك جرْفاً. ومن الباب: الجُرْفَة: أنْ تُقَْطَع من فخذِ البعير جلدَةٌ وتُجْمَع على فَخِذه.
 (جرل) الجيم والراء واللام أصلان: أحدهما الحجارة: والآخر لونٌ من الألوان.
فالأول الجَرْوَل والجرَاوِل الحجارة. يقال: أرض جَرِلةٌ، إذا كانت كثيرةَ الجراول. والأَجْرَال جمع الجَرَل، وهو مكان ذو حجارة. قال جرير:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
والآخَر الجِرْيال، وهو الصِّبْغ الأحمر؛ ولذلك سميت الخمر جِرْيالاً. فأما قول الأعشى:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])فقال قومٌ: أراد لونَها، وهي حمرتها. رووا عنه في ذلك روايةً تدلُّ على أنّه أراد لونَها([17]).
(جرم) الجيم والراء والميم أصلٌ واحد يرجع إليه الفروع. فالجرْمُ القطْع. ويقال لِصَِرام النَّخل الجَِرَام. وقد جاءَ زمن الجَِرَامِ. وجَرَمْتُ صُوف الشَّاةِ وأخذته. والجُرَامةُ: ما سقطَ من التّمْرِ إذا جُرِم. ويقال الجُرامة ما التُقِط من كَرَبِهِ بعد ما يُصْرَمُ. ويقال سنة مجَرَّمَةٌ ، أي تامّة، كأنها تصرَّمَت عن تمام. وهو من تجرَّم الليلُ ذَهَب. والجَرَام والجَريم: التَّمْر اليابس. فهذا كلُّه متّفقٌ لفظاً ومعنىً وقياساً.
ومما يُردّ إليه قولهم جَرَم، أي كَسَب؛ لأن الذي يَحُوزُه فكأنه اقتطَعَه. وفلانٌ جَرِيمةُ أهله، أي كاسِبُهم. قال:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])يصف عقاباً. يقول: هي كاسِبَةُ ناهضٍ. أراد فرخَها. والجُرْم والجَريمة: الذَّنْب وهو من الأوَّل؛ لأنه كَسْبٌ، والكَسْب اقتطاع. وقالوا في قولهم "لا جَرَم": هو من قولهم جَرَمْتُ أي كسَبت. وأنشدوا:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])أي كَسَبَتْهُمْ غضباً. والجَسَدُ جِرْمٌ، لأنّ لـه قَدْراً وتَقْطيعاً. ويقال مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم، أي عظام الأجرام.
فأمّا قولُهم لصاحب الصَّوت: إنه لحسن الجِرْم، فقال قوم: الصَّوْتُ يقال له الجِرْم. وأصحُّ من ذلك قول أبي بكر بن دريد إنَّ معناه حَسنُ خروجِ الصّوتِ من الجِرْم. وبنو جارمٍ في العرب. والجارم: الكاسب، وهو قول القائل:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
وجَرْمٌ هو الكَسْبُ، وبه سمِّيَتْ جَرْمٌ، وهما بطنان: أحدهما في قضاعة، والآخر في طيّ.
 (جرن) الجيم والراء والنون أصلٌ واحد، يدلُّ على اللين والسُّهولة. يقال للبَيْدَرِ جَرينٌ؛ لأنّه مكان قد أُصْلِحَ ومُلِّسَ. والجارن من الثياب: الذي انسَحَق ولانَ. وجَرَنَتِ الدِّرْعُ: لانَتْ وامْلاَسَّتْ. ومن الباب جِرَانُ البعير: مُقَدَّم عُنُقه من مَذْبَحِهِ، والجمع جُرُن([21]). قال:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])وذكرَ ناسٌ أنّ الجارنَ ولد الحيّة. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنه ليِّن المسِّ أملس.
(جره) الجيم والراء والهاء كلمةٌ واحدة، وهي الجَرَاهية. قال أبو عُبيدٍ: جَراهيةُ القوم: جَلَبَتُهُم وكلامُهم في علانيتهم دون سِرِّهم. ولو قال قائل: إنّ هذا مقلوبٌ من الجَهْرِ والجَهْرَاء والجَهارة لكان مَذْهباً.
(جرو) الجيم والراء والواو أصلٌ واحدٌ، وهو الصَّغير من ولد الكلب، ثم يحمل عليه غيرُه تشبيهاً. فالجَرو للكلب وغيره. ويقال: سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ ومُجْرٍ، إذا كان معها جِرْوُها. قال:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])فهذا الأصل. ثم* يقال للصَّغيرة من القِثّاء الجِرْوة. وفي الحديث: أُتِي النبي
صلى الله عليه وسلم بأَجْرٍ زُغْبٍ([24])"، وكذلك جَُِرْو الحنظل والرُّمّان. يعني أنها صغيرة. وبنو جِرْوة بطنٌ من العرب. ويقال ألقى الرّجُل جِرْوَتَه، أي ربَط جَأْشَه، وصَبَر على الأمر، كأنّه ربط جرواً وسكّنَه. وهو تشبيهٌ.
(جري) الجيم والراء والياء أصلٌ واحدٌ، وهو انسياحُ الشيء. يقال جَرَى الماء يَجْري جَرْيَةً وجَرْياً وجَرَياناً. ويقال للعَادة الإجْرِيَّا([25])، وذلك أنّه الوجْه الذي يجري فيه الإنسان. والجَرِيُّ: الوكيل، وهو بيّن الجِراية، تقول جَرَّيت جَرِيّاً واستَجْرَيتُ، أي اتَّخذْت. وفي الحديث: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". وسمِّي الوكيلُ جَريّاً لأنّه يَجْري مَجْرى موكّله، والجمع أجْرِيَاء.
فأمّا السفينة فهي الجارية، وكذلك الشَّمس، وهو القياس. والجارية من النِّساء من ذلك أيضاً، لأنَّها تُسْتَجْرَى في الخِدمة، وهي بيِّنة الجِراء. قال:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])ويقال: كان ذلك في أيّامِ جِرائها، أي صباها. وأما الجِرِّيَّة، وهي الحَوْصلة فالأصل الذي يعوَّل عليه فيها أنَّ الجيم مبدلة من قاف، كأن أصلها قِرِّيّة، لأنّها تَقْرِي الشيءَ أي تجمعه، ثم أبدَلُوا القافَ جيماً كما يفعلون ذلك فيهما.
(جرب) الجيم والراء والباء أصلان: أحدهما الشَّيء البسيط يعلوه كالنبات من جنسه، والآخَر شيءٌ يحوي شيئاً.
فالأوّل الجرَب وهو معروف، وهو شيءٌ ينبت على الجلْد من جنسه. يقال بعيرٌ أجرب، والجَمْع جَرْبَى. قال القطران:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
وممّا يُحمَل على هذا تشبيهاً تسميتُهم السَّماء جَرْباء، شبّهت كواكبُها بجرَب الأجرَب. قال أسامة بنُ الحارث:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])وقال الأعشى:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])والجِرْبَة: القَرَاح، وهو ذلك القياس لأنّه بسيطٌ يعلوه ما يعلوه منه. قال الأسعر:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])العجرمة:سُرعةٌ في خِفّة. وكان أبو عبيد يقول: الجِرْبة المزرعة. قال بشر:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
قال أبو حَنيفة: يقال للمجَرَّة جِرْبة النُّجوم. قال الشّاعر:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])خَيُّها: أن لا تُمطِر([33]). ومَرْي الجَنُوب: استدرارُها الغَيث.
والأصل الآخر الجِراب، وهو معروف. وجرابُ البئر: جوفُها من أعلاها إلى أسفلها. والجَرَبَّةُ: العانة من الحمير، وهو من بابِ ما قَبْله، لأن في ذلك تجمُّعاً. وربَّما سمَّوا الأقوياء من الناس إذا اجتمعُوا جَرَبَّةً. قال:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])(جرج) الجيم والراء والجيم كلمة واحدة، وهي الجادّة، يقال لها جَرَجَة. وزعم ناسٌ أنّ هذا مما صحَّف فيه أبو عُبيدٍ. وليس الأمر على ما ذكَرُوه، والجَرَجَةُ صحيحة. وقياسها جُرَيج اسم رجل. ويقال إنّ الجَرِجَ القَلِق. قال:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
وهذا ممكنٌ أن يقال مبدل من مَرِج. قال ابن دريد: والجَرَجُ الأرض ذاتُ الحجارة. فأما الجُرْجة لِشيءٍ([36]) شِبْه الخُرْج والعَيْبة، فما أُراها عربيةً مَحْضة. على أنّ أوساً قد قال:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])(جرح) الجيم والراء والحاء أصلان: أحدهما الكسب، والثاني شَقّ الجِلْد.
فالأوَّل قولهم [اجترح] إذا عمل وكَسبَ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. وإنَّما سمى ذلك اجتراحاً لأنه عَمَلٌ* بالجوَارح، وهي الأعضاء الكواسب. والجوارحُ من الطَّير والسباع: ذَوَاتُ الصَّيد.
وأما الآخَر [فقولهم] جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً، والاسم الجُرْح. ويقال جرَح الشاهدَ إذا ردّ قولَه بِنَثاً غيرِ جميل. واستَجْرَحَ فلانٌ إذا عمل ما يُجْرَح من أجله.
فأمَّا قول أبي عبيدٍ في حديث عبد الملك: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" إنه النُّقصان من الخير، فالمعنى صحيح إلاّ أنّ اللفظ لا يدلُّ عليه. والذي أراده عبدُ الملك ما فسَّرناه. أي إنّكم ما تزدادون على الوعْظ إلاّ ما يكسبكم الجَرْحَ والطَّعنَ عليكم، كما تُجرَح الأحاديث. وقال أبو عبيد: يريد أنَّها كثيرة صحيحها قليل. والمعنى عندنا في هذا كالذي ذكرناه مِن قَبْل، وهو أنَّها كثُرتْ حتى أحوج أهلَ العلم بها إلى جرْح بعضها، أنّه ليس بصحيح.
 (جرد) الجيم والراء والدال أصلٌ واحد، وهو بُدوُّ ظاهِر الشَّيء حيث لا يستُره ساتر. ثم يحمل عليه غيرُه ممَّا يشاركه في معناه. يقال تجرَّد الرَّجل من ثيابه يتجرَّدُ تجرُّداً. قال بعضُ أهل اللُّغة: الجَرِيد سَعَفُ النَّخل، الواحدة جريدة، سمِّيت بذلك لأنه قد جرِد عنها خُوصها. والأرْضُ الجَرَد: الفضاء الواسعُ، سمِّي بذلك لبُروزه وظُهوره وأن لا يستره شيءٌ. ويقال فرس أَجرَدُ إذا رَقَّت شَعْرتُه. وهو حسن الجُرْدة والمتجرَّد. ورجلٌ جارُودٌ، أي مشؤوم، كأنَّه يَجْرُدُ ويَحُتُّ. وسنةٌ جارودةٌ، أي مَحْلٌ، وهو من ذلك، والجَراد معروفٌ. وأرضٌ مجرودةٌ أصابها الجَرادُ. وقال بعضُ أهلِ العِلم: سمِّي جراداً لأنّه يجرُد الأرضَ يأكلُ ما عليها. والجَرَدُ: أن يَشْرَى جلْدُ الإنسان من أكل الجَراد. ومن هذا الباب، وهو القياس المستمرُّ، قولهم: عامٌ جرِيدٌ، أي تامٌّ، وذلك أنَّه كَمَُِل فخرج جريداً لا يُنْسَب إلى نقصانٍ. ومنه: "ما رَأَيْتُهُ مُذْ أجرَدَانِ([38]) وجَرِيدانِ" يريد يومين كاملين. والمعْنى ما ذكرته. ومنه انجرَدَ بنا السَّيرُ: امتدَّ. فأمّا قولهم للشيءِ يذهب ولا يُوقَف [له] على خبرٍ: "ما أدري أيُّ الجَرَاد عارَهُ" فهو مثلٌ، والجَراد هو هذا الجَرادُ المعروف.
(جرذ) الجيم والرال والذال كلمةٌ واحدة: الجُرَذُ الواحد من الجُِرْذان، وبه سمِّيَ الجَرَذُ الذي يأخُذُ في قوائم الدابّة. فأمّا قولهم رجل مُجَرَّذٌ أي مجرَّب، فهو من باب الإبدال، وليس أصلاً.
--------------ـــ
([1]) الشانئة: المبغضة. وفي الأصل: "شائبة"، صوابها في المجمل واللسان (جرز 182) وفي اللسان: "لم ترض".
([2]) أراد بالرغامى الرئة. وصدره في الديوان 51، واللسان (جرز):
* يحشرجها طوراً وطوراً كأنها *
([3]) في الأصل: "صوت" صوابه في المجمل واللسان.
([4]) الثمراء: جبل أو هضبة. والبيت في ديوان أبي ذؤيب 77 واللسان (جرس).
([5]) للعجاج في ديوانه 31 واللسان (جرس) وفي الديوان: "والتج" باللام.
([6]) المجرس، بفتح الراء المشددة وكسرها.
([7]) الإبرية، كالهبرية وزناً ومعنى، وهي ما تعلق بأسفل الشعر مثل النخالة. وفي اللسان: "حتى تستبين هبريته". وفي المجمل: "حتى يستكثر من الإبرية".
([8]) لمدرك بن حصن الأسدي، كما في اللسان (رمعل). وصدره، كما في (جرش، رمعل): * بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت *
([9]) تكملة الشعر بزيادة "ما" من المجمل.
([10]) جعله الجوهري مثل كسر يكسر. وقال ابن القطاع: صوابه جرض يجرض، على مثال كبر يكبر.
([11]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 114 واللسان (جرض).
([12]) جرئضة، كعلبطة. ويقال: "جرائضة" أيضاً، كعلابطة.
([13]) ديوان ذي الرمة 415 وهو مطلع قصيدة له. وفي الديوان: "أو بجرعاء".
([14]) ويقال أيضاً "سيل جراف" بمعناه.
([15]) ديوان جرير 468 واللسان (جرل).
([16]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل).
([17]) وفي اللسان: "وسئل الأعشى عن قوله: سلبتها جريالها. فقال: أي شربتها حمراء فبلتها بيضاء".
([18]) البيت لأبي خراش الهذلي من قصيدة في القسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 70. وأنشده في المجمل واللسان (جرم).
([19]) البيت لأبي أسماء بن الضريبة، كما في اللسان (جرم).
([20]) جزء من بيت في اللسان (جرم). وهو بتمامه:
إذا ما رأت شمساً عب الشمس شمرت *** إلى رملها والجارمي عميدها
ورواية اللسان (عبأ): "والجرهمي عميدها".
([21]) ويقال في الجميع أيضاً "أجرنة".
([22])البيت لجران العود من قصيدة في أول ديوانه، وبه سمي جران العود. انظر اللسان "جرن"، والمزهر (2: 441).
([23]) البيت من قصيدة لحبيب بن عبد الله المعروف بالأعلم الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 59. وهو في اللسان (جرا) بدون نسبة، وفي (حشب) منسوب إليه. وكلمة (إلى) ساقطة من الأصل.
([24]) في الأصل: "بجرو زغب"، صوابه من المجمل واللسان.
([25]) ومنه قول الكميت:
على تلك إجرياي وهي ضريبتي *** ولو أجلبوا طراً علي وأحلبوا
([26]) في المجمل واللسان: "لا يستجرينكم الشيطان".
([27]) للأعشى في ديوانه 99 واللسان (جرا). وكلمة "وطال" ساقطة من الأصل.
([28]) نسخة الشنقيطي من الهذليين 86 واللسان (جرب، طبب، ركد).
([29]) في البيت نقص ويستقيم بأن يكون أوله: "وقد". وبدله في ديوان الأعشى 86:
وما مجاور هيت إن عرضت له *** قد كان يسمو إلى الجرفين واطلعا
          وفي شرحه: "أبو عبيدة إلى الجرباء".
([30]) وروي عجزه في اللسان ( عجرم) بدون نسبة، وهو مع نسبته إلى الأسعر في الأزمنة والأمكنة (2: 11).
([31]) صدره كما في المفضليات (2: 130) : * تحدر ماء البئر عن جرشية *
([32]) البيت بدون نسبة أيضاً في الأزمنة والأمكنة (2: 4، 11).
 ([33])يقال خوت النجوم تخوى خيا، وأخوت.
([34]) الرجز لقطية بنت بشر زوج مروان بن الحكم. انظره مع قصته في الأغاني (1: 129). وكلمة "ليس" ساقطة من الأصل. وانظر المخصص (11: 44-47) بتحقيق الشنقيطي والبيت الأخير سبق في ص187.
 ([35])قبله في اللسان (جرج):  * إني لأهوى طفلة فيها غنج *
([36]) في الأصل: "فشيء".
([37]) ديوان أوس 19 واللسان (جرج). والدبور: جمع دبر، وهو النحل.
([38]) في الأصل: "من"، صوابه في المجمل واللسان. وانظر تخريج نحو هذا التعبير في مغني اللبيب (مذ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**جرز**) **الجيم** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denir: **جَرَزْتُ** şeyi; onu kestim. Ve **سيفٌ جُرَاز** yani kesici. Ve **أرضٌ جُرُزٌ**; onda bitki yoktur. Sanki ondan kesilmiştir. **الكسائي** ve **الأصمعيّ** dedi: **أرضٌ مجروزة** **الجرز**’dendir; o, yağmurun isabet etmediği yerdir; ve denir: bitkisi yenmiş olandır. Ve **الجَرُوزُ**: yiyince sofrada hiçbir şey bırakmayan adamdır; aynı şekilde **المرأةُ الجَرُوزُ** ve deve. Dedi ki:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
Ve Araplar mesellerinde derler: “لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])”، yani o, buğzunun ve hasedinin şiddetinden, buğzettiği kimseler için ancak kökünü kazımaya razı olur. Ve **الجارز**: öksürüğün şiddetlisidir; bu, boğazı kestiği içindir. **الشمّاخ** dedi:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
Ve denir: **أرضٌ جارِزةٌ**: kuru, kaba; onu kum kuşatır. Ve **امرأةٌ جارِزٌ**: kısır. Ama onların “**ذو جَرَزٍ**” sözü, kalın sert olunca; aynı şekilde deve de; bana göre kalın **الأرض الجارزة** üzerine hamledilmiştir. Onun zikri geçti.

(**جرس**) **الجيم** ve **الراء** ve **السين** tek bir asıldır; o da sestendir; bundan sonrası ona hamledilmiştir.
Dediler: **الجَرْس** gizli sestir; denir: onun için bir **جَرْساً** işitmedim; ve kuşun **جَرْسَ**’ini işittim; yani gagalarının, yediği bir şey([3]) üzerinde çıkardığı sesi işittiğinde. Ve kuş **أجْرَسَ** etti.
Ve bunun üzerine hamledilen şeylerdendir: arıya **جوارس** demeleri; “yiyiciler” manasında; çünkü onda en küçük bir şey, sanki bir ses gibidir. **أبو ذؤيبٍ** arıyı zikrederek dedi:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])
Ve **الجَرَس**: develere asılan şeydir. Hadiste: “لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ”. Ve denir: **جَرَسْتُ** söz ile; yani onunla konuştum. Ve **أجْرَسَ الحَلْيُ**: ses çıkardı. Dedi:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الرجل المجرّس**([6]); o, tecrübe edilmiş olandır. Ve “geceden **جَرَْسٌ**” manası: bir taife.

(**جرش**) **الجيم** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da **جَرْش**’tır: bir şeyi dövmek, fakat dövmesini inceltmemektir. Denir: **جَرَشْته**; o da **جَرِيش**’tir. Ve **الجُرَاشة**: dövülmüş şeyden düşen şeydir. Ve “başı tarakla **جرّشت**”: onu kaşıdın; ta ki **الإبْرِيَة**([7])’yi çoğaltasın. Ve **الخليل** zikretti ki **الجَرش** yemektir.
Ve babdan şâz olan şeylerdendir: **الجِرِشَّى**; o, nefistir. Dedi:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
Ama onların “geceden **جَرْشٌ** geçti” sözü; o, taifedir; zikrettiğimiz asıldan şâzdır. Dedi:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *

(**جرض**) **الجيم** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: biri gırtlakta takılma cinsinden, diğeri büyüklüktendir.
Birincisine gelince: derler **جَرِضَ بِرِيقه**([10]) yani onunla boğuldu. Dedi:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])
**الخليل** dedi: **الجَرَضُ** insanın, bir keder ve hüzün üzere tükürüğünü yutmasıdır. Ve denir: falan **جَرِيضاً** öldü; yani gamlı.
İkincisi onların “**بعيرٌ جِرْوَاضٌ**” sözüdür; yani kalın. Ve **الجُرائِض**: iri deve; ve denir: şiddetli yiyen. Ve **نعجة جُرَئِضةٌ**([12]): iri.

(**جرع**) **الجيم** ve **الراء** ve **العين** içilen şeyin azlığına delalet eder. Denir: içen suyu **جَرِع**; onu **يجرَعُ**; ve **جَرَعَ** **يجرَعُ**. Ama **الجرعاء** ise, hiçbir şey bitirmeyen kumluktur; bu, içmenin ona fayda vermemesindendir; sanki kanmamış gibidir. **ذو الرمّة** dedi:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])
Ve babdandır onların sözü: “**أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن**”; o, nefesin çıkan en sonudur. **الفرّاء** böyle dedi. Ve denir: **نُوقٌ مَجَارِيعُ**: sütü az olanlar; sanki memelerinde **جُرَعٌ**’dan başka bir şey yoktur.
Ve bu asıldan şâz olan: **الجَرَع**; ipin kuvvelerinden, diğer kuvveler üzerinde görünen bir kuvvede bir bükülmedir.

(**جرف**) **الجيم** ve **الراء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o, şeyi bütünüyle kapıp almaktır. Denir: **جَرَفْتُ** şeyi **جَرْفاً**; yani onunla bütünüyle gittin. Ve **سيفٌ جُرَافٌ**([14]) her şeyi götürür. Ve **الجُرُْف**: selin yediği yerdir. Ve “zaman onun malını **جَرَّفَ** etti”: onu silip süpürdü. Ve **مال مُجَرَّف**. Ve **رجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ**; sanki onu bir **جرْفاً** ile süpürür. Ve babdandır: **الجُرْفَة**: devenin uyluğundan bir deri parçasının kesilip uyluğu üzerine toplanmasıdır.

(**جرل**) **الجيم** ve **الراء** ve **اللام** iki asıldır: biri taşlar; diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi: **الجَرْوَل** ve **الجرَاوِل** taşlardır. Denir: **أرض جَرِلةٌ**; yani **الجراول**’i çok olunca. Ve **الأَجْرَال** **الجَرَل**’in cem‘idir; o, taşlı bir yerdir. **جرير** dedi:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
Diğeri: **الجِرْيال**; o, kırmızı boyadır; bundan dolayı şaraba **جِرْيالاً** adı verildi. Ama **الأعشى**’nın sözü:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])
Bir kavim dedi: onun rengini kastetti; o da onun kırmızılığıdır. Bu hususta ondan, onun rengini kastettiğine delalet eden bir rivayet naklettiler([17]).

(**جرم**) **الجيم** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; fer‘ler ona döner. **الجرْمُ** kesmedir. Ve hurma ağaçlarını kesmeye **الجَِرَام** denir. Ve **زمن الجَِرَامِ** geldi. Ve koyunun yününü **جَرَمْتُ**; onu aldım. Ve **الجُرَامةُ**: hurma **جُرِم** edilince ondan düşen şeydir. Ve denir: **الجُرامة**; kesildikten sonra onun **كَرَبِهِ**’nden toplanan şeydir. Ve denir: **سنة مجَرَّمَةٌ**; yani tam; sanki tamamdan kopup bitmiştir. Bu, “gece **تجرَّم** etti; gitti”dendir. Ve **الجَرَام** ve **الجَريم**: kuru hurmadır. Bütün bunlar lafızca, manaca ve kıyasça uyuşmuştur.
Ve ona döndürülen şeylerdendir onların “**جَرَم**” sözü; yani kazandı; çünkü elde ettiği şey sanki onu kesip almıştır. Ve falan **جَرِيمةُ أهله**; yani onların kazananıdır. Dedi:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])
Bir kartalı vasfeder. Der ki: o, **ناهضٍ**’ın kazananıdır; onunla yavrusunu kastetti. Ve **الجُرْم** ve **الجَريمة**: günahtır; o da birincidendir; çünkü o kazançtır; kazanç da kesip almadır. Ve onların “**لا جَرَم**” sözünde dediler: o, “**جَرَمْتُ**” yani kazandım sözündendir. Ve şu şiiri okudular:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])
Yani onlara bir öfke kazandırdı. Ve beden **جِرْمٌ**’dür; çünkü onun bir miktarı ve kesilip biçimi vardır. Ve denir: **مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم**; yani cisimleri büyük.
Ama onların ses sahibine “o, güzel **الجِرْم** sahibidir” sözleri; bir kavim dedi: sese **الجِرْم** denir. Bundan daha sahih olan, **أبي بكر بن دريد**’in sözü: manası, sesin **الجِرْم**’den güzel çıkışıdır. Ve Araplar içinde **بنو جارمٍ** vardır. Ve **الجارم**: kazanan; şu söyleyenin sözüdür:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
Ve **جَرْمٌ** kazançtır; onunla **جَرْمٌ** isimlendirildi; onlar iki batındır: biri **قضاعة**’da, diğeri **طيّ**’dedir.

(**جرن**) **الجيم** ve **الراء** ve **النون** tek bir asıldır; yumuşaklığa ve kolaylığa delalet eder. Harman yerine **جَرينٌ** denir; çünkü o, ıslah edilmiş ve düzeltilip pürüzsüzleştirilmiş bir mekândır. Ve elbiselerden **الجارن**: ezilip yumuşamış olandır. Ve zırh **جَرَنَتِ**: yumuşadı ve pürüzsüzleşti. Ve babdandır: devenin **جِرَانُ**’ı; boğazlağından boynunun ön kısmıdır; cem‘i **جُرُن**([21]). Dedi:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])
Ve bir topluluk zikretti ki **الجارن** yılan yavrusudur. Eğer sahihse, babdandır; çünkü dokunuşu yumuşak, pürüzsüzdür.

(**جره**) **الجيم** ve **الراء** ve **الهاء** tek bir kelimedir; o da **الجَرَاهية**’dir. **أبو عُبيدٍ** dedi: kavmin **جَراهيةُ**’si: onların toplanması ve gizlileri değil alenî hallerindeki konuşmalarıdır. Bir söyleyen “bu, **الجَهْرِ** ve **الجَهْرَاء** ve **الجَهارة**’dan kalb edilmiştir” dese, bir mezhep olurdu.

(**جرو**) **الجيم** ve **الراء** ve **الواو** tek bir asıldır; o, köpek yavrusunun küçüğüdür; sonra benzetme ile başkası ona hamledilir. Böylece **الجَرو** köpek ve başkası içindir. Ve denir: **سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ** ve **مُجْرٍ**; yani onunla birlikte **جِرْوُها** olunca. Dedi:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])
İşte bu asıldır. Sonra denir: hıyarın küçüğüne **الجِرْوة**. Hadiste: Peygambere—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—“**بأَجْرٍ زُغْبٍ**([24])” getirildi. Ve aynı şekilde **جَُِرْو** karpuz kabağı ve nar; yani onlar küçüktür. Ve **بنو جِرْوة** Araplardan bir batındır. Ve denir: adam **جِرْوَتَه**’ni attı; yani yüreğini bağladı ve işe sabretti; sanki bir yavruyu bağladı ve onu sakinleştirdi. Bu bir benzetmedir.

(**جري**) **الجيم** ve **الراء** ve **الياء** tek bir asıldır; o, şeyin akıp yayılmasıdır. Denir: su **جَرَى**; **يَجْري**; **جَرْيَةً** ve **جَرْياً** ve **جَرَياناً**. Ve âdete **الإْجْرِيَّا**([25]) denir; çünkü o, insanın içinde yürüdüğü yoldur. Ve **الجَرِيُّ**: vekildir; **الجِراية**’si açıktır; dersin: **جَرَّيت** bir **جَرِيّاً** ve **استَجْرَيتُ**; yani edindim. Hadiste: “لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])”. Vekile **جَريّاً** adı verildi; çünkü o, müvekkilinin yürüdüğü yol üzere yürür; cem‘i **أجْرِيَاء**.
Gemiye gelince: o **الجارية**’dir; aynı şekilde güneş; bu kıyastır. Ve kadınlardan **الجارية** da bundandır; çünkü hizmette **تُسْتَجْرَى** edilir; ve onun **الجِراء**’ı açıktır. Dedi:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])
Ve denir: bu, onun **جِرائها** günlerinde idi; yani gençliğinde. Ama **الجِرِّيَّة**; o, kursaktır; onda dayanılan asıl, **الجيم**’in **قاف**’tan بدل olmasıdır; sanki aslı **قِرِّيّة**’dir; çünkü o, şeyi **تَقْرِي** eder; yani onu toplar; sonra **قاف**’ı **جيماً** yaptılar; ikisinde bunu yaptıkları gibi.

(**جرب**) **الجيم** ve **الراء** ve **الباء** iki asıldır: biri, cinsinden bitki gibi üstüne çıkan basit şey; diğeri, bir şeyi içine alan şeydir.
Birincisi **الجرَب**’dir; o bilinir; o, deride cinsinden biten bir şeydir. Denir: **بعيرٌ أجرب**; cem‘i **جَرْبَى**. **القطران** dedi:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
Ve buna benzetme ile hamledilenlerdendir: göğe **جَرْباء** adını vermeleri; yıldızları, uyuzlunun uyuzuna benzetildi. **أسامة بنُ الحارث** dedi:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])
Ve **الأعشى** dedi:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])
Ve **الجِرْبَة**: **القَرَاح**’tır; bu, o kıyastır; çünkü o basittir; üstüne ondan çıkan şey çıkar. **الأسعر** dedi:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])
**العجرمة**: hafiflikte bir sürattir. Ve **أبو عبيد** derdi ki: **الجِرْبة** ekindir. **بشر** dedi:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
**أبو حَنيفة** dedi: **المجَرَّة**’ye **جِرْبة النُّجوم** denir. Şair dedi:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])
**خَيُّها**: yağmur yağdırmamasıdır([33]). Ve **مَرْي الجَنُوب**: onun yağmuru sağdırmasıdır.
Diğer asıl **الجِراب**’dır; o bilinir. Ve kuyunun **جرابُ**’ı: üstünden altına kadar iç boşluğudur. Ve **الجَرَبَّةُ**: eşeklerin sürüsüdür; o, önceki babdandır; çünkü onda bir toplanma vardır. Ve bazen insanlar güçlü olup toplandıklarında onlara **جَرَبَّةً** adını verdiler. Dedi:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])

(**جرج**) **الجيم** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir kelimedir; o, ana yoldur; ona **جَرَجَة** denir. Bir topluluk zannetti ki bu, **أبو عُبيدٍ**’de tashif edilmiş şeylerdendir. İş onların söyledikleri gibi değildir; **الجَرَجَةُ** sahihtir. Onun kıyası, bir adam adı olan **جُرَيج**’dir. Ve denir: **الجَرِجَ** huzursuzdur. Dedi:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
Bu, **مَرِج**’den بدل denmesi mümkündür. **ابن دريد** dedi: **الجَرَجُ** taşlı yerdir. Ama **الجُرْجة**’ye; **الخُرْج** ve **العَيْبة** benzeri bir şey([36]) için; onu saf Arapça görmüyorum. Bununla beraber **أوس** dedi ki:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])

(**جرح**) **الجيم** ve **الراء** ve **الحاء** iki asıldır: biri kazanç, diğeri deriyi yarmaktır.
Birincisi onların **اجترح** sözü; yani çalıştı ve kazandı. Allah—azze ve celle—dedi: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. Ona ancak **اجتراحاً** adını verdi; çünkü o, **الجوَارح** ile yapılan bir iştir; onlar kazanan uzuvlardır. Ve kuşlardan ve yırtıcılardan **الجوارحُ**: av sahibi olanlardır.
Diğeri ise onların “onu bir demirle **جرحَهُ**; **جرْحاً**” sözleridir; isim **الجُرْح**’tır. Ve denir: şahidi **جرَح** etti; yani onun sözünü çirkin olmayan bir ayıpla reddetti. Ve falan **استَجْرَحَ** etti; yani kendisi yüzünden cerhedilecek bir iş yaptı.
Ama **أبي عبيدٍ**’in, **عبد الملك** hadisi hakkında sözü: “قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا”; onun, hayırdan eksilme olduğu; mana sahih olmakla beraber lafız ona delalet etmez. **عبد الملك**’in muradı, bizim açıkladığımızdır: yani siz, vaaz üzerine ancak size cerh ve size ta‘n kazandıran şeyi artırıyorsunuz; hadisler cerhedildiği gibi. **أبو عبيد** dedi: onun muradı, sahihi az, çoğu çok olmasıdır. Bizce bunun manası, daha önce zikrettiğimiz gibidir: o, çoğaldı; ta ki ilim ehli, onun bazısını cerhetmeye muhtaç oldu; çünkü o sahih değildir.

(**جرد**) **الجيم** ve **الراء** ve **الدال** tek bir asıldır; o, bir örtücünün örtmediği yerde şeyin zahirinin ortaya çıkmasıdır. Sonra manasında ona ortak olan başkası ona hamledilir. Denir: adam elbiselerinden **تجرَّد** etti; **يتجرَّدُ تجرُّداً**. Dil ehlinden bazıları dedi: **الجَرِيد** hurma yaprağıdır; tekili **جريدة**; ona bu ad verildi; çünkü ondan yaprakçıkları soyulup **جرِد** edilmiştir. Ve **الأرْضُ الجَرَد**: geniş boşluktur; ona bu ad verildi; ortaya çıkması ve görünmesi ve onu hiçbir şeyin örtmemesi sebebiyle. Ve denir: **فرس أَجرَدُ**; yani kılı incelince. O, güzel **الجُرْدة** ve **المتجرَّد** sahibidir. Ve **رجلٌ جارُودٌ**; yani uğursuz; sanki o, soyar ve kazır. Ve **سنةٌ جارودةٌ**; yani kıtlık; o da bundandır. Ve **الجَراد** bilinir. Ve **أرضٌ مجرودةٌ**; çekirge ona isabet etti. İlim ehlinden bazıları dedi: ona **جراداً** adı verildi; çünkü o, yeri soyar; üzerindekini yer. Ve **الجَرَدُ**: insanın derisinin, çekirge yemekten dolayı soyulmasıdır. Ve bu babdandır—süregelen kıyas budur—onların “**عامٌ جرِيدٌ**” sözü; yani tam; çünkü o, kemale erdi; böylece eksikliğe nispet edilmeyen, soyulmuş olarak çıktı. Ve ondan: “ما رَأَيْتُهُ مُذْ **أجرَدَانِ**([38]) و**جَرِيدانِ**”; iki tam günü kasteder. Mana, zikrettiğimdir. Ve ondan: yolculuk bize **انجرَدَ**; yani uzadı. Ama onların, gidip de haberi bulunmayan şey için sözleri: “ما أدري أيُّ **الجَرَاد** عارَهُ”; bu bir meseldir; ve **الجَراد** bu bilinen çekirgedir.

(**جرذ**) **الجيم** ve **الرال** ve **الذال** tek bir kelimedir: **الجُرَذُ** **الجُِرْذان**’ın tekilidir; ve onunla, binek hayvanının ayaklarında olan **الجَرَذُ** isimlendirildi. Ama onların “**رجل مُجَرَّذٌ**” sözü; yani tecrübe edilmiş; o, ibdal babındandır; asıl değildir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ر ب
أعـدى مـن الجـرب عنـد العـرب ورجـل جـرب وأجـرب وامرأة جربة وجرباء وقوم جرب وجربى وإبل جربى‏.‏
وأجرب فلان‏:‏ جربت إبله‏.‏
وفـي مثـل‏:‏ ‏"‏ لا إله لمجرب ‏"‏ قالوا‏:‏ كأنه بريء من إلهه لكثرة حلفه به كاذباً أنه لا هناء عنده إذا طلب إليه‏.‏
ورجل مجرب ومجرب‏:‏ ذو تجارب قد جرب وجرب‏.‏
وله جريب من الحب وهو مكيال أربعة أقفزة وما يبذر فيه هـذا القـدر مـن الـأرض يقـال لـه‏:‏ جريـب كمـا قيـل للبغـل أثنـي علـيّ بما علمت فإنني مثن عليك بمثـل ريـح الجـورب وجاءوا في أيديهم جرب وفي أرجلهم جوارب‏.‏
ولهم موازجة وجواربة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نزلوا بأرض جرباء‏:‏ مقحوطة‏.‏
وتقول‏:‏ إذا أصحت الجرباء وهبت الجربياء فقد كشر البرد عن أنيابه وابيضت لعم الدنيا به وهي السماء‏.‏
شبهـت نجومهـا بآثـار الجـرب‏.‏
وتالب عليه الأجربان وهما عبس وذبيان تحوموا لفوتهم كما تتحامى الجرب‏.‏
قال حسان‏:‏ وفي عضادته اليمنى بنـو أسـد والأجربـان بنـو عبس وذبيان وتقول‏:‏ اطو جرابها بالحجارة ومـا أصلـب جرابهـا وإنهـا لمستقيمـة الجـراب تريـد جـوف البئـر شبه بالجراب‏.‏
قال‏:‏ يضـرب أقطار الدلا جرابها جمع الدلاة وهي الدلو‏.‏
وأنشد بعض العرب‏:‏ هـذي دلاتـي أيما دلاتي قاتلتي وملؤها حياتـي وعـن ابـن الأعرابـي‏:‏ سيـف أجـرب إذا كثـف الصدأ عليه حتى يحمر فلا ينقلع عنه إلا بالمسحل‏.‏
وأنشد‏:‏ من القلعيات لا محـدث كليـل ولا طبع أجرب وصارمات في الأكـف قضبـاً تخالهن في الأكـف شهبـا كل سريحي صموت أجربا فأراد بالجرب الشطب كما قيل‏:‏ الجرباء للشهب‏.‏
وبأجفانه جرب وهو شبه الصـدإ يركـب بواطنها‏.‏

##### Türkçe

ج ر ب
Araplar katında uyuzdan daha bulaştırıcı; ve **جرب** adam, **أجرب** (adam); ve **جربة** kadın, **جرباء**; ve **جرب** kavim ve **جربى**; ve **جربى** develer.

**وأجرب** falan: onun develeri uyuz oldu.

Bir meselde: “لا إله لمجرب” dediler: sanki çokça onunla yalan yere yemin etmesinden dolayı ilâhından berîdir; kendisinden istendiğinde yanında bir esenlik olmadığı (şeklinde).

Ve **مجرب** adam ve **مجرب**: tecrübeler sahibi; tecrübe etmiş ve tecrübe edilmiştir.

Ve onun için hububattan **جريب** vardır; o, dört **أقفزة** (olan) bir ölçektir; ve içine bu miktar (tohum) saçılan bu miktar yer için “**جريب**” denir; tıpkı katıra “Bildiğinle beni öv; çünkü ben de seni **الجورب** rüzgârı gibi bir şeyle öveceğim” denildiği gibi. Ve ellerinde **جرب** ve ayaklarında **جوارب** olduğu hâlde geldiler.

Ve onlar için **موازجة** ve **جواربة** vardır.

Mecazdan: **جرباء** bir yere indiler: kıtlığa uğramış.

Ve dersin ki: **الجرباء** sabahladığında ve **الجربياء** estiğinde, soğuk dişlerini göstermiştir; ve dünya onunla bembeyaz olmuştur; o da göktür.

Onun yıldızlarını uyuz izlerine benzetti.

Ve **الأجربان** ona karşı birleşti; ikisi **عبس** ve **ذبيان**’dır; kaçırdıklarından dolayı, uyuzdan sakınıldığı gibi sakındılar.

Hassân dedi: “Ve onun sağ dayanağında **بنو أسد** ve **الأجربان**: **بنو عبس** ve **ذبيان**.”

Ve dersin ki: “Onun **جراب**’ını taşlarla doldur”; ve onun **جراب**’ı ne daha serttir! Ve o, **مستقيمة الجراب**’dır; kuyu boşluğunu kastedersin; **جراب**’a benzetildi.

Dedi ki: “**الدلا**’nın çevrelerini onun **جراب**’ı döver”; **الدلاة**’nin cem‘idir; o da **الدلو**’dur.

Bazı Araplar inşad etti:
“İşte benim kovalarım; ne de kovalarım!
Beni öldürenim; ve dolusu benim hayatımdır.”

İbnü’l-A‘râbî’den: **أجرب** kılıç; pas onun üzerinde yoğunlaşıp kızarıncaya kadar (olursa); ondan ancak **المسحل** ile sökülür.

Ve inşad etti:
“**القلعيات**’tan; ne yeni yapılmış kör,
ne de tabiatı **أجرب**;
ve ellerde keskinler; çubuklar,
onları ellerde aklar sanırsın.
Her **سريحي** suskun, **أجرب**.”

Böylece **الجرب** ile **الشطب**’ı kastetti; tıpkı “**الجرباء**”ın **الشهب** için söylenmesi gibi.

Ve onun göz kapaklarında **جرب** vardır; o, iç yüzlerine binen pas benzeri bir şeydir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَرَبُ: معروف، بَثَرٌ يَعْلُو أَبْدانَ الناسِ والإِبِلِ. جَرِبَ يَجْرَبُ جَرَباً، فهو جَرِبٌ وجَرْبان وأَجْرَبُ، والأُنثى جَرْباءُ، والجمع جُرْبٌ وجَرْبى وجِرابٌ، وقيل الجِرابُ جمع الجُرْبِ، قاله الجوهري. وقال ابن بري: ليس بصحيح، إِنما جِرابٌ وجُرْبٌ جمع أَجْرَبَ. قال سُوَيد بن الصَّلْت، وقيل لعُميِّر بن خَبَّاب، قال ابن بري: وهو الأَصح: وفِينا، وإِنْ قِيلَ اصْطَلَحْنا تَضاغُنٌ، *  كما طَرَّ أَوْبارُ الجِرابِ على النَّشْرِ يقول: ظاهرُنا عند الصُّلْح حَسَنٌ، وقلوبنا مُتضاغِنةٌ، كما تنبُتُ أَوْبارُ الجَرْبى على النَّشْر، وتحته داء في أَجْوافِها. والنَّشْرُ: نبت يَخْضَرُّ بعد يُبْسه في دُبُر الصيف، وذلك لمطر يُصيِبه، وهو مُؤْذٍ للماشية إِذا رَعَتْه. وقالوا في جمعه أَجارِب أَيضاً، ضارَعُوا به الأَسْماءَ كأَجادِلَ وأَنامِلَ. وأَجْرَبَ القومُ: جَرِبَتْ إِبلُهم. وقولهم في الدعاءِ على الإِنسان: ما لَه جَرِبَ وحَرِبَ، يجوز أَن يكونوا دَعَوْا عليه بالجَرَب، وأَن يكونوا أَرادوا أَجْرَبَ أَي جَرِبَتْ إِبلُه، فقالوا حَرِبَ إِتْباعاً \<ص:260>
 لجَرِبَ، وهم قد يوجبون للإِتباع حُكْماً لا يكون قبله. ويجوز أَن يكونوا أَرادوا جَرِبَتْ إِبلُه، فحذَفوا الإِبل وأَقامُوه مُقامَها. والجَرَبُ كالصَّدإِ، مقصور، يَعْلُو باطن الجَفْن، ورُبَّما أَلبَسَه كلَّه، وربما رَكِبَ بعضَه.
والجَرْباءُ: السماءُ، سُمِّيت بذلك لما فيها من الكَواكِب، وقيل سميت بذلك لموضع الـمَجَرَّةِ كأَنها جَرِبَتْ بالنُّجوم. قال الفارسي: كما قيل للبَحْر أَجْرَدُ، وكما سموا السماءَ أَيضاً رَقيعاً لأَنها مَرقوعةٌ بالنجوم. قال أُسامة بن حبيب الهذلي: أَرَتْه مِنَ الجَرْباءِ، في كلِّ مَوْقِفٍ، *  طِباباً، فَمَثْواهُ، النَّهارَ، الـمَراكِدُ وقيل: الجَرْباءُ من السماء الناحيةُ التي لا يَدُور فيها فلَكُ(1) (1 قوله «لا يدور فيها فلك» كذا في النسخ تبعاً للتهذيب والذي في المحكم وتبعه المجد يدور بدون لا.) الشَّمْسِ والقمر. أَبو الهيثم: الجَرْباءُ والـمَلْساءُ: السماءُ الدُّنيا. وجِرْبةُ، مَعْرِفةً: اسمٌ للسماءِ، أَراه من ذلك. وأَرضٌ جَرْباءُ: مـمْحِلةٌ مَقْحُوطةً لا شيءَ فيها.
ابن الأَعرابي: الجَرْباءُ: الجاريةُ الملِيحة، سُميت جَرْباءَ لأَن النساءَ يَنْفِرْنَ عنها لتَقْبِيحها بَمحاسنِها مَحاسِنَهُنَّ. وكان لعَقيلِ بن عُلَّفَةَ الـمُرّي بنت يقال لها الجَرْباءُ، وكانت من أَحسن النساءِ. والجَرِيبُ من الطعام والأَرضِ: مِقْدار معلوم. الأَزهري: الجَريبُ من الأَرضِ مقدار معلومُ الذِّراع والمِساحةِ، وهو عَشَرةُ أَقْفِزةٍ، كل قَفِيز منها عَشَرةٌ أَعْشِراء، فالعَشِيرُ جُزءٌ من مائة جُزْءٍ من الجَرِيبِ. وقيل: الجَريبُ من الأَرض نصف الفِنْجانِ(2) (2 قوله «نصف الفنجان» كذا في التهذيب مضبوطاً.) . ويقال: أَقْطَعَ الوالي فلاناً جَرِيباً من الأَرض أَي مَبْزَرَ جريب، وهو مكيلة معروفة، وكذلك أَعطاه صاعاً من حَرَّة الوادِي أَي مَبْزَرَ صاعٍ، وأَعطاه قَفِيزاً أَي مَبْزَرَ قَفِيزٍ. قال: والجَرِيبُ مِكْيالٌ قَدْرُ أَربعةِ أَقْفِزةٍ. والجَرِيبُ: قَدْرُ ما يُزْرَعُ فيه من الأَرض. قال ابن دريد: لا أَحْسَبُه عَرَبِيّاً؛ والجمعُ: أَجْرِبةٌ وجُرْبانٌ. وقيل: الجَرِيبُ الـمَزْرَعَةُ، عن كُراعٍ. والجِرْبةُ، بالكسر: الـمَزْرَعَةُ. قال بشر بن أَبي خازم: تَحَدُّرَ ماءِ البِئْرِ عن جُرَشِيَّةٍ، * على جِرْبةٍ، تَعْلُو الدِّبارَ غُروبُها الدَبْرةُ: الكَرْدةُ من الـمَزْرعةِ، والجمع الدِّبارُ. والجِرْبةُ: القَراحُ من الأَرض. قال أَبو حنيفة: واسْتَعارها امرؤُ القيس للنَّخْل فقال:كَجِرْبةِ نَخْلٍ، أَو كَجنَّةِ يَثْرِبِ وقال مرة: الجِرْبةُ كلُّ أَرضٍ أُصْلِحَتْ لزرع أَو غَرْسٍ، ولم يذكر الاستعارةَ. قال: والجمع جِرْبٌ كسِدْرةٍ وسِدْرٍ وتِبْنةٍ وتِبْنٍ. ابن الأَعرابي: الجِرْبُ: القَراحُ، وجمعه جِربَةٌ. الليث: الجَرِيبُ: الوادي، وجمعه أَجْرِبةٌ، والجِرْبةُ: البُقْعَةُ الحَسَنةُ النباتِ، وجمعها جِرَبٌ. وقول الشاعر:
وما شاكِرٌ إِلا عصافِيرُ جِرْبةٍ، *  يَقُومُ إِليها شارِجٌ، فيُطِيرُها يجوز أَن تكون الجِرْبةُ ههنا أَحد هذه الاشياءِ
\<ص:261>
 المذكورة. والجِرْبةُ: جِلْدةٌ أَوبارِيةٌ تُوضَعُ على شَفِير البِئْر لئلا يَنْتَثِر الماءُ في البئر. وقيل: الجِرْبةُ جِلدةٌ توضع في الجَدْوَلِ يَتَحَدَّرُ عليها الماءُ. والجِرابُ: الوِعاءُ، مَعْرُوف، وقيل هو المِزْوَدُ، والعامة تفتحه، فتقول الجَرابُ،والجمع أَجْرِبةٌ وجُرُبٌ وجُرْبٌ. غيره: والجِرابُ: وِعاءٌ من إِهاب الشَّاءِ لا يُوعَى فيه إِلا يابسٌ. وجِرابُ البئر: اتِّساعُها، وقيل جِرابُها ما بين جالَيْها وحَوالَيْها، وفي الصحاح: جَوْفُها من أَعْلاها إِلى أَسْفَلِها. ويقال: اطْوِ جِرابَها بالحجارة. الليث: جِرابُ البئر: جَوْفُها من أَوَّلها إِلى آخرها. والجِرابُ: وِعاءُ الخُصْيَتَيْنِ.وجِرِبَّانُ الدِّرْعِ والقميصِ: جَيْبُه؛ وقد يقال بالضم، وهو بالفارسية كَرِيبان. وجِرِبَّانُ القَمِيص: لَبِنَتُهُ، فارسي معرب. وفي حديث قُرَّةً المزني: أَتَيْتُ النَّبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، فَأَدخلت يدي في جُرُبَّانه. الجُرُبَّانُ، بالضم، هو جَيْبُ القميص، والأَلف والنون زائدتان. الفرَّاءُ: جُرُبَّانُ السَّيْفِ حَدُّه أَو غِمْدُه؛ وعلى لفظه جُرُبَّانُ القمِيص. شمر عن ابن الأَعرابي: الجُرُبَّانُ قِرابُ السيفِ الضَّخمُ يكون فيه أَداةُ الرَّجل وسَوْطُه وما يَحْتاجُ إِليه. وفي الحديث: والسَّيْفُ في جُرُبَّانه، أَي في غِمْده. غيره: جُرُبَّانُ السَّيْفِ، بالضم والتشديد، قِرابُه، وقيل حَدُّه، وقيل: جُرْبانُه وجُرُبَّانُه شيءٌ مَخْرُوزٌ يُجعَلُ فيه السَّيْفُ وغِمْدُه وحَمائلُه. قال الرَّاعي: وعلى الشَّمائلِ، أَنْ يُهاجَ بِنا، *  جُرْبانُ كُلِّ مُهَنَّدٍ، عَضْبِ عنَى إِرادة أَن يُهاجَ بِنا.
ومَرْأَة جِرِبَّانةٌ: صَخَّابةٌ سَيِّئةُ الخُلُقِ كجِلِبّانةٍ، عن ثعلب. قال حُمَيْدُ بن ثَوْرٍ الهِلالي: جِرِبَّانةٌ، وَرْهاءُ، تَخْصِي حِمارَها، *  بِفي مَنْ بَغَى خَيْراً إِلَيْها الجَلامِدُ قال الفارسي: هذا البيت يقع فيه تصحيف من الناس، يقول قَوْم مكان تَخْصي حِمارَها تُخْطِي خِمارَها، يظنونه من قولهم العَوانُ لا تُعَلَّمُ الخِمْرةَ، وإِنما يَصِفُها بقلَّة الحَياء. قال ابن الأعرابي: يقال جاءَ كَخاصي العَيْرِ، إِذا وُصِفَ بقلة الحياءِ، فعلى هذا لا يجوز في البيت غيْرُ تَخْصِي حِمارَها، ويروى جِلِبَّانةٌ، وليست راء جِرِبَّانةٍ بدلاً من لام جِلِبَّانةٍ، إِنما هي لغة، وهي مذكورة في موضعها. ابن الأَعرابي: الجَرَبُ: العَيْبُ. غيره: الجَرَبُ: الصَّدَأُ يركب السيف.
وجَرَّبَ الرَّجلَ تَجْرِبةً: اخْتَبَرَه، والتَّجْرِبةُ مِن الـمَصادِرِ الـمَجْمُوعةِ. قال النابغة: إِلى اليَوْمِ قد جُرِّبْنَ كلَّ التَّجارِبِ
وقال الأَعشى:
كَمْ جَرَّبُوه، فَما زادَتْ تَجارِبُهُمْ  * أَبا قُدامَةَ، إِلاَّ الـمَجْدَ والفَنَعا فإِنه مَصْدر مَجْمُوع مُعْمَل في الـمَفْعول به، وهو غريب. قال ابن جني: وقد يجوز أَن يكون أَبا قُدامةَ منصوباً بزادَتْ، أَي فما زادت أَبا قُدامةَ تَجارِبُهم إِياه إِلا الـمَجْدَ. قال: والوجه أَنْ يَنْصِبه بِتَجارِبُهم لأَنها العامل الأَقرب، ولأنه لو أَراد \<ص:262>
إِعمال الأَول لكان حَرًى أَن يُعْمِلَ الثاني أَيضاً، فيقول: فما زادت تَجارِبُهم إِياه، أَبا قُدامةَ، إِلا كذا. كما تقول ضَرَبْتُ، فأَوْجَعْته زيداً، ويَضْعُفُ ضَرَبْتُ فأَوجَعْتُ زيداً على إِعمال الأَول، وذلك أَنك إِذا كنت تُعْمِلُ الأَوَّل، على بُعْدِه، وَجَبَ إِعمال الثاني أَيضاً لقُرْبه، لأَنه لا يكون الأَبعدُ أَقوى حالاً من الأَقرب؛ فإِن قلت: أَكْتَفِي بمفعول العامل الأَول من مفعول العامل الثاني، قيل لك: فإِذا كنت مُكْتَفِياً مُخْتَصِراً فاكتِفاؤُك بإِعمال الثاني الأَقرب أَولى من اكتِفائك بإِعمال الأَوّل الأَبعد، وليس لك في هذا ما لَكَ في الفاعل، لأَنك تقول لا أُضْمِر على غَير تقدّمِ ذكرٍ إِلا مُسْتَكْرَهاً، فتُعْمِل الأَوّل، فتقول: قامَ وقَعدا أَخَواكَ. فأَما المفعول فمنه بُدٌّ، فلا ينبغي أَن يُتباعَد بالعمل إِليه، ويُترك ما هو أَقربُ إِلى المعمول فيه منه. ورجل مُجَرَّب: قد بُليَ ما عنده. ومُجَرِّبٌ: قد عَرفَ الأُمورَ وجَرَّبها؛ فهو بالفتح، مُضَرَّس قد جَرَّبتْه الأُمورُ وأَحْكَمَتْه، والـمُجَرَّبُ، مثل الـمُجَرَّس والـمُضَرَّسُ، الذي قد جَرَّسَتْه الأُمور وأَحكمته، فإِن كسرت الراءَ جعلته فاعلاً، إِلا أَن العرب تكلمت به بالفتح. التهذيب: الـمُجَرَّب: الذي قد جُرِّبَ في الأُمور وعُرِفَ ما عنده. أَبو زيد: من أَمثالهم: أَنت على الـمُجَرَّب؛ قالته امرأَة لرجُل سأَلَها بعدما قَعَدَ بين رِجْلَيْها: أَعذْراءُ أَنتِ أَم ثَيِّبٌ؟ قالت له: أَنت على الـمُجَرَّبِ؛ يقال عند جَوابِ السائل عما أَشْفَى على عِلْمِه. ودَراهِمُ مُجَرَّبةٌ: مَوْزُونةٌ، عن كراع. وقالت عَجُوز في رجل كان بينَها وبينه خُصومةٌ، فبلَغها مَوْتُه: سَأَجْعَلُ للموتِ، الذي التَفَّ رُوحَه، *  وأَصْبَحَ في لَحْدٍ، بجُدَّة، ثَاوِيا: ثَلاثِينَ دِيناراً وسِتِّينَ دِرْهَماً  *  مُجَرَّبةً، نَقْداً، ثِقالاً، صَوافِيا والجَرَبَّةُ، بالفتح وتشديد الباءِ: جَماعة الحُمُر، وقيل: هي الغِلاظُ الشِّداد منها. وقد يقال للأَقْوِياءِ من الناس إِذا كانوا جَماعةً مُتساوِينَ: جَرَبَّةٌ، قال:
جَرَبَّةٌ كَحُمُرِ الأَبَكِّ، * لا ضَرَعٌ فينا، ولا مُذَكِّي يقول نحن جماعة مُتساوُون وليس فينا صغير ولا مُسِنٌّ. والأَبَكُّ: موضع. والجَرَبَّةُ، من أَهْلِ الحاجةِ، يكونون مُسْتَوِينَ. ابن بُزُرْج: الجَرَبَّةُ: الصَّلامةُ من الرجال، الذين لا سَعْيَ لهم(1) (1 قوله «لا سعي لهم» في نسخة التهذيب لا نساء لهم.) ، وهم مع أُمهم؛ قال الطرماح: وحَيٍّ كِرامٍ، قد هَنأْنا، جَرَبَّةٍ، *  ومَرَّتْ بهم نَعْماؤُنا بالأَيامِنِ قال: جَرَبَّةٌ صِغارهُم وكِبارُهم. يقول عَمَّمْناهم، ولم نَخُصَّ كِبارَهم دون صِغارِهم. أَبو عمرو: الجَرَبُّ من الرِّجال القَصِيرُ الخَبُّ، وأَنشد: إِنَّكَ قد زَوَّجْتَها جَرَبَّا، *  تَحْسِبُه، وهو مُخَنْذٍ، ضَبَّا وعيالٌ جَرَبَّةٌ: يأْكُلُون أَكلاً شديداً ولا يَنْفَعُون. والجَرَبَّةُ والجَرَنْبة: الكَثيرُ. يقال: عليه عِيالٌ جَرَبَّةٌ، مثَّل به سيبويه وفسره السِّيرافي، وإِنما قالوا جَرَنْبة كَراهِية التَّضعِيف. والجِرْبِياءُ،
\<ص:263>
على فِعْلِياء بالكسر والـمَدّ: الرِّيحُ التي تَهُبُّ بين الجَنُوبِ والصَّبا. وقيل: هي الشَّمالُ، وإِنما جِرْبياؤُها بَرْدُها. والجِرْبِياءُ: شَمالٌ بارِدةٌ. وقيل: هي النَّكْباءُ، التي تجري بين الشَّمال والدَّبُور، وهي ريح تَقْشَعُ السحاب. قال ابن أَحمر: بِهَجْلٍ من قَساً ذَفِرِ الخُزامى، *  تَهادَى الجِرْبِياءُ به الحَنِينا ورماه بالجَرِيب أَي الحَصَى الذي فيه التراب. قال: وأُراه مشتقاً من الجِرْبِياءِ. وقيل لابنة الخُسِّ: ما أَشدُّ البَرْدِ؟ فقالت شَمالٌ جِرْبياءُ تحتَ غِبِّ سَماءٍ. والأَجْرَبانِ: بَطْنانِ من العرب. والأَجْربانِ: بَنُو عَبْسٍ وذُبْيانَ. قال العباسُ بن مِرْداسٍ: وفي عِضادَتِه اليُمْنَى بَنُو أسَدٍ، *  والأَجْرَبانِ: بَنُو عَبْسٍ وذُبْيانِ قال ابن بري: صوابه وذُبيانُ، بالرفع، معطوف على قوله بنو عبس. والقصيدة كلها مرفوعة ومنها: إِنّي إِخالُ رَسُولَ اللّهِ صَبَّحَكُم  *  جَيْشاً، له في فَضاءِ الأَرضِ أَرْكانُ فيهم أَخُوكُمْ سُلَيمٌ، ليس تارِكَكُم، *  والـمُسْلِمُون، عِبادُ اللّهِ غسَّانُ والأَجارِبُ: حَيٌّ من بني سَعْدٍ.
والجَريبُ: موضع بنَجْدٍ.
وجُرَيْبةُ بن الأَشْيَمِ من شُعرائهم.
وجُرابٌ، بضم الجيم وتخفيف الراءِ: اسم ماء معروف بمكة. وقيل: بئر قديمة كانت بمكة شرَّفها اللّه تعالى. وأَجْرَبُ: موضع.
والجَوْرَبُ: لِفافةُ الرِّجْل، مُعَرَّب، وهو بالفارسية كَوْرَبٌ؛ والجمع جَواربةٌ؛ زادوا الهاءَ لمكان العجمة، ونظيره من العربية القَشاعِمة. وقد قالوا الجَوارِب كما قالوا في جمع الكَيْلَجِ الكَيالِج، ونظيره من العربية الكَواكب. واستعمل ابن السكيت منه فعْلاً، فقال يصف مقتنص الظباء: وقد تَجَوْرَبَ جَوْرَبَيْنِ يعني لبسهما. وجَوْرَبْته فتَجَوْرَبَ أَي أَلْبَسْتُه الجَوْرَبَ فَلَبِسَه. والجَريبُ: وادٍ معروفٌ في بلاد قَيْسٍ وَحَرَّةُ النارِ بحِذائه. وفي حديث الحوض: عَرْضُ ما بينَ جَنْبَيْه كما بينَ جَرْبى(1) (1 قوله «جربى» بالقصر، قال ياقوت في معجمه وقد يمد.) وأَذْرُح: هما قريتان بالشام بينهما مسيرة ثلاث ليال، وكتَب لهما النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَماناً. فأَما جَرْبةُ، بالهاءِ، فقرية بالـمَغْرب لها ذكر في حديث رُوَيْفِع ابن ثابت، رضي اللّه عنه. قال عبداللّه بن مكرم: رُوَيْفِعُ بن ثابت هذا هو جَدُّنا الأَعلى من الأَنصار، كما رأَيته بخط جدّي نَجِيبِ الدِّين(2)
(2 قوله «بخط جدي إلخ» لم نقف على خط المؤلف ولا على خط جدّه والذي وقفنا عليه من النسخ هو ما ترى.) ،والدِ الـمُكَرَّم أَبي الحسن علي بن أَحمد بن أَبي القاسم بن حَبْقةَ (يتبع...)
(تابع... 1): جرب: الجَرَبُ: معروف، بَثَرٌ يَعْلُو أَبْدانَ الناسِ والإِبِلِ.... ... بن محمد بن منظور بن مُعافى بن خِمِّير بن ريام بن سلطان بن كامل بن قُرة بن كامل بن سِرْحان بن جابر بن رِفاعة بن جابر بن رويفع بن ثابت، هذا الذي نُسِب هذا الحديثُ إِليه. وقد ذكره أَبو عُمَر بن عبدالبر، رحمه اللّه، في كتاب الاسْتيعاب في معرفة الصحابة، رضي اللّه \<ص:264>
 عنهم، فقال: رويفع بن ثابت بن سَكَن بن عديّ بن حارثة الأَنصاري من بني مالك بن النجار، سكن مصر واخْتَطَّ بها داراً. وكان معاوية، رضي اللّه عنه، قد أَمَّره على طرابُلُس سنة ست وأَربعين، فغزا من طرابلس افريقية سنة سبع وأَربعين، ودخلها وانصرف من عامه، فيقال: مات بالشام، ويقال مات ببَرْقةَ وقبره بها. وروى عنه حَنَش بن عبداللّه الصَّنْعاني وشَيْبانُ بن أُمَيَّة القِتْباني، رضي اللّه عنهم أَجمعين. قال: ونعود إِلى تتِمَّةِ نَسَبِنا من عديّ بن حارثةَ فنقول: هو عديُّ بن حارثةَ بن عَمْرو بن زيد مناة بن عديّ بن عمرو بن مالك بن النجار، واسم النجار تَيْمُ اللّه، قال الزبير: كانوا تَيْمَ اللاتِ، فسماهم النبي، صلى اللّه عليه وسلم، تَيْمَ اللّهِ؛ ابن ثَعْلَبَةَ بن عمرو بن الخَزْرج، وهو أَخو الأَوْس، وإِليهما نسب الأَنصار، وأُمهما قَيْلةُ بنت كاهِل بن عُذْرةَ بن سعيد بن زيدِ بن لَيْث بن سُود بن أَسْلَمِ بنِ الحافِ بن قُضاعةَ؛ ونعود إِلى بقية النسب المبارك: الخَزْرَجُ بن حارثةَ ابن ثَعْلَبَة البُهْلُول بن عَمرو مُزَيْقِياء بن عامرٍ ماءِ السماءِ بن حارثةَ الغِطْريف بن امرئِ القَيْسِ البِطْريق بن ثَعْلبة العَنقاءِ بن مازِنٍ زادِ الرَّكْب، وهو جِماعُ غَسَّانَ بن الأَزْدِ. وهو دُرُّ بن الغَوْث بن نَبْتِ بن مالك بن زَيْدِ بن كَهْلانَ بن سبَأ، واسمه عامرُ بن يَشْجُبَ بن يَعْرُبَ بن قَحْطانَ، واسمه يَقْطُن، وإِليه تُنسب اليمن. ومن ههنا اختلف النسابون، فالذي ذكره ابن الكلبي أَنه قحطان بن الهميسع بن تيمن بن نَبْت ابن اسمعيل بن إِبراهيم الخليل(1) (1 قوله «فالذي ذكره إلخ» كذا في النسخ وبمراجعة بداية القدماء وكامل ابن الأثير وغيرهما من كتب التاريخ تعلم الصواب.) ، عليه الصلاة والسلام. قال ابن حزم: وهذه النسبة الحقيقية لأَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال لقوم من خُزاعةَ، وقيل من الأَنصار، ورآهم يَنْتَضِلُون: ارْمُوا بَنِي اسمعيل فإِن أَباكم كان رامياً. وابراهيمُ، صلوات اللّه عليه، هو ابراهيمُ بن آزَرَ بن ناحور بن سارُوغ بن القاسم، الذي قسم الأَرض بين أَهلها، ابن عابَرَ بن شالحَ ابن أَرْفَخْشَذ ابن سام بن نوح، عليه الصلاة والسلام، ابن ملكان بن مثوب بن إِدريس، عليه السلام، ابن الرائد بن مهلاييل بن قينان بن الطاهر ابن هبة اللّه، وهو شيث بن آدم، على نبينا وعليه الصلاة والسلام.

##### Türkçe

**الجَرَبُ**: bilinen (şey); insanların ve develerin bedenlerinin üzerine çıkan bir kabarcık.

**جَرِبَ** **يَجْرَبُ** **جَرَباً**: (böyledir); o hâlde o **جَرِبٌ** ve **جَرْبان** ve **أَجْرَبُ**’dur; dişisi **جَرْباءُ**; çoğulu **جُرْبٌ** ve **جَرْبى** ve **جِرابٌ**’dır. Ve **الجِرابُ**’un **الجُرْبِ**’ün çoğulu olduğu söylenmiştir; bunu Cevherî söylemiştir. İbn Berrî dedi: doğru değildir; ancak **جِرابٌ** ve **جُرْبٌ** **أَجْرَبَ**’ın çoğuludur.

Süveyd b. es-Salt dedi; ve Umeyyir b. Habbâb’a ait olduğu da söylenmiştir; İbn Berrî dedi: ve bu daha sahih olandır:
وفِينا، وإِنْ قِيلَ اصْطَلَحْنا تَضاغُنٌ، *  كما طَرَّ أَوْبارُ الجِرابِ على النَّشْرِ

Der ki: sulh esnasında dış görünüşümüz güzeldir; kalplerimiz ise kinleşmiştir; tıpkı **أَوْبارُ الجَرْبى**’nın **النَّشْر** üzerinde bitmesi gibi; ve onun içlerinde bir hastalık vardır. **النَّشْرُ**: yazın sonlarında kuruluğundan sonra yeşeren bir bitkidir; ona isabet eden bir yağmur sebebiyledir; ve onu otladığında hayvanlara eziyet edicidir. Ve onun çoğulunda **أَجارِب** da dediler; onunla isimlere benzettiler; **أَجادِلَ** ve **أَنامِلَ** gibi.

**وأَجْرَبَ القومُ**: onların develeri uyuz oldu. Ve insan üzerine beddua olarak sözleri: “ona ne oldu da **جَرِبَ** ve **حَرِبَ** (oldu)”; caizdir ki ona **الجَرَب** ile beddua etmiş olsunlar; ve caizdir ki **أَجْرَبَ**’ı kastetmiş olsunlar, yani develeri uyuz oldu; böylece **حَرِبَ**’i **جَرِبَ**’e tâbi kılarak söylediler; ve onlar tâbi kılma için, ondan önce bulunmayan bir hükmü gerekli kılabilirler. Ve caizdir ki “develeri uyuz oldu”yu kastetmiş olsunlar; böylece **الإِبل**’i hazf edip onu onun yerine ikame ettiler.

**والجَرَبُ** pas gibi (olan şeydir); maksûr (sonu kısa); göz kapağının iç tarafına çıkar; bazen onun tamamını giydirir (kaplar); bazen de onun bir kısmına biner (tutar).

**والجَرْباءُ**: göktür; onda yıldızlar bulunduğu için böyle adlandırılmıştır. Ve denildi ki: **الـمَجَرَّةِ**’nin yeri sebebiyle böyle adlandırılmıştır; sanki yıldızlarla uyuzlanmış gibidir. Fârisî dedi: denize **أَجْرَدُ** denildiği gibi; ve göğe de, yıldızlarla yamalı olduğu için, **رَقيعاً** adını verdikleri gibi. Hüzeli Üsâme b. Habîb dedi:
أَرَتْه مِنَ الجَرْباءِ، في كلِّ مَوْقِفٍ، *  طِباباً، فَمَثْواهُ، النَّهارَ، الـمَراكِدُ

Ve denildi ki: gökten **الجَرْباءُ**, **فَلَكُ**(1) güneşin ve ayın dönmediği taraftır.
(1 “**لا يدور فيها فلك**” sözü: nüshalarda, Tehzîb’e tâbi olarak böyledir; Muhkem’de ve onu izleyen Mecd’de “**يدور**” **لا** olmaksızın geçer.)
Güneşin ve ayın. Ebû’l-Heysem: **الجَرْباءُ** ve **الـمَلْساءُ**: en alt göktür. Ve **جِرْبةُ**, ma‘rife olarak: göğün adıdır; onu bundan görüyorum.

**وأَرضٌ جَرْباءُ**: kurak, kıtlık olmuş; içinde hiçbir şey yoktur.

İbnü’l-A‘râbî: **الجَرْباءُ**: güzel yüzlü cariyedir; kadınlar, onun güzellikleriyle kendi güzelliklerini çirkinleştirmesi sebebiyle ondan nefret ettikleri için **جَرْباءَ** diye adlandırılmıştır. Akîl b. Uleyfe el-Murrî’nin **الجَرْباءُ** denilen bir kızı vardı; kadınların en güzellerindendi.

**والجَرِيبُ** yiyecekten ve araziden: bilinen bir miktardır. Ezherî: araziden **الجَريبُ**, zira‘ ve ölçüm miktarı bakımından bilinen bir miktardır; o, on **أَقْفِزةٍ**’dir; her bir **قَفِيز** on **أَعْشِراء**’dır; böylece **العَشِيرُ**, **الجَرِيبِ**’in yüz parçasından bir parçadır. Ve denildi ki: araziden **الجَريبُ**, **الفِنْجانِ**’ın yarısıdır(2).
(2 “**نصف الفنجان**” sözü: Tehzîb’de böyle, harekelenmiş olarak.)
Ve denir: vali falana araziden bir **جَرِيباً** iktâ etti; yani bir **جريب** ekimlik (tohumluk yer). Ve o, bilinen bir ölçek birimidir. Yine bunun gibi: ona vadinin **حَرَّة**’sinden bir **صاعاً** verdi; yani bir **صاع** ekimlik. Ve ona bir **قَفِيزاً** verdi; yani bir **قَفِيز** ekimlik. Dedi: **الجَرِيبُ** bir ölçektir; miktarı dört **أَقْفِزةٍ**’dir. Ve **الجَرِيبُ**: araziden, içinde ekilen şeyin miktarıdır. İbn Düreyd dedi: onun Arapça olduğunu sanmıyorum; çoğulu: **أَجْرِبةٌ** ve **جُرْبانٌ**. Ve denildi ki: **الجَرِيبُ** ekinliktir; Kurâ‘dan.

**والجِرْبةُ** (kesre ile): ekinliktir. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
تَحَدُّرَ ماءِ البِئْرِ عن جُرَشِيَّةٍ، * على جِرْبةٍ، تَعْلُو الدِّبارَ غُروبُها

**الدَبْرةُ**: ekinlikten bir tümsektir; çoğulu **الدِّبارُ**’dır. Ve **الجِرْبةُ**: araziden **القَراحُ**’tır. Ebû Hanîfe dedi: İmru’ul-Kays onu hurma için ödünç aldı, şöyle dedi: **كَجِرْبةِ نَخْلٍ**، **أَو كَجنَّةِ يَثْرِبِ**. Ve bir defa dedi: **الجِرْبةُ**, ekim veya dikim için ıslah edilmiş her arazidir; ödünç almayı zikretmedi. Dedi: çoğulu **جِرْبٌ**’dür; **سِدْرةٍ** ve **سِدْرٍ**, **تِبْنةٍ** ve **تِبْنٍ** gibi. İbnü’l-A‘râbî: **الجِرْبُ**: **القَراحُ**; çoğulu **جِربَةٌ**’dir.

Leys: **الجَرِيبُ**: vadidir; çoğulu **أَجْرِبةٌ**’dir. Ve **الجِرْبةُ**: bitkisi güzel olan bir yerdir; çoğulu **جِرَبٌ**’dir. Şairin sözü:
وما شاكِرٌ إِلا عصافِيرُ جِرْبةٍ، *  يَقُومُ إِليها شارِجٌ، فيُطِيرُها

Caizdir ki buradaki **الجِرْبةُ**, zikredilen bu şeylerden biri olsun. Ve **الجِرْبةُ**: suyun kuyuya saçılmaması için kuyunun ağzı kenarına konulan, yünlü bir deridir. Ve denildi ki: **الجِرْبةُ**, suyun üzerinde akıp aşağı indiği ark içine konulan bir deridir.

**والجِرابُ**: kap (torba); bilinen (şey). Ve denildi ki o **المِزْوَدُ**’dur. Avam onu fetha ile söyler; **الجَرابُ** der. Çoğulu **أَجْرِبةٌ** ve **جُرُبٌ** ve **جُرْبٌ**’dur. Başkası: **الجِرابُ**, koyun derisinden bir kaptır; içinde ancak kuru şey konur. Ve **جِرابُ البئر**: onun genişliğidir. Ve denildi ki: onun **جِرابُ**’u, iki yan duvarı ile çevresi arasındaki şeydir. Ve Sıhâh’ta: üstünden altına kadar iç boşluğudur. Ve denir: taşlarla onun **جِرابَ**’ını döşe. Leys: **جِرابُ البئر**: başından sonuna kadar iç boşluğudur. Ve **الجِرابُ**: iki testisin kabıdır. Ve **جِرِبَّانُ** zırhın ve gömleğin: yakasıdır; ve bazen damme ile de söylenir; Farsçada **كَرِيبان**’dır. Ve **جِرِبَّانُ القَمِيص**: onun **لَبِنَتُهُ**’dur; Arapçalaştırılmış Farsçadır. Kurra el-Müzenî hadîsinde: “Peygambere geldim, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun; elimi onun **جُرُبَّانه**’sine soktum.” **الجُرُبَّانُ** (damme ile), gömleğin yakasıdır; elif ve nûn ziyadedir. Ferrâ: **جُرُبَّانُ السَّيْفِ** onun keskin tarafıdır yahut kınıdır; ve lafzı üzere **جُرُبَّانُ القمِيص**. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجُرُبَّانُ**, kılıcın iri kınıdır; içinde adamın aleti, kamçısı ve ihtiyaç duyduğu şey bulunur. Hadîste: “kılıç onun **جُرُبَّانه**’sindeydi”; yani kınındaydı. Başkası: **جُرُبَّانُ السَّيْفِ** (damme ve şeddeli), onun kınıdır; ve denildi ki keskin tarafıdır; ve denildi ki: onun **جُرْبانُه** ve **جُرُبَّانُه**, kılıcın, kınının ve askılarının içine konulduğu dikilmiş bir şeydir. Râ‘î dedi:
وعلى الشَّمائلِ، أَنْ يُهاجَ بِنا، *  جُرْبانُ كُلِّ مُهَنَّدٍ، عَضْبِ

“Bize saldırılsın” iradesini kastetti.

**ومَرْأَة جِرِبَّانةٌ**: **جِلِبّانةٍ** gibi; gürültücü, kötü huylu (kadın); Sa‘leb’den. Hilâlî Humeyd b. Sevr dedi:
جِرِبَّانةٌ، وَرْهاءُ، تَخْصِي حِمارَها، *  بِفي مَنْ بَغَى خَيْراً إِلَيْها الجَلامِدُ

Fârisî dedi: bu beyitte insanlardan bir tashîf vuku bulur; “**تَخْصِي حِمارَها**” yerine “**تُخْطِي خِمارَها**” derler; onu “**العَوانُ لا تُعَلَّمُ الخِمْرةَ**” sözünden sanırlar; hâlbuki o, onu hayânın azlığıyla vasfeder. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**جاءَ كَخاصي العَيْرِ**” denir; hayânın azlığıyla vasfedildiğinde. Buna göre beyitte **تَخْصِي حِمارَها**’dan başkası caiz değildir. Ve **جِلِبَّانةٌ** diye de rivayet edilir. Ve **جِرِبَّانةٍ**’nin **راء**’sı, **جِلِبَّانةٍ**’nin **لام**’ının bedeli değildir; ancak o bir lehçedir; ve o, yerinde zikredilmiştir.

İbnü’l-A‘râbî: **الجَرَبُ**: ayıptır. Başkası: **الجَرَبُ**: kılıca binen pastır.

**وجَرَّبَ** adamı **تَجْرِبةً**: onu sınadı. Ve **التَّجْرِبةُ**, toplanmış (cem‘ edilmiş) mastarlardandır. Nâbiga dedi:
إِلى اليَوْمِ قد جُرِّبْنَ كلَّ التَّجارِبِ

A‘şâ dedi:
كَمْ جَرَّبُوه، فَما زادَتْ تَجارِبُهُمْ  * أَبا قُدامَةَ، إِلاَّ الـمَجْدَ والفَنَعا

Çünkü o, mef‘ûl bihte amel eden, toplanmış bir mastardır; ve o gariptir. İbn Cinnî dedi: ve caizdir ki **أَبا قُدامَةَ** “**زادَتْ**” ile mansup olsun; yani: onların tecrübeleri onu, Ebâ Kudâme’yi, ancak şeref ve cömertlikçe artırdı. Dedi: vech, onu **بِتَجارِبُهم** ile nasbetmektir; çünkü o en yakın âmildir; ve çünkü eğer birincinin amelini kastetseydi, ikincinin amelini de gerekli kılması daha layık olurdu; şöyle derdi: “**فما زادت تَجارِبُهم إِياه، أَبا قُدامَةَ، إِلا كذا**”. Nitekim “**ضَرَبْتُ، فأَوْجَعْته زيداً**” dersin; ve birincinin amel ettirilmesi üzere “**ضَرَبْتُ فأَوجَعْتُ زيداً**” zayıflar. Bu, şundandır: eğer birincisini, uzaklığına rağmen, amel ettiriyorsan, ikincisini de yakınlığı sebebiyle amel ettirmek gerekir; çünkü daha uzak olan, daha yakın olandan hâlce daha güçlü olmaz. Eğer “birinci âmilin mef‘ûlüyle, ikinci âmilin mef‘ûlünden iktifa ederim” dersen, sana denir: madem iktifa eden, kısaltan birisin; o hâlde en yakın olan ikincinin amel ettirilmesiyle iktifan, en uzak olan birincinin amel ettirilmesiyle iktifandan daha evlâdır. Ve bu hususta senin için, fâilde olan şey yoktur; çünkü sen “zikrin ilerlemesi olmaksızın zamir getirmem; ancak zorlanmış olarak” dersin; böylece birincisini amel ettirirsin; “**قامَ وقَعدا أَخَواكَ**” dersin. Mef‘ûle gelince, ondan kaçış yoktur; bu yüzden amel onunla uzaklaştırılmamalı ve ona daha yakın olan, ma‘mûlün içinde bulunduğu şey terk edilmemelidir.

**ورجل مُجَرَّب**: onda olan (şey) denenmiş (tükenmiş)tir. Ve **مُجَرِّبٌ**: işleri bilmiş ve onları denemiştir; o fetha iledir: işlerin onu denediği ve onu sağlamlaştırdığı, tecrübeli (kimse). Ve **الـمُجَرَّبُ**, **الـمُجَرَّس** ve **الـمُضَرَّسُ** gibi: işlerin onu yıprattığı ve onu sağlamlaştırdığı kimsedir. Eğer **الراء**’yı kesreli yaparsan onu fâil yapmış olursun; ancak Araplar onunla fetha üzere konuşmuştur. Tehzîb: **الـمُجَرَّب**: işlerde denenmiş ve onda olan bilinmiş kimsedir. Ebû Zeyd: atasözlerindendir: “sen **على الـمُجَرَّب** üzeresin”; bunu bir kadın, iki bacağı arasına oturduktan sonra kendisine soran bir adama söyledi: “sen bakire misin yoksa dul mu?” Ona dedi ki: “sen **على الـمُجَرَّبِ** üzeresin”; soranın, bilgisine yaklaşmış olduğu şey hakkında cevabında söylenir.

**ودَراهِمُ مُجَرَّبةٌ**: tartılmış (dirhemler); Kurâ‘dan. Ve bir ihtiyar kadın, kendisiyle arasında husumet bulunan bir adam hakkında, onun ölümünü duyunca dedi:
سَأَجْعَلُ للموتِ، الذي التَفَّ رُوحَه، *  وأَصْبَحَ في لَحْدٍ، بجُدَّة، ثَاوِيا:
ثَلاثِينَ دِيناراً وسِتِّينَ دِرْهَماً  *  مُجَرَّبةً، نَقْداً، ثِقالاً، صَوافِيا

**والجَرَبَّةُ** (fetha ile ve **الباءِ** şeddeli): eşekler topluluğudur; ve denildi ki: onlardan kalın, sert olanlardır. Ve insanlar içinde güçlü olanlara, bir topluluk hâlinde eşit olduklarında, **جَرَبَّةٌ** denir. Şöyle dedi:
جَرَبَّةٌ كَحُمُرِ الأَبَكِّ، * لا ضَرَعٌ فينا، ولا مُذَكِّي

Der ki: biz eşit bir topluluğuz; içimizde küçük de yok, yaşlı da yok. **الأَبَكُّ**: bir yerdir. Ve **الجَرَبَّةُ**, ihtiyaç ehli kimselerden, eşit (seviyede) olanlardır. İbn Büzürc: **الجَرَبَّةُ**: erkeklerden **الصَّلامةُ**; kendilerinin bir **سَعْيَ**’i olmayan(1), anneleriyle birlikte olanlardır. Tırmâh dedi:
(1 “**لا سعي لهم**” sözü: Tehzîb nüshasında “**لا نساء لهم**”.)
وحَيٍّ كِرامٍ، قد هَنأْنا، جَرَبَّةٍ، *  ومَرَّتْ بهم نَعْماؤُنا بالأَيامِنِ

Dedi: **جَرَبَّةٌ** onların küçükleri ve büyükleridir. Der ki: onları genelledik; büyüklerini küçüklerinden ayırmadık. Ebû Amr: erkeklerden **الجَرَبُّ**, kısa, hilekâr olandır. Ve şu beyti okudu:
إِنَّكَ قد زَوَّجْتَها جَرَبَّا، *  تَحْسِبُه، وهو مُخَنْذٍ، ضَبَّا

Ve **وعيالٌ جَرَبَّةٌ**: şiddetli yiyişle yerler ve fayda vermezler.

**والجَرَبَّةُ** ve **الجَرَنْبة**: çok (olan). Denir: onun üzerinde **عِيالٌ جَرَبَّةٌ** vardır; Sîbeveyh bununla örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı. Onlar **جَرَنْبة** dediler; şeddeden hoşlanmama sebebiyle.

**والجِرْبِياءُ**: kesre ve med ile **فِعْلِياء** vezni üzere; güney ile **الصَّبا** arasında esen rüzgârdır. Ve denildi ki: o **الشَّمالُ**’dır; onun **جِرْبياؤُها**’sı ancak onun soğuğudur.

Ve **الجِرْبِياءُ**: soğuk bir **شَمالٌ**dır. Ve denildi ki: o, **النَّكْباءُ**’dır; **الشَّمال** ile **الدَّبُور** arasında esen; bulutları dağıtan bir rüzgârdır. İbn Ahmer dedi:
بِهَجْلٍ من قَساً ذَفِرِ الخُزامى، *  تَهادَى الجِرْبِياءُ به الحَنِينا

Ve onu **الجَرِيب** ile vurdu; yani içinde toprak bulunan çakıl taşıyla. Dedi: ve onu **الجِرْبِياءِ**’dan türemiş görüyorum. Ve **ابنة الخُسِّ**’e denildi: soğuğun en şiddetlisi nedir? Dedi ki: “**شَمالٌ جِرْبياءُ** altında, göğün ardından.” **والأَجْرَبانِ**: Araplardan iki batındır.

Ve **الأَجْربانِ**: **بَنُو عَبْسٍ** ve **ذُبْيانَ**’dır. Abbâs b. Mirdâs dedi:
وفي عِضادَتِه اليُمْنَى بَنُو أسَدٍ، *  والأَجْرَبانِ: بَنُو عَبْسٍ وذُبْيانِ

İbn Berrî dedi: doğrusu “**وذُبيانُ**”dur; ref‘ ile; “**بنو عبس**” sözüne atıftır. Ve kasidenin tamamı merfûdur; ondan:
إِنّي إِخالُ رَسُولَ اللّهِ صَبَّحَكُم  *  جَيْشاً، له في فَضاءِ الأَرضِ أَرْكانُ
فيهم أَخُوكُمْ سُلَيمٌ، ليس تارِكَكُم، *  والـمُسْلِمُون، عِبادُ اللّهِ غسَّانُ

**والأَجارِبُ**: Benî Sa‘d’dan bir kabiledir.

**والجَريبُ**: Necd’de bir yerdir.

Ve **جُرَيْبةُ بن الأَشْيَمِ** onların şairlerindendir.

Ve **جُرابٌ** (cîm dammeli ve **الراءِ** hafif): Mekke’de bilinen bir suyun adıdır. Ve denildi ki: Mekke’de, Allah Teâlâ’nın şereflendirdiği eski bir kuyudur.

Ve **أَجْرَبُ**: bir yerdir.

**والجَوْرَبُ**: ayağın sargısıdır; mu‘arrebdir; Farsçada **كَوْرَبٌ**’dur. Çoğulu **جَواربةٌ**’dir; yabancılık sebebiyle **الهاء**’yı artırdılar; Arapçadan benzeri **القَشاعِمة**’dir. Ve **الجَوارِب** de dediler; **الكَيْلَجِ**’in çoğulunda **الكَيالِج** dedikleri gibi; Arapçadan benzeri **الكَواكب**’dir. İbnü’s-Sikkît ondan fiil de kullandı; ceylan avlayan birini vasfederken dedi: “**وقد تَجَوْرَبَ جَوْرَبَيْنِ**”; yani ikisini giydi.

**وجَوْرَبْته فتَجَوْرَبَ**: yani ona **الجَوْرَبَ** giydirdim de o giydi.

**والجَريبُ**: Kays diyarında bilinen bir vadidir; ve **وَحَرَّةُ النارِ** onun hizasındadır. Havuz hadîsinde: “iki yanının arası genişliği, **جَرْبى**(1) ile **أَذْرُح** arası gibidir”; ikisi Şam’da iki köydür; aralarında üç gecelik yolculuk vardır; ve Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ikisine emân yazdı.
(1 “**جربى**” sözü: kasr ile; Yâkût Mu‘cem’inde dedi ki: ve med de edilebilir.)
أما **جَرْبةُ** (hâ ile) ise: Mağrib’de bir köydür; Rüveyfi‘ b. Sâbit hadîsinde onun zikri vardır.

Abdullah b. Mekrem dedi: bu Rüveyfi‘ b. Sâbit, Ensâr’dan bizim en yüce dedemizdir; dedem Necîbü’d-dîn’in hattıyla gördüğüm üzere(2); ve o, Mükerrem Ebû’l-Hasen Ali b. Ahmed b. Ebî’l-Kâsım b. Habka’nın babasıdır.
(2 “**بخط جدي إلخ**” sözü: müellifin hattına da dedesinin hattına da rastlamadık; rastladığımız nüshalarda olan, gördüğün şeydir.)

(Devam eder...)
(Devam... 1): جرب: **الجَرَبُ**: bilinen (şey); insanların ve develerin bedenlerinin üzerine çıkan bir kabarcık.... ...

... b. Muhammed b. Manzûr b. Mu‘âfâ b. Himmîr b. Riyâm b. Sultân b. Kâmil b. Kurra b. Kâmil b. Sirhân b. Câbir b. Rifâ‘a b. Câbir b. Rüveyfi‘ b. Sâbit; bu, bu hadîsin kendisine nispet edildiği kimsedir. Ebû Ömer b. Abdilberr, Allah ona rahmet etsin, onu sahâbeyi bilmeye dair **الاسْتيعاب** kitabında zikretti; Allah onlardan razı olsun; şöyle dedi: Rüveyfi‘ b. Sâbit b. Seken b. Adiyy b. Hârise el-Ensârî, Benî Mâlik b. en-Neccâr’dandır; Mısır’da oturdu ve orada bir ev yeri belirledi. Muâviye, Allah ondan razı olsun, onu kırk altı yılında Trablus’a emir tayin etmişti; kırk yedi yılında Trablus’tan İfrîkıyye’ye gazâ etti; ona girdi ve aynı yılında döndü. Denilir ki Şam’da öldü; ve denilir ki Berka’da öldü ve kabri oradadır. Ondan Haneş b. Abdullah es-San‘ânî ve Şeybân b. Umeyye el-Kitbânî rivayet etti; Allah onların hepsinden razı olsun. Dedi: ve Adiyy b. Hârise’den nesebimizin tamamlanmasına döneriz; deriz ki: o, Adiyy b. Hârise b. Amr b. Zeyd Menât b. Adiyy b. Amr b. Mâlik b. en-Neccâr’dır; Neccâr’ın adı **تَيْمُ اللّه**’dır. Zübeyr dedi: onlar **تَيْمَ اللاتِ** idiler; Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onları **تَيْمَ اللّهِ** diye adlandırdı. (O), İbn Sa‘lebe b. Amr b. el-Hazrec’dendir; ve o, Evs’in kardeşidir; Ensâr onlara nispet edilir. İkisinin annesi: Kayle bt. Kâhil b. Uzre b. Sa‘îd b. Zeyd b. Leys b. Sûd b. Eslem b. el-Hâf b. Kudâ‘a’dır. Ve mübarek nesebin geri kalanına döneriz: el-Hazrec b. Hârise b. Sa‘lebe el-Buhlûl b. Amr Muzeykıyâ b. Âmir Mâ’i’s-semâ’ b. Hârise el-Gıtrîf b. İmri’i’l-Kays el-Bıtrîk b. Sa‘lebe el-Ankâ’ b. Mâzin Zâdi’r-rekb; ve o, el-Ezd’den Gassân’ın toplamıdır. Ve o, Dürr b. el-Gavs b. Nebt b. Mâlik b. Zeyd b. Kehlân b. Sebe’dir; onun adı Âmir b. Yeşcüb b. Ya‘rub b. Kahtân’dır; onun adı **يَقْطُن**’dur; Yemen ona nispet edilir. Buradan neseb âlimleri ihtilaf etti. İbnü’l-Kelbî’nin zikrettiği: Kahtân b. el-Hümeysi‘ b. Teymen b. Nebt b. İsmâ‘îl b. İbrâhîm el-Halîl’dir(1); ona salât olsun.
(1 “**فالذي ذكره إلخ**” sözü: nüshalarda böyledir; eski tarihlerin başlangıcı, İbnü’l-Esîr’in Kâmil’i ve diğer tarih kitaplarıyla karşılaştırınca doğrusu bilinir.)

İbn Hazm dedi: bu, hakiki nisbettir; çünkü Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Huzâa’dan bir kavme, ve denildi ki Ensâr’dan, onları ok atışırken gördü; dedi ki: “atın, **بَنِي اسمعيل**; çünkü babanız atıcı idi.” Ve İbrâhîm, Allah’ın salavâtı onun üzerine, İbrâhîm b. Âzer b. Nâhûr b. Sârûğ b. el-Kâsım’dır; o, yeri halkı arasında paylaştıran kimsedir; Âber b. Şâlih b. Arfahşez b. Sâm b. Nûh’un oğludur; ona salât olsun; (Nûh) Mulkân b. Mesûb b. İdrîs’in oğludur; ona selâm olsun; (İdrîs) er-Râid b. Mehlâyîl b. Kînân b. et-Tâhir b. Hibetullah’ın oğludur; o da Âdem’in oğlu Şît’tir; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ر ب * * الجَرَبُ * داء جلدي * جَرِبَ * بالكسر فهو * أَجْرَبُ * وبابه طرب وقوم * جُرْبٌ * و * جَرْبَى * وجمع الجرب * جِرابٌ * بالكسر والجراب وعاء الزاد والعامة تفتحه والجمع * أجْرِبةٌ * و * جُرُبٌ * أيضا و * الجَرِيبُ * من الطعام والأرض مقدار معلوم وجمعه * أجْرِبةٌ * و * جُرْبانٌ * قلت * الجريبُ * مكيال وهو أربعة أقفزة والجَريبُ من الأرض مبذر الجريب الذي هو المكيال نقلهما الأزهري و * المَجَّربُ * بفتح الراء الذي قد جربته الأمور وأحكمته فان كسرت الراء جعلته فاعلا إلا أن العرب تكلمت به بالفتح و * الجِرْبَةُ * بالكسر مزرعة * وجُرَابٌ * بالضم اسم ماء بمكة

##### Türkçe

* ج ر ب * * **الجَرَبُ** * bir deri hastalığıdır. * **جَرِبَ** * (kesre ile); o hâlde o * **أَجْرَبُ** *dur; ve babı طرب’dır. Ve bir kavim: * **جُرْبٌ** * ve * **جَرْبَى** *. Ve **الجرب**’in cemi: * **جِرابٌ** * (kesre ile). Ve **الجراب** azık kabıdır; avam onu fetha ile okur. Ve cem‘i: * **أجْرِبةٌ** * ve * **جُرُبٌ** * da. Ve * **الجَرِيبُ** * yiyecekten ve araziden bilinen bir miktardır; onun cem‘i: * **أجْرِبةٌ** * ve * **جُرْبانٌ** *. Dedim: * **الجريبُ** * bir ölçektir ve o dört أقفزة’dir. Ve araziden **الجَريبُ**: **الجريب**’in (ki o ölçektir) ekimlik alanıdır; ikisini de Ezherî nakletti. Ve * **المَجَّربُ** * (ر’nin fethasıyla): işleri tecrübe etmiş ve onu sağlamlaştırmış olan kimsedir; şayet ر’yi kesreli yaparsan onu ism-i fâil yapmış olursun; ancak Araplar onunla fetha üzere konuşmuştur. Ve * **الجِرْبَةُ** * (kesre ile): bir ekinliktir. Ve * **جُرَابٌ** * (damme ile): Mekke’de bir suyun adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجرب محركة م خلط غليظ يحدث تحت الجلد من مخالطة البلغم الملح للدم، يكون معه بثور، وربما حصل معه هزال لكثرته، نقله شيخنا عن المصباح، وأخصر من هذا عبارة ابن سيده: بثر يعلو أبدان الناس والإبل، وفي الأساس: وفي المثل  أعدى من الجرب عند العرب  جرب، كفرح يجرب جربا فهو جرب وجربان وأجرب المعروف في هذه الصفات الأخير ج جرب كأحمر وحمر، وهو القياس، وجربى كقتلى، ذكره الجوهري وابن سيده، وهو يحتمل كونه جمع أجرب أو جربان كسكران، على القياس، وجراب بالكسر، يجوز أن يكون جمعا لأجرب كأعجف وعجاف، كما جزم به في المصباح وصرح به أنه على غير قياس، وزعم الجوهري أنه جمع جرب الذي هو جمع أجرب، فهو عنده جمع الجمع، وهو أبعدها، كذا قاله شيخنا، وأجارب، ضارعوا به الأسماء كأجادل وأنامل.
 وأجربوا: جربت إبلهم وهو أي الجرب على ما قال ابن الأعرابي: العيب، وقال أيضا: الجرب: صدأ السيف، وهو أيضا كالصدا مقصور يعلو باطن الجفن وربما ألبسه كله، وربما ركب بعضه، كذا في المحكم.
 والجرباء: السماء سميت بذلك لموضع المجرة، كأنها جربت بالنجوم قاله الجوهري، وابن فارس، وابن سيده، وابن منظور، ونقله شيخنا عن الأولين، زاد ابن سيده: وقال الفارسي: كما قيل للبحر أجرد، وكما سموا السماء أيضا: رقيعا، لأنها مرقوعة بالنجوم، قال أسامة بن حبيب الهذلي:
  أرته من الجرباء في كل موقفطبابا فمثواه النهار المراكد أو الجرباء: الناحية من السماء التي يدور فيها فلك الشمس والقمر كذا في المحكم قال: وجربة معرفة: اسم للسماء، أراه من ذلك، ولم يتعرض له شيخنا، كما لم يتعرض لمادة جذب إلا قليلا، على عادته، وقال أبو الهيثم: الجرباء والملساء: السماء الدنيا: والجرباء: الأرض المحلة المقحوطة لا شضيء فيها، قاله ابن سيده، وعن ابن الأعرابي: الجرباء: الجارية المليحة: سميت جرباء لأن النساء ينفرن عنها لتقبيحها بمحاسنها محاسنهن، وكان لعقيل بن علفة المري بنت يقال لها الجرباء، وكانت من أحسن النساء.

  والجرباء: ة بجنب أذرح بالذال المعجمة والراء والحاء المهملتين، قال عياض: كذا للجمهور، ووقع للعذيري في رواية مسلم ضبطها بالجيم، وهو وهم، وهما: قريتان بالشأم، ثم إن صريح كلام المؤلف دال على أنها ممدودة، وهو الثابت في الصحيح، وجزم غيره بكونها مقصورة، كذا في المطالع والمشارق، وفيهما نسبة المد لكتاب البخاري، قال شيخنا: قلت: وقد صوب النووي في شرح مسلم القصر قال: وكذلك ذكره الحازمي والجمهور وغلط، كفرح، وفي نسخة، مشددا مبنيا للمفعول من قال بينهما ثلاثة أيام، وهو قول ابن الأثير، وقد وقع في رواية مسلم، ونبه عليه عياض وغيره وقالوا: الصواب ثلاثة أميال وإنما الوهم من رواة الحديث من إسقاط زيادة ذكرها الإمام الدارقطني في كتابه وهي أي تلك الزيادة ما بين ناحيتي حوضي أي مقدار ما بين حافتي الحوض كما بين المدينة وبين هذين البلدين المتقاربين جرباء وأذرح ومنهم من صحح حذف الواو العاطفة قبل أذرح، وقال ياقوت: وحدثني الأمير شضرفث الدين يعقوب بن محمد الهذباني قال: رأيت أذرح والجرباء غير مرة وبينهما ميل واحد أو أقل، لأن الواقف في هذه ينظر هذه، واستدعى رجلا من تلك الناحية ونحن بدمشق، واستشهده على صحة ذلك فشهد به، ثم لقيت أنا غير واحد من أهل تلك الناحية وسألتهم عن ذلك فكل قال مثل قوله، وفتحت أذرح والجرباء في حياة رسول الله صلى الله عليه وسلم سنة تسع، صولح أهل أذرح على مائة دينار جزية.
 والجريب من الأرض والطعام مقدار معلوم الذراع والمساحة، وهو عشرة أقفزة، لكل قفيز منها عشرة أعشراء، فالعشير: جزء من مائة جزء من الجريب، ويقال: أقطع الوالي فلانا جريبا من الأرض، أي مبرز جريب، وهو مكيلة معروفة، وكذلك أعطاه صاعا من حرة الوادي أي مبرز صاع، وأعطاه قفيزا، أي مبرز قفيز، ويقال: الجريب مكيال قدر أربعة أقفزة قاله ابن سيده، قال شيخنا: وقال بعضهم: إنه يختلف باختلاف البلدان كالرطل والمد والذراع ونحو ذلك، ج أجربة وجربان كرغيف ورغفان وأرغفة، كلاهما مقيس في هذا الوزن، وزعم بعض أن الأول مسموع لا يقاس، والثاني هو المقيس، وزاد العلامة السهيلي في الروض جمعا ثالثا وهو جروب على فعول، قاله شيخنا وقيل: الجريب: المزرعة، وقال شيخنا: هو إطلاق في محل التقييد، ونقل عن قدامة الكاتب أنه ثلاثة آلاف وستمائة ذراع، وقد تقدم آنفا ما يتعلق بذلك، والجريب: الوادي مطلقا، وجمعه أجربة، عن الليث، والجريب أيضا واد معروف في بلاد قيس، وحرة النار بحذائه قال:
  حلت سليمى جانب الجريب
  بأجلى محلة الغريب
  محل لا دان ولا قريب والجريب: قريب من الثعل، وسيأتي بيانه في أجلى وفي أخراب إن شاء الله تعالى، وقال الراعي:
  ألم يأت حيا بالجريب محلنا                      وحيا بأعلى غمرة بالأباتر وبطن الجريب: منازل بني وائل: بكر وتغلب.
 والجربة، بالكسر كالجريب: المزرعة، ومنه سميت الجربة المزرعة المعروفة بوادي زبيد، وأنشد في المحكم لبشر بن أبي خازم:
  تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة تعلو الدبار غروبها

  الدبرة: الكردة من المزرعة والجمع الدبار والجربة: القراح من الأرض قال أبو حنيفة: واستعارها امرؤ القيس للنخل فقال:
  كجربة نخل أو كجنة يثرب أو الجربة هي الأرض المصلحة لزرع أو غرس حكاها أبو حنيفة، ولم يذكر الاستعارة، كذا في المحكم، قال: والجمع: جرب كسدرة وسدءر وتبنة وتبن، وقال ابن الأعرابي: الجرب القراح وجمعه جربة، وعن الليث: الجربة: البقعة الحسنة النبات وجمعها جرب، قال الشاعر:
  وما شاكر إلا عصافير جربة                      يقوم إليها قارح فيطيرهـا والذي في المحكم شارح بدل قارح يجوز أن يكون الجربة ها هنا أحد هذه الأشياء المذكورة، كذا في لسان العرب والجربة: جلدة أو بارية توضع على شفير البئر لئلا ينتثر، بالثاء المثلثة - وفي نسخة بالشين المعجمة -، كذا نص ابن سيده في المحكم الماء في البئر، أو هي جلدة توضع في الجدول ليتحدر عليها الماء، وعبارة المحكمك يتحدر عليه الماء.
 وجربة، بلا لام، كما ضبطها ابن الأثير بالفتح: ة بالمغرب، كذا قاله ابن منظور أيضا، وقال شيخنا: هذه القرية بلدة عظيمة بإفريقية في جزيرة البحر الكبير، ليست من أرض المغرب المنسوبة إليها، وأهل المغرب يعدونها من بلاد الشرق، وليست منها، بل هي جزيرة في وسط البحر في أثناء بحر إفريقية.
 قلت: وقد ذكر ابن منظور أنه جاء ذكرها في ترجمة رويفع بن ثابت في الاستيعاب وغيره. ورويفع ابن ثابت هذا جد ابن منظور، وقد ساق نسبه إليه.
 والجراب، بالكسر ولا يفتح أو الفتح لغية إشارة إلى الضعف فيما حكاه القاضي عياض بن موسى اليحصبي في المشارق عن القزاز وغيره كابن السكيت، ونسبه الجوهري وابن منظور للعامة: المزود أو الوعاء، معروف، فهو أعم من المزود، وقيل: هو وعاء من إهاب الشاء لا يوعى فيه إلا يابس، وقد يستعمل في قراب السيف مجازا، كما أشار له شيخنا، ج جرب ككتاب وكتب، على القياس وجرب بضم فسكون، مخفف من الأول، ذكره ابن منظور في لسان العرب وغيره، فانظره مع قول شيخنا: الأولى عدم ذكره، إلى أن قال: ولذا لم يذكره أئمة اللغة ولا عرجوا عليه، وأجربة قال الفيومي: إنه مسموع فيه، وحكاه الجوهري وغيره.
 والجراب: وعاء الخصيتين، والجراب من البئر: اتساعها، وفي المحكم، وقيل: جرابها: ما بين جاليها وحواليها من أعلاها إلى أسفلها، وفي الصحاح: جوفها من أعلاها إلى أسفلها، ويقال: اطو جرابها بالحجارة. وعن الليث: جوفها من أولها إلى آخرها والجرابك لقب يعقوب بن إبراهيم البزازش البغدادي المحدث عن الحسن بن عرفة، وولده إسماعيل ابن يعقوب حدث عن أبي جعفر محمد بن غالب تمتام والكديمي، مات سنة 345.
 وأبو جراب كنية عبد الله بن محمد القرشي، عن عطاء.
 والجراب بالضم كغراب: السفينة الفارغة من الشحن.
 وجراب بلا لام: ماء بمكة مثله في الصحاح والروض للسهيلي، وقال ابن الأثير: جاء ذكره في الحديث، وهي بئر قديمة كانت بمكة.
 والجربة محركة مشددة: جماعة الحمر، أو هي الغلاظ الشداد منها أي الحمر وقد يقال: للأقوياء منا إذا كانوا جماعة متساوين: جربة، قال:
  جربة كحمـر الأبـك
  لا ضرع فينا ولا مذكي كذا في المحكم، يقول: نحن جماعة متساوون وليس فينا صغير ولا مسن.
 والأبك: موضع.

  والجربة أيضا بمعنى الكثير، كالجرنبة قال شيخنا: صرح أبو حيان وابن عصفور وغيرهما بأن النون زائدة، كما هو ظاهر صنيع المؤلف، انتهى، ويوجد هنا في بعض النسخ: كالجربة بفتح وسكون، وهو خطأ، وفي المحكم: يقال عليه عيال جربة، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي، وإنما قالوا: جرنبة، كراهية التضعيف والجربة: جبل لبني عامر، أو هو بضمتين، كالحزقة وهكذا ضبطه الصاغاني، وقال ابن بزرج: الجربة: الصلامة من الرجال الذين لا سعي لهم، وهم مع أمهم، قال الطرماح:
  وحي كريم قد هنأنا جـربة                      ومرت بهم نعماؤنا بالأيامن ويقال: الجربة: العيال يأكلون أكلا شديدا ولا ينفعون، كذا في المحكم.
 وعن أبي عمرو: الجرب بغير هاء هو القصير من الرجال الخب اللئيم الخبيث، وقال عباية السلمي:
  إنك قد زوجتها جربا
  تحسبه وهو مخنذ ضبا
  ليس بشافي أم عمرو شطبا والجربانة كعفتانة ومثله في اللسان بجلبانة، ويقال: امرأة جربانة، وهي الصخابة البذيئة السيئة الخلق، حكاه يعقوب، قاله ابن سيده، قال حميد بن ثور الهلالي:
  جربانة ورهاء تخصي حمارهابفي من بغى خيرا إليها الجلامد ومنهم من يروي: تخطي خمارها والأول أصح، ويروى  جلبانة وليست راء جربانة بدلا من لامش جلبانة، إنما هي لغة، وهي مذكورة في موضعها، وقيل: الجربانة: الضخمة.
 والجربياء بالكسر والمد ككيمياء قيل: هي من الرياح الشمأل، كذا في الكامل والكفاية وهو قول الأصمعي، ونقله الصاغاني: وقال الليث: الجربياء شمأل باردة أو جربياؤها بردها، نقله الليث عن أبي الدقيش، فهمز أو هي الريح التي تهب بين الجنوب والصبا كالأزيب، وقيل، هي النكباء التي تجري بين الشمال والدبور، وهي ريح تقشع السحاب، قال ابن أحمر:
  بهجل من قسا ذفر الخزامى                      تهادى الجربياء به الحنينـا

  قاله الجوهري، وفي لسان العرب ورماه بالجريب، أي الحصى الذي فيه التراب، قال وأراه مشتقا من الجربياء، وقيل لابنة الخس: ما أشد البرد? فقالت شمأل جربياء، تحت غب سماء. والجربياء أيضا: الرجل الضعيف، واسم للأرض السابعة كما أن العربياء اسم للسماء السابعة، وجربان القميص، بالكسر والضم أي في أوله مع سكون الراء كما هو المتبادر من عبارتهن ومثله في الناموس، قال شيخنا: والمشهور فيه تشديد الباء، وضبط الراء تابع للجيم إن ضم ضمت وإن كسر كسرت، والذي في لسان العرب: وجربان الدرع والقميص أي كسحبان: جيبه، وقد يقال بالضم، وبالفارسية كريبان وجربان القميص بالضم، أي مع تشديد الراء: لبنته، فارسي معرب، وفي حديث قرة المزني:  أتيت النبي صلى الله عليه وسلم فأدخلت يدي في جربانه  ، بالضم، أي مشددا هو جيب القميص، والألف والنون زائدتان، وفي المجمل: الجربان بكسر الجيم والراء وتشديد الباء، للقميص، قال شيخنا: والذي في أصول صحيحة من القاموس: جرباء ممدودا في الأول، وبالنون بعد الألف في الثاني، ثم قال بعدما نقل من الصحاح والمجمل: إن المد تصحيف ظاهر، فلم أجد في النسخ مع كثرتها وتعددها عندي، لا في نسخة صحيحة، ولا سقيمة، فضلا عن الأصول الصحيحة، وأظن - والله أعلم - هذا من عندياته، أو سهو من ناسخ نسخته، وأنت خبير بأن هذا وأمثال ذلك لا يؤاخذ به المؤلف، ثم قال: وأغرب منه قول الخفاجي في العناية: جربان القميص أي طوقه، بفتح الجيم وكسر الراء وشد الباء، فإنه إن صح فقد أغفله أرباب التأليف، وإلا فهو سبق قلم، صوابه بكسر الجيم إلخ.
 قلت: القياس مع الخفاجي، فإنه هكذا هو مضبوط بالفارسية على الأفصح كربيان بفتح الأول وكسر الثاني، فلما عرب بقي مضبوطا على حاله، ثم رأيت في المحكم مثل ما ذكرنا، والحمد لله على ذلك.
 وجربان السيف كعثمان وجربانه مضموما مشددا: حده، أو شيء مخروز يجعل فيه السيف وغمده وحمائله وعلى الأول أنشد للراعي:
  وعلى الشمائل أن يهاج بنا                      جربان كل مهند عضب وقال الفراء: الجربان أي مضموما مشددا: قراب السيف الضخم، يكون فيه أداة الرجل وسوطه وما يحتاج إليه وفي الحديث:  والسيف في جربانه  أي غمده، كذا في لسان العرب.
 وجربه تجريبا، على القياس وتجربة غير مقيس: اختبره وفي المحكم: التجربة من المصادر المجموعة ويجمع على التجارب والتجاريب، قال النابغة:
  إلى اليوم قد جربن كل التجارب وقال الأعشى:
  كم جربوه فما زادت تجاربهم                      أبا قدامة إلا المجد والفنعـا فإنه مصدر مجموع معمل في المفعول به، وهو غريب، كذا في المحكم، وقد أطال في شرح هذا البيت فراجعه.

  ويقال: رجل مجرب، كمعظم: قد بلي كعني ما عنده أي بلاه غيره، ومجرب على صيغة الفاعل كمحدث: قد عرف الأمور وجربها، فهو بالفتح مضرس قد جربته الأمور وأحكمته، وبالكسر فاعل، إلا أن العرب تكلمت به بالفتح، وفي التهذيب: المجرب: الذي قد جرب في الأمور وعرف ما عنده، قال أبو زيد: من أمثالهم  أنت على المجرب  قالته امرأة لرجل سألها بعد ما قعد بين رجليها: أعذراء أنت أم ثيب قالت له:  أنت على المجرب  يقال عند جواب السائل عما أشفى على علمه، وفي الأساس، وفي المثل  لا إله لمجرب  قالوا كأنه برىء من إلهه لكثرة حلفه به كاذبا أنه لا هناء عنده إذا طلب إليه ودراهم مجربة أي موزونة، عن كراع، وقالت عجوز في رجل كان بينها وبينه خصومة فبلغها موته:
  سأجعل للموت الذي التف روحه                      وأصبح في لحد بجـدة ثـاويا
  ثلاثين دينارا وستـين درهـمـا                      مجربة نقدا ثقـالا صـوافـيا ووقال العباس بن مرداس السلمي:
  إنـي إخـال رسـول الـلـه صـــبـــحـــكـــم                      جيشـــا لـــه فـــي فـــضــــــاء الأرض
  أركان فيهم أخوكم سليم ليس تارككموالمسلمون عباد الله غسان
  وفي عضادته اليمنى بنو أسد                      والأجـربـان: بـــنـــو عـــبـــس وذبـــيان فالصواب على هذا رفع ذبيان معطوف على قوله بنو عبس، كذا قاله ابن بري، وفي الأساس: ومن المجاز: تألب عليه الأجربان، وهما عبس وذبيان.
 والأجارب: حي من بني سعد بن بكر من قيس عيلان.
 وجريب، كزبير: واد باليمن و: ة بهجر، وجريب بن سعد نسبه في هذيل وهو أبو قبيلة، والنسبة إليه جربي كقرشي، على غير قياس، منهم عبد مناف بن ربع بالكسر، شاعر جاهلي، وجريب أيضا جد جد محمد بن إسماعيل بن إبراهيم بن إسماعيل الزاهد الكلابي البلخي، حج بعد العشرين وأربعمائة، وحدث.
 وجريبة بن الأشيم شاعر من شعرائهم، وجريبة شاعر آخر من بني الهجيم ومن قوله:
  وعلي سابغة كأن قتـيرهـا                      حدق الأساود، لونها كالمجول وأبو الجرباء: عاصم بن دلف وهو الذي يقول:
  أنا أبو الجرباء واسمي عاصم
  اليوم قـتـل وغـدا مـآثـم وهو صاحب خطام جمل عائشة الصديقة رضي الله عنها يوم الجمل.
 وجرب كفرح: هلكت أرضه، وجرب زيد أي جربت إبله وسلم هو، وقولهم في الدعاء على الإنسان: ماله جرب وحرب يجوز أن يكونوا دعوا عليه بالجرب، وأن يكونوا أرادوا أجرب، أي جربت إبله، فحذفوا الإبل وأقاموه مقامها، كذا في لسان العرب.
 والمجرب، كمعظم من أسماء الأسد، ذكره الصاغاني.

  والجورب كجعفر: لفافة الرجل معرب، وهو بالفارسية كورب، وأصله كوربا، معناه: قبر الرجل، قاله ابن اياز عن كتاب المطارحة كما نقله شيخنا عن شفاء الغليل للخفاجي، ومثله لابن سيده، وقال أبو بكر بن العربي: الجورب: غشاءان للقدم من صوف يتخذ للدفء، وكذا في المصباح ج جواربة زادوا الهاء لمكان العجمة، ونظيره من العربية: القشاعمة، وقد قالوا جوارب كما قالوا في جميع الكيلج كيالج، ونظيره من العربية الكواكب، وفي الأساس: وهو أنتن من ريح الجورب، وجاءوا في أيديهم جرب وفي أرجلهم جوارب، ولهم موارقة وجواربة واستعمل ابن السكيت منه فعلا، فقال يصف متقنص الظباء: قد تجورب جوربين: لبسهما، وتجورب: لبسه، وجوربته فتجورب أي ألبسته إياه فلبسه.
 وعلي بن أحمد من شيوخ المحاملي وابن أخيه أحمد بن محمد بن أحمد من شيوخ الطبراني ومحمد بن خلف شيخ للمحاملي أيضا، الجواربيون نسبة إلى عمل الجوارب محدثون، وكذا أبو بكر محمد بن صالح بن خلف بن داوود الجواربي بغدادي صدوق، روى عنه الدارقطني توفي سنة 321.
 واجرأب مثل اشرأب وزنا ومعنى.
 والاجرنباء: النوم بلا وسادة إلى هنا تمت المادة، كذا في بعض الأصول ويوجد في بعض النسخ زيادة، وهي مأخوذة من كلام ابن بري، وإنشاد - وفي نسخة وأنشد، نقله شيخنا - الجوهري بيت سويد بن الصلت، وقيل هو لعمير وفي نسختنا عمرو بن الحباب، قال ابن بري: وهو الأصح وفي نسخة: الخباب بالخاء المعجمة كشداد:
  وفينا وإن قيل اصطلحنا تضاغن كماطر أوبار الجراب على النشر وتفسيره أي الجوهري أن جرابا جمع جرب كرمح ورماح، وتبعه الصفدي، وهو سهو منه، وإنما جراب جمع جرب ككتف قال شيخنا: فعل بالضم جمعت منه ألفاظ على فعال، كرمح ورماح ودهن ودهان، بل عده ابن هشام وابن مالك وأبو حيان من المقيس فيه، بخلاف فعل ككتف فإنه لم يقل أحد من النحاة ولا أهل العربية إنه يجمع على فعال بالكسر يقول الشاعر في معنى البيت ظاهرنا عند الصلح حسن، وقلوبنا متضاغنة، كما تنبت وفي نسخة حل الشواهد نبتت أوبار الإبل الجربى على النشر، وتحته: داء في أجوافها، وعلى تعليلية، لا للاستعلاء وهو أي النشر نبت يخضر بعد يبسه في دبر الصيف، أي عقبه، وذلك لمطر يصيبه، وهو مؤذ لراعيته إذا رعته.
 ومما يستدرك عليه: الأجرب: موضع يذكر مع الأشعر من منازل جهينة بناحية المدينة.
 وأجرب كأفلس: موضع آخر بنجد، قال أوس بن قتادة بن عمرو بن الأخوص:
  أفدي ابن فاختة المقيم بأجرب                      بعد الطعان وكثرة الأزجال
  خفيت منيته ولو ظهرت لـه                      لوجدت صاحب جرأة وقتال نقله ياقوت.
 والجرب محركة: قرية بأسفل حضرموت.
 والجروب: اسم للحجارة السود، نقله أبو بحر عن أبي الوليد الوقشي والجرنبانة، بالكسر: السيئة الخلق، نقله الصاغاني.
 ويقال: أعطني جربان درهم، بالضم أي وزن درهم.
 ومحمد بن عبيد بن الجرب، ككتف: محدث كوفي، روى عنه ابن أبي داوود.

  وأبو بكر عبد الله بن محمد بن أحمد الجرابي، بالكسر، عن أبي رشيد الغزال، وعنه ابن النجاري.
 وكمرحلة: مجربة بن كنانة بن خزيمة.
 ومجربة بن ربيعة التميمي، من ولده: المسيب بن شريك، ونصر بن حرب بن مجربة.

##### Türkçe

**الجرب** (harekeli): **م** kalın bir karışımdır; derinin altında, tuzlu balgamın kana karışmasından meydana gelir; onunla birlikte kabarcıklar olur; belki onunla birlikte, çokluğundan dolayı zayıflama da meydana gelir. Bunu şeyhimiz **المصباح**’dan nakletti. Bundan daha kısa olarak İbn Sîde’nin ibaresi: İnsanların ve develerin bedenlerine yükselen bir kabarcık. **الأساس**’ta: Ve meselde: “Araplar yanında **الجرب**’den daha bulaştırıcı.” **جرب**; **كفرح** gibi: **يجرب** **جربا**; o hâlde o **جرب** ve **جربان** ve **أجرب**’dir. Bu sıfatlarda bilinen (kullanılan) sonuncusudur. Çoğulu: **جرب**; **كأحمر وحمر** gibi; bu kıyastır. Ve **جربى**; **كقتلى** gibi; bunu Cevherî ve İbn Sîde zikretti. Bu, **أجرب**’in veya **جربان**’ın ( **كسكران** gibi) çoğulu olması ihtimalini taşır; kıyasa göre. Ve **جراب** (kesre ile): **أجرب**’in çoğulu olması caizdir; **كأعجف وعجاف** gibi; nitekim **المصباح**’da bununla kesin hüküm verdi ve bunun kıyas dışı olduğunu açıkça söyledi. Cevherî, onun **جرب**’in çoğulu olduğunu iddia etti; ki o da **أجرب**’in çoğuludur; böylece onun yanında “çoğulun çoğulu”dur; bu ise en uzak olanıdır; şeyhimiz böyle dedi. Ve **أجارب**: onunla isimlere benzettiler; **كأجادل وأنامل** gibi.

Ve **أجربوا**: develeri **جربت** oldu; o, yani **الجرب**, İbnü’l-A‘râbî’nin dediğine göre: ayıp. Yine dedi: **الجرب**: kılıcın pasıdır. O, ayrıca, **الصدا** gibi (maksûr olarak), göz kapağının içini kaplayan (şey)dir; bazen onun tamamını giydirir (kaplar); bazen onun bir kısmı biner (tutar); **المحكم**’de böyledir.

Ve **الجرباء**: gök; **المجرة**’nin yeri sebebiyle böyle adlandırıldı; sanki yıldızlarla **جربت** olmuş gibi; bunu Cevherî, İbn Fâris, İbn Sîde ve İbn Manzûr söyledi; şeyhimiz bunu ilk ikisinden nakletti. İbn Sîde artırdı: Ve Fârisî dedi: denize **أجرد** denildiği gibi; ve göğe de **رقيعا** adlandırdıkları gibi; çünkü o yıldızlarla yamalıdır. Üsâme b. Habîb el-Hüzelî dedi:

أرته من الجرباء في كل موقفطبابا فمثواه النهار المراكد

Veya **الجرباء**: güneş ve ay feleğinin döndüğü göğün tarafı; **المحكم**’de böyledir. Dedi: Ve **وجربة** (marife): göğün adıdır; onu bundan (kökten) görüyorum. Şeyhimiz ona temas etmedi; **جذب** maddesine de az temas ettiği gibi; âdeti üzere. Ebû’l-Heysem dedi: **الجرباء** ve **الملساء**: en yakın gök. Ve **الجرباء**: içinde hiçbir yeşillik olmayan, kurak, kıtlığa uğramış yer; bunu İbn Sîde söyledi. İbnü’l-A‘râbî’den: **الجرباء**: güzel cariye; ona **جرباء** denildi; çünkü kadınlar, onun güzellikleriyle kendi güzelliklerini çirkin göstermesinden dolayı ondan nefret ederler. Ukayl b. ‘Alfe el-Murrî’nin **الجرباء** denilen bir kızı vardı; kadınların en güzellerindendi.

Ve **الجرباء**: **أذرح**’ın yanında bir yer; **بالذال** (mu‘ceme), **الراء** ve **الحاء** (mühmele) ile. ‘Iyâd dedi: cumhur için böyledir. ‘Uzeyrî’ye Müslim rivayetinde onu **بالجيم** ile ضبط etmek vaki oldu; bu bir vehimdir. İkisi Şam’da iki köydür. Sonra müellifin açık sözü, onun memdûd olduğuna delalet eder; sahihte sabit olan budur. Başkası onun maksûr olduğuna kesin hüküm verdi; **المطالع** ve **المشارق**’ta böyledir. İkisinde, meddi Buhârî kitabına nispet ettiler. Şeyhimiz dedi: Dedim: Nevevî, Müslim şerhinde kısaltmayı tashih etti; dedi: Hâzemî ve cumhur da onu zikretti; ve yanıldı. **كفرح** gibi. Bir nüshada, şeddeli olarak, mef‘ûle bina edilmiş: “İkisi arasında üç gün” diyenin (sözü)nden; bu İbnü’l-Esîr’in sözüdür. Müslim rivayetinde vaki olmuştur; ‘Iyâd ve başkaları buna dikkat çektiler ve dediler: doğrusu üç mildir; vehim, hadis râvilerindendir; İmam Dârakutnî’nin kitabında zikrettiği bir ziyadenin düşürülmesindendir; o ziyade şudur: “Havzumun iki tarafı arası” yani havzın iki kenarı arası miktarı; Medine ile bu iki yakın belde **جرباء** ve **أذرح** arasındaki gibi. Onlardan kimi, **أذرح**’dan önceki atıf vavının hazfını sahih gördü. Yâkût dedi: Bana emir Şaḍrafetü’d-dîn Ya‘kûb b. Muhammed el-Hezebânî haber verdi; dedi: **أذرح**’ı ve **الجرباء**’yı birçok kere gördüm; aralarında bir mil veya daha az vardır; çünkü bu (köyde) duran, şunu görür. Biz Dımaşk’ta iken o taraftan bir adam çağırdı ve onu bunun sıhhatine şahit tuttu; o da şahitlik etti. Sonra ben o taraftan birden fazla kimseyle karşılaştım ve onlara bunu sordum; her biri onun sözü gibi söyledi. **أذرح** ve **الجرباء**, Resûlullah صلى الله عليه وسلم hayatta iken dokuzuncu yılda fethedildi. **أذرح** halkı yüz dinar cizye üzerine sulh oldu.

Ve **الجريب**: yerden ve yiyecekten, zira‘ ve ölçümce bilinen bir miktardır; o, on **أقفزة**’dir; her bir **قفيز**’i on **أعشراء**’dır. O hâlde **العشير**: **الجريب**’in yüz parçasından bir parçadır. Ve denir: vali falana yerden bir **جريبا** iktâ etti; yani bir **مبرز جريب**. O, bilinen bir ölçektir. Ve yine: ona vadi harresinden bir **صاعا** verdi; yani bir **مبرز صاع**. Ve ona bir **قفيزا** verdi; yani bir **مبرز قفيز**. Ve denir: **الجريب** bir ölçek olup dört **أقفزة** miktarıdır; bunu İbn Sîde söyledi. Şeyhimiz dedi: Bazıları dedi ki: o, beldelere göre değişir; **الرطل** ve **المد** ve **الذراع** ve bunun benzerleri gibi. Çoğulu: **أجربة** ve **جربان**; **كرغيف ورغفان وأرغفة** gibi; ikisi de bu vezinde kıyasîdir. Bazısı, birincinin semâ‘î olup kıyas edilmediğini, ikincinin ise kıyasî olduğunu iddia etti. ‘Allâme Süheylî **الروض**’da üçüncü bir çoğul daha ekledi; o da **جروب** (فعول vezninde)dir; bunu şeyhimiz söyledi. Ve denildi: **الجريب**: ekinliktir. Şeyhimiz dedi: bu, kayıt yerinde mutlak kullanımdır. Kudâme el-Kâtib’den nakletti: o, üç bin altı yüz zira‘dır. Bununla ilgili olan az önce geçti. Ve **الجريب**: vadi, mutlak olarak; çoğulu **أجربة**’dir; Leys’ten. Ve **الجريب** ayrıca Kays diyarında bilinen bir vadidir; **حرة النار** onun hizasındadır. Dedi:

حلت سليمى جانب الجريب
بأجلى محلة الغريب
محل لا دان ولا قريب

Ve **الجريب**: **الثعل**’a yakındır; onun beyanı **أجلى**’da ve **أخراب**’da gelecektir, inşallah. Râ‘î dedi:

ألم يأت حيا بالجريب محلنا                      وحيا بأعلى غمرة بالأباتر

Ve **بطن الجريب**: Benî Vâil’in meskenleri: Bekr ve Tağlib.

Ve **الجربة** (kesre ile), **كالجريب**: ekinliktir. Ondan dolayı, Vâdî Zebîd’de bilinen ekinlik **الجربة** diye adlandırıldı. **المحكم**’de Bişr b. Ebî Hâzim’den şu beyit okundu:

تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة تعلو الدبار غروبها

**الدبرة**: ekinlikten bir **الكردة**; çoğulu **الدبار**. Ve **الجربة**: yerden **القراح**. Ebû Hanîfe dedi: İmru’ül-Kays onu hurma için ödünç aldı ve dedi:

كجربة نخل أو كجنة يثرب

Veya **الجربة**: ekin veya dikim için ıslah edilmiş topraktır; bunu Ebû Hanîfe nakletti; ödünçlemeyi zikretmedi; **المحكم**’de böyledir. Dedi: çoğul: **جرب**; **كسدرة وسدءر وتبنة وتبن** gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجرب** **القراح**’tır; çoğulu **جربة**’dir. Leys’ten: **الجربة**: bitkisi güzel olan parça; çoğulu **جرب**’dır. Şair dedi:

وما شاكر إلا عصافير جربة                      يقوم إليها قارح فيطيرهـا

**المحكم**’deki şârih, **قارح** yerine **بدل قارح** (okur). Burada **الجربة**’nin, zikredilen bu şeylerden biri olması caizdir; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **الجربة**: bir deri veya bir hasırdır; kuyunun ağzı kenarına konur ki, kuyudaki su dağılmasın; **بالثاء** (müselles) ile – bir nüshada **بالشين** (mu‘ceme) ile –; İbn Sîde’nin **المحكم**’deki nassı böyledir: kuyudaki su. Veya o, su onun üzerinden aşağı aksın diye ark içine konan bir deridir. **المحكم**’ün ibaresi: su onun üzerine aşağı akar.

Ve **جربة** (lâmsız), İbnü’l-Esîr’in fetha ile ضبط ettiği üzere: Mağrib’de bir yer; İbn Manzûr da böyle söyledi. Şeyhimiz dedi: Bu köy, İfrîkıyye’de büyük bir beldedir; büyük denizin adasında; ona nispet edilen Mağrib toprağından değildir. Mağrib ehli onu doğu beldelerinden sayar; o da ondan değildir; bilakis o, denizin ortasında bir adadır; İfrîkıyye denizi esnasında.

Dedim: İbn Manzûr, **الاستيعاب** ve başkasında Rüveyfi‘ b. Sâbit tercümesinde onun zikrinin geldiğini anmıştır. Bu Rüveyfi‘ b. Sâbit, İbn Manzûr’un dedesidir; onun nesebini ona kadar sevk etmiştir.

Ve **الجراب** (kesre ile; fetha ile açılmaz; yahut fetha bir lehçedir): Kādî ‘Iyâd b. Mûsâ el-Yaḥṣubî’nin **المشارق**’ta Kazzâz ve başkalarından, İbnü’s-Sikkît gibi, naklettiğinde zayıflığa işaret olarak. Cevherî ve İbn Manzûr onu avama nispet etti: **المزود** veya kap; bilinen. O hâlde o, **المزود**’dan daha geneldir. Ve denildi: koyun derisinden bir kaptır; onda ancak kuru şey konur. Kılıç kını hakkında mecazen kullanılabilir; şeyhimiz buna işaret etti. Çoğulu: **جرب**; **ككتاب وكتب** gibi; kıyasa göre. Ve **جرب** (damme sonra sükûn ile): birincinin hafifletilmişidir; İbn Manzûr onu **لسان العرب**’da ve başkasında zikretti; onu, şeyhimizin “onu zikretmemek evlâdır” sözüyle birlikte gör; ta ki dedi: bu yüzden dil imamları onu zikretmedi ve ona dönmediler. Ve **أجربة**: Feyyûmî dedi: onda semâ‘îdir; Cevherî ve başkası onu nakletti.

Ve **الجراب**: husyelerin kabıdır. Ve kuyudan **الجراب**: onun genişliğidir. **المحكم**’de: ve denildi: onun **جرابها**’sı: üstünden altına, iki **جاليها**’sı ile iki **حواليها**’sı arasındakidir. **الصحاح**’ta: üstünden altına onun iç boşluğudur. Ve denir: onun **جرابها**’sını taşlarla döşe. Leys’ten: başından sonuna onun iç boşluğudur. Ve **الجرابك**: Bağdatlı, Hasan b. ‘Arafa’dan hadis rivayet eden Ya‘kûb b. İbrâhîm el-Bezzâz’ın lakabıdır. Onun oğlu İsmâ‘îl b. Ya‘kûb, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Gâlib Temtâm ve el-Kedîmî’den rivayet etti; 345 yılında öldü.

Ve **أبو جراب**: ‘Atâ’dan rivayet eden Abdullah b. Muhammed el-Kureşî’nin künyesidir.

Ve **الجراب** (damme ile), **كغراب**: yükten boş gemidir.

Ve **جراب** (lâmsız): Mekke’de bir sudur; **الصحاح**’ta ve Süheylî’nin **الروض**’unda böyledir. İbnü’l-Esîr dedi: hadiste onun zikri geldi; o, Mekke’de eski bir kuyudur.

Ve **الجربة** (harekeli, şeddeli): eşeklerin topluluğu; veya o, onlardan kalın, sert olanlardır; yani eşekler. Ve denilebilir: bizden güçlüler, eşit (güçte) bir topluluk olduklarında: **جربة**. Dedi:

جربة كحمـر الأبـك
لا ضرع فينا ولا مذكي

**المحكم**’de böyledir. Diyor ki: biz eşit bir topluluğuz; içimizde ne küçük ne de yaşlı vardır.

Ve **الأبك**: bir yerdir.

Ve **الجربة** ayrıca “çok” manasındadır; **كالجرنبة**. Şeyhimiz dedi: Ebû Hayyân, İbn ‘Asfûr ve başkaları, **النون**’un زائد olduğunu açıkça söyledi; müellifin yapışının zahiri de böyledir; bitti. Burada bazı nüshalarda: **كالجربة** (fetha ve sükûn ile) vardır; bu hatadır. **المحكم**’de: denir: onun üzerinde **عيال جربة**; Sîbeveyh bununla misal verdi; Sîrâfî onu açıkladı. Onlar ancak **جرنبة** dediler; şeddeden hoşlanmama sebebiyle. Ve **الجربة**: Benî ‘Âmir’e ait bir dağdır; veya o, iki damme iledir; **كالحزقة** gibi; Sâğânî onu böyle ضبط etti. İbn Bezrec dedi: **الجربة**: erkeklerden, işi-gücü olmayan, anneleriyle olan “sağlamlık”tır. Tırimmâh dedi:

وحي كريم قد هنأنا جـربة                      ومرت بهم نعماؤنا بالأيامن

Ve denir: **الجربة**: şiddetli yiyen ama fayda vermeyen **العيال**’dir; **المحكم**’de böyledir.

Ebû ‘Amr’dan: **الجرب** (hâ’sız) erkeklerden kısa boylu, aldatıcı, aşağılık, habis olandır. ‘Abâye es-Sülemî dedi:

إنك قد زوجتها جربا
تحسبه وهو مخنذ ضبا
ليس بشافي أم عمرو شطبا

Ve **الجربانة**; **كعفتانة** gibi; **اللسان**’da da **بجلبانة** ile onun misli vardır. Ve denir: **امرأة جربانة**; o, gürültücü, ağzı bozuk, kötü huyludur; Ya‘kûb bunu nakletti; İbn Sîde söyledi. Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi:

جربانة ورهاء تخصي حمارهابفي من بغى خيرا إليها الجلامد

Bazıları şöyle rivayet eder: **تخطي خمارها**; birincisi daha sahihtir. **جلبانة** da rivayet edilir; ve **جربانة**’nın **راء**’sı, **جلبانة**’nın **لام**’ından بدل değildir; bilakis o bir lehçedir; o, kendi yerinde zikredilmiştir. Ve denildi: **الجربانة**: iri (kadın)dır.

Ve **الجربياء** (kesre ile ve med ile), **ككيمياء** gibi: denildi ki o, kuzey rüzgârlarındandır; **الكامل** ve **الكفاية**’de böyledir; bu Asma‘î’nin sözüdür; Sâğânî onu nakletti. Leys dedi: **الجربياء** soğuk bir kuzeydir; veya onun **جربياؤها**’sı onun soğuğudur; Leys bunu Ebû’d-Dukayş’ten nakletti. O hâlde hemzelenir. Veya o, güney ile **الصبا** arasında esen rüzgârdır; **كالأزيب** gibi. Ve denildi: o, kuzey ile **الدبور** arasında esen **النكباء**’dır; o, bulutları dağıtan bir rüzgârdır. İbn Ahmer dedi:

بهجل من قسا ذفر الخزامى                      تهادى الجربياء به الحنينـا

Bunu el-Cevherî söyledi; Lisânü’l-ʿArab’da da vardır; onu **الجريب** ile itham etti; yani içinde toprak bulunan çakıl. Dedi ki: Onu **الجربياء**’dan türemiş görüyorum. Ve **الخس**’in kızına “Soğuk ne kadar şiddetli?” denildi; o da “**شمأل جربياء، تحت غب سماء**” dedi. Ve **الجربياء** ayrıca: zayıf adam; ve yedinci yerin adı; tıpkı **العربياء**’nın yedinci göğün adı olması gibi. Ve gömleğin **جربان**’ı, kesre ve damme ile; yani baş tarafında; **الراء**’ın sükûnu ile; onların ibaresinden ilk anlaşılan budur; Nâmûs’ta da bunun benzeri vardır. Şeyhimiz dedi ki: Meşhur olan onda **الباء**’ın şeddelenmesidir; **الراء**’ın ضبطı **الجيم**’e tâbidir: eğer o dammeli olursa dammelenir, eğer kesreli olursa kesrelenir. Lisânü’l-ʿArab’da olan: Zırhın ve gömleğin **جربان**’ı, yani **كسحبان** gibi: yakasıdır; ve damme ile de söylenebilir. Farsçada **كريبان**; ve gömleğin **جربان**’ı damme ile; yani **الراء**’ın şeddelenmesiyle: onun yakası; Arapçalaştırılmış Farsçadır. Ve Kurra el-Müzenî hadîsinde: “Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldim; elimi onun **جربانه**’ına soktum”; damme ile; yani şeddeli olarak; o, gömleğin yakasıdır. **الألف** ve **النون** ziyadedir. Ve el-Mücmel’de: gömlek için **الجربان**, **الجيم** ve **الراء** kesresiyle ve **الباء** şeddesiyle. Şeyhimiz dedi ki: Kāmûs’un sahih asıllarında olan: birincide uzatılmış olarak **جرباء**; ikincide **الألف**’ten sonra **النون** ile. Sonra Ṣıḥâḥ ve Mücmel’den naklettikten sonra dedi ki: “Uzatma apaçık bir tashîftir.” Ben, bende çokluğu ve çeşitliliğiyle nüshalarda bulmadım: ne sahih bir nüshada, ne de bozukta; sahih asıllar bir yana. Ve zannediyorum —Allah daha iyi bilir— bu onun kendi katındandır; yahut nüshasının kâtibinden bir sehivdir. Sen bilirsin ki bu ve bunun benzerleriyle müellif muaheze edilmez. Sonra dedi ki: Bundan daha garibi, el-Ḫafâcî’nin el-ʿİnâye’deki sözü: “Gömleğin **جربان**’ı, yani yakalığıdır”; **الجيم** fethası, **الراء** kesresi ve **الباء** şeddesiyle. Eğer sahihse, telif erbabı onu ihmal etmiştir; değilse, kalem sürçmesidir; doğrusu **الجيم** kesresiyle…

Ben dedim ki: Kıyas el-Ḫafâcî iledir; çünkü Farsçada en fasih üzere böyle ضبط edilmiştir: **كربيان**; birincinin fethasıyla, ikincinin kesresiyle. Arapçalaştırılınca hâli üzere ضبط edilmiş kaldı. Sonra el-Muḥkem’de bizim zikrettiğimizin benzerini gördüm; buna hamd olsun.

Kılıcın **جربان**’ı, **عثمان** gibi; ve onun **جربانه**’ı dammeli, şeddeli: keskin ağzıdır; yahut kılıcın, kınının ve askılarının konulduğu dikilmiş bir şeydir. Birinciye göre er-Râʿî için inşâd etti:

  **وعلى الشمائل أن يهاج بنا                      جربان كل مهند عضب**

Ve el-Ferrâ dedi ki: **الجربان** yani dammeli, şeddeli: iri kılıcın kınıdır; içinde adamın aleti, kamçısı ve ihtiyaç duyduğu şey bulunur. Ve hadîste: “Kılıç **جربانه**’ındadır”; yani kınındadır; Lisânü’l-ʿArab’da böyledir.

Onu **تجريبا** ile **جربه**; kıyasa göre; ve kıyas dışı **تجربة**: onu imtihan etti. Muḥkem’de: **التجربة** cem‘ edilmiş masdarlardandır; **التجارب** ve **التجاريب** üzerine cem‘ edilir. en-Nâbiġa dedi ki:

  **إلى اليوم قد جربن كل التجارب**

Ve el-Aʿşâ dedi ki:

  **كم جربوه فما زادت تجاربهم                      أبا قدامة إلا المجد والفنعـا**

Çünkü o, mef‘ûl bihte amel eden cem‘ edilmiş bir masdardır; ve bu gariptir; Muḥkem’de böyledir. Bu beytin şerhinde uzatmıştır; ona müracaat et.

Ve denir: **رجل مجرب**; **معظم** gibi: yıpranmış; yani onda olanı bilir; yani başkası onu yıpratmıştır. Ve **مجرب** fâil sîgası üzere, **محدث** gibi: işleri tanımış ve onları tecrübe etmiştir; o, fetha ile “aşındırılmıştır”; işler onu tecrübe etmiş ve onu sağlamlaştırmıştır; kesre ile ise fâildir; ancak Araplar onu fetha ile söylemiştir. Tehzîb’de: **المجرب**: işlerde tecrübe edilmiş ve onda olanı bilmiş kimsedir. Ebû Zeyd dedi ki: Mesellerinden: “**أنت على المجرب**”. Bunu bir kadın, iki bacağı arasına oturduktan sonra kendisine soran bir adama söyledi: “Bakire misin yoksa dul mu?” Ona dedi ki: “**أنت على المجرب**”. Soranın, bilgisine yaklaşmış olduğu şey hakkında cevabında söylenir. Esâs’ta ve meselde: “**لا إله لمجرب**”. Dediler ki: Sanki çokça yalan yere onunla yemin etmesinden dolayı ilâhından berîdir; kendisinden istendiğinde onda bir rahat yoktur. Ve “**دراهم مجربة**” yani tartılmış; Kurâʿ’dan. Ve yaşlı bir kadın, aralarında husumet bulunan bir adam hakkında, ölüm haberi kendisine ulaşınca dedi ki:

  **سأجعل للموت الذي التف روحه                      وأصبح في لحد بجـدة ثـاويا**
  **ثلاثين دينارا وستـين درهـمـا                      مجربة نقدا ثقـالا صـوافـيا**

Ve el-ʿAbbâs b. Mirdâs es-Sülemî dedi ki:

  **إنـي إخـال رسـول الـلـه صـــبـــحـــكـــم                      جيشـــا لـــه فـــي فـــضــــــاء الأرض**
  **أركان فيهم أخوكم سليم ليس تارككموالمسلمون عباد الله غسان**
  **وفي عضادته اليمنى بنو أسد                      والأجـربـان: بـــنـــو عـــبـــس وذبـــيان**

Buna göre doğru olan, **ذبيان**’ın merfû‘ olmasıdır; “**بنو عبس**” sözüne atfedilmiştir; bunu İbn Berrî söyledi. Esâs’ta: Mecazdan: **الأجربان** ona karşı birleşti; ikisi **عبس** ve **ذبيان**’dır.

**الأجارب**: Kays ʿAylân’dan, Saʿd b. Bekr oğullarından bir kabiledir.

**جريب**, **زبير** gibi: Yemen’de bir vadi; ve: Hecer’de bir **ة**. Ve **جريب بن سعد**; Hüzeyl’de nesebi vardır; o bir kabilenin babasıdır. Ona nisbet: **جربي**; **قرشي** gibi; kıyas dışı olarak. Onlardan: **عبد مناف بن ربع**; kesre ile; câhiliye şairi. Ve **جريب** ayrıca, el-Kilâbî el-Belhî zâhid Muhammed b. İsmâʿîl b. İbrâhîm b. İsmâʿîl’in dedesinin dedesidir; dört yüz yirmiden sonra hac yaptı ve hadis rivayet etti.

**جريبة بن الأشيم** onların şairlerinden bir şairdir. Ve **جريبة** başka bir şair; Benî’l-Heceym’dendir. Sözünden:

  **وعلي سابغة كأن قتـيرهـا                      حدق الأساود، لونها كالمجول**

Ve **أبو الجرباء**: ʿÂṣım b. Dulf’tur; ve o, şöyle diyen kimsedir:

  **أنا أبو الجرباء واسمي عاصم**
  **اليوم قـتـل وغـدا مـآثـم**

O, Cemel günü, Âişe es-Sıddîka (Allah ondan razı olsun)’ın devesinin yularının sahibidir.

**جرب**; **فرح** gibi: arazisi helâk oldu. Ve “**جرب زيد**” yani develeri uyuz oldu, kendisi selâmette kaldı. Ve onların, insan üzerine bedduada sözleri: “Malı **جرب** ve **حرب** (olsun)”; onların ona uyuzla beddua etmiş olmaları caizdir; ve onların **أجرب**’i kastetmiş olmaları da caizdir; yani develeri uyuz oldu; develeri hazf ettiler ve onu onların yerine ikame ettiler; Lisânü’l-ʿArab’da böyledir.

**المجرب**, **معظم** gibi: aslanın adlarındandır; es-Sâğânî onu zikretti.

Ve **الجورب** ( **جعفر** gibi): erkeğin sargısı; muarrebdir; o, Farsçada **كورب**’dur; aslı **كوربا**’dır; mânâsı: erkeğin kabri. Bunu, İbn İyâz, Şeyhimizin **شفاء الغليل**’den el-Ḫafâcî için naklettiği üzere, **كتاب المطارحة**’dan söyledi; İbn Sîde için de bunun benzeri vardır. Ebû Bekr b. el-ʿArabî dedi ki: **الجورب**: yünden, ısınmak için yapılan, ayağa (geçirilen) iki örtüdür. **المصباح**’ta da böyledir: çoğulu **ج** **جواربة**; yabancılık sebebiyle **الهاء**’yı artırdılar. Arapçadan onun benzeri: **القشاعمة**. Ve **جوارب** dediler; tıpkı bütün **الكيلج**’de **كيالج** dedikleri gibi. Arapçadan onun benzeri: **الكواكب**. **الأساس**’ta: “O, **الجورب** kokusundan daha pistir.” Ve “ellerinde **جرب** ve ayaklarında **جوارب** olduğu hâlde geldiler.” Ve onların **موارقة**’ları ve **جواربة**’leri vardır. İbn es-Sikkît ondan fiil de kullandı; ceylanları avlayan (kimseyi) vasfederek dedi ki: “**قد تجورب جوربين**”: ikisini giydi. Ve **تجورب**: onu giydi. Ve “**جوربته فتجورب**” yani onu ona giydirdim de o da giydi.

Ve ʿAlî b. Ahmed, el-Muḥâmilî’nin şeyhlerindendir; onun kardeşinin oğlu Aḥmed b. Muḥammed b. Aḥmed de eṭ-Ṭaberânî’nin şeyhlerindendir; Muḥammed b. Ḫalef de el-Muḥâmilî’ye şeyhtir. **الجواربيون**: çorap yapma işine nisbet; muhaddislerdir. Kezâ Ebû Bekr Muḥammed b. Ṣâliḥ b. Ḫalef b. Dâvûd **الجواربي**: Bağdatlı, sika; ed-Dâraquṭnî ondan rivayet etti; 321 yılında vefat etti.

Ve **اجرأب**: vezin ve mânâca **اشرأب** gibidir.

Ve **الاجرنباء**: yastıksız uyumaktır. Buraya kadar madde tamam oldu; bazı asıllarda böyledir. Bazı nüshalarda bir ziyade bulunur; o, İbn Berrî’nin sözünden alınmıştır. Ve (bir nüshada: “ve inşâd etti”; Şeyhimiz nakletti) el-Cevherî, Süveyd b. eṣ-Ṣalt’ın beytini inşâd etti; ve onun ʿUmeyr’e ait olduğu söylendi; bizim nüshamızda ʿAmr b. el-Ḥabbâb’dır. İbn Berrî dedi ki: o daha sahih olandır. Ve bir nüshada: **الخباب** (muʿceme **الخاء** ile) **شداد** gibi:
  وفينا وإن قيل اصطلحنا تضاغن كماطر أوبار الجراب على النشر
Ve tefsiri: yani el-Cevherî (şöyle dedi): **جرابا**; **جرب**’in cemidir; **رمح** ve **رماح** gibi. Ve eṣ-Ṣafedî ona tâbi oldu; bu, ondan bir sehivdir. Ancak **جراب**; **جرب**’in cemidir; **كتف** gibi. Şeyhimiz dedi ki: **فعل** (ḍamme ile)den, **فعال** üzerine lafızlar cem edilmiştir: **رمح** ve **رماح**; **دهن** ve **دهان**. Bilakis İbn Hişâm, İbn Mâlik ve Ebû Ḥayyân onu, kıyasî olanlardan saydı. **فعل** ( **كتف** gibi) ise; hiçbir nahivci ve hiçbir Arap dili ehli, onun kesra ile **فعال** üzerine cem edildiğini söylememiştir. Şair, beytin mânâsında şöyle der: sulh esnasında dışımız güzeldir; kalplerimiz ise birbirine kin tutucudur; tıpkı (bir nüshada: **حل الشواهد**: “bitti”) uyuzlu develerin kıllarının **النشر** üzerine bitmesi gibi. Ve onun altında: onun içlerinde bir hastalık vardır. Ve **على** taʿlîliyye içindir; istiʿlâ için değildir. Ve o, yani **النشر**: yazın sonrasında, yani onun akabinde, kurumasından sonra yeşeren bir bitkidir; ona isabet eden bir yağmur sebebiyledir; ve onu otlattığında çobanına eziyet edicidir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الأجرب**: **الأشعر** ile birlikte, Medine tarafında Cüheyne’nin menzillerinden olarak zikredilen bir yerdir.

Ve **أجرب** ( **أفلس** gibi): Necd’de başka bir yerdir. Evs b. Ḳatâde b. ʿAmr b. el-Aḫvaṣ dedi ki:
  أفدي ابن فاختة المقيم بأجرب                     بعد الطعان وكثرة الأزجال
  خفيت منيته ولو ظهرت لـه                     لوجدت صاحب جرأة وقتال
Bunu Yâḳūt nakletti.

Ve **الجرب** (muḥarrake): Ḥaḍramavt’un aşağısında bir köydür.

Ve **الجروب**: siyah taşlar için bir isimdir; Ebû Baḥr, Ebû’l-Velîd el-Vaḳşî’den nakletti. Ve **الجرنبانة** (kesra ile): kötü huylu (kadın); eṣ-Ṣâġânî nakletti.

Ve denir ki: “Bana **جربان** dirhem ver” (ḍamme ile); yani bir dirhemin ağırlığı.

Ve Muḥammed b. ʿUbeyd b. **الجرب** ( **كتف** gibi): Kûfeli bir muhaddistir; İbn Ebî Dâvûd ondan rivayet etti.

Ve Ebû Bekr ʿAbdullâh b. Muḥammed b. Aḥmed **الجرابي** (kesra ile), Ebû Reşîd **الغزال**’dan; ondan da İbn en-Neccârî (rivayet etti).

Ve **مجربة** ( **مرحلة** gibi): Kinâne b. Ḫuzeyme b. (…).

Ve **مجربة** b. Rabîʿa et-Temîmî; onun soyundan: el-Müseyyeb b. Şerîk ve Naṣr b. Ḥarb b. **مجربة**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَرِبَ
1 جَرِبَ أجرب جراب جرب , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. جَرَبَ , (Mgh, Msb, K,) inf. n. جَرَبٌ, (Msb, TA,) He (a camel, S, A, Msb, K, and a man, S, or other animal, Msb,) was, or became, affected with what is termed جَرَب [i. e. the mange, or scab]. (S, Msb, K.) مَا لَهُ جَرِبَ وَحَرِبَ is a form of imprecation against a man [meaning What aileth him? may he have the scab, and be despoiled of all his wealth, or property: or may he have his camels affected with the mange, or scab, and be despoiled &c.: or may his camels be affected with the mange, or scab, &c.]: it may express a wish that he may be affected with جَرَب: or جَرِبَ may be put for أَجْرَبَ, to assimilate it to حَرِبَ: or it may be for جَرِبَتْ اـِبلُهُ. (L.) ― -b2- See 4. ― -b3- Also (tropical:) i. q. هَلَكَتْ أَرْضُهُ [meaning His land had its herbage dried up by drought; or became such as is termed جَرْبَآء, fem. of أَجْرَبُ, q. v.]. (K.)

جرّبهُ
2 جرّبهُ أجرب جراب جرب جربه جربة , (A, Msb, K,) inf. n. تَجْرِبَةٌ, (M, A, K,) or تَجْرِيبٌ, the former, which see also below, being a simple subst., (Msb,) or both, but the former is irreg., are inf. ns., (TA,) He tried, made trial of, made experiment of, tested, proved, assayed, proved by trial or experiment or experience, him, or it: (A, K:) or he tried it, made trial of it, &c., namely, a thing, time after time. (Msb.) [You say also جَرَّبَ, for جَرَّبَ الأُمُورَ, meaning He tried affairs: and hence, i. q.] جُرِّبَ فِى الأُمُور [He became experienced, or expert, in affairs]. (T, TA.) And جَرَّبَتْهُ الأُمُورُ [Affairs, or events, tried him. &c.: and thus, rendered him experienced, or expert]. (S, TA.) And مَا جُرِّبتْ عَلَيْهِ فَعْلَةٌ قَبِيحَةٌ قَطُّ [A foul action was never found to be chargeable upon him]. (S voce نُغْبَةٌ.)

اجرب
4 اجرب أجرب اجرب جرب He had his camels [or found them to be] affected with what is termed جَرَب [i. e. the mange, or scab]; (S, A, L, K;) as also ↓ جَرِبَ, (L, K,) which may be for جَرِبَتْ اـِبِلُهُ; or used for أَجْرَبَ, to assimilate it to حَرِبَ in a saying mentioned above; see 1. (L.)

جَوْرَبَهُ
Q. Q. 1 جَوْرَبَهُ جورب جوربه جوربة He put on him [i. e., on his (another's) foot or feet,] جَوْرَب [i. e. a sock or stocking, or a pair of socks or stockings]. (S, K.)

تَجَوْرَبَ
Q. Q. 2 تَجَوْرَبَ تجورب He put on [i. e., on his own foot or feet,] جَوْرَب [i. e. a sock or stocking, or a pair of socks or stockings]. (S, K.) And in like manner, تجورب جَوْرَبَيْنِ [He put on a pair of socks or stockings]. (TA.)

جِرْبٌ
جِرْبٌ أجرب جراب جرب : see جِرْبَةٌ.

جَرَبٌ
جَرَبٌ أجرب جراب جرب [The mange, or scab;] a certain disease, (A,) well known; (S, A, K;) accord. to the medical books, (Msb,) a gross humour, arising beneath the skin, from the mixture of the salt phlegm, (Msb, MF,) or the phlegm of the flesh, (so in a copy of the Msb,) with the blood, accompanied with pustules, and sometimes with emaciation, in consequence of its abundance; (Msb, MF;) or [an eruption consisting of] pustules upon the bodies of men and camels. (M, TA.) You say, أعْدَى مِنَ الجَرَبِ عِنْدَ العَرَبِ [More transitive, or catching, than the mange, or scab, among the Arabs]: (A, TA:) a proverb. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) Rust upon a sword. (K.) ― -b3- (tropical:) A resemblance of rust upon the inner side of the جَفْن [or eyelid], (M, K,) sometimes covering the whole of it, and sometimes part of it. (M.) You say, بِأَجْفَانِهِ جَرَبٌ (tropical:) [In his eyelids is] a resemblance of rust upon their inner sides. (A.) ― -b4- (assumed tropical:) A vice, a fault, a defect, an imperfection, or a blemish. (IAar, K.)

جَرِبٌ
جَرِبٌ أجرب جراب جرب : see أَجْرَبُ.

جِرْبَةٌ
جِرْبَةٌ أجرب جراب جرب جربه جربة A place of seed-produce; (S, K;) as also ↓ جَرِيبٌ: (K:) and a tract of land such as is termed قَرَاح [i. e. a field, or land, sown or for sowing, without any building or trees in it; or land cleared for sowing and planting; or a separate piece of land in which palm-trees &c. grow; &c.]: (K:) metaphorically applied by Imra-el-Keys to [a grove of] palm-trees, where he says
كَجِرْبَةِ نَخْلٍ أَوْ كَجَنَّةِ يَثْرِبَ
[Like a grove of palm-trees, or like the plantation of Yethrib]: (AHn, TA:) or land prepared for sowing or planting: (AHn, K:) or a piece of land differing in condition from the land adjoining it, [i. e. a patch of land,] producing good plants or herbage: (Lth, TA:) the pl. [or rather coll. gen. n.] is ↓ جِرْبٌ, (Lth, AHn,) like as تِبْنٌ is of تِبْنَةٌ, and سِدْرٌ of سِدْرَةٌ: (AHn:) or جِرْبٌ signifies a قَرَاح; and its pl. is جِرَبَةٌ. (IAar, TA.) ― -b2- A skin, or a mat, which is placed upon the brink of a well, lest the water should be scattered into the well [app. in falling from the bucket into the channel of the tank or cistern &c.]: or (a skin, TA,) that is placed in a rivulet or streamlet جَدْوَل [which is applied in the present day to an artificial streamlet for irrigation, in the form of a trench or gutter,]) that the water may flow down over it [app. from the well to the tank or cistern &c.]. (M, K.)

جَرِبَةُ
جَرِبَةُ أجرب جراب جرب جربه جربة : see أَجْرَبُ, last sentence but one.

جَرْبَانُ
جَرْبَانُ أجرب جرب جربان or جَرْبَانٌ: see أَجْرَبُ: -A2- and for the latter, see جُرُبَّانٌ.

جُرْبَانٌ
جُرْبَانٌ أجرب جرب جربان and جِرْبَانٌ: see جُرُبَّانٌ, in five places.

جُرُبَّآء
جُرُبَّآء جربآء and جِرِبَّآء: see what next follows.

جُرُبَّانٌ
جُرُبَّانٌ أجرب جرب جربان (S, MF, TA) and جِرِبَّانٌ, (Mj, MF, TA,) which are the two forms commonly known, (MF, TA,) or, accord. to the K, ↓ جِرْبَانٌ and ↓ جُرْبَانٌ, or, accord. to the L, ↓ جَرْبَانٌ, and sometimes ↓ جُرْبَانٌ, or, accord. to some copies of the K, [and so in the CK,] ↓ جِرِبَّآء and ↓ جُرُبَّآء, which are evident mistranscriptions, or, accord. to the 'Inلyeh of El-Khafلjee, جَرِبَّانٌ, which is more strange, (MF,) but this last accords [most nearly] with its original, (TA,) [for it is] a Persian word arabicized, (S, TA,) originally گَرِيبَانْ; (TA;) The جَيْب [or opening at the neck and bosom] of a shirt: (K, TA:) or the part around the neck, upon which are sewed the buttons: (IB and TA in art. بنق:) or the [part called] لِبْنَة [q. v.] of a shirt. (S, TA.) ― -b2- جُرُبَّانُ سَيْفٍ (Fr, S, K) and ↓ جُرْبَانُهُ, (K, TA,) or ↓ جِرْبانهُ, (CK,) The edge (حَدّ) of a sword: (K:) or a thing [i. e. a case] (K, TA) of sewed leather (TA) in which are put a sword and its scabbard with the cords or belts by which it is suspended: (K, TA;) i. q. قِرَابُهُ: (S: [see also جِرَابٌ:]) or a large sword-case in which are a man's sword and his whip and what else he requires: (Fr, TA: [also called جُلُبَّان and جِلِبَّان and جُلْبَان:]) in the L, the first is [also] said to signify the scabbard of a sword. (TA.)

جِرْبِيَآءُ
جِرْبِيَآءُ جربيآء [a word of a very rare form, (see كِبْرِيَآءُ,)] The north-west wind; a wind of the kind termed نَكْبَآءُ, that blows in a direction between that of the [north wind, or northerly wind, called] شَمَال and that of the [west wind, or westerly wind, called] دَبُور, and that dispels the clouds: (S, TA:) it is a cold wind, and is sometimes attended by a little rain: (TA in art. نكب, q. v.:) or the [north wind, or northerly wind, called] شمال: or the cold of that wind: (K, TA:) or, (K,) as also أَزْيَبُ, (TA,) the south east wind; the wind that blows in a direction between that of the [south wind, or southerly wind, called] جَنُوب and that of the [east wind, or easterly wind, called] صَبَا. (K, TA.) ― -b2- Also, with the article ال, a name of The seventh earth: corresponding to العِرْبِيَآءُ, a name of “the seventh heaven.” (TA.) -A2- Also A weak man. (K.)

جِرَابٌ
جِرَابٌ جراب , (S, Msb, K, &c.,) not جَرَابٌ, (ISk, Msb, K,) or this latter is of weak authority, (K, TA,) or peculiar to the vulgar, (S, L,) A provisionbag for travellers: (K, Har p. 174:) or a bag, or receptacle, for travelling-provisions and for goods or utensils &c.,; syn. وِعَآءٌ: (K, TA:) or such a receptacle made of sheep-skin, in which nothing is kept but what is dry: (TA:) pl. [of mult.] جُرُبٌ (S, Msb, K) and جُرْبٌ, (S, K,) the latter a contraction of the former, (TA,) and [of pauc.] أَجْرِبَةٌ. (S, Msb, K.) ― -b2- (tropical:) A sword-case; or a case, or receptacle, in which a sword is put with its scabbard and its suspensory belt or cord; syn. قِرَابُ سَيْفٍ. (TA. [See also جُرُبَّانٌ.]) ― -b3- (assumed tropical:) The scrotum. (K.) ― -b4- جِرَابُ القَلْبِ (assumed tropical:) [The pericardium, or heart-purse]. (K in art. ثهت, &c.) ― -b5- جِرَابُ البِئْرِ (assumed tropical:) The cavity of the well; (M, K;) or (tropical:) its interior, (Lth, S, M, A,) from top to bottom. (Lth, S, M.) You say, اِطْوِ جِرَابَهَا بِالحِجَارَةِ Case thou its interior with stones. (A.)

جَرِيبٌ
جَرِيبٌ جريب A certain measure, (M, A, Mgh, K,) or quantity, of wheat, (S, Msb,) consisting of four أَقْفِزَة [pl. of قَفِيزٌ]: (M, A, Msb, K:) or ten اقفزة; each قفيز thereof consisting of ten أَعْشِرَآء [pl. of عَشِيرٌ]; so that the عشير is the hundredth part of the whole: (TA:) or, as some say, a measure differing in different countries; as is the case of the رطْل and مُدّ and ذِرَاع &c. (MF, TA.) For the pl., see what follows. ― -b2- Hence, (Mgh,) (assumed tropical:) A certain quantity of land; (S, Mgh, Msb;) as much as is sown with the measure of seed so called; (A, Mgh;) like as mules and the space that they travel are termed بَرِيدٌ: (A, Mgh: *) it is sixty cubits by sixty cubits; accord. to Kudلmeh, the extent termed أَشْل multiplied by itself; the اشل being sixty cubits; the cubit being six قَبَضَات; and the قَبْضَة, four أَصَابِع: the tenth part of the جريب is called قفيز, and the tenth of the قفيز is called عشير; so that the قفيز is ten اعشراء: (Mgh:) it is a distinct portion of land, differing according to the different conventional usages of the people of different provinces: it is said that the width of six moderate-sized barleycorns is called اـِصْبَعٌ; the قبضة is four اصابع; the ذِرَاع is six قبضات; ten أَذْرُع are called قَصَبَةٌ; ten قَصَبَات are called اشل; and the جريب is the extent termed اشل multiplied by itself: the اشل multiplied by the قصبة is called قفيز; and the اشل multiplied by the ذراع is called عشير: so the جِريب is ten thousand cubits: or, accord. to Kudلmeh the Scribe, it is three thousand and six hundred cubits: (Msb:) pl. [of pauc.] أَجْرِبَةٌ and [of mult.] جُرْبَانٌ (S, Msb, K) and جُرُوبٌ. (R, TA.) See also جِرْبَةٌ. ― -b3- Also A valley; (Lth, Msb, K; [accord. to the second of which, this is the primary signification;]) i. e., in an absolute sense; and, with the article ال, the name of a particular valley in the territory of Keys: (TA:) pl. أَجْرِبَةٌ. (Lth, TA.)

جَوْرَبٌ
جَوْرَبٌ جورب [A sock or stocking, or a pair of socks or stockings;] the wrapper of the foot or leg: (K:) or a pair of woollen envelopes for the feet, used for warmth: (TA:) an arabicized word, (S, Msb,) from the Persian گُورَبْ, originally گُورْ, i. e. “tomb of the foot:” (TA:) pl. جَوَارِبَةٌ and جَوَارِبُ; (S, A, Msb, K;) in the former of which, the ة is added because it is originally a foreign word. (S, TA.) You say, هُوَ أَنْتَنُ مِنْ رِيحِ الجَوْرَبِ [He, or it, is more stinking than the smell of socks, or stockings]. (A, TA.)

جَوَارِبِىٌّ
جَوَارِبِىٌّ جواربى جواربي جورب A maker of جَوَارِب [i. e. socks or stockings]. (TA.)

أجْرَبُ
أجْرَبُ ذ (S, A, Mgh, Msb, K) and ↓ جَرِبٌ (A, Mgh, K) and ↓ جَرْبَانُ or جَرْبَانٌ (K accord. to different copies) [Mangy, or scabby;] affected with what is termed جَرَب: (S, A, Msb, K:) applied to a camel, (A, Msb,) and to a man: (S, A:) fem. (of the first, Msb) جَرْبَآءُ (A, Msb) and [of the second] جَرِبَةٌ: (A:) pl. (of the first, S, Msb) جُرْبٌ (S, A, Msb, K) and (of the first, S, Mgh, TA, or of the second, Mgh, or of the third agreeably with analogy, TA) جَرْبَى (S, Mgh, K) and [of the first] أَجَارِبُ, which is like certain pls. of substantives, as أَجَادِلُ and أَنَامِلُ, (TA,) and (of the first contrary to rule, like عِجَافٌ and بِطَاحٌ and عِصَالٌ which are pls. of أَعْجَفُ and أَبْطَحُ and أَعْصَلُ, Msb, or of the second, IB, K, or of جُرْبٌ, which is pl. of the first, S) جِرَابٌ: (S, IB, Msb, K:) this last occurs in the following verse [of ‘Amr, or’ Omeyr, Ibn-El-Hobلb, or El-Khabbلb; these variations being in different copies of the K; but in the TA art. نشر, and in a copy of the S in that art. and in the present one, ‘Omeyr Ibn-El-Khabbلb]:
وَفِينَا وَاـِنْ قِيلَ اصْطَلَحْنَا تَضَاغُنٌ
كَمَا طَرَّ أَوْبَارُ الجِرَابِ عَلَى النَّشْرِ
(S, K *) Within us, though it be said that we have made peace, one with another, and we are on good terms outwardly, is mutual rancour: as the soft wool of the mangy camels (while disease lurks beneath, within them, TA) grows by reason of [eating] the نشر [or herbage] that becomes green at the and of summer (in consequence of rain falling upon it, TA) and is injurious to animals that pasture upon it: (K, TA:) and it is said by IB, and in the K, that جراب, here, is pl. of جَرِبٌ, not, as J says, of جُرْبٌ: but MF observes that فِعَالٌ is the pl. measure of several words of the measure فُعْلٌ, as رُمْحٌ and دُهْنٌ, and is even said by IHsh and Ibn-Mلlik and AHei to be regularly applicable to sings. of this latter measure; whereas no grammarian nor Arabic scholar asserts that a word of the measure فَعِلٌ assumes فِعَالٌ as the measure of its pl. (TA.) ― -b2- [Hence,] سَيْفٌ أَجْرَبُ (tropical:) A sword reddened by much rust, which cannot be removed from it unless with a file. (A.) ― -b3- And أَرْضٌ جَرْبَآءُ (tropical:) Land affected with. drought: (S, A, Msb, K: *) or salt land, affected with drought, and containing nothing. (ISd, TA.) ― -b4- And الجَرْبَآءُ (tropical:) The sky; (S, M, A, K;) so called because of the stars (S, TA) and the milky way, (TA,) as though it were scabbed with stars; (S, IF, ISd;) its stars being likened to the marks of جَرَب; (A;) like as the sea is called أَجْرَدُ, and like as the sky is also called رَقِيع because [as it were] patched with stars: (AAF, ISd:) or that tract of the sky in which the sun and moon revolve: (M, K:) or the lowest heaven: (AHeyth, TA:) and accord. to the M, جربة [so in the TA, app. ↓ جَرِبَةُ,] is applied as a determinate [proper] name to the sky. (TA.) ― -b5- And جَرْبَآءُ (assumed tropical:) A beautiful girl; (IAar, K;) so called because the women separate themselves from her, seeing that their goodly qualities are rendered foul by comparison with hers. (IAar, TA.)

تَجْرِبَةٌ
تَجْرِبَةٌ جرب تجربه تجربة is a subst. from جَرَّبَ: (Msb:) or it is an inf. n. of that verb, (M, A, K,) and is one of the inf. ns. from which pls. are formed: (M, TA:) its pl. is تَجَاربُ (M, Msb, TA) and تَجَارِيبُ, (M, TA.) En-Nلbighah says,
اـِلَى اليَوْمِ قَدْ جُرِّبْنَ كُلَّ التَّجَارِبِ
[To this day, they (referring to females) have been tried with every kind of tryings]: and El-Aashà says,
كَمْ جَرَّبُوهُ فَمَا زَادَتْ تَجَارِبُهُمْ
أَبَا قُدَامَةَ اـِلَّا المَجْدَ وَالقَنَعَا
[How often have they tried him, and their tryings of Aboo-Kudلmeh have not increased aught save his glory and contentment!]; تجارب being here a pluralized inf. n. made to govern an objective complement; which is a strange fact. (M, TA.) [But in this latter instance, we may consider ابا قدامة as a first objective complement of رادت, and شَيْئَا, understood before الّا, as a second objective complement of the same verb.]

مُجْرِبٌ
مُجْرِبٌ مجرب A man who has his camels affected with what is termed جَرَب [i. e. the mange, or scab]: whence the prov., لَا اـِلَاهَ لِمُجْرِبٍ [There is no god to one who has his camels affected with the mange]; as though he renounced his god by frequently swearing falsely by him that he had no pitch when it was demanded of him [for the purpose of curing other camels]: (A:) or لَا أَلِيَّةَ لِمْجْرِبٍ [There is no oath to one who has his camels affected with the mange; for the reason above mentioned, or because he is likely to deny that he has mangy camels lest his camels should be prevented from coming to water: and hence also,] أَكْدَبُ مِنْ مُجْرِبٍ [More lying than one who has his camels affected with the mange]; another prov. (Meyd. [See Freytag's Arab. Prov., ii. 382.])

مُجَرَّبٌ
مُجَرَّبٌ مجرب One who has been tried, or proved, in affairs, and whose qualities have become known: (T, TA:) or one who has been tried, or proved, and strengthened by experience in affairs: (S:) [experienced, or expert, in affairs:] or one whose qualities have been tried, or proved. (K, TA.) And ↓ مُجَرِّبٌ One having experience in affairs. (K, TA.) In general, but not always, (MF,) the Arabs used the former of these two epithets [which are virtually synonymous]. (S, MF.) ― -b2- دَرَاهِمُ مُجَرَّبَةٌ Weighed money. (Kr, K.) ― -b3- المُجَرَّبُ The lion. (Sgh, K.) -A2- [It is also employed as an inf. n. of 2, in accordance with a usage of which there are many other instances; as in the saying,] أَنْتَ عَلَى المُجَرَّبِ [Thou art about to have the proof, or experience]: a prov., mentioned by AZ: said to him who asks respecting a thing which he is about to know of himself: originally said by a woman to a man who asked her an indecent question which he was himself about to resolve. (TA.)

مُجَرِّبٌ
مُجَرِّبٌ مجرب : see مُجَرَّبٌ.

##### Türkçe

**جَرِبَ**
1 **جَرِبَ** (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **جَرَبَ** (Mgh, Msb, K,) mastarı **جَرَبٌ** (Msb, TA,) O (deve, S, A, Msb, K, ve insan, S, yahut başka hayvan, Msb,) **جَرَب** diye adlandırılan şeyle [yani uyuz, yahut kabuk] etkilenmiş idi, yahut etkilenir oldu. (S, Msb, K.) **مَا لَهُ جَرِبَ وَحَرِبَ** bir adama karşı beddua kalıbıdır [mânâsı: Ona ne oluyor? uyuz olsun ve bütün malından, yahut mülkünden soyulsun: yahut develeri uyuzdan, yahut kabuktan etkilensin ve soyulsun vb.: yahut develeri uyuzdan, yahut kabuktan etkilensin, vb.]: onun **جَرَب** ile etkilenmesini dilek olarak ifade edebilir: yahut **جَرِبَ**, onu **حَرِبَ**’e benzetmek için **أَجْرَبَ** yerine konmuş olabilir: yahut **جَرِبَتْ اـِبلُهُ** yerine olabilir. (L.) ― -b2- 4’e bak. ― -b3- Ayrıca (mecazen:) **هَلَكَتْ أَرْضُهُ** ile eş anlamlıdır [mânâsı: Arazisinin otu kuraklıkla kurudu; yahut **جَرْبَآء** diye adlandırılan hâle geldi; bu, **أَجْرَبُ**’un müennesi olup, ona bak]. (K.)

**جرّبهُ**
2 **جرّبهُ** (A, Msb, K,) mastarı **تَجْرِبَةٌ** (M, A, K,) yahut **تَجْرِيبٌ**; birincisi (aşağıda da bakılacak olan) basit bir isimdir, (Msb,) yahut ikisi de, fakat birincisi düzensizdir, mastarlardır, (TA,) O, onu denedi, tecrübe etti, deney yaptı, sınadı, ispat etti, yokladı, deneme yahut deney yahut tecrübe ile ispat etti, onu yahut onu: (A, K:) yahut onu denedi, tecrübe etti, vb., yani bir şeyi, defalarca. (Msb.) [Ayrıca **جَرَّبَ** dersin, **جَرَّبَ الأُمُورَ** yerine; mânâsı: İşleri denedi: ve buradan, şu ile eş anlamlıdır:] **جُرِّبَ فِى الأُمُور** [İşlerde tecrübeli, yahut usta oldu]. (T, TA.) Ve **جَرَّبَتْهُ الأُمُورُ** [İşler, yahut olaylar, onu denedi, vb.: ve böylece onu tecrübeli, yahut usta kıldı]. (S, TA.) Ve **مَا جُرِّبتْ عَلَيْهِ فَعْلَةٌ قَبِيحَةٌ قَطُّ** [Ona asla çirkin bir fiil isnat edilir bulunmadı]. (S, نُغْبَةٌ maddesinde.)

**اجرب**
4 **اجرب** Develeri **جَرَب** diye adlandırılan şeyle [yani uyuz, yahut kabuk] etkilenmiş oldu [yahut onları öyle buldu]; (S, A, L, K;) bunun gibi ↓ **جَرِبَ** de (L, K,) ki bu, **جَرِبَتْ اـِبِلُهُ** yerine olabilir; yahut yukarıda zikredilen bir sözde, onu **حَرِبَ**’e benzetmek için **أَجْرَبَ** yerine kullanılmış olabilir; 1’e bak. (L.)

**جَوْرَبَهُ**
Q. Q. 1 **جَوْرَبَهُ** O, ona [yani (başkasının) ayağına yahut ayaklarına] **جَوْرَب** [yani çorap yahut çoraplar] giydirdi. (S, K.)

**تَجَوْرَبَ**
Q. Q. 2 **تَجَوْرَبَ** O, [yani kendi ayağına yahut ayaklarına] **جَوْرَب** [yani çorap yahut çoraplar] giydi. (S, K.) Ve aynı şekilde, **تجورب جَوْرَبَيْنِ** [Bir çift çorap giydi]. (TA.)

**جِرْبٌ**
**جِرْبٌ**: **جِرْبَةٌ**’ye bak.

**جَرَبٌ**
**جَرَبٌ** [Uyuz, yahut kabuk;] belli bir hastalık, (A,) iyi bilinen; (S, A, K;) tıp kitaplarına göre, (Msb,) derinin altında meydana gelen kaba bir hılt; tuzlu balgamın, (Msb, MF,) yahut et balgamının (Msb’nin bir nüshasında böyle) kanla karışmasından doğar; kabarcıklarla birlikte olur ve bazen, çokluğunun sonucu olarak, zayıflama ile olur; (Msb, MF;) yahut [bir döküntü olup] insanların ve develerin bedenleri üzerinde kabarcıklardır. (M, TA.) **أعْدَى مِنَ الجَرَبِ عِنْدَ العَرَبِ** dersin [Araplar arasında uyuzdan, yahut kabuktan daha bulaşıcı]: (A, TA:) bir darbımeseldir. (TA.) ― -b2- (farz edilen mecaz:) Bir kılıç üzerindeki pas. (K.) ― -b3- (mecaz:) **جَفْن**’in [yahut göz kapağının] iç tarafında pas benzeri bir şey, (M, K,) bazen onun tamamını örter, bazen bir kısmını. (M.) **بِأَجْفَانِهِ جَرَبٌ** (mecaz:) dersin [Göz kapaklarında] iç taraflarında pas benzeri bir şey vardır. (A.) ― -b4- (farz edilen mecaz:) Bir kusur, bir ayıp, bir noksanlık, bir eksiklik, yahut bir leke. (IAar, K.)

**جَرِبٌ**
**جَرِبٌ**: **أَجْرَبُ**’a bak.

**جِرْبَةٌ**
**جِرْبَةٌ** Tohum mahsulü yeri; (S, K;) bunun gibi ↓ **جَرِيبٌ** de: (K:) ve **قَرَاح** diye adlandırılan türden bir arazi parçası [yani içinde bina yahut ağaç bulunmayan ekili yahut ekime elverişli tarla; yahut ekim ve dikim için temizlenmiş arazi; yahut içinde hurma ağaçları vb. yetişen ayrı bir arazi parçası; vb.]: (K:) İmru’ul-Kays tarafından mecazen [hurma ağaçlarından bir koruya] uygulanmıştır; şöyle dediği yerde:
كَجِرْبَةِ نَخْلٍ أَوْ كَجَنَّةِ يَثْرِبَ
[Hurma ağaçlarından bir koru gibi, yahut Yesrib’in bahçesi gibi]: (AHn, TA:) yahut ekim yahut dikim için hazırlanmış arazi: (AHn, K:) yahut bitişik araziye göre hâli farklı olan bir arazi parçası [yani bir arazi yaması], iyi bitkiler yahut otlar çıkaran: (Lth, TA:) bunun çoğulu [daha doğrusu cins cem‘i] ↓ **جِرْبٌ**’dür, (Lth, AHn,) tıpkı **تِبْنٌ**’ün **تِبْنَةٌ**’nin ve **سِدْرٌ**’ün **سِدْرَةٌ**’nin olması gibi: (AHn:) yahut **جِرْبٌ**, bir **قَرَاح** demektir; ve onun çoğulu **جِرَبَةٌ**’dir. (IAar, TA.) ― -b2- Bir deri, yahut bir hasır; bir kuyunun kenarına konur; suyun kuyuya saçılmaması için [görünüşe göre kovadan kanalına, havuz yahut sarnıç vb. içine düşerken]: yahut (bir deri, TA,) bir **جَدْوَل**’e (bugün sulama için hendek yahut oluk biçimindeki yapay küçük akarsuya denir) konur; su onun üzerinden aşağı aksın diye [görünüşe göre kuyudan havuza yahut sarnıca vb.]. (M, K.)

**جَرِبَةُ**
**جَرِبَةُ**: **أَجْرَبُ**’a, sondan bir önceki cümleye bak.

**جَرْبَانُ**
**جَرْبَانُ** yahut **جَرْبَانٌ**: **أَجْرَبُ**’a bak: -A2- ve ikincisi için, **جُرُبَّانٌ**’a bak.

**جُرْبَانٌ**
**جُرْبَانٌ** ve **جِرْبَانٌ**: beş yerde **جُرُبَّانٌ**’a bak.

**جُرُبَّآء**
**جُرُبَّآء** ve **جربآء** ve **جِرِبَّآء**: hemen sonra gelen şeye bak.

**جُرُبَّانٌ**
**جُرُبَّانٌ** (S, MF, TA) ve **جِرِبَّانٌ**, (Mj, MF, TA,) ki bunlar yaygınca bilinen iki şekildir, (MF, TA,) yahut K’ye göre ↓ **جِرْبَانٌ** ve ↓ **جُرْبَانٌ**, yahut L’ye göre ↓ **جَرْبَانٌ**, ve bazen ↓ **جُرْبَانٌ**, yahut K’nin bazı nüshalarına göre [ve CK’de de böyle] ↓ **جِرِبَّآء** ve ↓ **جُرُبَّآء**, ki bunlar açık yazım yanlışlarıdır, yahut El-Hafâcî’nin ‘Inâye’sine göre **جَرِبَّانٌ**, ki daha gariptir, (MF,) fakat bu sonuncusu, aslıyla [en çok] uyuşur, (TA,) [çünkü o] Arapçalaştırılmış Farsça bir kelimedir, (S, TA,) aslı گَرِيبَانْ; (TA;) Bir gömleğin **جَيْب**’i [yahut boyun ve göğüs açıklığı]: (K, TA:) yahut boyun çevresindeki, üzerine düğmelerin dikildiği kısım: (IB ve TA, **بنق** maddesinde:) yahut bir gömleğin [**لِبْنَة** denilen] kısmı. (S, TA.) ― -b2- **جُرُبَّانُ سَيْفٍ** (Fr, S, K) ve ↓ **جُرْبَانُهُ**, (K, TA,) yahut ↓ **جِرْبانهُ**, (CK,) Bir kılıcın ağzı (حَدّ): (K:) yahut dikilmiş deriden bir şey [yani bir kılıf] (K, TA) ki içine bir kılıç ve onun kını, onu asmaya yarayan kayışlar yahut kuşaklarla birlikte konur: (K, TA;) **قِرَابُهُ** ile eş anlamlıdır: (S: [**جِرَابٌ**’a da bak:]) yahut içinde bir adamın kılıcı ve kamçısı ve başka ihtiyaç duyduğu şeyler bulunan büyük bir kılıç kılıfı: (Fr, TA: [ayrıca **جُلُبَّان** ve **جِلِبَّان** ve **جُلْبَان** da denir:]) L’de, birincisinin [ayrıca] bir kılıcın kını mânâsına geldiği söylenmiştir. (TA.)

**جِرْبِيَآءُ**
**جِرْبِيَآءُ** [çok nadir bir kalıbın kelimesi, (**كِبْرِيَآءُ**’a bak,)] Kuzeybatı rüzgârı; **نَكْبَآءُ** diye adlandırılan türden bir rüzgâr; [kuzey rüzgârı yahut kuzeyli rüzgâr denilen] **شَمَال**’in yönü ile [batı rüzgârı yahut batılı rüzgâr denilen] **دَبُور**’un yönü arasında bir yönde eser ve bulutları dağıtır: (S, TA:) soğuk bir rüzgârdır ve bazen az bir yağmurla birlikte olur: (TA, **نكب** maddesinde, ona bak:) yahut [kuzey rüzgârı yahut kuzeyli rüzgâr denilen] **شمال**; yahut o rüzgârın soğuğu: (K, TA:) yahut, (K,) bunun gibi **أَزْيَبُ** da, (TA,) güneydoğu rüzgârı; [güney rüzgârı yahut güneyli rüzgâr denilen] **جَنُوب**’un yönü ile [doğu rüzgârı yahut doğulu rüzgâr denilen] **صَبَا**’nın yönü arasında bir yönde esen rüzgâr. (K, TA.) ― -b2- Ayrıca, başında **ال** ile, Yedinci yerin bir adı: “yedinci gök”ün bir adı olan **العِرْبِيَآءُ**’a karşılık gelir. (TA.) -A2- Ayrıca zayıf bir adam. (K.)

**جِرَابٌ**
**جِرَابٌ** (S, Msb, K, vb.,) **جَرَابٌ** değil, (ISk, Msb, K,) yahut bu ikincisi zayıf rivayetlidir, (K, TA,) yahut avama mahsustur, (S, L,) Yolcular için azık torbası: (K, Har s. 174:) yahut yol azığı ve eşya yahut alet edevat vb. için bir torba yahut kap; eş anlamlısı **وِعَآءٌ**: (K, TA:) yahut koyun derisinden yapılmış böyle bir kap; içinde kuru olandan başka bir şey tutulmaz: (TA:) çoğulu [kesret] **جُرُبٌ** (S, Msb, K) ve **جُرْبٌ**, (S, K,) ikincisi birincinin kısaltmasıdır, (TA,) ve [kıllet] **أَجْرِبَةٌ**. (S, Msb, K.) ― -b2- (mecaz:) Bir kılıç kılıfı; yahut bir kılıcın, kını ve askı kayışı yahut ipiyle birlikte içine konduğu kılıf yahut kap; eş anlamlısı **قِرَابُ سَيْفٍ**. (TA. [**جُرُبَّانٌ**’a da bak.]) ― -b3- (farz edilen mecaz:) Testis torbası. (K.) ― -b4- **جِرَابُ القَلْبِ** (farz edilen mecaz:) [Perikard, yahut kalp kesesi]. (K, **ثهت** maddesinde, vb.) ― -b5- **جِرَابُ البِئْرِ** (farz edilen mecaz:) Kuyunun boşluğu; (M, K;) yahut (mecaz:) onun içi, (Lth, S, M, A,) üstten alta. (Lth, S, M.) **اِطْوِ جِرَابَهَا بِالحِجَارَةِ** dersin: Onun içini taşlarla kapla. (A.)

**جَرِيبٌ**
**جَرِيبٌ** Belli bir ölçü, (M, A, Mgh, K,) yahut buğday miktarı, (S, Msb,) dört **أَقْفِزَة**’den [**قَفِيزٌ**’in çoğulu] oluşur: (M, A, Msb, K:) yahut on **اقفزة**; onun her bir **قفيز**’i on **أَعْشِرَآء**’dan [**عَشِيرٌ**’in çoğulu] oluşur; böylece **عشير**, bütünün yüzde biridir: (TA:) yahut, bazılarına göre, ülkeden ülkeye değişen bir ölçü; tıpkı **رطْل** ve **مُدّ** ve **ذِرَاع** vb. gibi. (MF, TA.) Çoğulu için, aşağıda gelene bak. ― -b2- Buradan, (Mgh,) (farz edilen mecaz:) Araziden belli bir miktar; (S, Mgh, Msb;) bu adla anılan tohum ölçüsüyle ekilen kadar; (A, Mgh;) tıpkı katırlar ve onların kat ettiği mesafenin **بَرِيدٌ** diye adlandırılması gibi: (A, Mgh: *) o, altmış arşın çarpı altmış arşındır; Kudâme’ye göre, **أَشْل** diye adlandırılan alanın kendisiyle çarpımı; **اشل** altmış arşındır; arşın altı **قَبَضَات**’tır; **قَبْضَة** dört **أَصَابِع**’dır; **جريب**’in onda birine **قفيز** denir, **قفيز**’in onda birine **عشير** denir; böylece **قفيز** on **اعشراء**’dır: (Mgh:) farklı beldelerin halkının farklı örfî kullanımlarına göre değişen, araziden ayrılmış bir parçadır: denilmiştir ki orta büyüklükte altı arpa tanesinin eni **اـِصْبَعٌ** diye adlandırılır; **قبضة** dört **اصابع**’dır; **ذِرَاع** altı **قبضات**’tır; on **أَذْرُع**’a **قَصَبَةٌ** denir; on **قَصَبَات**’a **اشل** denir; ve **جريب**, **اشل** diye adlandırılan alanın kendisiyle çarpımıdır: **اشل**’in **قصبة** ile çarpımına **قفيز** denir; **اشل**’in **ذراع** ile çarpımına **عشير** denir: böylece **جِريب** on bin arşındır: yahut Kudâme Kâtip’e göre, üç bin altı yüz arşındır: (Msb:) çoğulu [kıllet] **أَجْرِبَةٌ** ve [kesret] **جُرْبَانٌ** (S, Msb, K) ve **جُرُوبٌ**. (R, TA.) **جِرْبَةٌ**’ya da bak. ― -b3- Ayrıca bir vadi; (Lth, Msb, K; [ikincisine göre bu asıl mânâdır;]) yani mutlak olarak; ve başında **ال** ile, Keys diyarında belli bir vadinin adı: (TA:) çoğulu **أَجْرِبَةٌ**. (Lth, TA.)

**جَوْرَبٌ**
**جَوْرَبٌ** [Çorap yahut çoraplar;] ayağın yahut bacağın sargısı: (K:) yahut ayaklar için yünden iki kılıf; ısınmak için kullanılır: (TA:) Arapçalaştırılmış bir kelimedir, (S, Msb,) Farsça گُورَبْ’ten, aslı گُورْ, yani “ayağın mezarı:” (TA:) çoğulu **جَوَارِبَةٌ** ve **جَوَارِبُ**; (S, A, Msb, K;) birincisinde **ة** eklenmiştir; çünkü aslen yabancı bir kelimedir. (S, TA.) **هُوَ أَنْتَنُ مِنْ رِيحِ الجَوْرَبِ** dersin [O, yahut o şey, çorap kokusundan daha pis kokuludur]. (A, TA.)

**جَوَارِبِىٌّ**
**جَوَارِبِىٌّ** **جَوَارِب** [yani çoraplar] yapan kimse. (TA.)

**أجْرَبُ**
**أجْرَبُ** ذ (S, A, Mgh, Msb, K) ve ↓ **جَرِبٌ** (A, Mgh, K) ve ↓ **جَرْبَانُ** yahut **جَرْبَانٌ** (K, farklı nüshalara göre) [Uyuzlu, yahut kabuklu;] **جَرَب** diye adlandırılan şeyle etkilenmiş: (S, A, Msb, K:) deveye uygulanır, (A, Msb,) ve insana: (S, A:) müennesi (birincinin, Msb) **جَرْبَآءُ** (A, Msb) ve [ikincinin] **جَرِبَةٌ**: (A:) çoğulu (birincinin, S, Msb) **جُرْبٌ** (S, A, Msb, K) ve (birincinin, S, Mgh, TA, yahut ikincinin, Mgh, yahut üçüncünün kıyasa uygun olarak, TA) **جَرْبَى** (S, Mgh, K) ve [birincinin] **أَجَارِبُ**, ki bu, isimlerin bazı çoğulları gibidir; **أَجَادِلُ** ve **أَنَامِلُ** gibi, (TA,) ve (birincinin kaideye aykırı olarak; **عِجَافٌ** ve **بِطَاحٌ** ve **عِصَالٌ** gibi ki bunlar **أَعْجَفُ** ve **أَبْطَحُ** ve **أَعْصَلُ**’un çoğullarıdır, Msb, yahut ikincinin, IB, K, yahut **جُرْبٌ**’ün; ki o birincinin çoğuludur, S) **جِرَابٌ**: (S, IB, Msb, K:) bu sonuncusu şu beyitte vâkidir [‘Amr, yahut ‘Omeyr, İbn-El-Hobâb, yahut El-Khabbâb’a ait; bu farklılıklar K’nin farklı nüshalarındadır; fakat TA’da **نشر** maddesinde, ve S’nin o maddede bir nüshasında ve bu nüshada, ‘Omeyr İbn-El-Khabbâb]:
وَفِينَا وَاـِنْ قِيلَ اصْطَلَحْنَا تَضَاغُنٌ
كَمَا طَرَّ أَوْبَارُ الجِرَابِ عَلَى النَّشْرِ
(S, K *) İçimizde, her ne kadar denilse ki barıştık, birbirimizle, ve dıştan iyi geçiniyoruz, karşılıklı kin vardır: tıpkı uyuzlu develerin yumuşak yünlerinin (hastalık içlerinde, içte gizlenirken, TA) yaz sonunun sonunda yeşeren **نشر**’i [yahut otu] (üzerine yağmur düşmesi sonucu, TA) yemeleri sebebiyle artması gibi; ve o, üzerinde otlayan hayvanlara zararlıdır: (K, TA:) ve IB tarafından, ve K’de, burada **جراب**’ın, J’nin dediği gibi **جُرْبٌ**’ün değil, **جَرِبٌ**’ün çoğulu olduğu söylenmiştir: fakat MF, **فِعَالٌ**’ın, **رُمْحٌ** ve **دُهْنٌ** gibi **فُعْلٌ** veznindeki birkaç kelimenin çoğul vezni olduğunu; hatta IHsh ve İbn-Mâlik ve AHei tarafından bu son veznin tekillerine düzenli olarak uygulanabilir olduğunun söylendiğini; buna karşılık hiçbir nahivci ve Arap dili âliminin, **فَعِلٌ** veznindeki bir kelimenin çoğul vezni olarak **فِعَالٌ** aldığını ileri sürmediğini belirtir. (TA.) ― -b2- [Buradan,] **سَيْفٌ أَجْرَبُ** (mecaz:) Çok pasla kızarmış bir kılıç; ondan, ancak eğe ile giderilebilecek. (A.) ― -b3- Ve **أَرْضٌ جَرْبَآءُ** (mecaz:) Kuraklıktan etkilenmiş arazi: (S, A, Msb, K: *) yahut tuzlu arazi; kuraklıktan etkilenmiş ve içinde hiçbir şey bulunmayan. (ISd, TA.) ― -b4- Ve **الجَرْبَآءُ** (mecaz:) Gökyüzü; (S, M, A, K;) yıldızlar sebebiyle (S, TA) ve samanyolu sebebiyle, (TA,) sanki yıldızlarla kabuklanmış gibi; (S, IF, ISd;) yıldızları **جَرَب** izlerine benzetilmiştir; (A;) tıpkı denize **أَجْرَدُ** denmesi gibi; ve tıpkı gökyüzüne, yıldızlarla [sanki] yamalı olduğu için **رَقِيع** denmesi gibi: (AAF, ISd:) yahut güneş ve ayın döndüğü gök parçası: (M, K:) yahut en aşağı gök: (AHeyth, TA:) ve M’ye göre, **جربة** (TA’da böyle; görünüşe göre ↓ **جَرِبَةُ**) gökyüzüne belirli [özel] ad olarak uygulanır. (TA.) ― -b5- Ve **جَرْبَآءُ** (farz edilen mecaz:) Güzel bir kız; (IAar, K;) kadınlar ondan ayrıldıkları için böyle adlandırılmıştır; zira onların güzel nitelikleri, onunkiyle kıyasla çirkinleşir. (IAar, TA.)

**تَجْرِبَةٌ**
**تَجْرِبَةٌ** **جَرَّبَ**’den bir isimdir: (Msb:) yahut o fiilin mastarıdır, (M, A, K,) ve çoğulların yapıldığı mastarlardan biridir: (M, TA:) çoğulu **تَجَاربُ** (M, Msb, TA) ve **تَجَارِيبُ**, (M, TA.) En-Nâbighah der ki,
اـِلَى اليَوْمِ قَدْ جُرِّبْنَ كُلَّ التَّجَارِبِ
[Bugüne kadar, onlar (kadınlara işaret ederek) her tür denemelerle denenmişlerdir]: ve El-A‘şâ der ki,
كَمْ جَرَّبُوهُ فَمَا زَادَتْ تَجَارِبُهُمْ
أَبَا قُدَامَةَ اـِلَّا المَجْدَ وَالقَنَعَا
[Onu ne çok denediler; ve onların Aboo-Kudâme’yi denemeleri, onun şanını ve kanaatini artırmaktan başka bir şey artırmadı!]; burada **تجارب**, çoğullaştırılmış bir mastardır; mef‘ûlü yönetir kılınmıştır; bu, garip bir olgudur. (M, TA.) [Fakat bu son örnekte, **ابا قدامة**’yi **رادت**’in birinci mef‘ûlü, ve **شَيْئَا**’yı, **الّا**’dan önce takdir edilmiş olarak, aynı fiilin ikinci mef‘ûlü sayabiliriz.]

**مُجْرِبٌ**
**مُجْرِبٌ** Develeri **جَرَب** diye adlandırılan şeyle [yani uyuz, yahut kabuk] etkilenmiş olan adam: buradan darbımesel, **لَا اـِلَاهَ لِمُجْرِبٍ** [Uyuzlu develeri olan kimseye ilâh yoktur]; sanki, kendisinden zift istendiğinde (başka develeri tedavi için) onda zift olmadığını söyleyerek, onunla sıkça yalan yere yemin etmesi sebebiyle ilâhını inkâr etmiş gibi: (A:) yahut **لَا أَلِيَّةَ لِمْجْرِبٍ** [Uyuzlu develeri olan kimseye yemin yoktur; yukarıda zikredilen sebep için, yahut develerinin suya gelmesi engellenmesin diye uyuzlu develeri olduğunu inkâr etmeye yatkın olduğu için: ve buradan ayrıca,] **أَكْدَبُ مِنْ مُجْرِبٍ** [Uyuzlu develeri olan kimseden daha yalancı]; başka bir darbımesel. (Meyd. [Freytag’ın Arab. Prov., ii. 382’sine bak.])

**مُجَرَّبٌ**
**مُجَرَّبٌ** İşlerde denenmiş, yahut sınanmış, ve nitelikleri bilinir olmuş kimse: (T, TA:) yahut işlerde tecrübe ile denenmiş, yahut sınanmış, ve güçlenmiş kimse: (S:) [işlerde tecrübeli, yahut usta:] yahut nitelikleri denenmiş, yahut sınanmış kimse. (K, TA.) Ve ↓ **مُجَرِّبٌ** İşlerde tecrübe sahibi olan kimse. (K, TA.) Genel olarak, fakat her zaman değil, (MF,) Araplar bu iki sıfattan birincisini kullanırlardı [ki ikisi de gerçekte eş anlamlıdır]. (S, MF.) ― -b2- **دَرَاهِمُ مُجَرَّبَةٌ** Tartılmış para. (Kr, K.) ― -b3- **المُجَرَّبُ** Aslan. (Sgh, K.) -A2- [Ayrıca 2’nin mastarı olarak da kullanılır; bunun birçok başka örneği olan bir kullanıma uygun olarak; şu sözde olduğu gibi,] **أَنْتَ عَلَى المُجَرَّبِ** [Sen, delili yahut tecrübeyi yaşayacak üzeresin]: AZ tarafından zikredilen bir darbımesel; kendisinin bizzat bileceği bir şey hakkında soran kimseye söylenir: aslı, edepsiz bir soru soran bir adama, kendisinin bizzat çözeceği bir şeyi soran, bir kadının söylemesidir. (TA.)

**مُجَرِّبٌ**
**مُجَرِّبٌ**: **مُجَرَّبٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَرِبَ
جَرِبَ A ( n. ac. جَرَب 4 ),
a.  Was scabby, mangy; had the itch.

جَرَّبَ
جَرَّبَ II ,
a.  Tried, tested, experimented upon.

تَجَرَّبَ
تَجَرَّبَ V ,
a.  Was tried, tested.

جِرْبَة
جِرْبَة 2t , ( pl. جِرَبَة 7t ),
a.  Seed-field.

جَرَب
جَرَب 4 ,
a.  Scab, mange, itch.

جَرِب
جَرِب 5 , ( pl. جَرْبَى 1ya ,  جُرْب 3 ,  جِرَاْب 23 ,  أَجَاْرِبُ 37 ,  أَجْرَاْب 38 ),
a.  Scabby, mangy, itchy.

أَجْرَبُ
أَجْرَبُ 14 , ( pl. جُرْب 3 ),
a.  see 5 .

جِرَاْب
جِرَاْب 23 , ( pl. جُرُب 10 ,  أَجْرِبَة 15t ),
a.  Saddle-bag, provision-bag, holster; scabbard.

جَرِيْب
جَرِيْب 25 , ( pl. أَجْرِبَة 15t ,  جُرُوْب 27 ,  جُرْبَاْن 35 ),
a.  Sown field.

b.  Valley.

c.  A certain measure.

جَرْبَاْنُ
جَرْبَاْنُ 33 ,
a.  see 5 .

جَرْبَآءُ
جَرْبَآءُ 42
a.  [ art. ], Star-strewn sky.

جَرَّبَ
N. P. جَرَّبَ II ,
a.  Experienced.

تَجْرِبَة
تَجْرِبَة ( pl. تَجَاْرِب 63 ),
a.  Trial, test; experiment.

b.  Temptation.

جَرَبَّة
جَرَبَّة
a.  Troop.

جَوْرَب
جَوْرَب P. ,
a.  Socks, stockings.

جُرْثُوْمَة
جُرْثُوْمَة ( pl. جَرَاْبِيْ٤ُ 67 ),
a.  Root, source, origin.

b.  Mound; ant-hill.

##### Türkçe

**جَرِبَ**
**جَرِبَ** A ( n. ac. **جَرَب** 4 ),
a. Uyuzlu idi, uyuz hastalığına tutulmuştu; kaşıntısı vardı.

**جَرَّبَ**
**جَرَّبَ** II ,
a. Denedi, sınadı, üzerinde tecrübe yaptı.

**تَجَرَّبَ**
**تَجَرَّبَ** V ,
a. Denendi, sınandı.

**جِرْبَة**
**جِرْبَة** 2t , ( pl. **جِرَبَة** 7t ),
a. Tohum ekili tarla.

**جَرَب**
**جَرَب** 4 ,
a. Uyuz, uyuz hastalığı, kaşıntı.

**جَرِب**
**جَرِب** 5 , ( pl. **جَرْبَى** 1ya ,  **جُرْب** 3 ,  **جِرَاْب** 23 ,  **أَجَاْرِبُ** 37 ,  **أَجْرَاْب** 38 ),
a. Uyuzlu, uyuz hastalığı olan, kaşıntılı.

**أَجْرَبُ**
**أَجْرَبُ** 14 , ( pl. **جُرْب** 3 ),
a. bkz. 5 .

**جِرَاْب**
**جِرَاْب** 23 , ( pl. **جُرُب** 10 ,  **أَجْرِبَة** 15t ),
a. Eyer çantası, azık çantası, tabanca kılıfı; kın.

**جَرِيْب**
**جَرِيْب** 25 , ( pl. **أَجْرِبَة** 15t ,  **جُرُوْب** 27 ,  **جُرْبَاْن** 35 ),
a. Ekilmiş tarla.

b. Vadi.

c. Belli bir ölçü.

**جَرْبَاْنُ**
**جَرْبَاْنُ** 33 ,
a. bkz. 5 .

**جَرْبَآءُ**
**جَرْبَآءُ** 42
a. [ art. ], yıldızlarla serpilmiş gök.

**جَرَّبَ**
N. P. **جَرَّبَ** II ,
a. Tecrübeli.

**تَجْرِبَة**
**تَجْرِبَة** ( pl. **تَجَاْرِب** 63 ),
a. Deneme, sınama; tecrübe.

b. Fitne.

**جَرَبَّة**
**جَرَبَّة**
a. Bölük.

**جَوْرَب**
**جَوْرَب** P. ,
a. Çoraplar, uzun çoraplar.

**جُرْثُوْمَة**
**جُرْثُوْمَة** ( pl. **جَرَاْبِيْ٤ُ** 67 ),
a. Kök, kaynak, asıl.

b. Tümsek; karınca yuvası.
