# جرح (ج-ر-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Curha yara demektir

- Harfler: ج - ر - ح
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [اجْتَرَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%A7%D8%AC%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | اِفْتَعَلُوا | Kazanç edindiler | 1 | 1 | [45:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/ayet/45:21.md) |
| [الْجَوَارِحِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%AD%D9%90.md) | الْفَوَاعِلِ | Yaralayanlar | 1 | 1 | [5:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/ayet/5:4.md) |
| [جَرَحْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Kazandınız | 1 | 1 | [6:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/ayet/6:60.md) |
| [وَالْجُرُوحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%AD%D9%8E.md) | وَالْفُعُولَ | Ve yaralar | 1 | 1 | [5:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/ayet/5:45.md) |

## Mücavir kökler — 43 mücavir (61 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Ad verilen
2. [أنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Burun, biraz önce anlamında da kullanılmaya başlanmıştır
3. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
4. [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Onların köpeği
5. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Gem demektir
6. [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sin” dişler demektir
7. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çabuk
8. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Koku veren yağdır
9. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
10. [قصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Anlatırız
11. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
12. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İyi
13. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İcl havuz demektir
14. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
15. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayn göz, “evya” göze demektir
16. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
17. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
18. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
19. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
20. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kulak demektir
21. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ekel pas demektir
22. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
23. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
24. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sehl” ova demektir
25. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
26. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
27. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
28. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
29. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
30. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Uyanık yılan demektir
31. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
32. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
33. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
34. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
35. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
36. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
37. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
38. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
39. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
40. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
41. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
42. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
43. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جرح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md), [قرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81.md), [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kesici bir alet, tırnak veya diş darbesiyle doku bütünlüğünü yırtarak iz ve yara açmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın uzuvlarıyla (cevârih) iz bırakan fiiller işlemesi ve avcı hayvanın avı yaralayarak ele geçirmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin failde ve toplum dokusunda kalıcı iz bırakan bir cürüm veya kesb olarak hukuki ve ahlaki sorumluluk doğurması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel beden yarasına veya soyut bir günah kavramına indirgeyerek organların bizzat failleştiği ve iz bıraktığı dinamik eylem boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جر | Çekmek, sürümek, yüzeyden zorla sıyırıp koparmak; [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md), [جرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B1.md), [جرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B2.md), [جرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81.md), [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) köklerinde olduğu gibi yüzey tabakasını kuvvetle çekip ayırma hareketi | ح | ح harfinin getirdiği sert sürtünme, sınır ve temas niteliğiyle çekme eylemi yüzeyde derin bir yarma, dokuyu keserek iz bırakma ve yara açma anlamına özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, ivme, ileriye doğru yönelme | Eylemi başlatan kuvvetin hedefe doğru yönelmesini ve harekete geçmesini temsil eder |
| ر | İnsan başı; tepe, uç nokta, keskin sınır | Hareketin sivri, keskin veya belirgin bir uçla odaklanıp temas noktasına varmasını simgeler |
| ح | Çit, duvar; koruma, kuşatma, dış sınır | Koruyucu dokunun, derinin veya sınırın doğrudan mukavemetini ifade eder |
| جرح | Keskin bir ucun (ر) taşıdığı ivmeyle (ج) koruyucu sınıra veya dokuya (ح) çarpıp onu yarması, içeri nüfuz ederek iz bırakması hareketidir |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesici bir demir, yırtıcı bir hayvanın tırnağı veya dişiyle bedenin derisinin yarılması, etin kesilip kan akıtılması ve iz bırakılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kılıç ve mızrak darbelerinin bedende açtığı derin yaraları ve savaşta yaralanan savaşçıları nitelemek üzere fiziksel anlamda kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Hutay'e bir beytinde köpeklerin yabancıya saldırıp dişleriyle yaralamasını şu sözlerle tasvir eder: مَلُّوا قِراه، وهَرَّتْه كلابُهُمُ، / وجَرَّحُوه بأَنْيابٍ وأَضْراسِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça جرح kökü, Sami dillerinde sert bir aletle yüzeyi kazıma, kesme, iz bırakma ve tırmalama semantik alanı ile irtibatlıdır. İbranice ve Süryanicede yüzeyin kazınması, tırmalanması veya yaralanmasıyla ilgili g-r-d ve g-r-ḥ biçimleriyle fonetik ve anlamsal yakınlık sergiler. Kökün Sami dillerindeki ortak omurgası, koruyucu bir tabakanın sert bir temasla çizilmesi veya yarılması hareketine dayanır. Arapçada bu kök çift kutuplu ve özgün bir semantik sıçrama gerçekleştirmiştir: Bir yanda doğrudan fiziksel derinin yarılması (şakku’l-cild) korunurken, diğer yanda bu yaralamayı ve yakalamayı gerçekleştiren organlar el-cevârih adını almış; buradan hareketle insanın uzuvlarıyla işlediği, failin manevi dokusunda iz bırakan fiil ve kazançlar (ictirâh ve cerh) anlam sahasına dahil olmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Fiziksel yarmadan (şakk) avlanan uzuvlara ve amele geçiş | Bedendeki kesikten avcı organa (cevârih), oradan uzuvların bizzat kazandığı amele (ictirâh) intikal etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicedeki kazıma ve yaralama kökleri | Koruyucu örtüyü zedeleme, tırmalama ve çizme eylemini karşılayan köklerle akrabadır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yüzey kazıma ve yarma çekirdeği | Maddi bütünlüğü bir alet darbesiyle bölme ve iz oluşturma hareketi | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جرح | Anlamlı | Yaralamak, uzuvla kazanmak | Kesici alet veya organla dokuyu yarıp iz bırakmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Deliğe girmek, saklanmak | Hayvanın yerdeki yarığa veya oyuğa sığınması | Yüzeydeki yarıkla ilişkilidir; Kur’an’da geçmez |
| [رجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AD.md) | Anlamlı | Ağır basmak, üstün gelmek | Terazinin bir kefesinin ağırlık sebebiyle aşağı inmesi | Ağırlık dengesi; Kur’an’da geçmez |
| رحج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur’an’da geçmez |
| [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Engellemek, yasaklamak, taş | Katılaşarak bir alanı dış etkilere karşı sınırlandırmak | Kur’an’da geçer |
| [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) | Anlamlı | Daralmak, sıkışmak, günah | Bir alanın hareket imkânı vermeyecek kadar daralması | Kur’an’da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جرح | Merkez | Yarma, iz bırakma, uzuvla işleme | Kesici aletle veya organla doğrudan dokuyu yırtıp kalıcı iz bırakmak | Bedensel yara ve uzuvların fail olarak işlediği fiil |
| [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) | Komşu | Kazanmak, çaba harcamak | Bir neticeyi veya kazancı genel anlamda elde etmeyi anlatır; bedensel iz ve yırtılma çağrışımı taşımaz | Genel anlamda emek sarf edip karşılığını elde etme |
| [قرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81.md) | Komşu | Bulaşmak, suç edinmek | Yaranın kabuğunu soymaktan türeyerek suça ve töhmete bulaşmayı vurgular | Kötülüğe yakınlaşma, deriye yapışan kabuğu kaldırma |
| [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Yaralamak, tesir etmek | Kesici alet darbesi kadar sözün bıraktığı derin ruhi etkiyi de kapsar | Fiziksel veya sözlü darbeyle dokuda/zihinde iz açma |
| [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) | Zıt | İyileşmek, kusursuzlaşmak | Yaradan, hastalıktan veya suç ithamından tamamen kurtulup dokunun sıhhatine dönmesi | Yara ve kusurun tamamen ortadan kalkıp arınması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جرح | شَقُّ الجِلْدِ وَكَسْبُ العَمَلِ | Hem bedensel dokunun yarılması hem de organlarla iz bırakan fiil işleme | Kesin |
| Latince | vulnerare, laedere, patrare | Yaralamak, zarar vermek, icra etmek | vulnerare fiziksel yarayı; patrare fiil işlemeyi karşılar, tek kelimede birleşmez | Güçlü |
| İngilizce | wound, injure, perpetrate | Yaralamak, zedelemek, cürüm işlemek | wound deri ve doku yaralanmasını, perpetrate ise suç işlemeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | verwunden, verletzen, verüben | Yaralamak, incitmek, suç işlemek | verletzen doku bütünlüğünü bozmayı, verüben suçun bizzat işlenmesini verir | Güçlü |
| Fransızca | blesser, léser, commettre | Yaralamak, hakkını çiğnemek, işlemek | blesser fiziksel yarayı, commettre cürüm irtikâp etmeyi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَالْجُرُوحَ | Fiziksel beden yaraları | Kısas hükümlerinde bedene verilen maddi hasarların ve yaraların dengiyle cezalandırılması bağlamı (Mâide [5:45](https://lisan.digital/tr/ayet/5:45.md)) |
| الْجَوَارِحِ | Avcı hayvanlar | Eğitilmiş, avını yaralayarak veya yakalayarak sahibine kazandıran yırtıcı hayvanlar bağlamı (Mâide [5:4](https://lisan.digital/tr/ayet/5:4.md)) |
| اجْتَرَحُوا | Kötülük ve günah kazanmak | İnsanların bizzat organlarıyla işleyip vebalini yüklendikleri cürümler ve kötülükler bağlamı (Câsiye [45:21](https://lisan.digital/tr/ayet/45:21.md)) |
| جَرَحْتُمْ | Gündüz vakti fiil işlemek | İnsanın uyanıkken uzuvlarıyla kazandığı, icra ettiği tüm ameller ve hareketler bağlamı (En'âm [6:60](https://lisan.digital/tr/ayet/6:60.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsan fiilleri ve kesb teorisi | İnsanın uzuvlarıyla işlediği fiillerin (el-cevârih) ilahi irade ve kudretle ilişkisi, kulun kesb ve sorumluluk alanı | Fiilin failde ahlaki ve ontolojik iz bırakması |
| Fıkıh | Cinayet hukuku ve av hükümleri | Yaralamalarda kısas ve erş/diyet miktarlarının tespiti ile eğitilmiş hayvanların (cevârih) avladığı avın helalliği | Maddi hasarın tespiti ve avcı uzvun hukuki statüsü |
| Tefsir | Günahların niteliği ve amel | Günah işlemenin bedende yara açmaya benzetilmesi ve amellerin uzuvlar vasıtasıyla kayda geçirilmesi | Fiilin dokuyu bozan bir leke ve yara olarak kavranması |
| Hadis | Râvi tenkidi (Cerh ve Ta'dîl) | Râvinin adalet veya zabt kusurları sebebiyle rivayet ehliyetinin düşürülmesi ve sözünün yaralanması | Güvenilirlik zemininde açılan ilmi ve ahlaki kusur |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki eylem ve günah | İctirâh | Sorumluluk üretme | İşlenen her cürüm failin fıtratında ve amel defterinde silinmez bir iz ve yara bırakır | Kesin |
| İlmi | Metodolojik eleştiri | Cerh | Güvenilirlik filtresi | Bilgi aktarıcısının zabt ve ahlak dokusundaki kusurları göstererek güvenilmez rivayeti ayıklamak | Kesin |
| Siyasi | Toplum sözleşmesi ve kamu düzeni | Hukuki ihlal | Cezai denklik | Bireyin veya otoritenin kamu dokusuna verdiği zararın kısas veya ceza ile dengelenmesi | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve kazanç mekanizması | Cevârih ile kesb | Değer üretimi | Organların bizzat faaliyetiyle meşru av, kazanç veya haksız fiille doğan tazminat yükümlülüğü | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme mukavemetinde deformasyon ve kırılma mekaniği | Dışarıdan uygulanan bir gerilim veya darbe sonucunda malzemenin yüzey sürekliliğinin bozulması, çatlak ve yarık oluşarak sistemik bütünlüğün zayıflaması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ceza hukuku ve kriminolojide haksız fiil ve failleşme | Failin iradi uzuv hareketiyle başkasının dokunulmazlık alanına nüfuz etmesi, mağdurda maddi zarar, failde ise suçlu kimliği izi üretmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca tıbbi anlamda bir et kesiğine veya soyut teolojik bir günah kavramına indirgeyerek organların fiili icra gücünü koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da kök; bedensel yarayı (Mâide [5:45](https://lisan.digital/tr/ayet/5:45.md)), avcı hayvanın eylemini (Mâide [5:4](https://lisan.digital/tr/ayet/5:4.md)), gündüz organlarla icra edilen fiilleri (En'âm [6:60](https://lisan.digital/tr/ayet/6:60.md)) ve vebal kazandıran cürümleri (Câsiye [45:21](https://lisan.digital/tr/ayet/45:21.md)) birleştiren tümel bir failiyet ve iz bırakma mekanizmasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın eylemlerinin fıtratta ve toplumda açtığı hasar görülmez; günah sadece zihinsel bir kusur sayılır, bedenin ve uzuvların şahitliği ve sorumluluğu göz ardı edilir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın eylemlerinin dış dünyada ve kendi varlığında iz bırakan nesnel süreçler olduğunu gösterir; bedenin organları sadece araç değil, bizzat kazanan ve iz açan unsurlardır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kısas ve beden bütünlüğünü koruyan ayetlerde (Mâide [5:45](https://lisan.digital/tr/ayet/5:45.md)), helal rızık ve avlanma fıkhında (Mâide [5:4](https://lisan.digital/tr/ayet/5:4.md)) ve insanın amelî sorumluluğunu anlatan ayetlerde (En'âm [6:60](https://lisan.digital/tr/ayet/6:60.md), Câsiye [45:21](https://lisan.digital/tr/ayet/45:21.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahı somut etkisi olmayan soyut bir kabulden ibaret gören anlayışı yıkar; yapılan her kötülüğün insan ve toplum dokusunda onarılması gereken gerçek bir hasar ve yara olduğunu öğretir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kesici bir uç veya tırnak darbesiyle dokunun koruyucu sınırını yırtarak iz, yarık ve yara açmak.
- Soyut anlam: Uzuvlar vasıtasıyla eylemde bulunarak failin manevi dokusunda ve hukuk düzeninde kalıcı bir iz, vebal ve sorumluluk bırakmak.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin koruyucu kalkanının delinmesi, dengenin bozulması ve ortaya çıkan hasarın failin üzerine bir yükümlülük olarak kaydedilmesi.
- LaTeX modeli: $$F \xrightarrow{\Delta t} \partial D \implies \Delta D = D_0 \setminus \{p\} \quad \land \quad \Omega(F) = +I$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F$ harfi uygulanan faili veya kuvveti, $\partial D$ harfi sistemin veya organizmanın dış koruyucu sınırını temsil eder. Bir $\Delta t$ zaman aralığında bu sınıra yönelen kuvvet, sınır dokusunu zedeleyerek başlangıç durumundaki dokudan bir noktanın eksilmesine ($\Delta D = D_0 \setminus \{p\}$, yani yara oluşumuna) yol açar. Bu sürecin mantıksal eşlikçisi olarak failin üzerine silinmez bir iz ve sorumluluk yükü ($\Omega(F) = +I$) kaydedilir. Formül hem fiziksel yaralamayı hem de amel kazanımını (ictirâh) tek bir yapısal denklemde birleştirir.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/ayet/5:4.md) — الْجَوَارِحِ

يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Sana, kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size bütün iyi ve temizler helal kılındı. Allah’ın size öğrettiği ile alıştırıp öğrettiğiniz avcı hayvanların sizin için tuttuklarını yeyin ve üzerine Allah’ın adını anın. Ve Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.

### [Maide 5:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/ayet/5:45.md) — وَالْجُرُوحَ

وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Orada onlara yazdık ki: Muhakkak cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diştir. Yaralamalara kısas vardır. Kim de hakkından vazgeçerse; o, kendisi için keffarettir. Kim Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse; işte onlar, zalimlerin kendileridir.

### [En'am 6:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/ayet/6:60.md) — جَرَحْتُمْ

وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): O’dur, geceleyin sizi kendinizden geçiren. Gündüzün de ne yaptığınızı bilir. Sonra sizi oraya geri dönderir ki, belirli bir ecelin hükmü yerine gelsin. Sonra sizin dönüşünüz O’nadır. Sonra da ne yaptığınızı size haber verecektir.

### [Casiye 45:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/ayet/45:21.md) — اجْتَرَحُوا

أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ

Meal (IK): Yoksa; kötülükleri kazananlar, ölümlerinde ve sağlıklarında kendilerini iman edip salih amel işleyen kimseler ile bir tutacağımızı mı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Curha yara demektir.
اجْتَرَحَ: Yara edinmek demektir. Yapılan kötülüklerin tıpkı bir yaranın insanda iz bırakması gibi iz bırakmasına benzetilmesi nedeniyle bu babdan kullanılır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَرَحَهُ جَرْحاً، والاسم الجُرْحُ بالضم، والجمع جُروحٌ. الجِراحُ: جمع جراحة بالكسر. رَجُلٌ جَريحٌ وامرأةٌ جريحٌ، ورجالٌ ونِسْوَةٌ جَرْحى. وجَرَّحَهُ، شُدِّدَ للكثرة. وجَرَحَ واجْتَرَحَ، أي اكْتَسَبَ.والجَوارِحُ من السِباعِ والطَير: ذواتُ الصَيدِ. وجوارِحُ الإنسان: أعضاؤه التي يَكْتَسِبُ بها.والاسْتِجْراح: العَيْبُ والفَسادُ. يقال: قد وَعَظْتُكُم فلم تزدادوا إلاَّ اسْتِجراحاً

##### Türkçe

**جَرَحَهُ** **جَرْحاً**: onu yaraladı; isim **الجُرْحُ** (ötre ile)dir; çoğulu **جُروحٌ**dur. **الجِراحُ**: kesre ile **جراحة**’nın çoğuludur. **رَجُلٌ جَريحٌ** ve **امرأةٌ جريحٌ**; ve **رجالٌ** ve **نِسْوَةٌ** **جَرْحى**. Ve **جَرَّحَهُ**: çokluk için şeddelendi. Ve **جَرَحَ** ve **اجْتَرَحَ**: yani kazandı. Ve yırtıcı hayvanlardan ve kuştan **الجَوارِحُ**: av sahibi olanlar. Ve insanın **جوارِحُ**’ı: onun, kendisiyle kazandığı uzuvlarıdır. Ve **الاسْتِجْراح**: ayıp ve bozulmadır. Denir ki: “Size öğüt verdim de **اسْتِجْراحاً**dan başka artmadınız.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج ر
حجر ، حرج ، جرح ، جحر ، رجح : ( مستعملات ) .
حجر : قال الليث : الحَجَر وجَمْعُهُ الحِجارة وليس بقياس ، لأن الحجر وما أشبهه يُجْمَع على أحجار ، ولكن يجوز الاستِحْسان في العربيَّة كما أنه يجوز في الفِقْه وتَرْكُ القياس له : كما قال الأعْشَى يمدح قوماً :
لا ناقِصِي حسبٍ ولا
أَيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصَارَه
قال : ومثله المِهارة والبكارة لجمع المهر والبَكر ، وأخبرني الْمُنْذِريّ عن أبي الْهَيْثَم أنه قال : العرب تدخل الهاء في كل جمع على فِعَالٍ أو فُعُول ، وإنما زادوا هذه الهاء فيها ، لأنه إذا سُكِت عليه اجتمع فيه عند السَّكْتِ ساكنان ، أحدهما الألف التي تنحَرُ آخر حرف في فِعال ، والثاني آخِر
فِعال المَسْكُوتُ عليه ، فقالوا : عظام وعِظَامَهُ ونِقادٌ ونِقَادَة ، وقالوا : فِحَالَة وحِبَالَة وذِكَارةٌ وذُكورَةٌ وفُحُولَةٌ وحُمُولَةٌ ، قلتُ : وهذا هو العِلّةُ التي عَلَّلَها النحويون ، فأَمّا الاستحسان الذي شَبَّهَه بالاستحسان في الفقه فإنه بَاطل .
ويقال : رُمِي فلانٌ بحجر الأرض إذا رُمِي بِداهِيَة من الرجال ، ويُرْوَى عن الأحْنَفِ بن قيس أنه قال لعلي ح حين سَمَّى مُعاوِيَةُ أحدَ الحكمين عمرو بن العاص : إنك قد رُمِيت بحجر الأرض فاجعل معه ابن عباس فإنه لا يَعْقِد عُقْدَةً إلا حَلَّها .
وقال الليث : الحِجْر : حَطِيم مكة كأنه حُجْرة مما يلي المَثْعَبَ من البيت .
قال : وحِجْرٌ : موضع ثمود الذي كانوا ينزلونه .
قال : وقَصَبَةُ اليمامة : حجْر بفتح الحاء .
قال : والحِجْرُ : اللُّبُّ والعَقْل .
قال : والحِجْرُ والحُجْرُ لغتان وهو الحَرام ، قال : وكان الرجل في الجاهلية يلقى الرجل يخافُه في الشهر الحرام فيقول : حِجْراً مَحْجُوراً أي حرامٌ مُحَرَّم عليك في هذا الشهر فلا يَنْدَاهُ منه شر ، قال : فإذا كان يوم القيامة رَأَى المشركون الملائكة فقالوا : حِجْراً مَحْجُوراً ، وظنوا أن ذلك ينفعهم عندهم كفعلهم في الدنيا وأنشد :
حتى دَعَوْنا بأَرْحامٍ لهم سَلَفَتْ
وقال قائِلهُم إِنِّي بحاجُور
يعني بمعاذٍ .
يقال : أنا مُسْتَمْسِك بما يعيذني منك ويَحْجُرُك عني ، قال : وعلى قياسه العاثُورُ وهو المَتْلَفُ .
قلت : أما ما قاله الليث في تفسير قوله جلّ وعزّ : ( وَيَقُولُونَ حِجْراً مَّحْجُوراً ) ( الفُرقان : 22 ) إنه من قول المشركين للملائكة يوم القيامة ، فإن أهل التفسير الذين يُعتمدون مثل ابن عباس وأصحابه فَسَّروه على غير ما فَسَّرَهُ الليث ، قال ابن عباس : هذا كُلّه من قول الملائكة ، قالوا للمشركين : حِجْراً مَحْجُوراً أي حُجِرَتْ عليكم البشرى فلا تُبَشَّرون بخير .
وأَخْبَرني المُنْذِريُّ عن اليَزِيدِيِّ قال : سمعتُ أبا حَاتِمٍ يقول في قوله : ويقولون حِجْراً . . تَم الكلام ، قال الحسن : هذا من قول المجرمين ، فقال الله : مَحْجُوراً عليهم أن يُعَاذُوا وأن يُجارُوا كما كانوا يُعَاذُون في الدنيا ويُجارُون ، فحجر الله ذلك عليهم يوم القيامة .
قال أبو حاتم : وقال أحْمَد اللُّؤْلُؤيّ : بلغَني أَنَّ ابن عباس قال : هذا كله من قول الملائكة ، قلت : وهذا أَشْبَهُ بِنظْم القُرآن المُنَزَّل بِلِسَان العرب ، وأَحْرَى أَن يكون قولُه : ( حِجْراً مَحْجُوراً ) كلاماً واحداً لا كَلاَمَيْن مع إضمار كلام لا دليل عليه ، وروى سَلَمَة عن الفرّاء في قوله ( حِجْراً مَحْجُوراً ) أي حَرَاماً مُحَرَّماً كما تقول : حَجَر التاجِرُ على غلامه ، وحَجَر الرجل على أَهْله .
وقال أبو إسحاق في قوله : ( ويقولون حِجْراً مَحْجُوراً ، وقرئت ( حُجْرا مَحْجُوراً ) بضَمِّ الحاء ، والمعنى وتقول
الملائكة : حجْراً مَحْجُوراً أي حَرَاماً مُحَرَّماً عليهم البشرى .
قال : وأصْلُ الحِجْرِ في اللُّغة ما حَجَرْتَ عليه أي منعتَه من أن يوصَلَ إليه وكل ما مَنَعْتَ منه فقد حَجَرْت عليه ، وكذلك حَجْرُ الحكام على الأَيْتَام مَنْعُهم . وكذلك الحُجْرة التي يَنْزِلُها الناس وهو ما حَوَّطُوا عليه .
وقال ابن السِّكِّيت : يقال : حِجْراً مَحْجُوراً وحَجْراً مَحْجُوراً ، قال : وحَجْرُ الإنسان وحِجْرهُ بالفتح والكسر .
وأَخْبَرَني المُنْذِرِيُّ عن اليزيديِّ عن أبي زَيْد في قوله : وَحَرْثٌ حِجْرٌ ) ( الأنعام : 138 ) : حرامٌ . ويقولون : حِجْراً : حراماً ، قال : والحاءُ في الحرفين بالضم والكسر لُغتان . قال : وقولُه : ( كَذَّبَ أَصْحَابُ الحِجْرِ ) ( الحِجر : 80 ) بلاد ثمود يقال لها حِجرٌ . وفي سورة النساء ) فِى حُجُورِكُمْ مِّن نِّسَآئِكُمُ ) ( النِّساء : 23 ) واحدها حَجْر بفتح الحاء .
وقال غيره : حَجْرُ المرأَةِ وحِجْرُهَا : حِضْنُها . قلت : ويقال : فلان حَجْر فلانٍ أي في كَنَفَهِ ومَنَعَتِه ومَنْعِه ، كله واحد ، قاله أبو زيد ، وأنشد لحَسّان بن ثابت :
أُولَئِكَ قَوْمٌ لَوْ لَهُمْ قِيل أَنْقذُوا
أميرَكم أَلْفَيْتُموهُم أُولي حَجْر
أي أُولي مَنَعَة .
ابن السكِّيت : الحِجْر : الفرس الأُنْثى ، قلت : وتجمع حُجُوراً وحُجُورَةً وأَحْجاراً ، وقيل : أَحجار الخَيْلِ : ما اتُّخِذَ منها لِلنَّسْل ولا يكادون يُفْردون الواحدة ، قلت : بَلَى ، يقال : هذه حِجرٌ من أَحْجار خَيْلي يراد بالحِجْر الفرسُ الأنثى خاصَّة جعلوها كالمُحرّمَة الرَّحِم إلاَّ على حِصان كريم . وقال لي أَعْرَابيٌّ من بني مُضَرِّس وأَشار إلى فرس له أُنثى فقال : هذه الحِجْر من جِياد خَيْلِنا .
وقال الليث : المَحْجَر : المَحْرَم ، والمَحْجِر من الوَجْه : حيث يقع عليه النِّقَاب ، وقال : مَا بَدَا لك من النقاب مَحْجِر ، وأنشد :
وكَأَنَّ مَحْجِرَها سِراجُ المُوقِدِ
وقال أبو الهَيْثم : المحجر : الحَرامُ وأنشد بيت حُمَيد :
فهمَمْتُ أَنْ أَغْشَى إليها مَحْجِراً
ولَمَثْلُها يُغُشَى إليه المَحْجِرُ
يقول : لَمَثْلُها يُؤْتى إليه الحرامُ .
وأخبرني المُنْذِريّ عن الصَّيّداوِيّ أَنَّه سَمع عَبُّويَة يقول : المَحْجَر ( بفتح الجيم ) : الحُرمَة وأنشد :
وَهَمَمْتُ أن أَغْشَى إليها مَحْجَراً
قال : والمَحْجِر : العين .
وقال أبو الهيثم : المَحْجِر : المرعى المنخفض .
قال وقيل لبعضهم : أيُّ الإبل أبقى على السَّنَة ؟ فقال : ابْنَةُ لَبُون ، قيل : لِمَه ؟ قال : لأنها ترعى مَحْجِراً وتَتْرُك وسطاً .
قال : وقال بعضهم : المَحْجِر ههنا النَّاحِيَة .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : المحاجِرُ .
الحدائق واحدها مَحْجِر . قال لَبيدٌ :
تَرْوِي المحاجِرَ بازِلٌ عُلْكُوم
العُلْكُومُ : الضخمة من الإبل القوية .
قال : والحاجِرُ مِنْ مسايل المياه ومنابت العُشْبِ : ما استدار به سَنَدٌ أو نهرٌ مرتفع والجميع الحُجْرانُ ، وقال رؤبة :
حتى إذا ما هاج حُجْران الذَّرَقْ
قلت : ومن هذا قيل لهذا المنزل الذي في طريق مكة حاجِرٌ . وأما قول العجَّاج :
وجارةُ البيتِ لها حُجْرِيُّ
فمعناه : لها حُرْمَة
والحَجْرَة : الناحية ، ومَثَل للعرب ( فُلانٌ يَرْعَى وسطاً ويَرْبِضُ حَجْرةً ) . ومنه قول الحارث بن حِلِّزة :
عَنَناً باطِلاً وظُلْماً كما تُعْ
تَرُ عن حَجْرَة الرَّبِيض الظِّباءُ
وحَجْرَتَا العَسْكر : جانباه من المَيْمَنة والمَيْسَرة . وقال :
إذا اجتمعوا فَضَضْنَا حَجْرَتَيْهِم
ونَجْمَعَهُم إذا كانوا بَدادِ
وقال الفراء : العرب تقول للحَجَر الأُحْجُرّ على أُفعلّ . وأنشد :
يرْمِينِي الضَّعيفُ بالأُحْجُرّ
قال : ومِثْلُه . هو أُكْبُرّهُمُ أي أَكْبَرَهُم . وفرس أُطْمُرٌّ وأُتْرُجٌّ يشدِّدون آخر الحرف .
ويقال : تَحَجَّرَ عَلَيَّ ما وسَّعَهُ الله أي حَرَّمه وضَيَّقه . وفي الحديث : ( لقد تَحَجَّرْتَ واسعاً ) .
وفي النوادر يقال : أمسى المالُ مُحْتَجِرة بُطُونُه وتَجَبَّرتْ . ومالٌ مُتَشَدِّد ومُتَجَبِّر ويقال : احتجر البعير احتجاراً ، واحتجر من المالِ كُلُّ ما كَرَّشَ وبلغ نِصْف البِطْنَة ولم يبلغ الشِّبَع كله ، فإذا بلغ نِصْف البِطْنَة لم يُقَلْ ، فإذا رجع بعد سُوء حال وعَجَفٍ فقد اجْرَوَّش وناس مَجْرَوِّشون .
ومن أسماء العرب : حُجْرٌ ، وحَجَر ، وحَجَّار . ومُحَجِّر : اسم موضع بعينه .
ومَحْجِرُ القَيْل : من أقْيَال اليَمَنَ : حَوْزَتُه وناحيته التي لا يدخل عليه فيها غيره . وتجمع الحُجْرة حُجْرات وحُجُراتٍ وحُجَراتِ لغات كلها .
وقال ابن السكِّيت : يقال لِلرَّجل إذا كثُر ماله وعدده : قد انتشرت حَجْرَتُه وقد ارْتَعَجَ ماله وارْتَعَجَ عدده .
جحر : قال الليث : الجُحْرُ لكل شيء يُحْتَفر في الأرض إذا لم يكن من عِظام الخلق والجميع الجِحَرَةُ . وتقول : أَجْحَرْتُه فانجحر أي أدخلته الجُحْر ، ويقال : اجْتحر لنفسه جُحْراً . قال : ويجوز في الشِّعر . جَحَرَتِ الهَناةُ في جِحَرَتها . وأنشد :
جَواحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّل
وقال أبو عُبيد : جَواحِرُها : مُتَخَلِّفاتُها .
قال والْجَحْرَة : السَّنَة الشَّديدة .
وقال زُهَيْر :
ونالَ كِرَامَ النَّاس في الْجَحْرَة الأكْلُ
وقال الليث : قيل لها جَحْرة لأنها تَجْحرُ الناس . ويقال : أَجْحَرَت نُجُومُ الشِّتاء إذا لم تمْطُر . وقال الراجز :
إذا الشِّتَاءُ أَجْحَرَتْ نُجُومُه
واشْتَدَّ في غير ثَرًى أُرُومُه
والمُجْحَر : المُضْطَرّ المُلْجَأ ، وأنشد :
. . . نحْمِي المُجْحَرِينا
ويقال : جَحَرَ عنا خَيْرُك أي تَخَلَّف فلم يُصِبنا .
وقال ابن بُزُرْج : جَحَرَت الشمس للغروب . قال : وجَحَرَت الشمسُ إذا ارتفعت فأَزا الظِّلُّ . وجَحَرَ الربيعُ إذا لم يُصِبْك مَطَرُه .
والجَحْرَة : السَّنَة .
ورُوِي عن عائشة أنها قالت : إذا حاضَتِ المرأة حَرُمَ الجُحْرَانِ ، هكذا رواه بعض الناس بكسر النون وذهب بمعناه إلى فَرْجِها ودُبُرها . ( وقال ) بعضُ أهل العلم : إنما هو الجُحْرانُ بضم النون اسم للقُبُل خاصة .
حرج : الحَرَجُ : المَأْثَم ، ورجل حَارِجٌ : آثِم ، ورجل حَرَج وحَرِج : ضَيِّقُ الصَّدْر ، وأنشد :
لا حَرِجُ الصَدْرِ ولا عَنِيفُ
وقَوْلُ الله : ( يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً ) ( الأنعَام : 125 ) وقد حَرِجَ صَدْرُه أي ضاق فلم يَنْشَرِح لخِير .
ورجل مُتَحَرِّج : كافٌّ عن الإِثْم . وقال الفَرّاء : قرأها ابن عباس وعمر ) ضَيِّقاً حَرَجاً وقرأها النَّاس ( حَرِجاً ) ، قال : والحَرَج فيما فَسّر ابنُ عباس هو المَوْضِع الكثير الشَّجَر الذي لا تَصِلُ إليه الرّاعِيَة ، قال : وكذلك صَدْرُ الكافِرِ لا تَصِلُ إليه الحِكْمَةُ ، قال : وهو في كسره ونصبه بمنزلة الوَحَدِ والوَحِد ، والفَرَد والفَرِد ، والدَّنَفِ والدَّنِف . وقال الزّجاج : الحَرَجُ في اللُّغَة : أَضْيَق الضِّيق ، ومعناه أنه ضَيِّقٌ جِدّاً ، ومَنْ قال : رَجُل حَرَجُ الصَّدْرِ فمعناه ذُو حَرَج في صدره ، ومَنْ قال : حَرِج جَعَلَه فاعلا ، وكذلك رَجُل دَنَفٌ ذُو دَنَفٍ ودَنِفٌ نَعْتٌ .
وقال أبو الهيْثم : الحِراجُ : غِياضٌ من شجر السّلَم مُلْتَفَّة ، واحدتها حَرَجَة ، والحَرَجَة من شدة التفافها لا يَقْدِرُ أَحَد أن يَنْفُذَ فيها ، وقال العَجَّاجُ :
عايَنَ حَيّاً كالحِراج نَعَمُهُ
وقال الليث : أَحْرَجْتُ فلاناً : صَيَّرْتُه إلى الحَرَج ، وهو الضِّيقُ ، وقال غَيْرُه : أَحْرَجْتُ فلاناً أي أَلْجَأْتُه إلى مَضِيق ، وكذلك أَجْحَرْته وأَجْرَذْتُه بمعنى واحد . وقولهم : رجل مُتَحَرِّج كقولك : رجل مُتأثِّم ومُتَحوّب ومْتَحَنِّث : يُلْقِي الحَرَجَ والإِثْمَ والحُوبَ والحِنْثَ عن نفسه ، ورجل مُتَلَوِّم إذا تَرَبَّصَ بالأمر يُرِيغُ إلْقاء المَلاَمة عن نفسه ، وهذه حُروف جاءت معانيها مخالفة لألْفاظها قال ذلك أحمد بن يحيى .
وقال الليث : يقال لِلْغُبارِ السّاطع المُنْضم إلى حائِط أو سَنَد قد حَرِجَ إليه وأنشد :
وغارَةٍ يَحْرَجُ القَتامُ لها
يَهْلِكُ فيها المُنَاجِدُ البَطَلُ
ويقال : أَحْرَجَنِي إلى كذا وكذا فحَرِجْت إليه أي انْضَمَمْت ، وقال أبو عُبَيد : تَحْرَجُ العَيْن أي تَحار ، وقال الليث : معنى تَحْرَجُ العَيْن : لا تَطْرِف ولا تَنْصَرِف ، وأنشد قَوْلَ ذي الرُّمّة :
وتَحْرَجُ العَيْنُ فيها حين تَنْتَقِبُ
قال : والحِرْجُ : قِلادَةُ كلب ، وثَلاثَةُ أَحْرِجَة ، وتُجْمَع على أَحْراج وكِلابٌ مُحرَّجَة أي مُقَلَّدَة ، وقال الأصمعي في قَوله يصف الثور والكلاب :
طاوِي الحَشَا قَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَة )
قال : مُحَرَّجة : في أعناقها حِرْجٌ ، وهو الوَدَع ، والوَدَع : خَرَز يُعَلَّق في أعناقها . وقال أبو سَعِيد : الحِرْجُ بكسر الحاء : نَصِيب الكَلْب من الصَّيْد ، وهو ما أَشْبَه الأطراف من الرأس والكُراع والبَطْن ، والكلاب تطمع فيها ، وقال الطِّرِمَّاح :
يَبْتَدِرْنَ الأَحْراج كَالثَّوْل والحِرْ
جُ لِرَبِّ الكِلاب يَصْطَفِدُهْ
يَصْطَفِدُه أي يَدَّخِره ويَجْعَله صَفَداً لنفسه ويَخْتارُه ، شَبَّه الكلاب في سُرْعتها بالزنابير وهي الثَّوْلُ ، وقال الأصمعي : يقال : أَحْرِجْ لِكَلْبك من صَيْده فإنه أَدْعَى له إلى الصَّيْد .
وقال المُفَضَّل : الحِرْج : حِبال تُنْصَبُ للسَّبُع ، وقال الشاعر :
وشَرُّ النَّدامَى مَنْ تَبِيتُ ثِيابُه
مُخَفَّفَةً كأَنها حِرْجُ حابِلِ
ويقال : حَرِجَ عَلَيَّ ظُلمك أي حَرُم ، ويقال : أَحْرَجَ امْرَأَتَه بطَلْقَة أي حَرَّمَها ويقال : أكْسَعَها بالمُحْرِجات ، يريد بِثَلاَث تَطْلِيقَات .
والحَرَج : سرير الميِّت .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الحَرَج : خشب يُشَدّ بعضُه إلى بعض يُحمل فيه المَوْتَى .
وقال امرُؤُ القيس :
على حَرَج كالقَرّ تَخْفِقُ أكفانِي
وأما قول عنترة :
يَتْبَعْن قُلَّةَ رأسه وكأنَّه
حَرَجٌ على نَعْش لهن مُخَيَّمُ
فإنه وصف نَعامَةً يَتْبَعُها رِئالُها وهي تَبْسُط جناحيها وتَجْعَلُها تحتها .
وحَرَجُ النَّعْش : شِجارٌ من خَشَب جُعِلَ فوق نَعْش الميِّت : وهو سريره .
والحَرَجُ أيضاً : مَرْكَبٌ من مراكب النِّسَاء كالهَوْدَج .
والحَرَج : الضّامر من الإبل .
وقال أبو عَمْرو : الحُرْجوج : الضامر من الإبل وجمعه حَرَاجيحُ ، والحَرَجُ مثلها . والحَرَجُ : أن يَنْظُر الرجل فلا يستطيع أن يتحرك من مكانه فَرَقا وغَيْظا . وأجاز بعضهم : ناقة حُرْجُجٌ بمعنى الحُرْجوج .
وقال غيره : حِراجُ الظَّلْماء : ما كَثُف والْتَفّ . وقال ابن ميّادة :
ألا طَرَقَتْنا أُمُّ أَوْس ودونها
حِراجٌ من الظَّلماء يَعْشَى غُرابُها
خص الغُراب لحدّة بصره ، يقول : فإذا لم يُبْصر فيها الغراب مع حدَّة بصره فما ظنُّك بغيره .
وقال الليث : الحُرْجوجُ : الناقة الوقَّادة القلب ، قال : والحَرَج من الإبل : التي لا تُركب ولا يَضْرِبها الفحل ليكون أسمن لها ، إنما هي مُعَدّة . قلت : والقول في الحُرْجوج والحَرَج ما قاله أبو عُبيد رواية عن أبي عمرو ، وقول الليث مدخول .
وقرأ ابن عباس : ( وحَرْثٌ حِرْجٌ ) وقرأ الناس : ( وَحَرْثٌ حِجْرٌ ) ( الأنعَام : 138 ) ، حدثنا حاتم بن محبوب عن عبد الجبَّار عن سُفيان عن عمرو عن ابن عباس أنه كان يقرأ ( وحَرْث حِرْجٌ ) أي حرام .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحِرْج : الودَعَة ، والحِرْجُ بمعنى الحِجْر : الحرام ، والحِرْج : ما يلقَى للكلب من صيده ، والحِرْجُ : القِلاَدة لكل حيوان ، والحِرْجُ : الثياب التي تُبْسَط على حَبْل لتجِفّ وجمعُها حِراجٌ في جميعها .
وحَرَّجَ فُلان على فلان إذا ضيّق عليه .
جرح : الليث : الجَرْح : الفِعْل ، تقول : جَرَحْتُه جَرْحا ، وأنا أجْرَحه ، والجُرْح : الاسم ، والجِراحة : الواحدة من طَعْنَة أو ضَرْبة ، وقولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( العجماء جَرْحُها جُبار ) بفتح الجيم لا غير .
وقول الليث : الجِراحة الواحدة خطأ ، ولكن يقال : جُرْح وجِراح وجِراحة ، كما يقال : حِجارة وجمالة وحِبالة لجَمْع الحَجَر والحَبْل والجمل .
وقال الليث : جوارِح الإنسان : عوامِل جسده من يديه ورجليه ، واحدتها جارحة . والجوارِحُ من الطير والسِّباع : ذواتُ الصيد ، الواحدة جارحة : فالبازي جارحة ، والكلب الضَّاري جارحة : سُمِّيت جوارِح لأنها كواسِبُ أنفُسِها من قولك : جَرَحَ واجتَرَح إذا اكتسب .
قال الله : ( يُوقِنُونَ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُواْ السَّيِّئَاتِ أَن نَّجْعَلَهُمْ ) ( الجاثية : 21 ) .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِّنَ الْجَوَارِحِ ) ( المَائدة : 4 ) ففيه مَحْذوف أراد جلّ وعزّ : وأحلَّ لكم صيد ما عَلَّمْتم من الجَوارِح فحذف لأن في الكلام دليلاً عليه ، ويقال : جَرَحَ الحاكم الشاهد إذا عثَر منه على ما تسقُطُ به عدالته من كذب وغيره ، وقد استُجْرِح الشَّاهِدُ .
ورُوِي عن بعض التَّابِعِين أنه قال : كثُرت هذه الأحاديثُ واسْتَجْرَحتْ أي فسدت وقَلَّ صِحاحُها .
وقال عبد الملك بن مروان : وعَظْتكم فلم تزدادوا بالموعظة إلا اسْتِجْراحاً أي فساداً .
وقال أبو عُبيدة : يُقال : لإناث الخَيْل جوارحُ ، واحدتُها جارحة : لأنها تُكْسِبُ أربابها نِتَاجَها . ويقال : ما له جارِحَة أي ما له أنثى ذاتُ رَحِم تحمِل ، وما له جارِحَة أي ما له كاسِب . وفلان يَجْرَحُ لعياله ويَجْتَرِح ، ويَقْرِش ويَقْتَرِش بمعنى واحد .
ابن شُمَيل : جوارح المال : ما وَلَد يقال : هذه الجارية ، وهذه الفرس والنَّاقة والأتان من جوارح المال أي أنها شابَّةٌ مُقْبلة الرَّحم والشَّباب ، يُرْجَى ولَدُها .
رجح : قال الليث : الراجِح : الوازِن . يقال :
رَجَحتُ الشيءَ بيدي أي وزنتُه ونظرت ما ثِقْلُه ، وأرْجَحتُ الميزان أي أثقَلتُه حتى مال ، ورَجَح الشيءُ نفسُه يَرْجَح رُجْحانا ورُجُوحا ويقال : زِنْ وأرْجِح وأَعْطِ راجحا ، وحِلْم راجِح : يَرْزُن بصاحبه فلا يُخِفُّه شيء .
والأُرْجُوحة هي المَرْجوحة التي يُلْعَب بها . وأراجيح الإبِل : اهتزازُها في رَتَكانها ، وأنشد :
على رَبِذٍ سَهْوِ الأراجيح مِرْجَم
والفعل الارتِجاح والتَّرجُّح ، وهو التَّذَبْذُب بين شيئين .
والمِرجاحُ من الإبل : ذو الأراجيح .
وقوم مراجيحُ : حُلماءُ ، واحدهم مِرْجاح ومِرْجَح .
وقال الأعشى :
من شباب تراهُمُ غيرَ مِيلٍ
وكُهُولا مراجِحاً أحلاما
غيره : كتائِبُ رجُحٌ : جرّارة ثقيلة . وجِفان رُجُحٌ : مملوءة من الثَّريد واللحم .
قال لبيد :
وإذا شَتَوْا عادَتْ على جِيرانهم
رُجُحٌ يُوَفِّيها مَرابِعُ كُومُ
أي قِصاعٌ يَمْلَؤُها نوقٌ مَرابِع ، وقال في الكتائِبِ :
بِكَتائبٍ رُجُحٍ تَعَوَّدَ كَبْشُها
نَطْحَ الكِباش كَأَنَّهُن نُجومُ
ونخيلٌ مَراجيح إذا كانت مَواقِيرَ ، وقال الطِرمَّاح :
نَخْل القُرى شالَتْ مراجِيحُه
بالوِقْر فانْدالَتْ بِأَكْمامِها
اندالت : تدلت أكمامها حين ثقل ثمارها عليها .
وقال الليث : الأَراجِيحُ : الفَلَوات كأنها تَتَرَجَّح بمَنْ سار فيها أي تُطَوِّح به يميناً وشمالاً وقال ذو الرُّمَّة :
بِلاَلٍ أَبي عَمْرو وقد كان بيننا
أراجِيحُ يَحْسِرْنَ القِلاَص النَّواجِيا
أي فيافٍ تَرَجَّح برُكْبانها
قلت : ويقال للجارية إذا ثَقُلت روادِفُها فتَذَبْذَبَت هي تَرْتَجِح عليها ، ومنه قوله :
ومَأْكَماتٍ يَرْتَجِحْن وُرَّمَا
ويقال للحبل الذي يُتَرجَّح فيه : الرُّجّاحة والنُّوّاعة والنُّوّاطة والطُّوّاحة .

##### Türkçe

ح ج ر
**حجر** ، **حرج** ، **جرح** ، **جحر** ، **رجح** : (kullanılanlar).

**حجر** : Leys dedi: **الحَجَر** ve onun çoğulu **الحِجارة**’dır; kıyas üzere değildir; çünkü **الحجر** ve ona benzeri, **أحجار** üzere çoğul yapılır; fakat Arapçada istihsan caiz olur; fıkıhta caiz olduğu ve kıyasın onun için terk edilmesi gibi. Nitekim A‘şâ bir kavmi överken dedi:
لا ناقِصِي حسبٍ ولا
أَيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصَارَه
Dedi: Bunun benzeri, **المِهارة** ve **البكارة**’dır; **المهر** ve **البَكر**’ın çoğulu için. Münzirî bana Ebü’l-Heysem’den haber verdi ki o şöyle dedi: Araplar, **فِعَالٍ** yahut **فُعُولٍ** üzere olan her çoğula **الهاء**’yı sokarlar; bu **الهاء**’yı ancak onun içine artırdılar; çünkü üzerinde sükût edilince, sükût anında onda iki sâkin toplanır: biri, **فِعال**’da son harfi boğazlayan (uzatan) **الألف**; ikincisi, üzerinde sükût edilen **فِعال**’ın sonu. Böylece dediler: **عظام** ve **عِظَامَهُ**; **نِقادٌ** ve **نِقَادَة**; ve dediler: **فِحَالَة** ve **حِبَالَة** ve **ذِكَارةٌ** ve **ذُكورَةٌ** ve **فُحُولَةٌ** ve **حُمُولَةٌ**. Dedim: Bu, nahivcilerin illetlendirdikleri illetin ta kendisidir; fakat fıkıhtaki istihsana benzettiği istihsan ise bâtıldır.

Ve denilir: Bir kimse, erkeklerden bir musibetle atılmışsa, “**بحجر الأرض** ile atıldı” denilir. Ahnef b. Kays’tan rivayet olunur ki, Muâviye iki hakemden birini Amr b. Âs diye adlandırdığı vakit Ali’ye şöyle dedi: “Sen **بحجر الأرض** ile atıldın; onunla birlikte İbn Abbâs’ı kıl; çünkü o bir düğüm bağlamaz ki onu çözmesin.”

Leys dedi: **الحِجْر**: Mekke’nin Hatîm’idir; sanki evin, **المَثْعَبَ** tarafına bitişik bir **حُجْرة** gibidir.
Dedi: Ve **حِجْرٌ**: Semûd’un, içinde konakladıkları yeridir.
Dedi: Ve Yemâme’nin kasabası: **حجْر** ( **الحاء**’nın fethiyle).
Dedi: Ve **الحِجْرُ**: öz ve akıldır.
Dedi: Ve **الحِجْرُ** ile **الحُجْرُ** iki lugattır; o da haramdır. Dedi: Cahiliyede adam, haram ayda korktuğu adamla karşılaşırdı da “**حِجْراً مَحْجُوراً**” derdi; yani: bu ayda sana haram, yasaklanmış; böylece ondan bir şer ona erişmezdi. Dedi: Kıyamet günü olunca müşrikler melekleri gördüler de “**حِجْراً مَحْجُوراً**” dediler; bunun, dünyadaki fiilleri gibi, onların yanında kendilerine fayda vereceğini sandılar; ve şu şiiri okudu:
حتى دَعَوْنا بأَرْحامٍ لهم سَلَفَتْ
وقال قائِلهُم إِنِّي بحاجُور
Yani: **بمعاذٍ** (sığınılacak yer ile).

Denilir: Ben, beni senden koruyan ve seni benden **يَحْجُرُ** eden şeye tutunmuşum. Dedi: Onun kıyası üzere **العاثُورُ** vardır; o da helâk edicidir.

Dedim: Leys’in, yüce ve aziz olanın sözü **( وَيَقُولُونَ حِجْراً مَّحْجُوراً )** (el-Furkân: 22) hakkında, bunun kıyamet günü müşriklerin meleklere sözü olduğuna dair söylediğine gelince; İbn Abbâs ve ashabı gibi kendilerine dayanılan tefsir ehli, onu Leys’in tefsir ettiği gibi değil, başka türlü tefsir ettiler. İbn Abbâs dedi: Bunun hepsi meleklerin sözündendir; müşriklere dediler: **حِجْراً مَحْجُوراً**; yani size müjde engellendi; artık hayırla müjdelenmezsiniz.

Münzirî bana Yezîdî’den haber verdi; dedi: Ebû Hâtim’i, onun sözü hakkında işittim: **ويقولون حِجْراً** ... söz tamam oldu. Hasan dedi: Bu, suçluların sözündendir; bunun üzerine Allah dedi: Onlara, sığınılmaları ve korunmaları **مَحْجُوراً** (yasaklanmış)tır; dünyada sığınıldıkları ve korundukları gibi. Böylece Allah bunu kıyamet günü onlara engelledi.

Ebû Hâtim dedi: Ahmed el-Lü’lü’î de dedi: Bana ulaştı ki İbn Abbâs dedi: Bunun hepsi meleklerin sözündendir. Dedim: Bu, Arap diliyle indirilmiş Kur’an’ın nazmına daha benzer; ve onun sözü **( حِجْراً مَحْجُوراً )**’un, delili olmayan bir sözün gizlenmesiyle iki söz değil, tek söz olmasına daha layıktır. Seleme, Ferrâ’dan **( حِجْراً مَحْجُوراً )** hakkında rivayet etti: yani haram, yasaklanmış; tıpkı “**حَجَر** tüccar kölesine” ve “adam, ehli üzerine **حَجَر** etti” demen gibi.

Ebû İshâk, onun sözü hakkında dedi: **( ويقولون حِجْراً مَحْجُوراً )**; ve **( حُجْرا مَحْجُوراً )** diye **الحاء**’nın zammıyla da okunmuştur. Mana: Melekler der: **حجْراً مَحْجُوراً**; yani müjde onlara haram, yasaklanmış.
Dedi: Dilde **الحِجْر**’ün aslı, senin üzerine **حَجَرْتَ** ettiğin şeydir; yani ona ulaşılmasını men ettiğin. Men ettiğin her şeyden dolayı onun üzerine **حَجَرْت** etmiş olursun. Hâkimlerin yetimler üzerine **حَجْر**’ü de onların men edilmeleridir. İnsanların indiği **الحُجْرة** de böyledir; o, etrafını çevirdikleri şeydir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Denilir: **حِجْراً مَحْجُوراً** ve **حَجْراً مَحْجُوراً**. Dedi: İnsanın **حَجْرُ**’ü ve **حِجْرُهُ**; fetha ve kesra iledir.

Münzirî bana Yezîdî’den, o da Ebû Zeyd’den, onun sözü hakkında haber verdi: **( وَحَرْثٌ حِجْرٌ )** (el-En‘âm: 138): haramdır. Ve derler: **حِجْراً**: haram olarak. Dedi: İki lafızda **الحاء** zamma ve kesraya göre iki lugattır. Dedi: Onun sözü **( كَذَّبَ أَصْحَابُ الحِجْرِ )** (el-Hicr: 80): Semûd’un diyarıdır; ona **حِجرٌ** denilir. Ve Nisâ sûresinde: **( فِى حُجُورِكُمْ مِّن نِّسَآئِكُمُ )** (en-Nisâ: 23); onun teki **حَجْر**’dır ( **الحاء**’nın fethiyle).

Başkası dedi: Kadının **حَجْرُ**’ü ve **حِجْرُهَا**: onun kucağıdır. Dedim: Ve denilir: Falan, falanın **حَجْر**’üdür; yani onun himayesinde, korumasında ve engellemesindedir; hepsi birdir; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve Hassân b. Sâbit’ten şu beyiti okudu:
أُولَئِكَ قَوْمٌ لَوْ لَهُمْ قِيل أَنْقذُوا
أميرَكم أَلْفَيْتُموهُم أُولي حَجْر
Yani: koruma sahipleri.

İbnü’s-Sikkît: **الحِجْر**: dişi attır. Dedim: **حُجُوراً** ve **حُجُورَةً** ve **أَحْجاراً** diye çoğul yapılır. Ve denildi: **أَحجار الخَيْلِ**: ondan nesil için edinilenlerdir; tekini neredeyse müfred yapmazlar. Dedim: Bilakis; denilir: “Bu, atlarımın **أَحْجار**’ından bir **حِجرٌ**dür”; **الحِجْر** ile özellikle dişi at kastedilir; onu, rahmi ancak soylu bir aygıra helâl olan, haram kılınmış gibi yaptılar. Benî Mudarris’ten bir bedevî bana dedi; bir dişi atına işaret etti de: “Bu, atlarımızın iyilerinden **الحِجْر**’dür” dedi.

Leys dedi: **المَحْجَر**: **المَحْرَم**’dır. Ve yüzden **المَحْجِر**: üzerine **النِّقَاب**’ın düştüğü yerdir. Ve dedi: **النقاب**’dan sana görünen şey **مَحْجِر**’dir. Ve şu beyiti okudu:
وكَأَنَّ مَحْجِرَها سِراجُ المُوقِدِ

Ebû’l-Heysem dedi: **المحجر**: haramdır. Ve Humeyd’in beytini okudu:
فهمَمْتُ أَنْ أَغْشَى إليها مَحْجِراً
ولَمَثْلُها يُغُشَى إليه المَحْجِرُ
Der ki: Onun gibisine haram ile gidilir.

Münzirî bana Saydâvî’den haber verdi: O, Abbûye’nin şöyle dediğini işitmiş: **المَحْجَر** ( **الجيم**’in fethiyle): hürmettir. Ve şu beyiti okudu:
وَهَمَمْتُ أن أَغْشَى إليها مَحْجَراً
Dedi: Ve **المَحْجِر**: gözdür.

Ebû’l-Heysem dedi: **المَحْجِر**: alçak otlaktır.
Dedi: Bazılarına denildi: “Hangi deve kıtlık yılına daha dayanıklıdır?” Dedi: “**ابْنَةُ لَبُون**.” Denildi: “Niçin?” Dedi: “Çünkü **مَحْجِراً** otlar ve ortayı bırakır.”
Dedi: Bazıları dedi: Burada **المَحْجِر**: yöredir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المحاجِرُ**: bahçelerdir; onun teki **مَحْجِر**’dir. Lebîd dedi:
تَرْوِي المحاجِرَ بازِلٌ عُلْكُوم
**العُلْكُومُ**: güçlü, iri develerden olan büyük olan.
Dedi: Ve suların akıntılarından ve otun bittiği yerlerden **الحاجِرُ**: bir set yahut yüksek bir nehir ile çevrelenmiş olan şeydir; hepsi **الحُجْرانُ**’dır.

Ve Rü’be dedi:
“Ta ki, **حُجْران** **الذَّرَقْ**’ın (dışkının) coşması harekete geçinceye kadar”
Dedim ki: “Bu kimdir?” Denildi ki: Mekke yolunda olan bu menzil için **حاجِرٌ** denir. Ama el-‘Accâc’ın sözü:
“Ve evin komşusu; onun için **حُجْرِيُّ** vardır”
Bunun mânâsı: onun için bir **حُرْمَة** (dokunulmazlık) vardır.
Ve **الحَجْرَة**: taraf (yön)dur; ve Araplar için bir mesel (vardır): “Falan orta (yerde) otlar ve **حَجْرةً** (bir yanda) çöker.” Ondandır Hâris b. Hillize’nin sözü:
“Boş bir inat ve zulüm olarak; tıpkı
Yatış yerinin **حَجْرَة**’sinden ceylanların ürkütülmesi gibi”
Ve **حَجْرَتَا العَسْكر**: ordunun sağ kanat ve sol kanattan iki yanı. Ve dedi:
“Toplandıklarında onların iki **حَجْرَة**’sini dağıtırız
Ve onlar dağınık olduklarında onları toplarız”
Ve Ferrâ dedi: Araplar **الحَجَر** için **الأُحْجُرّ** derler; **أُفعلّ** vezni üzere. Ve okudu:
“Zayıf olan beni **بالأُحْجُرّ** ile atıyor”
Dedi ki: Ve onun benzeri: “O, onların **أُكْبُرّهُمُ**’udur” yani onların **أَكْبَرَهُم**’udur. Ve **أُطْمُرٌّ** ve **أُتْرُجٌّ** (denir); harfin sonunu şeddelerler.
Ve denir: **تَحَجَّرَ عَلَيَّ** Allah’ın genişlettiği şeyi; yani onu haram kıldı ve daralttı. Ve hadiste: “(Muhakkak sen geniş olanı **تَحَجَّرْتَ**.)”
Ve **النوادر**’de denir: Mal akşamladı; onun karınları **مُحْتَجِرة** (olmuş) ve **تَجَبَّرتْ**. Ve (denir:) **مالٌ مُتَشَدِّد** ve **مُتَجَبِّر**. Ve denir: Deve **احتجر**; **احتجاراً**. Ve maldan **احتجر**: her şey ki karnı büyüttü ve şişkinliğin yarısına ulaştı, fakat bütünüyle tokluğa ulaşmadı; şişkinliğin yarısına ulaştığında (ona) denilmez; kötü hâl ve zayıflıktan sonra geri dönerse artık **اجْرَوَّش** olmuştur; ve insanlar **مَجْرَوِّشون** (olurlar).
Ve Arapların isimlerindendir: **حُجْرٌ** ve **حَجَر** ve **حَجَّار**. Ve **مُحَجِّر**: bizzat belirli bir yerin adıdır.
Ve **مَحْجِرُ القَيْل**: Yemen’in **أقْيَال**’inden (olan) birinin: onun havzası ve kendisine başkasının girmediği tarafıdır. Ve **الحُجْرة**’nin çoğulu **حُجْرات** ve **حُجُراتٍ** ve **حُجَراتِ**; hepsi lehçelerdir.
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: Bir adama, malı ve sayısı çoğaldığında denir: “Onun **حَجْرَتُه** yayılmıştır; ve malı **ارْتَعَجَ** etmiştir ve sayısı **ارْتَعَجَ** etmiştir.”

**جحر**: Leys dedi: **الجُحْرُ**, yeryüzünde kazılan her şey içindir; eğer yaratılmışların kemiklerinden değilse; ve çoğulu **الجِحَرَةُ**’dır. Ve dersin: **أَجْحَرْتُه** de, o da **انجحر** etti; yani onu **الجُحْر**’a soktum. Ve denir: Kendisi için bir **جُحْراً** **اجْتحر** etti. Dedi ki: Şiirde caiz olur: **جَحَرَتِ الهَناةُ** kendi **جِحَرَتها**’nda. Ve okudu:
“Onun **جَواحِرُها** bir bohça içinde; ayrılmadı”
Ve Ebû ‘Ubeyd dedi: **جَواحِرُها**: onun geride kalanlarıdır.
Dedi ki: Ve **الْجَحْرَة**: şiddetli senedir.
Ve Züheyr dedi:
“Ve **الْجَحْرَة**’de yeme, insanların kerimlerine erişti”
Ve Leys dedi: Ona **جَحْرة** denildi; çünkü o, insanları **تَجْحرُ** eder. Ve denir: Kışın yıldızları **أَجْحَرَت**; yağmur yağmadığında. Ve recez söyleyen dedi:
“Ne zaman kışın yıldızları **أَجْحَرَت** ederse
Ve kökleri, ıslaklık olmaksızın şiddetlenirse”
Ve **المُجْحَر**: zorlanan, sığınıp mecbur bırakılan kimsedir. Ve okudu:
“... **المُجْحَرِينا**’yı koruruz”
Ve denir: **جَحَرَ** bizden senin hayrın; yani geri kaldı da bize isabet etmedi.
Ve İbn Büzürc dedi: Güneş batış için **جَحَرَت**. Dedi ki: Ve güneş yükseldiğinde de **جَحَرَت**; gölge çekilip gittiğinde. Ve bahar **جَحَرَ** eder; yağmuru sana isabet etmediğinde.
Ve **الجَحْرَة**: senedir.
Âişe’den rivayet olundu ki dedi: Kadın hayız gördüğünde **الجُحْرَانِ** haram olur; bazı insanlar bunu nûn’u kesreli olarak rivayet etti ve mânâsıyla onun ön ve arka mahalline götürdü. (Ve dedi ki) ehl-i ilimden bazıları: O ancak nûn’u dammeli **الجُحْرانُ**’dır; yalnızca ön mahal için bir isimdir.

**حرج**: **الحَرَجُ**: günah (mâ’siyet)tir; ve **حَارِجٌ** adam: günahkârdır; ve **حَرَج** ve **حَرِج** adam: göğsü dar olandır. Ve okudu:
“Ne **حَرِجُ الصَدْرِ** (dar göğüslü) ne de sert”
Ve Allah’ın sözü: “(Onun göğsünü dar, **حَرَجاً** kılar)” (el-En‘âm: 125). Ve onun göğsü **حَرِجَ** etti; yani daraldı da hayra açılmadı.
Ve **مُتَحَرِّج** adam: günahtan el çeken. Ve Ferrâ dedi: İbn Abbâs ve Ömer onu “**ضَيِّقاً حَرَجاً**” diye okudu; insanlar ise “**حَرِجاً**” diye okudu. Dedi ki: İbn Abbâs’ın tefsir ettiği üzere **الحَرَج**: çalısı çok olan, sürünün ulaşamadığı yerdir. Dedi ki: Kâfirin göğsü de böyledir; hikmet ona ulaşmaz. Dedi ki: Onun kesresi ve nasbı, **الوَحَدِ** ve **الوَحِد**; ve **الفَرَد** ve **الفَرِد**; ve **الدَّنَفِ** ve **الدَّنِف** menzilesindedir. Ve Zeccâc dedi: Lugatta **الحَرَجُ**: darlığın en darıdır; mânâsı: o, pek dardır. Ve “**رَجُل حَرَجُ الصَّدْرِ**” diyenin mânâsı: göğsünde **حَرَج** bulunan kimsedir. Ve “**حَرِج**” diyen onu fâil kılmıştır. Ve aynı şekilde “**رَجُل دَنَفٌ**”: **ذُو دَنَفٍ**; ve “**دَنِفٌ**” sıfattır.
Ve Ebü’l-Heysem dedi: **الحِراجُ**: **السّلَم** ağacından sarmaş dolaş koruluklardır; bir tanesi **حَرَجَة**’dir. Ve **الحَرَجَة**, sarılıp dolaşmasının şiddetinden ötürü, hiç kimse onun içine nüfuz etmeye güç yetiremez. Ve el-‘Accâc dedi:
“Onun davarı, **الحِراج** gibi bir kabileyi gördü”
Ve Leys dedi: **أَحْرَجْتُ** falanı: onu **الحَرَج**’e sevk ettim; o da darlıktır. Ve başkası dedi: **أَحْرَجْتُ** falanı; yani onu bir sıkışıklığa mecbur ettim. Ve aynı şekilde **أَجْحَرْته** ve **أَجْرَذْتُه** bir mânâdadır. Ve onların “**رجل مُتَحَرِّج**” sözü, senin “**رجل مُتأثِّم**” ve **مُتَحوّب** ve **مْتَحَنِّث** demen gibidir: **الحَرَج**’i ve günahı ve **الحُوب**’u ve **الحِنْث**’i kendinden atar. Ve **مُتَلَوِّم** adam: işte bekleyip durduğunda; kendinden kınamayı atmayı ister. Ahmed b. Yahyâ dedi ki: Bunlar, mânâları lafızlarına muhalif gelmiş harflerdir.
Ve Leys dedi: Duvara yahut dayanağa bitişip toplanmış yükselen toz için: ona doğru **حَرِجَ** etti (denir). Ve okudu:
“Ve bir baskın ki onun için **القَتامُ** (toz) **يَحْرَجُ**
Onun içinde yiğit savaşçılar helâk olur”
Ve denir: Beni şuna şuna **أَحْرَجَنِي**; ben de ona **حَرِجْت** ettim; yani birleşip sokuldum. Ve Ebû ‘Ubeyd dedi: **تَحْرَجُ العَيْن**; yani şaşırır. Ve Leys dedi: **تَحْرَجُ العَيْن**’ın mânâsı: göz kırpmaz ve dönüp ayrılmaz. Ve Zü’r-Rumme’nin sözünü okudu:
“Ve onda, örtündüğü vakit göz **تَحْرَجُ** eder”
Dedi ki: Ve **الحِرْجُ**: köpeğin tasmasıdır; ve üç (tane) **أَحْرِجَة**; ve **أَحْراج** üzerine toplanır. Ve **كِلابٌ مُحرَّجَة**: yani tasmalı. Ve Asma‘î, öküzü ve köpekleri vasfederken söylediği söz hakkında:
“İçi boş; ondan **مُحَرَّجَة** (olanlar) geri kaldı”
Dedi ki: **مُحَرَّجة**: boyunlarında **حِرْجٌ** vardır; o da **الوَدَع**’dır. Ve **الوَدَع**: boyunlarına asılan boncuktur. Ve Ebû Sa‘îd dedi: Hâ’nın kesresiyle **الحِرْجُ**: köpeğin avdan payıdır; başın, inciklerin ve karnın uç taraflarına benzeyen şeydir; köpekler ona tamah eder. Ve Tırimmâh dedi:
“**الأَحْراج**’a atılıp koşarlar; **الثَّوْل** gibi; ve **الحِرْجُ**
Köpeklerin sahibine; onu **يَصْطَفِدُهْ**”
**يَصْطَفِدُه**: yani onu biriktirir ve onu kendine **صَفَداً** kılar ve onu seçer. Köpekleri süratlerinde, eşek arıları olan **الثَّوْلُ**’a benzetti. Ve Asma‘î dedi: Denir: Köpeğin için avından **أَحْرِجْ** et; çünkü bu, onu ava daha çok çağırıcıdır.
Ve Müfaddal dedi: **الحِرْج**: yırtıcı için kurulan iplerdir. Ve şair dedi:
“Ve nedimlerin en kötüsü, elbiseleri geceleyen kimsedir;
Hafifletilmiş; sanki o, bir avcının **حِرْجُ**’udur”
Ve denir: Senin zulmün bana **حَرِجَ** etti; yani haram oldu. Ve denir: Karısını bir boşamayla **أَحْرَجَ** etti; yani onu haram kıldı. Ve denir: Onu **بالمُحْرِجات** ile **أكْسَعَ** etti; üç talâk ile (demek) ister.
Ve **الحَرَج**: ölünün sedyesidir.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الحَرَج**: bir kısmı bir kısmına bağlanan ağaçtır; ölüler onun içinde taşınır.

وقال امرُؤُ القيس :
على **حَرَج** كالقَرّ تَخْفِقُ أكفانِي

Ve İmruü’l-Kays dedi:
“**حَرَج** üzerinde, soğuk gibi; kefenlerim çırpınır.”

وأما قول عنترة :
يَتْبَعْن قُلَّةَ رأسه وكأنَّه
**حَرَجٌ** على نَعْش لهن مُخَيَّمُ

Ama Antara’nın sözüne gelince:
“Başının tepesini izlerler; sanki o,
Onlar için kurulmuş bir tabut üzerinde bir **حَرَج**tır.”

فإنه وصف نَعامَةً يَتْبَعُها رِئالُها وهي تَبْسُط جناحيها وتَجْعَلُها تحتها .

Çünkü o, arkasından yavruları (sürüsü) gelen bir devekuşunu vasfetmiştir; o da kanatlarını açar ve onları altına koyar.

وحَرَجُ النَّعْش : شِجارٌ من خَشَب جُعِلَ فوق نَعْش الميِّت : وهو سريره .

**حَرَجُ النَّعْش**: ölü tabutunun üstüne konulmuş ağaçtan bir kafes/çatı; o da onun sediridir.

والحَرَجُ أيضاً : مَرْكَبٌ من مراكب النِّسَاء كالهَوْدَج .

**الحَرَج** ayrıca: kadınların bineklerinden bir binek; **الهَوْدَج** gibi.

والحَرَج : الضّامر من الإبل .

**الحَرَج**: develerden zayıf/ince olan.

وقال أبو عَمْرو : **الحُرْجوج** : الضامر من الإبل وجمعه **حَرَاجيحُ** ، والحَرَجُ مثلها . والحَرَجُ : أن يَنْظُر الرجل فلا يستطيع أن يتحرك من مكانه فَرَقا وغَيْظا . وأجاز بعضهم : ناقة **حُرْجُجٌ** بمعنى **الحُرْجوج** .

Ebû Amr dedi: **الحُرْجوج**: develerden zayıf/ince olan; çoğulu **حَرَاجيحُ**tur; **الحَرَج** de onun gibidir. **الحَرَج**: kişinin bakıp da korkudan ve öfkeden bulunduğu yerden hareket edememesidir. Bazıları, **الحُرْجوج** manasında “dişi deve **حُرْجُجٌ**” demeyi caiz gördü.

وقال غيره : **حِراجُ الظَّلْماء** : ما كَثُف والْتَفّ . وقال ابن ميّادة :
ألا طَرَقَتْنا أُمُّ أَوْس ودونها
**حِراجٌ** من الظَّلماء يَعْشَى غُرابُها

Başkası dedi: **حِراجُ الظَّلْماء**: sıklaşıp dolaşmış olan şey. İbn Meyyâde dedi:
“Dikkat edin, Ümmü Evs bize geceleyin geldi; onunla bizim aramızda
Karanlıktan bir **حِراجٌ** var ki kargası bile görmez olur.”

خص الغُراب لحدّة بصره ، يقول : فإذا لم يُبْصر فيها الغراب مع حدَّة بصره فما ظنُّك بغيره .

Kargayı, görmesinin keskinliği sebebiyle özellikle andı; der ki: Karga, görmesinin keskinliğine rağmen orada görmezse, başkası hakkında ne sanırsın?

وقال الليث : **الحُرْجوجُ** : الناقة الوقَّادة القلب ، قال : والحَرَج من الإبل : التي لا تُركب ولا يَضْرِبها الفحل ليكون أسمن لها ، إنما هي مُعَدّة . قلت : والقول في **الحُرْجوج** والحَرَج ما قاله أبو عُبيد رواية عن أبي عمرو ، وقول الليث مدخول .

Leys dedi: **الحُرْجوجُ**: kalbi çabuk/ateşli (çok yürüyen) dişi deve. Dedi ki: Develerden **الحَرَج**: binilmeyen ve daha semiz olsun diye erkeğin üzerine salınmadığı; ancak o hazırlanmış olandır. Dedim ki: **الحُرْجوج** ve **الحَرَج** hakkında söz, Ebû Ubeyd’in Ebû Amr’dan rivayetle söylediğidir; Leys’in sözü kusurludur.

وقرأ ابن عباس : ( **وحَرْثٌ حِرْجٌ** ) وقرأ الناس : ( **وَحَرْثٌ حِجْرٌ** ) ( الأنعَام : 138 ) ، حدثنا حاتم بن محبوب عن عبد الجبَّار عن سُفيان عن عمرو عن ابن عباس أنه كان يقرأ ( **وحَرْث حِرْجٌ** ) أي حرام .

İbn Abbâs, (**وحَرْثٌ حِرْجٌ**) diye okudu; insanlar ise (**وَحَرْثٌ حِجْرٌ**) diye okudu (En‘âm: 138). Hâtim b. Mahbûb bize, Abdülcebbâr’dan, Süfyân’dan, Amr’dan, İbn Abbâs’tan rivayet etti: O, (**وحَرْث حِرْجٌ**) diye okurdu; yani “haram”.

ثعلب عن ابن الأعرابي : **الحِرْج** : الودَعَة ، والحِرْجُ بمعنى **الحِجْر** : الحرام ، والحِرْج : ما يلقَى للكلب من صيده ، والحِرْجُ : القِلاَدة لكل حيوان ، والحِرْجُ : الثياب التي تُبْسَط على حَبْل لتجِفّ وجمعُها **حِراجٌ** في جميعها .

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحِرْج**: deniz kabuğu (vedea). **الحِرْجُ**, **الحِجْر** manasında: haram. **الحِرْج**: avından köpeğe atılan şey. **الحِرْجُ**: her hayvan için tasma/gerdanlık. **الحِرْجُ**: kurusun diye bir ipe serilen elbiseler; bunların hepsinde çoğulu **حِراجٌ**dur.

وحَرَّجَ فُلان على فلان إذا ضيّق عليه .

Bir kimse, bir kimseye karşı **حَرَّجَ** ettiğinde: ona daralttı/sıkıştırdı.

جرح : الليث : **الجَرْح** : الفِعْل ، تقول : **جَرَحْتُه** **جَرْحا** ، وأنا **أجْرَحه** ، و**الجُرْح** : الاسم ، و**الجِراحة** : الواحدة من طَعْنَة أو ضَرْبة ، وقولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( العجماء **جَرْحُها** جُبار ) بفتح الجيم لا غير .

**جرح**: Leys: **الجَرْح**: fiil/etki; “**جَرَحْتُه** **جَرْحا**” dersin; ben onu **أجْرَحه**. **الجُرْح**: isimdir. **الجِراحة**: bir saplama yahut bir vuruştan bir tanesi. Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “(Dilsiz hayvanın **جَرْحُها**sı cebârdır)” — **الجيم**’in fethasıyla, başka değil.

وقول الليث : **الجِراحة** الواحدة خطأ ، ولكن يقال : **جُرْح** و**جِراح** و**جِراحة** ، كما يقال : **حِجارة** و**جمالة** و**حِبالة** لجَمْع **الحَجَر** و**الحَبْل** و**الجمل** .

Leys’in “**الجِراحة** bir tanedir” sözü hatadır; fakat **جُرْح** ve **جِراح** ve **جِراحة** denir; tıpkı **الحَجَر**ın, **الحَبْل**ın ve **الجمل**in çoğulu için **حِجارة** ve **جمالة** ve **حِبالة** denildiği gibi.

وقال الليث : **جوارِح** الإنسان : عوامِل جسده من يديه ورجليه ، واحدتها **جارحة** . و**الجوارِحُ** من الطير والسِّباع : ذواتُ الصيد ، الواحدة **جارحة** : فالبازي **جارحة** ، والكلب الضَّاري **جارحة** : سُمِّيت **جوارِح** لأنها **كواسِبُ** أنفُسِها من قولك : **جَرَحَ** و**اجتَرَح** إذا اكتسب .

Leys dedi: İnsanın **جوارِح**’ı: bedeninin elleri ve ayakları gibi iş gören uzuvlarıdır; bir tanesi **جارحة**dır. Kuşlardan ve yırtıcılardan **الجوارِحُ**: av sahibi olanlardır; bir tanesi **جارحة**dır: doğan **جارحة**dır; avcı köpek **جارحة**dır. **جوارِح** diye adlandırıldı; çünkü “kazananlar”dır; “kazandı” manasında **جَرَحَ** ve **اجتَرَح** sözünden.

قال الله : ( يُوقِنُونَ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ **اجْتَرَحُواْ** السَّيِّئَاتِ أَن نَّجْعَلَهُمْ ) ( الجاثية : 21 ) .

Allah dedi: “(… yoksa kötülükleri **اجْتَرَحُواْ** edenler, onları … kılacağımızı mı sandılar?)” (Câsiye: 21).

وأما قول الله جلّ وعزّ : ( يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِّنَ **الْجَوَارِحِ** ) ( المَائدة : 4 ) ففيه مَحْذوف أراد جلّ وعزّ : وأحلَّ لكم صيد ما عَلَّمْتم من **الجَوارِح** فحذف لأن في الكلام دليلاً عليه ، ويقال : **جَرَحَ** الحاكم الشاهد إذا عثَر منه على ما تسقُطُ به عدالته من كذب وغيره ، وقد استُجْرِح **الشَّاهِدُ** .

Aziz ve celil Allah’ın sözüne gelince: “(Sana kendilerine neyin helal kılındığını sorarlar; de ki: size temiz şeyler helal kılındı ve **الْجَوَارِحِ**’tan öğrettikleriniz…)” (Mâide: 4). Onda hazfedilmiş bir şey vardır; aziz ve celil olan, “ve size **الجَوارِح**’tan öğrettiklerinizin avı helal kılındı” demek istedi; hazfetti; çünkü sözde ona delil vardır. Denir ki: Hâkim, şahit hakkında **جَرَحَ** ettiğinde: onda, yalan ve benzeriyle adaletini düşürecek şeyi bulduğunda. **الشَّاهِدُ** hakkında **استُجْرِح** da edilmiştir.

ورُوِي عن بعض التَّابِعِين أنه قال : كثُرت هذه الأحاديثُ و**اسْتَجْرَحتْ** أي فسدت وقَلَّ صِحاحُها .

Bazı tâbiînden rivayet edildi ki şöyle dedi: Bu hadisler çoğaldı ve **اسْتَجْرَحتْ**; yani bozuldu; sahihleri azaldı.

وقال عبد الملك بن مروان : وعَظْتكم فلم تزدادوا بالموعظة إلا **اسْتِجْراحاً** أي فساداً .

Abdülmelik b. Mervân dedi: Size öğüt verdim; öğütle ancak **اسْتِجْراحاً** (yani bozulma) arttınız.

وقال أبو عُبيدة : يُقال : لإناث الخَيْل **جوارحُ** ، واحدتُها **جارحة** : لأنها تُكْسِبُ أربابها نِتَاجَها . ويقال : ما له **جارِحَة** أي ما له أنثى ذاتُ رَحِم تحمِل ، وما له **جارِحَة** أي ما له كاسِب . وفلان **يَجْرَحُ** لعياله و**يَجْتَرِح** ، و**يَقْرِش** و**يَقْتَرِش** بمعنى واحد .

Ebû Ubeyde dedi: Kısraklara **جوارحُ** denir; bir tanesi **جارحة**dır; çünkü sahiplerine yavrularını kazandırır. Denir ki: Onun **جارِحَة**’si yok; yani rahmi olan, taşıyan bir dişisi yok. Ve onun **جارِحَة**’si yok; yani kazananı yok. Falan, ailesi için **يَجْرَحُ** eder ve **يَجْتَرِح** eder; **يَقْرِش** ve **يَقْتَرِش** de aynı manadadır.

ابن شُمَيل : **جوارح** المال : ما وَلَد يقال : هذه الجارية ، وهذه الفرس والنَّاقة والأتان من **جوارح** المال أي أنها شابَّةٌ مُقْبلة الرَّحم والشَّباب ، يُرْجَى ولَدُها .

İbn Şümeyl: Malın **جوارح**’ı: doğuran şeylerdir. Denir ki: Bu cariye ve bu kısrak ve dişi deve ve dişi eşek, malın **جوارح**’ındandır; yani o, gençtir; rahim ve gençlik bakımından ileri/gelmekte olandır; yavrusu umulur.

رجح : قال الليث : **الراجِح** : الوازِن . يقال :
**رَجَحتُ** الشيءَ بيدي أي وزنتُه ونظرت ما ثِقْلُه ، و**أرْجَحتُ** الميزان أي أثقَلتُه حتى مال ، و**رَجَح** الشيءُ نفسُه **يَرْجَح** **رُجْحانا** و**رُجُوحا** ويقال : زِنْ و**أرْجِح** و**أَعْطِ** راجحا ، و**حِلْم** راجِح : يَرْزُن بصاحبه فلا يُخِفُّه شيء .

**رجح**: Leys dedi: **الراجِح**: tartan/ağır basan. Denir ki:
“Eliyle şeyi **رَجَحتُ** ettim”; yani onu tarttım ve ağırlığı nedir baktım. Teraziyi **أرْجَحتُ** ettim; yani onu ağırlaştırdım da eğildi. Şeyin kendisi **رَجَح** eder; **يَرْجَح**; **رُجْحانا** ve **رُجُوحا**. Denir ki: Tart ve **أرْجِح** et ve ağır basanı **أَعْطِ**. **حِلْم** raçih: sahibini ağırbaşlı kılar; hiçbir şey onu hafifletmez (sarsmaz).

و**الأُرْجُوحة** هي **المَرْجوحة** التي يُلْعَب بها . و**أراجيح** الإبِل : اهتزازُها في رَتَكانها ، وأنشد :
على رَبِذٍ سَهْوِ **الأراجيح** مِرْجَم

**الأُرْجُوحة**, oynanan **المَرْجوحة**dır (salıncak). Develerin **أراجيح**’ı: yürüyüşlerindeki sallanışlarıdır. Şu beyit okundu:
“**الأراجيح**’ı gevşek, kızıl bir deve üzerinde, taşlayan (bir atlı).”

والفعل **الارتِجاح** و**التَّرجُّح** ، وهو التَّذَبْذُب بين شيئين .

Fiil: **الارتِجاح** ve **التَّرجُّح**; o da iki şey arasında sallanıp durmadır.

و**المِرجاحُ** من الإبل : ذو **الأراجيح** .

Develerden **المِرجاحُ**: **الأراجيح** sahibi olan.

وقوم **مراجيحُ** : حُلماءُ ، واحدهم **مِرْجاح** و**مِرْجَح** .

Bir kavim **مراجيحُ**: halîmler (yumuşak huylular); bir tanesi **مِرْجاح** ve **مِرْجَح**.

وقال الأعشى :
من شباب تراهُمُ غيرَ مِيلٍ
وكُهُولا **مراجِحاً** أحلاما

A‘şâ dedi:
“Gençlerden, onları eğriliksiz görürsün;
Ve ihtiyarlardan, akılları **مراجِحاً** (ağırbaşlı) olanlar.”

غيره : كتائِبُ **رجُحٌ** : جرّارة ثقيلة . و**جِفان** **رُجُحٌ** : مملوءة من الثَّريد واللحم .

Başkası: **رجُحٌ** olan taburlar: sürükleyici, ağır. **جِفان** **رُجُحٌ**: tirid ve etle dolu.

قال لبيد :
وإذا شَتَوْا عادَتْ على جِيرانهم
**رُجُحٌ** يُوَفِّيها مَرابِعُ كُومُ

Lebîd dedi:
“Kışladıklarında, komşularının üzerine geri döner
**رُجُحٌ**; onu, dördüncü ayına girmiş hörgüçlü develer tamlar.”

أي قِصاعٌ يَمْلَؤُها نوقٌ مَرابِع ، وقال في الكتائِبِ :
بِكَتائبٍ **رُجُحٍ** تَعَوَّدَ كَبْشُها
نَطْحَ الكِباش كَأَنَّهُن نُجومُ

Yani: dördüncü ayına girmiş dişi develerin doldurduğu çanaklar. Taburlar hakkında da dedi ki:
“Koçları, koçları boynuzlamaya alışmış
**رُجُحٍ** taburlarla; sanki onlar yıldızlardır.”

ونخيلٌ **مَراجيح** إذا كانت مَواقِيرَ ، وقال الطِرمَّاح :
نَخْل القُرى شالَتْ **مراجِيحُه**
بالوِقْر فانْدالَتْ بِأَكْمامِها

Hurma ağaçları **مَراجيح** olur; eğer yük taşıyan (ağır yüklü) iseler. Tırimmâh dedi:
“Köyün hurmaları, **مراجِيحُه**’u
Yükle kaldırdı da salkımlarıyla sarktı.”

**اندالت** : تدلت أكمامها حين ثقل ثمارها عليها .

**اندالت**: meyveleri ona ağır gelince salkımları sarktı.

وقال الليث : **الأَراجِيحُ** : الفَلَوات كأنها تَتَرَجَّح بمَنْ سار فيها أي تُطَوِّح به يميناً وشمالاً وقال ذو الرُّمَّة :
بِلاَلٍ أَبي عَمْرو وقد كان بيننا
**أراجِيحُ** يَحْسِرْنَ القِلاَص النَّواجِيا

Leys dedi: **الأَراجِيحُ**: çöller/düz ıssızlıklar; sanki içinde yürüyenle sallanır; yani onu sağa sola savurur. Zü’r-Rumme dedi:
“Ebû Amr’un Bilâl’i; aramızda bir zamanlar
**أراجِيحُ** vardı; hızlı giden genç develeri yorarlar.”

أي فيافٍ تَرَجَّح برُكْبانها

Yani: binicileriyle sallanan ıssız düzlükler.

قلت : ويقال للجارية إذا ثَقُلت روادِفُها فتَذَبْذَبَت هي **تَرْتَجِح** عليها ، ومنه قوله :
ومَأْكَماتٍ **يَرْتَجِحْن** وُرَّمَا

Dedim ki: Cariyeye, kalçaları ağırlaşıp sallanınca, onların üzerinde **تَرْتَجِح** eder denir. Ondandır şu sözü:
“Ve dolgun kalçalılar ki şişkin olarak **يَرْتَجِحْن** ederler.”

ويقال للحبل الذي يُتَرجَّح فيه : **الرُّجّاحة** و**النُّوّاعة** و**النُّوّاطة** و**الطُّوّاحة** .

İçinde sallanılan ipe: **الرُّجّاحة** ve **النُّوّاعة** ve **النُّوّاطة** ve **الطُّوّاحة** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والراء وما يثلثهما)
(جرز) الجيم والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو القطْع. يقال جَرَزْتُ الشيءَ قطعتُه. وسيفٌ جُرَاز أي قَطّاع. وأرضٌ جُرُزٌ لا نَبْت بها. كأنَّه قُطِع عنها. قال الكسائي* والأصمعيّ : أرضٌ مجروزة من الجرز، وهي التي لم يُصِبْها المطر، ويقال هي التي أُكل نباتُها. والجَرُوزُ: الرّجُل الذي إذا أكل لم يترُكْ على المائدةِ شيئاً، وكذلك المرأةُ الجَرُوزُ، والنّاقةُ. قال:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
والعرب تقول في أمثالها: "لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])، أي إنّها مِن شِدّة بَغضائها وحسَدها لا ترضى للذين تُبغِضُهم إلاّ بالاستئصال. والجارز: الشديد من السُّعال، وذلك أنّه يقطَع الحَلْق. قال الشمّاخ:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
ويقال أرضٌ جارِزةٌ: يابسة غليظة يكتنفها رَمْل. وامرأةٌ جارِزٌ عاقر. فأمّا قولهم ذو جَرَزٍ إذا كان غليظاً صُلْباً، وكذلك البعيرُ، فهو عندي محمولٌ على الأرض الجارزة الغليظة. وقد مضى ذِكرُها.
(جرس) الجيم والراء والسين أصلٌ واحد، وهو من الصَّوت، وما بعد ذلك فمحمول عليه.
قالوا: الجَرْس الصَّوت الخفيّ، يقال ما سمعت لـه جَرْساً، وسمِعتُ جَرْسَ الطّير، إذا سمعتَ صوتَ مناقيرها على شيء([3]) تأكله. وقد أجْرَسَ الطائر.
ومما حُمِل على هذا قولهم للنَّحل جوارس، بمعنى أواكِل، وذلك أنّ لها عند ذلك أدنى شيءٍ كأنه صوت. قال أبو ذؤيبٍ يذكر نَحْلا:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])والجَرَس: الذي يعلَّق على الجِمال. وفي الحديث: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ". ويقال جَرَسْتُ بالكلام أي تكلّمتُ به. وأجْرَسَ الحَلْيُ: صوَّت. قال:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])ومما شذَّ عن هذا الأصل الرجل المجرّس([6]) وهو المجرّب. ومعنى جَرَْسٌ من الليل، أي طائفة.
(جرش) الجيم والراء والشين أصلٌ واحد وهو جَرْش الشَّيء: أنْ يُدقَّ ولا يُنْعَم دَقُّه. يقال جَرَشْته، وهو جَرِيش. والجُرَاشة: ما سقط من الشيءِ المجروش. وجرّشت الرأس بالمشط: حككته حتَّى تَستكثِرَ الإبْرِيَة([7]). وذكر الخليل أنّ الجَرش الأكْل.
ومما شذَّ عن الباب الجِرِشَّى، وهو النَّفس. قال:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
فأمّا قولهم مَضَى جَرْشٌ من اللّيل، فهي الطائفة، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه. قال:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *
(جرض) الجيم والراء والضاد أصلانِ: أحدهما جنسٌ من الغَصَص، والآخر من العِظَم.
فأمّا الأوّل فيقولون جَرِضَ بِرِيقه([10]) إذا اغتصَّ به. قال:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])قال الخليل: الجَرَضُ أن يبتلع الإنسانُ ريقَه على همٍّ وحزْنٍ. ويقال: مات فلانٌ جَرِيضاً، أي مغموماً.
والثاني قولهم بعيرٌ جِرْوَاضٌ، أي غليظ. والجُرائِض: البعير الضَّخم، ويقال الشّديد الأكل. ونعجة جُرَئِضةٌ([12]) ضَخْمة.
(جرع) الجيم والراء والعين يدلّ على قلّة الشيء المشروب. يقال: جَرِع الشاربُ الماءَ يجرَعُه، وجَرَعَ يجرَعُ. فأمَّا [الجرعاء فـ] الرَّملة التي لا تُنبت شيئاً، وذلك من أنّ الشُّرب لاينفَعُها فكأنَّها لم تَرْوَ. قال ذو الرمّة:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])ومن الباب قولهم: "أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن"، وهو آخِرُ ما يخرُجُ من النَّفَس. كذا قال الفرّاء. ويقال نُوقٌ مَجَارِيعُ: قليلات اللَّبن، كأنّه ليس في ضُروعها إلا جُرَعٌ.
ومما شذّ عن هذا الأصل الجَرَع: التواءٌ في قوَّةٍ من قُوَى الحَبْل ظاهرةٍ على سائر القُوَى.
(جرف) الجيم والراء والفاء أصلٌ واحدٌ، هو أخْذ الشيءِ كلِّه هَبْشاً. يقال: جَرَفْتُ الشيءَ جَرْفاً، إذا ذهبْتَ به كلِّه. وسيفٌ جُرَافٌ([14]) يُذْهِبُ كلَّ شيء. والجُرُْف المكان يأكله السيل. وجَرَّفَ الدهرُ مالَه*: اجتاحه. ومال مُجَرَّف. ورجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ، كأنّه يجرِف ذلك جرْفاً. ومن الباب: الجُرْفَة: أنْ تُقَْطَع من فخذِ البعير جلدَةٌ وتُجْمَع على فَخِذه.
 (جرل) الجيم والراء واللام أصلان: أحدهما الحجارة: والآخر لونٌ من الألوان.
فالأول الجَرْوَل والجرَاوِل الحجارة. يقال: أرض جَرِلةٌ، إذا كانت كثيرةَ الجراول. والأَجْرَال جمع الجَرَل، وهو مكان ذو حجارة. قال جرير:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
والآخَر الجِرْيال، وهو الصِّبْغ الأحمر؛ ولذلك سميت الخمر جِرْيالاً. فأما قول الأعشى:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])فقال قومٌ: أراد لونَها، وهي حمرتها. رووا عنه في ذلك روايةً تدلُّ على أنّه أراد لونَها([17]).
(جرم) الجيم والراء والميم أصلٌ واحد يرجع إليه الفروع. فالجرْمُ القطْع. ويقال لِصَِرام النَّخل الجَِرَام. وقد جاءَ زمن الجَِرَامِ. وجَرَمْتُ صُوف الشَّاةِ وأخذته. والجُرَامةُ: ما سقطَ من التّمْرِ إذا جُرِم. ويقال الجُرامة ما التُقِط من كَرَبِهِ بعد ما يُصْرَمُ. ويقال سنة مجَرَّمَةٌ ، أي تامّة، كأنها تصرَّمَت عن تمام. وهو من تجرَّم الليلُ ذَهَب. والجَرَام والجَريم: التَّمْر اليابس. فهذا كلُّه متّفقٌ لفظاً ومعنىً وقياساً.
ومما يُردّ إليه قولهم جَرَم، أي كَسَب؛ لأن الذي يَحُوزُه فكأنه اقتطَعَه. وفلانٌ جَرِيمةُ أهله، أي كاسِبُهم. قال:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])يصف عقاباً. يقول: هي كاسِبَةُ ناهضٍ. أراد فرخَها. والجُرْم والجَريمة: الذَّنْب وهو من الأوَّل؛ لأنه كَسْبٌ، والكَسْب اقتطاع. وقالوا في قولهم "لا جَرَم": هو من قولهم جَرَمْتُ أي كسَبت. وأنشدوا:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])أي كَسَبَتْهُمْ غضباً. والجَسَدُ جِرْمٌ، لأنّ لـه قَدْراً وتَقْطيعاً. ويقال مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم، أي عظام الأجرام.
فأمّا قولُهم لصاحب الصَّوت: إنه لحسن الجِرْم، فقال قوم: الصَّوْتُ يقال له الجِرْم. وأصحُّ من ذلك قول أبي بكر بن دريد إنَّ معناه حَسنُ خروجِ الصّوتِ من الجِرْم. وبنو جارمٍ في العرب. والجارم: الكاسب، وهو قول القائل:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
وجَرْمٌ هو الكَسْبُ، وبه سمِّيَتْ جَرْمٌ، وهما بطنان: أحدهما في قضاعة، والآخر في طيّ.
 (جرن) الجيم والراء والنون أصلٌ واحد، يدلُّ على اللين والسُّهولة. يقال للبَيْدَرِ جَرينٌ؛ لأنّه مكان قد أُصْلِحَ ومُلِّسَ. والجارن من الثياب: الذي انسَحَق ولانَ. وجَرَنَتِ الدِّرْعُ: لانَتْ وامْلاَسَّتْ. ومن الباب جِرَانُ البعير: مُقَدَّم عُنُقه من مَذْبَحِهِ، والجمع جُرُن([21]). قال:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])وذكرَ ناسٌ أنّ الجارنَ ولد الحيّة. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنه ليِّن المسِّ أملس.
(جره) الجيم والراء والهاء كلمةٌ واحدة، وهي الجَرَاهية. قال أبو عُبيدٍ: جَراهيةُ القوم: جَلَبَتُهُم وكلامُهم في علانيتهم دون سِرِّهم. ولو قال قائل: إنّ هذا مقلوبٌ من الجَهْرِ والجَهْرَاء والجَهارة لكان مَذْهباً.
(جرو) الجيم والراء والواو أصلٌ واحدٌ، وهو الصَّغير من ولد الكلب، ثم يحمل عليه غيرُه تشبيهاً. فالجَرو للكلب وغيره. ويقال: سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ ومُجْرٍ، إذا كان معها جِرْوُها. قال:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])فهذا الأصل. ثم* يقال للصَّغيرة من القِثّاء الجِرْوة. وفي الحديث: أُتِي النبي
صلى الله عليه وسلم بأَجْرٍ زُغْبٍ([24])"، وكذلك جَُِرْو الحنظل والرُّمّان. يعني أنها صغيرة. وبنو جِرْوة بطنٌ من العرب. ويقال ألقى الرّجُل جِرْوَتَه، أي ربَط جَأْشَه، وصَبَر على الأمر، كأنّه ربط جرواً وسكّنَه. وهو تشبيهٌ.
(جري) الجيم والراء والياء أصلٌ واحدٌ، وهو انسياحُ الشيء. يقال جَرَى الماء يَجْري جَرْيَةً وجَرْياً وجَرَياناً. ويقال للعَادة الإجْرِيَّا([25])، وذلك أنّه الوجْه الذي يجري فيه الإنسان. والجَرِيُّ: الوكيل، وهو بيّن الجِراية، تقول جَرَّيت جَرِيّاً واستَجْرَيتُ، أي اتَّخذْت. وفي الحديث: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". وسمِّي الوكيلُ جَريّاً لأنّه يَجْري مَجْرى موكّله، والجمع أجْرِيَاء.
فأمّا السفينة فهي الجارية، وكذلك الشَّمس، وهو القياس. والجارية من النِّساء من ذلك أيضاً، لأنَّها تُسْتَجْرَى في الخِدمة، وهي بيِّنة الجِراء. قال:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])ويقال: كان ذلك في أيّامِ جِرائها، أي صباها. وأما الجِرِّيَّة، وهي الحَوْصلة فالأصل الذي يعوَّل عليه فيها أنَّ الجيم مبدلة من قاف، كأن أصلها قِرِّيّة، لأنّها تَقْرِي الشيءَ أي تجمعه، ثم أبدَلُوا القافَ جيماً كما يفعلون ذلك فيهما.
(جرب) الجيم والراء والباء أصلان: أحدهما الشَّيء البسيط يعلوه كالنبات من جنسه، والآخَر شيءٌ يحوي شيئاً.
فالأوّل الجرَب وهو معروف، وهو شيءٌ ينبت على الجلْد من جنسه. يقال بعيرٌ أجرب، والجَمْع جَرْبَى. قال القطران:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
وممّا يُحمَل على هذا تشبيهاً تسميتُهم السَّماء جَرْباء، شبّهت كواكبُها بجرَب الأجرَب. قال أسامة بنُ الحارث:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])وقال الأعشى:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])والجِرْبَة: القَرَاح، وهو ذلك القياس لأنّه بسيطٌ يعلوه ما يعلوه منه. قال الأسعر:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])العجرمة:سُرعةٌ في خِفّة. وكان أبو عبيد يقول: الجِرْبة المزرعة. قال بشر:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
قال أبو حَنيفة: يقال للمجَرَّة جِرْبة النُّجوم. قال الشّاعر:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])خَيُّها: أن لا تُمطِر([33]). ومَرْي الجَنُوب: استدرارُها الغَيث.
والأصل الآخر الجِراب، وهو معروف. وجرابُ البئر: جوفُها من أعلاها إلى أسفلها. والجَرَبَّةُ: العانة من الحمير، وهو من بابِ ما قَبْله، لأن في ذلك تجمُّعاً. وربَّما سمَّوا الأقوياء من الناس إذا اجتمعُوا جَرَبَّةً. قال:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])(جرج) الجيم والراء والجيم كلمة واحدة، وهي الجادّة، يقال لها جَرَجَة. وزعم ناسٌ أنّ هذا مما صحَّف فيه أبو عُبيدٍ. وليس الأمر على ما ذكَرُوه، والجَرَجَةُ صحيحة. وقياسها جُرَيج اسم رجل. ويقال إنّ الجَرِجَ القَلِق. قال:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
وهذا ممكنٌ أن يقال مبدل من مَرِج. قال ابن دريد: والجَرَجُ الأرض ذاتُ الحجارة. فأما الجُرْجة لِشيءٍ([36]) شِبْه الخُرْج والعَيْبة، فما أُراها عربيةً مَحْضة. على أنّ أوساً قد قال:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])
(جرح) الجيم والراء والحاء أصلان: أحدهما الكسب، والثاني شَقّ الجِلْد.
فالأوَّل قولهم [اجترح] إذا عمل وكَسبَ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. وإنَّما سمى ذلك اجتراحاً لأنه عَمَلٌ* بالجوَارح، وهي الأعضاء الكواسب. والجوارحُ من الطَّير والسباع: ذَوَاتُ الصَّيد.
وأما الآخَر [فقولهم] جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً، والاسم الجُرْح. ويقال جرَح الشاهدَ إذا ردّ قولَه بِنَثاً غيرِ جميل. واستَجْرَحَ فلانٌ إذا عمل ما يُجْرَح من أجله.
فأمَّا قول أبي عبيدٍ في حديث عبد الملك: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" إنه النُّقصان من الخير، فالمعنى صحيح إلاّ أنّ اللفظ لا يدلُّ عليه. والذي أراده عبدُ الملك ما فسَّرناه. أي إنّكم ما تزدادون على الوعْظ إلاّ ما يكسبكم الجَرْحَ والطَّعنَ عليكم، كما تُجرَح الأحاديث. وقال أبو عبيد: يريد أنَّها كثيرة صحيحها قليل. والمعنى عندنا في هذا كالذي ذكرناه مِن قَبْل، وهو أنَّها كثُرتْ حتى أحوج أهلَ العلم بها إلى جرْح بعضها، أنّه ليس بصحيح.
 (جرد) الجيم والراء والدال أصلٌ واحد، وهو بُدوُّ ظاهِر الشَّيء حيث لا يستُره ساتر. ثم يحمل عليه غيرُه ممَّا يشاركه في معناه. يقال تجرَّد الرَّجل من ثيابه يتجرَّدُ تجرُّداً. قال بعضُ أهل اللُّغة: الجَرِيد سَعَفُ النَّخل، الواحدة جريدة، سمِّيت بذلك لأنه قد جرِد عنها خُوصها. والأرْضُ الجَرَد: الفضاء الواسعُ، سمِّي بذلك لبُروزه وظُهوره وأن لا يستره شيءٌ. ويقال فرس أَجرَدُ إذا رَقَّت شَعْرتُه. وهو حسن الجُرْدة والمتجرَّد. ورجلٌ جارُودٌ، أي مشؤوم، كأنَّه يَجْرُدُ ويَحُتُّ. وسنةٌ جارودةٌ، أي مَحْلٌ، وهو من ذلك، والجَراد معروفٌ. وأرضٌ مجرودةٌ أصابها الجَرادُ. وقال بعضُ أهلِ العِلم: سمِّي جراداً لأنّه يجرُد الأرضَ يأكلُ ما عليها. والجَرَدُ: أن يَشْرَى جلْدُ الإنسان من أكل الجَراد. ومن هذا الباب، وهو القياس المستمرُّ، قولهم: عامٌ جرِيدٌ، أي تامٌّ، وذلك أنَّه كَمَُِل فخرج جريداً لا يُنْسَب إلى نقصانٍ. ومنه: "ما رَأَيْتُهُ مُذْ أجرَدَانِ([38]) وجَرِيدانِ" يريد يومين كاملين. والمعْنى ما ذكرته. ومنه انجرَدَ بنا السَّيرُ: امتدَّ. فأمّا قولهم للشيءِ يذهب ولا يُوقَف [له] على خبرٍ: "ما أدري أيُّ الجَرَاد عارَهُ" فهو مثلٌ، والجَراد هو هذا الجَرادُ المعروف.
(جرذ) الجيم والرال والذال كلمةٌ واحدة: الجُرَذُ الواحد من الجُِرْذان، وبه سمِّيَ الجَرَذُ الذي يأخُذُ في قوائم الدابّة. فأمّا قولهم رجل مُجَرَّذٌ أي مجرَّب، فهو من باب الإبدال، وليس أصلاً.
--------------ـــ
([1]) الشانئة: المبغضة. وفي الأصل: "شائبة"، صوابها في المجمل واللسان (جرز 182) وفي اللسان: "لم ترض".
([2]) أراد بالرغامى الرئة. وصدره في الديوان 51، واللسان (جرز):
* يحشرجها طوراً وطوراً كأنها *
([3]) في الأصل: "صوت" صوابه في المجمل واللسان.
([4]) الثمراء: جبل أو هضبة. والبيت في ديوان أبي ذؤيب 77 واللسان (جرس).
([5]) للعجاج في ديوانه 31 واللسان (جرس) وفي الديوان: "والتج" باللام.
([6]) المجرس، بفتح الراء المشددة وكسرها.
([7]) الإبرية، كالهبرية وزناً ومعنى، وهي ما تعلق بأسفل الشعر مثل النخالة. وفي اللسان: "حتى تستبين هبريته". وفي المجمل: "حتى يستكثر من الإبرية".
([8]) لمدرك بن حصن الأسدي، كما في اللسان (رمعل). وصدره، كما في (جرش، رمعل): * بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت *
([9]) تكملة الشعر بزيادة "ما" من المجمل.
([10]) جعله الجوهري مثل كسر يكسر. وقال ابن القطاع: صوابه جرض يجرض، على مثال كبر يكبر.
([11]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 114 واللسان (جرض).
([12]) جرئضة، كعلبطة. ويقال: "جرائضة" أيضاً، كعلابطة.
([13]) ديوان ذي الرمة 415 وهو مطلع قصيدة له. وفي الديوان: "أو بجرعاء".
([14]) ويقال أيضاً "سيل جراف" بمعناه.
([15]) ديوان جرير 468 واللسان (جرل).
([16]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل).
([17]) وفي اللسان: "وسئل الأعشى عن قوله: سلبتها جريالها. فقال: أي شربتها حمراء فبلتها بيضاء".
([18]) البيت لأبي خراش الهذلي من قصيدة في القسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 70. وأنشده في المجمل واللسان (جرم).
([19]) البيت لأبي أسماء بن الضريبة، كما في اللسان (جرم).
([20]) جزء من بيت في اللسان (جرم). وهو بتمامه:
إذا ما رأت شمساً عب الشمس شمرت *** إلى رملها والجارمي عميدها
ورواية اللسان (عبأ): "والجرهمي عميدها".
([21]) ويقال في الجميع أيضاً "أجرنة".
([22])البيت لجران العود من قصيدة في أول ديوانه، وبه سمي جران العود. انظر اللسان "جرن"، والمزهر (2: 441).
([23]) البيت من قصيدة لحبيب بن عبد الله المعروف بالأعلم الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 59. وهو في اللسان (جرا) بدون نسبة، وفي (حشب) منسوب إليه. وكلمة (إلى) ساقطة من الأصل.
([24]) في الأصل: "بجرو زغب"، صوابه من المجمل واللسان.
([25]) ومنه قول الكميت:
على تلك إجرياي وهي ضريبتي *** ولو أجلبوا طراً علي وأحلبوا
([26]) في المجمل واللسان: "لا يستجرينكم الشيطان".
([27]) للأعشى في ديوانه 99 واللسان (جرا). وكلمة "وطال" ساقطة من الأصل.
([28]) نسخة الشنقيطي من الهذليين 86 واللسان (جرب، طبب، ركد).
([29]) في البيت نقص ويستقيم بأن يكون أوله: "وقد". وبدله في ديوان الأعشى 86:
وما مجاور هيت إن عرضت له *** قد كان يسمو إلى الجرفين واطلعا
          وفي شرحه: "أبو عبيدة إلى الجرباء".
([30]) وروي عجزه في اللسان ( عجرم) بدون نسبة، وهو مع نسبته إلى الأسعر في الأزمنة والأمكنة (2: 11).
([31]) صدره كما في المفضليات (2: 130) : * تحدر ماء البئر عن جرشية *
([32]) البيت بدون نسبة أيضاً في الأزمنة والأمكنة (2: 4، 11).
 ([33])يقال خوت النجوم تخوى خيا، وأخوت.
([34]) الرجز لقطية بنت بشر زوج مروان بن الحكم. انظره مع قصته في الأغاني (1: 129). وكلمة "ليس" ساقطة من الأصل. وانظر المخصص (11: 44-47) بتحقيق الشنقيطي والبيت الأخير سبق في ص187.
 ([35])قبله في اللسان (جرج):  * إني لأهوى طفلة فيها غنج *
([36]) في الأصل: "فشيء".
([37]) ديوان أوس 19 واللسان (جرج). والدبور: جمع دبر، وهو النحل.
([38]) في الأصل: "من"، صوابه في المجمل واللسان. وانظر تخريج نحو هذا التعبير في مغني اللبيب (مذ).

ـ

##### Türkçe

(**باب الجيم والراء وما يثلثهما**)
(**جرز**) **الجيم** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denir: **جَرَزْتُ** şeyi, onu kestim. Ve **سيفٌ جُرَاز** yani kesici. Ve **أرضٌ جُرُزٌ**: üzerinde bitki olmayan (toprak). Sanki ondan kesilmiş gibidir. **الكسائي** ve **الأصمعيّ** dedi: **أرضٌ مجروزة** **الجرز**’dendir; o, yağmurun isabet etmediği (toprak)tır; ve denir: bitkisi yenmiş olandır. Ve **الجَرُوزُ**: adam ki yediği zaman sofrada hiçbir şey bırakmaz; aynı şekilde **المرأةُ الجَرُوزُ** ve deve de. Dedi ki:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
Ve Araplar mesellerinde derler: "لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])"، yani o, buğzunun ve hasedinin şiddetinden, buğzettiği kimseler için ancak kökünü kazımaya razı olur. Ve **الجارز**: öksürüğün şiddetlisi; bu, boğazı kestiği içindir. **الشمّاخ** dedi:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
Ve denir: **أرضٌ جارِزةٌ**: kuru, kaba; onu kum kuşatır. Ve **امرأةٌ جارِزٌ**: kısır. Ama onların **ذو جَرَزٍ** sözü, kalın sert olduğu zaman; aynı şekilde deve de; bu, bence, kalın **الأرض الجارزة** üzerine hamledilmiştir. Onun zikri geçmişti.

(**جرس**) **الجيم** ve **الراء** ve **السين** tek bir asıldır; o da sestendir; bundan sonrası ona hamledilmiştir.
Dediler: **الجَرْس** gizli sestir; denir: onun için bir **جَرْساً** işitmedim. Ve kuşun **جَرْسَ**’ini işittim; yani gagalarının, yediği bir şey([3]) üzerinde sesini işittiğin zaman. Ve kuş **أجْرَسَ** etti.
Ve buna hamledilen şeylerdendir: arıya **جوارس** demeleri; **أواكِل** manasında; çünkü onda, o sırada, en küçük bir şey, sanki bir ses gibidir. **أبو ذؤيبٍ** arıyı zikrederek dedi:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])والجَرَس: develere asılan şeydir. Ve hadiste: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ". Ve denir: **جَرَسْتُ** söz ile, yani onunla konuştum. Ve **أجْرَسَ الحَلْيُ**: ses çıkardı. Dedi ki:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الرجل المجرّس**([6]); o, tecrübe edilmiş olandır. Ve **جَرَْسٌ من الليل** manası: bir taife, yani bir bölük.

(**جرش**) **الجيم** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da **جَرْش الشَّيء**: dövülmesi ve dövülmesinin inceltilmemesidir. Denir: **جَرَشْته**; o da **جَرِيش**’tir. Ve **الجُرَاشة**: öğütülmüş şeyden düşen şeydir. Ve başı tarakla **جرّشت**: onu kaşıdın; ta ki **الإبْرِيَة**([7])’yi çoğaltasın. Ve **الخليل** zikretti ki **الجَرش** yemektir.
Ve babdan şâz olanlardandır: **الجِرِشَّى**; o, nefistir. Dedi ki:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
Ama onların **مَضَى جَرْشٌ من اللّيل** sözü; o, taifedir; zikrettiğimiz asıldan şâzdır. Dedi ki:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *

(**جرض**) **الجيم** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: birisi boğulma cinsinden; diğeri büyüklüktendir.
Birincisine gelince: derler **جَرِضَ بِرِيقه**([10]) tükürüğüyle boğulduğu zaman. Dedi ki:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])**الخليل** dedi: **الجَرَضُ** insanın tükürüğünü bir keder ve hüzün üzerine yutmasıdır. Ve denir: falan **جَرِيضاً** öldü; yani gamlı.
İkincisi onların **بعيرٌ جِرْوَاضٌ** sözüdür; yani kalın. Ve **الجُرائِض**: iri deve; ve denir: şiddetli yiyen. Ve **نعجة جُرَئِضةٌ**([12]): iri.

(**جرع**) **الجيم** ve **الراء** ve **العين** içilen şeyin azlığına delalet eder. Denir: içen suyu **جَرِع** eder, onu **يجرَعُ**; ve **جَرَعَ يجرَعُ**. Ama **الجرعاء**: hiçbir şey bitirmeyen kumluktur; bu, içmenin ona fayda vermemesindendir; sanki kanmamış gibidir. **ذو الرمّة** dedi:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])Ve babdandır onların: "أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن" sözü; o, nefesin çıkan sonudur. **الفرّاء** böyle dedi. Ve denir: **نُوقٌ مَجَارِيعُ**: sütü az olanlar; sanki memelerinde **جُرَعٌ**’dan başka bir şey yoktur.
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الجَرَع**; ipin, diğer kuvveler üzerinde görünen kuvvelerinden bir kuvvede bir bükülmedir.

(**جرف**) **الجيم** ve **الراء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o, bir şeyi bütünüyle kapıp almaktır. Denir: **جَرَفْتُ** şeyi **جَرْفاً**; yani onunla bütünüyle gittin. Ve **سيفٌ جُرَافٌ**([14]) her şeyi götürür. Ve **الجُرُْف**: selin yediği yer. Ve zaman onun malını **جَرَّفَ** etti: onu süpürüp götürdü. Ve **مال مُجَرَّف**. Ve **رجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ**; sanki onu **جرْفاً** ile süpürür. Ve babdandır: **الجُرْفَة**: devenin uyluğundan bir deri parçasının kesilmesi ve uyluğu üzerine toplanmasıdır.

(**جرل**) **الجيم** ve **الراء** ve **اللام** iki asıldır: birisi taşlar; diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi: **الجَرْوَل** ve **الجرَاوِل** taşlardır. Denir: **أرض جَرِلةٌ**; yani **الجراول**’i çok olduğu zaman. Ve **الأَجْرَال** **الجَرَل**’in cemidir; o, taşlı bir yerdir. **جرير** dedi:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
İkincisi: **الجِرْيال**; o, kırmızı boyadır; bundan dolayı şaraba **جِرْيالاً** adı verildi. Ama **الأعشى**’nın sözü:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])Bir kavim dedi: onun rengini kastetti; o da onun kırmızılığıdır. Ondan, onun rengini kastettiğine delalet eden bir rivayet naklettiler([17]).

(**جرم**) **الجيم** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; fer‘ler ona döner. **الجرْمُ** kesmedir. Ve hurma ağaçlarının kesilip toplanmasına **الجَِرَام** denir. Ve **زمن الجَِرَامِ** geldi. Ve koyunun yününü **جَرَمْتُ** ve aldım. Ve **الجُرَامةُ**: **جُرِم** edildiği zaman hurmadan düşen şeydir. Ve denir: **الجُرامة**; **يُصْرَمُ** edildikten sonra onun **كَرَبِهِ**’nden toplanan şeydir. Ve denir: **سنة مجَرَّمَةٌ**; yani tam; sanki tamamdan kopup bitmiş gibidir. Bu, gecenin **تجرَّم** etmesinden (yani) gitmesindendir. Ve **الجَرَام** ve **الجَريم**: kuru hurmadır. Bütün bunlar lafız, mana ve kıyasça mutabıktır.
Ve ona döndürülenlerdendir onların **جَرَم** sözü; yani kazandı; çünkü elde ettiğini sanki kesip koparmıştır. Ve falan **جَرِيمةُ أهله**; yani onların kazananı. Dedi ki:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])Bir kartalı vasfeder. Der ki: o, **ناهض**’ın kazananıdır. Onunla yavrusunu kastetti. Ve **الجُرْم** ve **الجَريمة**: günahtır; bu, birincidendir; çünkü o kazançtır; kazanç da kesip koparmadır. Ve onların "لا جَرَم" sözünde dediler: bu, **جَرَمْتُ** yani kazandım sözündendir. Ve şu beyti şahit getirdiler:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])Yani onlara bir öfke kazandırdı. Ve beden **جِرْمٌ**’dür; çünkü onun bir miktarı ve kesilip parçalanması vardır. Ve denir: **مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم**; yani cisimleri büyük.
Ama onların ses sahibine: “o, **حسن الجِرْم**’dür” sözleri; bir kavim dedi: sese **الجِرْم** denir. Bundan daha sahih olan, **أبو بكر بن دريد**’in sözü: manası, sesin **الجِرْم**’den güzel çıkışıdır. Ve Araplarda **بنو جارمٍ** vardır. Ve **الجارم**: kazanan; bu, söyleyenin sözüdür:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
Ve **جَرْمٌ** kazançtır; onunla **جَرْمٌ** isimlendirildi; ikisi iki batındır: biri **قضاعة**’da, diğeri **طيّ**’da.

(**جرن**) **الجيم** ve **الراء** ve **النون** tek bir asıldır; yumuşaklığa ve kolaylığa delalet eder. Harman yerine **جَرينٌ** denir; çünkü o, ıslah edilmiş ve düzeltilip pürüzsüzleştirilmiş bir yerdir. Ve elbiselerden **الجارن**: ezilip yumuşamış olandır. Ve zırh **جَرَنَتِ**: yumuşadı ve kayganlaşıp düzleşti. Ve babdandır: devenin **جِرَانُ**’ı; boğazlağından boynunun ön kısmıdır; cem‘i **جُرُن**([21]). Dedi ki:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])Ve bir topluluk zikretti ki **الجارن** yılan yavrusudur. Eğer sahih ise, babdandır; çünkü dokunuşu yumuşak, pürüzsüzdür.

(**جره**) **الجيم** ve **الراء** ve **الهاء** tek bir kelimedir; o da **الجَرَاهية**’dir. **أبو عُبيدٍ** dedi: **جَراهيةُ القوم**: onların toplanması ve gizlileri değil de alenilerindeki konuşmalarıdır. Bir söyleyen deseydi ki: bu, **الجَهْرِ** ve **الجَهْرَاء** ve **الجَهارة**’den kalb edilmiştir; bir mezhep olurdu.

(**جرو**) **الجيم** ve **الراء** ve **الواو** tek bir asıldır; o, köpek yavrusunun küçüğüdür; sonra benzetme yoluyla başkası ona hamledilir. Böylece **الجَرو** köpek ve başkası içindir. Ve denir: **سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ** ve **مُجْرٍ**; onunla birlikte **جِرْوُها** olduğu zaman. Dedi ki:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])İşte bu asıldır. Sonra denir: hıyarın küçüğüne **الجِرْوة**. Ve hadiste: Peygambere
صلى الله عليه وسلم **بأَجْرٍ زُغْبٍ**([24]) getirildi." Aynı şekilde **جَُِرْو** acı kavun ve nar; yani onlar küçüktür. Ve **بنو جِرْوة** Araplardan bir batındır. Ve denir: adam **جِرْوَتَه**’ini attı; yani yüreğini bağladı ve işe sabretti; sanki bir yavruyu bağladı ve onu sakinleştirdi. Bu bir benzetmedir.

(**جري**) **الجيم** ve **الراء** ve **الياء** tek bir asıldır; o, şeyin akıp yayılmasıdır. Denir: su **جَرَى** eder; **يَجْري**; **جَرْيَةً** ve **جَرْياً** ve **جَرَياناً**. Ve âdete **الإْجْرِيَّا**([25]) denir; çünkü o, insanın içinde aktığı yoldur. Ve **الجَرِيُّ**: vekildir; **الجِراية**si açıktır. Dersin: **جَرَّيت** bir **جَرِيّاً** ve **استَجْرَيتُ**; yani edindim. Ve hadiste: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". Vekile **جَريّاً** adı verildi; çünkü o, müvekkilinin yürüdüğü yol üzere yürür; cem‘i **أجْرِيَاء**.
Ama gemi, **الجارية**’dir; aynı şekilde güneş; bu kıyastır. Ve kadınlardan **الجارية** da bundandır; çünkü o, hizmette **تُسْتَجْرَى** edilir; ve onun **الجِراء**’ı açıktır. Dedi ki:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])Ve denir: bu, onun **جِرائها** günlerinde idi; yani gençliğinde. Ama **الجِرِّيَّة**; o, kursaktır; onda dayanılan asıl, **الجيم**’in **قاف**’tan bedel olmasıdır; sanki aslı **قِرِّيّة**’dir; çünkü o, şeyi **تَقْرِي** eder; yani onu toplar; sonra **القاف**’ı **جيماً** yaptılar; ikisinde bunu yaptıkları gibi.

(**جرب**) **الجيم** ve **الراء** ve **الباء** iki asıldır: birisi, kendi cinsinden bitki gibi bir şeyin üstünü kapladığı basit şeydir; diğeri, bir şeyi içine alan bir şeydir.
Birincisi **الجرَب**’dir; o bilinir; o, deride kendi cinsinden biten bir şeydir. Denir: **بعيرٌ أجرب**; cem‘i **جَرْبَى**. **القطران** dedi:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
Ve buna benzetme yoluyla hamledilenlerdendir: göğe **جَرْباء** adını vermeleri; onun yıldızlarını, uyuzlunun uyuzuna benzetti. **أسامة بنُ الحارث** dedi:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])Ve **الأعشى** dedi:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])Ve **الجِرْبَة**: **القَرَاح**’tır; bu, o kıyastır; çünkü o basittir; onun üstünü, ondan olan şey kaplar. **الأسعر** dedi:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])**العجرمة**: hafiflikte bir sürattir. Ve **أبو عبيد** derdi: **الجِرْبة** ekinliktir. **بشر** dedi:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
**أبو حَنيفة** dedi: Samanyolu’na **جِرْبة النُّجوم** denir. Şair dedi:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])**خَيُّها**: yağmur yağdırmamasıdır([33]). Ve **مَرْي الجَنُوب**: onun yağmuru sağdırmasıdır.
Diğer asıl **الجِراب**’dır; o bilinir. Ve kuyunun **جرابُ**’ı: üstünden altına kadar iç boşluğudur. Ve **الجَرَبَّةُ**: eşeklerin sürüsüdür; bu, önceki babdandır; çünkü bunda bir toplanma vardır. Ve bazen, insanlar güçlü olup toplandıkları zaman onlara **جَرَبَّةً** adını verdiler. Dedi ki:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])

(**جرج**) **الجيم** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir kelimedir; o, ana yoldur; ona **جَرَجَة** denir. Bir topluluk zannetti ki bu, **أبو عُبيدٍ**’de tashif edilmiş şeylerdendir. İş onların söyledikleri gibi değildir; **الجَرَجَةُ** sahihtir. Onun kıyası, bir adam adı olan **جُرَيج**’dir. Ve denir: **الجَرِجَ** kaygılıdır. Dedi ki:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
Bu, **مَرِج**’den bedel denmesi mümkün olan bir şeydir. **ابن دريد** dedi: **الجَرَجُ** taşlı yerdir. Ama **الجُرْجة** bir şeye([36]) benzer; **الخُرْج** ve **العَيْبة** gibi; onu, sırf Arapça görmüyorum. Şu var ki **أوس** dedi:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])

(**جرح**) **الجيم** ve **الراء** ve **الحاء** iki asıldır: birisi kazanç; ikincisi deriyi yarmaktır.
Birincisi onların **[اجترح]** sözü: çalıştığı ve kazandığı zaman. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. Ona ancak **اجتراحاً** adını verdi; çünkü o, **الجوَارح** ile yapılan bir iştir; onlar da kazanan uzuvlardır. Ve kuşlardan ve yırtıcılardan **الجوارحُ**: av sahibi olanlardır.
İkincisine gelince: onların **[فقولهم] جرحَهُ** bir demirle **جرْحاً** sözü; isim **الجُرْح**’tır. Ve denir: şahidi **جرَح** etti; yani onun sözünü çirkin olmayan bir ayıpla reddetti. Ve falan **استَجْرَحَ** etti; yani kendisi yüzünden **يُجْرَح** olunan şeyi yaptı.
Ama **أبي عبيدٍ**’in, **عبد الملك** hadisi hakkında sözü: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" bunun hayırdan eksilme olduğu; mana sahih olmakla beraber lafız ona delalet etmez. **عبد الملك**’in muradı, bizim açıkladığımızdır: yani siz, vaaz üzerine, ancak size **الجَرْحَ** ve size karşı **الطَّعنَ** kazandıran şeyi artırıyorsunuz; hadisler yaralandığı gibi. **أبو عبيد** dedi: onun muradı, sahihi az, çoğu çok olmasıdır. Mana, bizce, bundan önce zikrettiğimiz gibidir: o, çoğaldı; ta ki ilim ehline, onun bazısını **جرْح** etmeyi gerekli kıldı; çünkü o sahih değildir.

(**جرد**) **الجيم** ve **الراء** ve **الدال** tek bir asıldır; o, örtücünün örtmediği yerde şeyin zahirinin ortaya çıkmasıdır. Sonra, manasında ona ortak olan başka şeyler ona hamledilir. Denir: adam elbiselerinden **تجرَّد** etti; **يتجرَّدُ تجرُّداً**. Dil ehlinden bazıları dedi: **الجَرِيد** hurma yaprağı sapıdır; bir tanesi **جريدة**; ona bu ad verildi; çünkü ondan yaprakçıkları soyulup **جرِد** edilmiştir. Ve **الأرْضُ الجَرَد**: geniş boşluktur; ona bu ad verildi; çünkü o, belirginleşmesi ve görünmesi ve onu örten bir şeyin olmamasındandır. Ve denir: **فرس أَجرَدُ**; tüyü inceldiği zaman. O, güzel **الجُرْدة** ve **المتجرَّد** sahibidir. Ve **رجلٌ جارُودٌ**; yani uğursuz; sanki o, soyup kazır ve tıraşlar. Ve **سنةٌ جارودةٌ**; yani kıtlık; bu da bundandır. Ve **الجَراد** bilinir. Ve **أرضٌ مجرودةٌ**: çekirge isabet etmiş (toprak). İlim ehlinden bazıları dedi: ona **جراداً** adı verildi; çünkü o, yeri **يجرُد** eder; üzerindekini yer. Ve **الجَرَدُ**: insanın derisinin, çekirge yemekten dolayı soyulmasıdır. Ve bu babdandır; bu, süreklilik gösteren kıyastır: onların **عامٌ جرِيدٌ** sözü; yani tam; çünkü o, kemale erdi; böylece eksikliğe nispet edilmeyen, soyulmuş olarak çıktı. Ve ondandır: "ما رَأَيْتُهُ مُذْ أجرَدَانِ([38]) وجَرِيدانِ" iki tam gün kasteder. Mana, zikrettiğimdir. Ve ondandır: yolculuk bize **انجرَدَ** etti; yani uzadı. Ama onların, gidip de haberi üzerinde durulmayan şey için sözleri: "ما أدري أيُّ الجَرَاد عارَهُ" bu bir meseldir; **الجَراد** da bu bilinen çekirgedir.

(**جرذ**) **الجيم** ve **الرال** ve **الذال** tek bir kelimedir: **الجُرَذُ** **الجُِرْذان**’ın bir ferdidir; bununla, binek hayvanının ayaklarında olan **الجَرَذُ** adlandırıldı. Ama onların **رجل مُجَرَّذٌ** sözü; yani tecrübe edilmiş; bu, ibdal babındandır; asıl değildir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الجرح: أثر دام في الجلد، يقال: جرحه جرحا، فهو جريح ومجروح. قال تعالى: ﴿والجروح قصاص﴾ [المائدة/45]، وسمي القدح في الشاهد جرحا تشبيها بهن وتسمى الصائدة من الكلاب والفهود والطيور جارحة، وجمعها جوارح؛ إما لأنها تجرح؛ وإما لأنها تكسب. قال عز وجل: ﴿وما علمتم من الجوارح مكلبين﴾ [المائدة/4]، وسميت الأعضاء الكاسبة جوارح تشبيها بها لأحد هذين، والاجتراح: اكتساب الإثم، وأصله من الجراحة، كما أن الاقتراف من: قرف القرحة (في اللسان: قرف القرحة فتقرفت، أي: قشرها، وذلك إذا يبست)، قال تعالى: ﴿أم حسب الذين اجترحوا السيئات﴾ [الجاثية/21].

##### Türkçe

- **الجرح**: deride kalıcı olan iz; denilir ki: **جرحه جرحا**; o hâlde o **جريح** ve **مجروح**tur. Yüce Allah dedi ki: ﴿**والجروح قصاص**﴾ [المائدة/45]; şâhitteki ayıplama da ona benzetilerek **جرحا** diye adlandırıldı; köpeklerden, pars(lar)dan ve kuşlardan avı yaralayan(lar)a **جارحة** denildi; onun çoğulu **جوارح**tır; ya yaraladığı için, yahut kazandığı için. Aziz ve Celil olan O dedi ki: ﴿**وما علمتم من الجوارح مكلبين**﴾ [المائدة/4]; kazandıran uzuvlar da bu ikisinden birine benzetilerek **جوارح** diye adlandırıldı; **الاجتراح**: günahı kazanmadır; aslı **الجراحة**dandır; nitekim **الاقتراف** da: **قرف القرحة**dandır (Lisân’da: **قرف القرحة فتقرفت**; yani: onun kabuğunu soydu; bu, kuruduğu zaman olur). Yüce Allah dedi ki: ﴿**أم حسب الذين اجترحوا السيئات**﴾ [الجاثية/21].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ر ح
بـه جـرح وجـروح وجـراح وجراحـة وجراحـات وجرائح وهو جريح وهم جرحى وجاءوا مجرحين مكلمين‏.‏
ومن المجـاز‏:‏ جرحـه بلسانـه‏:‏ سبـه وجرحـه بأنيـاب وأضـراس إذا شتمـوه وعابـوه‏.‏
وبئـس مـا جرحت يداك واجترحت يداك أي عملتا وأثرتا وهو مستعار من تأثير الجارح ومنه جوارح الإنسـان وهـي عواملـه مـن يديـه ورجليـه وجـوارح الصيد‏.‏
وجرح القاضي الشاهد ويقال للمشهود عليه‏:‏ هل معك جرحة وهي ما تجرح به الشهادة‏.‏
وكان يقول حاكم المدينة للخصم إذا أراد أن يوجه عليه القضاء‏:‏ قد أقصصتـك الجرحـة فـإن كان عندك ما تجرح به الحجة التي توجهت عليك فهلمها أي أمكنتك من أن تقص ما تجرح به البهنة‏.‏
واستجرح فلان‏:‏ استحق أن يجرح‏.‏
وعـن عبـد الملـك بـن مـروان ‏"‏ وعظتكـم فلـم تـزدادوا علـى الموعظـة إلا استجراحاً ‏"‏ وعن ابن عون‏:‏ ‏"‏ استجرحت هذه الأحاديث ‏"‏ أي استحقت أن ترد لكثرتها وقلة الصحيح منها‏.‏

##### Türkçe

ج ر ح
Onunla **جـرح** ve **جـروح** ve **جـراح** ve **جراحـة** ve **جراحـات** ve **جرائح** (vardır); o **جريح**tir; onlar **جرحى**dır; ve **مجرحين** **مكلمين** olarak geldiler.

Mecazdan: Onu diliyle **جرحـه**: ona sövdü; ve onu azı dişler ve öğütücülerle **جرحـه**: onu sövdükleri ve ayıpladıkları zaman.

Ve ne kötü, iki elin **جرحت** ve iki elin **اجترحت**; yani ikisi de işledi ve iz bıraktı; ve bu, yaralayıcının etkisinden ödünç alınmıştır. Ondandır: insanın **جوارح**ı; ve onlar, onun iki elinden ve iki ayağından olan işleyicileridir; ve avın **جـوارح**ı.

Ve kadı şahidi **جرح** eder; ve aleyhine şahitlik edilene denilir: Senin yanında bir **جرحة** var mı? Ve o, şahitliği yaraladığın şeydir.

Ve şehir hâkimi, hasma, onun aleyhine hükmü yöneltmek istediği zaman şöyle derdi: Sana **الجرحـة**yi **أقصصتـك**; eğer sende, üzerine yöneltilmiş olan hücceti yaralayacağın bir şey varsa, onu getir; yani sana, **البهنة**yi yaralayacağın şeyi kesip anlatmanı mümkün kıldım.

Ve falan **استجرح**: yaralanmayı hak etti.

Ve Abdülmelik b. Mervân’dan: “Size öğüt verdim de, öğüt üzerine **استجراحاً**dan başka artmadınız.” Ve İbn Avn’dan: “Bu hadisler **استجرحت**.” yani çoklukları ve onlardan sahihin azlığı sebebiyle reddedilmeyi hak etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَرْح: الفعلُ: جَرَحه يَجْرَحُه جَرْحاً: أَثَّرَ فيه بالسلاح؛ وجَرَّحَه: أَكثر ذلك فيه؛ قال الحطيئة:
مَلُّوا قِراه، وهَرَّتْه كلابُهُمُ،
وجَرَّحُوه بأَنْيابٍ وأَضْراسِ
والاسم الجُرْح، بالضم، والجمع أَجْراح وجُرُوحٌ وجِراحٌ؛ وقيل: لم يقولوا أَجْراح إِلا ما جاء في شعر، ووجدت في حواشي بعض نسخ الصحاح الموثوق بها: قال الشيخ، ولم يسمِّه، عنى بذلك قوله
(* قوله «عنى بذلك قوله» أي
قول عبدة بن الطبيب كما في شرح القاموس.):
وَلَّى، وصُرِّعْنَ، من حيثُ التَبَسْنَ به،
مُضَرَّجاتٍ بأَجْراحٍ، ومَقْتُولِ
قال: وهو ضرورة كما قال من جهة السماع.
والجِراحَة: اسم الضربة أَو الطعنة، والجمع جِراحاتٌ وجِراحٌ، على حدّ دِجاجَة ودِجاج، فإِما أَن يكون مكسَّراً على طرح الزائد، وإِما أَن يكون من الجمع الذي لا يفارق واحده إِلا بالهاء. الأَزهري: قال الليث الجِراحَة الواحدة من طعنة أَو ضربة؛ قال الأَزهري: قول الليث الجراحة الواحدة خطأٌ، ولكن جُرْحٌ وجِراحٌ وجِراحة، كما يقال حجارة وجِمالة وحِبالة لجمع الحَجَرِ والجَمَل والحبل.
ورجل جَريح من قوم جَرْحى، وامرأَة جَريح، ولا يجمع جمع السلامة لأَن مؤنثة لا تدخله الهاء، ونِسْوة جَرْحى كرجال جَرْحى. وجَرَّحَه: شُدِّد للكثرة. وجَرَحَه بلسانه: شتمه؛ ومنه قوله:
لا تَمْضَحَنْ عِرْضي، فإِني ماضِحُ
عِرْضَك، إِن شاتمتني، وقادِحُ
في ساقِ من شاتَمَني، وجارِحُ
وقول النبي، صلى الله عليه وسلم: العَجْماءُ جَرْحُها جُبار؛ فهو بفتح الجيم لا غير على المصدر؛ ويقال: جَرَح الحاكمُ الشاهدَ إِذا عَثر منه على ما تَسْقُطُ به عدالته مِن كذب وغيره؛ وقد قيل ذلك في غير الحاكم، فقيل: جَرَحَ الرجلَ غَضَّ شهادته؛ وقد اسْتُجْرحَ الشاهدُ.
والاستجراحُ: النقصانُ والعيب والفساد، وهو مِنه، حكاه أَبو عبيد قال: وفي خطبة عبد الملك: وَعَظْتُكم فلم تَزْدادُوا على الموعظة إِلا استجراحاً أَي فساداً؛ وقيل: معناه إِلا ما يُكْسِبُكُم الجَرْحَ والطعن عليكم؛ وقال ابن عَوْن: اسْتَجْرَحَتْ هذه الأَحاديثُ؛ قال الأَزهري: ويروى عن بعض التابعين أَنه قال: كثرت هذه الأحاديث واسْتَجْرَحَتْ أَي فَسَدَت وقلَّ صِحاحُها، وهو اسْتَفْعَل من جَرَح الشاهدَ إِذا طعن فيه ورَدَّ قوله؛ أَراد أَن الأَحاديث كثرت حتى أَحوجت أَهل العلم بها إِلى جَرْحِ بعض رواتها، ورَدِّ روايته.
وجَرَح الشيءَ واجْتَرَحَه: كَسَبه؛ وفي التنزيل: وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جَرَحْتُمْ بالنهار. الأَزهري: قال أَبو عمرو: يقال لإِناث الخيل جَوارِحُ، واحدتها جارِحَة لأَنها تُكسب أَربابَها نِتاجَها؛ ويقال: ما له جارِحَة أَي ما له أُنثى ذاتُ رَحِمٍ تَحْمِلُ؛ وما له جارحة أَي ما له كاسِبٌ. وجَوارحُ المال: ما وَلَد؛ يقال: هذه الجارية وهذه الفرس والناقة والأَتان من جوارح المال أَي أَنها شابَّة مُقْبِلَة الرَّحِم والشباب يُرجَى وَلدُها. وفلان يَجْرَحُ لعياله ويَجْتَرِحُ ويَقْرِشُ ويَقْتَرِشُ، بمعنى؛ وفي التنزيل: أَم حَسِبَ الذين اجْتَرَحُوا السيِّئات؛ أَي اكتسبوها. فلان جارحُ أَهلِه وجارِحَتُهم أَي كاسِبُهم. والجوارح من الطير والسباع والكلاب: ذواتُ الصيد لأَنها تَجْرَحُ لأَهلها أَي تَكْسِبُ لهم، الواحدة جارحة؛ فالبازي جارحة، والكلب الضاري جارحة؛ قال الأَزهري: سمِّيت بذلك لأَنها كواسِبُ أَنفُسِها مِن قولك: جَرَح واجْترَح؛ وفي التنزيل: يسأَلونك ماذا أُحلَّ لهم قل أُحلَّ لكم الطيباتُ وما عَلَّمْتُمْ من الجوارح مُكَلِّبينَ؛ قال الأَزهري: فيه محذوف، أَراد الله عز وجل: وأُحِلَّ لكم صيدُ ما علمتم من الجوارح، فحذف لأَن في الكلام دليلاً عليه. وجَوارِحُ الإِنسان: أَعضاؤُه وعَوامِلُ جسده كيديه ورجليه، واحدتها جارحة. لأَنهن يَجْرَحْن الخير والشر أَي يكسبنه. وجَرَح له من ماله: قطَع له منه قطعة؛ عن ابن الأَعرابي، ورَدَّ عليه ثعلبٌ ذلك فقال: إِنما هو جَزَح، بالزاي، وكذلك حكاه أَبو عبيد. وقد سَمَّوْا جَرَّاحاً، وكَنَوْا بأَبي الجَرَّاح.

##### Türkçe

**الجَرْح**: fiil: **جَرَحه يَجْرَحُه جَرْحاً**: onda silahla iz bıraktı/etki yaptı;

ve **جَرَّحَه**: onda bunu çokça yaptı; **الحطيئة** dedi ki:
مَلُّوا قِراه، وهَرَّتْه كلابُهُمُ،
وجَرَّحُوه بأَنْيابٍ وأَضْراسِ

İsim **الجُرْح**’tır, ( **بالضم** ) (ötre ile); çoğulu **أَجْراح** ve **جُرُوحٌ** ve **جِراحٌ**’tır; ve denildi ki: şiirde gelen dışında **أَجْراح** demediler; ve güvenilir **الصحاح** nüshalarının bazılarının haşiyelerinde buldum: şeyh dedi, onu isimlendirmedi: bununla şu sözünü kastetti
(* «عنى بذلك قوله» sözü: yani **شرح القاموس**’ta olduğu üzere **عبدة بن الطبيب**’in sözü.):
وَلَّى، وصُرِّعْنَ، من حيثُ التَبَسْنَ به،
مُضَرَّجاتٍ بأَجْراحٍ، ومَقْتُولِ
Dedi ki: işitme yönünden dediği gibi bu bir zarurettir.

**الجِراحَة**: darbenin yahut saplamanın adı; çoğulu **جِراحاتٌ** ve **جِراحٌ**’tır; **دِجاجَة** ve **دِجاج** sınırı üzere; artık ya fazlalığı atma üzerine kırık çoğul olmuştur, yahut tekilinden ancak **الهاء** ile ayrılmayan çoğuldandır. **الأَزهري**: **الليث** dedi ki: **الجِراحَة** bir tane saplamadan yahut darbedendir; **الأَزهري** dedi ki: **الليث**’in “tek **الجراحة**” sözü hatadır; fakat **جُرْحٌ** ve **جِراحٌ** ve **جِراحة** (vardır); nitekim **الحَجَرِ**’in, **الجَمَل**’in ve ipin çoğulu için **حجارة** ve **جِمالة** ve **حِبالة** denildiği gibi.

Ve bir adam **جَريح**tir, **جَرْحى** kavminden; ve bir kadın **جَريح**tir; ve müennesine **الهاء** girmediği için sağlam çoğulla çoğul yapılmaz; ve **نِسْوة جَرْحى** erkekler **جَرْحى** gibi. Ve **جَرَّحَه**: çokluk için şeddelendi. Ve **جَرَحَه بلسانه**: ona sövdü; ondan şu sözü:
لا تَمْضَحَنْ عِرْضي، فإِني ماضِحُ
عِرْضَك، إِن شاتمتني، وقادِحُ
في ساقِ من شاتَمَني، وجارِحُ

Ve Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: **العَجْماءُ جَرْحُها جُبار**; o, masdar üzere yalnızca **الجيم**’in fethi iledir; ve denilir: **جَرَح الحاكمُ الشاهدَ**: ondan, yalan ve başkası gibi, adaletini düşürecek şeye rastladığı zaman; ve bu, hâkim dışında da söylenmiştir; şöyle denildi: **جَرَحَ الرجلَ**: onun şahitliğini düşürdü; ve şahit **اسْتُجْرحَ** edildi.

**والاستجراحُ**: eksilme ve ayıp ve bozulmadır; ve o ondandır; **أَبو عبيد** onu rivayet etti, dedi ki: ve **عبد الملك**’in hutbesinde: **وَعَظْتُكم فلم تَزْدادُوا على الموعظة إِلا استجراحاً** yani bozulma; ve denildi ki: manası: size **الجَرْحَ**ı ve size karşı ta’nı kazandıran şeyden başka (bir şey değil); ve **ابن عَوْن** dedi: **اسْتَجْرَحَتْ هذه الأَحاديثُ**; **الأَزهري** dedi ki: bazı tâbiînden rivayet olunur ki o dedi: bu hadisler çoğaldı ve **اسْتَجْرَحَتْ** yani bozuldu ve sahihleri azaldı; ve o, şahidi ta’n edip sözünü reddettiği zaman **جَرَح**tan **اسْتَفْعَل**dır; muradı: hadisler çoğaldı, ta ki onlarla ilgili ilim ehline, râvilerinin bazısını cerhetmeye ve rivayetini reddetmeye ihtiyaç doğurdu.

Ve **جَرَح الشيءَ** ve **اجْتَرَحَه**: onu kazandı; ve tenzilde: **وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جَرَحْتُمْ بالنهار**. **الأَزهري**: **أَبو عمرو** dedi ki: kısraklara **جَوارِحُ** denilir; tekili **جارِحَة**dır; çünkü sahiplerine yavrularını kazandırırlar; ve denilir: onun **جارِحَة**si yoktur, yani rahim sahibi, taşıyan bir dişisi yoktur; ve “onun **جارحة**si yoktur” yani onun kazananı yoktur. Ve **جَوارحُ المال**: doğurduğu şeydir; denilir: bu cariye ve bu kısrak ve deve ve dişi eşek malın **جوارح**ındandır; yani o, rahme ve gençliğe yönelmiş gençtir; ve gençliğinden doğumu umulur. Ve falan, ailesi için **يَجْرَحُ** ve **يَجْتَرِحُ** ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِشُ**; aynı manada; ve tenzilde: **أَم حَسِبَ الذين اجْتَرَحُوا السيِّئات**; yani onları kazandılar. Falan, ehlinin **جارحُ**udur ve onların **جارِحَتُهم**idir; yani onların kazananıdır.

Ve kuşlardan ve yırtıcılardan ve köpeklerden **الجوارح**: av sahibi olanlardır; çünkü ehli için **تَجْرَحُ** ederler, yani onlara kazandırırlar; tekili **جارحة**dır; öyleyse doğan (**البازي**) bir **جارحة**dır, saldırgan köpek (**الكلب الضاري**) bir **جارحة**dır; **الأَزهري** dedi ki: ona bu ad verildi; çünkü “**جَرَح** ve **اجْترَح**” sözünden, kendi nefislerinin kazananlarıdır; ve tenzilde: **يسأَلونك ماذا أُحلَّ لهم قل أُحلَّ لكم الطيباتُ وما عَلَّمْتُمْ من الجوارح مُكَلِّبينَ**; **الأَزهري** dedi ki: onda hazfedilmiş vardır; Allah azze ve celle murad etti: ve size, **الجوارح**tan öğrettiğinizin avı helâl kılındı; delil bulunduğu için hazfetti. Ve insanın **جَوارِحُ**ı: onun uzuvları ve bedeninin âletleri; iki eli ve iki ayağı gibi; tekili **جارحة**dır. Çünkü onlar hayrı ve şerri **يَجْرَحْن** ederler, yani onu kazanırlar.

Ve **جَرَح له من ماله**: malından ona bir parça kesti; **ابن الأَعرابي**’den; ve **ثعلبٌ** buna karşılık verdi, dedi ki: ancak o **جَزَح**tır, **بالزاي** ( **الزاي** ile); ve **أَبو عبيد** de onu böyle rivayet etti.

Ve **جَرَّاحاً** diye adlandırdılar; ve **أَبي الجَرَّاح** ile künyelendiler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ر ح * * جَرَحَهُ * من باب قطع والاسم * الجُرْحُ * بالضم والجمع * جُرُوحٌ * ولم يقولوا جراح إلا في الشعر و * الجِرَاحُ * بالكسر جمع * جِراحَةٍ * بالكسر أيضا ورجل * جَرِيحٌ * وامرأة جريح ورجال ونسوة * جَرْحَى * و * جَرَح * مثله و * الجَوارِحُ * من السباع والطير ذوات الصيد وجوارح الإنسان أعضاؤه التي يكتسب بها

##### Türkçe

* ج ر ح * * **جَرَحَهُ** * قطع بابındandır; isim **الجُرْحُ**’tur (ضم ile); çoğulu **جُرُوحٌ**’tur. **جراح** demediler; ancak şiirde. Ve **الجِرَاحُ** (كسر ile), yine (كسر ile) **جِراحَةٍ**’nin çoğuludur. Ve (bir) erkek **جَرِيحٌ**’tir; (bir) kadın (da) جريح; erkekler ve kadınlar **جَرْحَى**’dır. Ve **جَرَح** onun gibidir. Ve **الجَوارِحُ**, yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan av sahibi olanlardır; ve insanın **جوارح**’ı, onunla kazanç elde ettiği uzuvlarıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جرحه، كمنعه  يجرحه جرحا: أثر فيه بالسلاح، هكذا فسره ابن منظور وغيره. وأما قول المصنف:  كلمة  فقد رده شيخنا بقوله: الجرح في عرف الناس أعرف وأشهر من الكلم، وشرط المفسر الشارح أن يكون أعرف من المشروح. ولو قال: قطعه أو شق بعض بدنه. أو أبقاه وأحاله على الشهرة كالجوهري، لكن أولى. قلت: وعبارة الأساس: جرحه كقطعه، ولا يخفى ما فيه من المناسبة.  كجرحه  تجريحا: إذا أكثر ذلك فيه. قال الحطيئة:
  ملوا قراه وهرته كلابهـم                      وجرحوه بأنياب وأضراس  والاسم الجرح، بالضم  و  ج جروح  وأجراح، وجراح. قيل:  قل أجراح  إلا ما جاء في شعر. ووجدت في حواشي بعض نسخ الصحاح الموثوق بها: عنى به قول عبدة بن الطبيب:
  ولى وصرعن من حيث التبسن به                      مضرجات بأجراح ومقـتـول وهو ضرورة من جهة السماع. قال شيخنا: وقال بعض فقهاء اللغة: الجرح، بالضم: يكون في الأبدان بالحديد ونحوه؛ والجرح، بالفتح: يكون باللسان في المعاني والأعراض ونحوها. وهو المتداول بينهم، وإن كانا في أصل اللغة بمعنى واحد.  والجراح، بالكسر: جمع جراحة  ، من الجمع الذي لا يفارق واحده إلا بالهاء. وفي التهذيب: قال الليث: الجراحة: الواحدة من طعنة أو ضربة. قال الأزهري: وقول الليث: الجراحة: الواحدة، خطأ، ولكن جرح وجراح وجراحة، كما يقال: حجارة وجمالة وحبالة، لجمع الحجر والجمل والحبل.  ورجل  جريح  وامرأة جريح، ج جرحى  . يقال: رجال جرحى، ونسوة جرحى، ولا يجمع جمع السلامة لأن مؤنثة لا يدخله الهاء. في التنزيل:  ويعلم ما جرحتم بالنهار   جرح  الشيء  كمنع: اكتسب  وهو مجاز  كاجترح  . يقال: فلان يجرح لعياله ويجترح ويقرش ويقترش بمعنى. وفي التنزيل:  أم حسب الذين اجترحوا السيئات  أي اكتسبوا. وفي الأساس: وبئسما جرحت يداك، واجترحت، أي عملتا وأثرتا. وهو مستعار من تأثير الجارح. وفي العناية للخفاجي أن صار استعارة حقيقة فيه من المجاز جرح  فلانا  بلسانه. إذا  سبه  . وفي نسخة: سبعه  وشتمه  . ومن ذلك قولهم:
  جرحوه بأنياب وأضراس

  شتموه وعابوه. من المجاز: جرح الحاكم  شاهدا  : إذا عثر منه على ما  أسقط  به  عدالته  من كذب وغيره. وقد قيل ذلك في غير الحاكم، فقيل: جرح الرجل: غض شهادته. وفي الأساس: ويقال: للمشهود عليه: هل لك جرحة? وهي ما تجرح به الشهادة. وكان يقول حاكم المدينة للخصم إذا أراد أن يوجه عليه القضاء: أقصصتك الجرحة، فإن كان عندك ما تجرح به الحجة التي توجهت عليك فهلمها: أي أمكنتك من أن تقص ما تجرح به البينة. يقال: جرح الرجل  كسمع: أصابته جراحة. و  جرح الرجل أيضا: إذا  جرحت شهادته  وكذا روايته، أي ردت ووجه إليه القضاء.  والجوارح: إناث الخيل  . واحدتها جارحة لأنها تكسب أربابها نتاجها، قاله أبو عمرو، كذا في التهذيب. من المجاز: الجوارح:  أعضاء الإنسان التي تكتسب  وهي عوامله من يديه ورجليه، واحدتها جارحة، لأنهن يجرحن الخير والشر، أي يكسبنه. قلت: وهو مأخوذ من جرحت يداه واجترحت. الجوارح:  ذوات الصيد من السباع والطير  والكلاب، لأنها تجرح لأهلها، أي تكسب لهم، الواحدة جارحة. فالبازي جارحة، والكلب الضاري جارحة. قال الأزهري: سميت بذلك لأنها كواسب أنفسها، من قولك: جرح واجترح. وفي التنزيل:  يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات وما علمتم من الجوارح مكلبين  أراد: وأحل لكم صيد ما علمتم من الجوارح، فحذف لأن في الكلام دليلا عليه. ويقال: ماله جارحة، أي ماله أنثى ذات رحم تحمل؛ وماله جارحة، أي ماله كاسب. جوارح المال: ما ولد. يقال:  هذه  الفرس و  الناقة والأتان من جوارح المال، أي  أنها  شابة مقبلة الرحم  ، والشباب يرجى ولدها. من المجاز: قد استجرح الشاهد.  الاستجراح  : النقصان و  العيب والفساد  ، وهو منه، حكاه أبو عبيد. واستجرح فلان: استحق أن يجرح؛ كذا في الأساس. وفي خطبة عبد الملك:  وعظتكم فلم تزدادوا على الموعظة إلا استجراحا  ، أي فسادا. وقيل: معناه إلا ما يكسبكم الجرح والطعن عليكم. وقال ابن عون: استجرحت هذه الأحاديث. قال الأزهري: ويروى عن بعض التابعين أنه قال: كثرت هذه الأحاديث واستجرحت، أي فسدت وقل صحاحها، وهو استفعل من جرح الشاهد: إذا طعن فيه ورد قوله؛ أراد أن الأحاديث كثرت حتى أحوجت أهل العلم بها إلى جرح بعض رواتها ورد روايته كذا في اللسان والأساس. جراح  كشداد: علم  ، وكنوا بأبي الجراح. والجراح: قرية من إقليم المنصورة. ومما يستدرك عليه: خاتم مرح، وسوار جرح، وهو القلق. وسكين جرح النصاب، به جرح؛ كذا في الأساس. وأنا أخشى أن يكون مرجا، وجرجا بالجيم، وقد تقدم. وفي الحديث:  العجماء جرحها جبار  بفتح الجيم لا غير، على المصدر. وجرح له من ماله: قطع له منه قطعة، عن ابن الأعرابي. ورد عليه ثعلب ذلك فقال: إنما هو: جزح، بالزاي. وكذلك حكاه أبو عبيد.

##### Türkçe

**جرحه**، **كمنعه** **يجرحه** **جرحا**: onda silahla iz bıraktı/etki etti; İbn Manzûr ve başkaları bunu böyle tefsir etmiştir. Musannifin sözüne gelince: “**كلمة**”; bunu şeyhimiz şu sözüyle reddetmiştir: **الجرح** insanların örfünde **الكلم**’den daha bilinir ve daha meşhurdur; müfessir-şârihin şartı, şerh edilenden daha bilinir olmasıdır. Eğer “kesti” yahut “bedeninin bir kısmını yardı” deseydi; yahut onu bırakıp şöhrete havale etseydi, Cevherî gibi; fakat daha evlâdır. Dedim: **الأساس**’ın ibaresi: “**جرحه كقطعه**”; onda bulunan münasebet gizli değildir.

**كجرحه** **تجريحا**: onda bunu çokça yaptığı zaman. Hutay’e dedi ki:
  Onun ikramından usandılar ve köpekleri onu yordu                      ve onu dişler ve azı dişleriyle yaraladılar

İsim **الجرح**’tır, zamme ile; ve çoğulu **جروح** ve **أجراح** ve **جراح**. Denildi ki: **أجراح** azdır; ancak şiirde gelen müstesna. Güvenilir **الصحاح** nüshalarının bazılarının hâşiyelerinde buldum: bununla Abde b. et-Tabîb’in sözü kastedilmiştir:
  Döndü ve onunla karıştıkları yerden devrildiler                      **أجراح** ve öldürülmüş ile kana bulanmışlar

Bu, semâ‘ cihetinden bir zarurettir. Şeyhimiz dedi: Dil fukahâsından bazıları dedi ki: **الجرح** (zamme ile) demirde ve benzerinde bedenlerde olur; **الجرح** (fetha ile) ise dil ile mânâlarda ve ırzlarda ve benzerlerinde olur. Bu, onların arasında tedavül edendir; her ne kadar ikisi aslî dilde tek mânâda ise de. **الجراح** (kesra ile): **جراحة**’nın cem‘idir; tekilinden ancak **هاء** ile ayrılan cem‘dendir. **التهذيب**’de: Leys dedi ki: **الجراحة**: bir mızrak darbesinden yahut bir vuruştan bir tanedir. Ezherî dedi ki: Leys’in “**الجراحة**: bir tanedir” sözü hatadır; fakat **جرح** ve **جراح** ve **جراحة** (vardır); tıpkı **حجارة** ve **جمالة** ve **حبالة** denildiği gibi: **الحجر** ve **الجمل** ve **الحبل**’ün cem‘i için.

Ve bir erkek **جريح** ve bir kadın **جريح**; çoğulu **جرحى**. Denilir: **رجال جرحى** ve **نسوة جرحى**; salim cem‘ ile cem‘ edilmez; çünkü müennesi **هاء**’yı almaz. Tenzîlde: “**ويعلم ما جرحتم بالنهار**”.

**جرح** şey’i, **كمنع**: kazandı; bu mecazdır; **كاجترح** gibi. Denilir: falan, ailesi için **يجرح** ve **يجترح** ve **يقرش** ve **يقترش**; mânâca birdir. Tenzîlde: “**أم حسب الذين اجترحوا السيئات**” yani kazandılar. **الأساس**’ta: “Ne kötü **جرحت** iki elin; ve **اجترحت**”; yani ikisi işledi ve etkiledi. Bu, **الجارح**’ın etkisinden ödünçtür. Hâfâcî’nin **العناية**’sinde: mecazdan onda hakikat bir istiâre oldu: “**جرح** falanı diliyle”; onu sövdüğü zaman. Bir nüshada: “onu sövdü ve onu kötüledi.” Bundan onların sözü:
  Onu dişler ve azı dişleriyle yaraladılar

Yani: onu sövdüler ve ayıpladılar. Mecazdan: hâkim **جرح** bir şahidi: onda, onun adaletini düşürdüğü şeyden (yalan ve başkası gibi) bir şeye rastladığı zaman. Bu, hâkimden başkası hakkında da söylenmiştir; denildi ki: adamı **جرح**: onun şehadetini düşürdü. **الأساس**’ta: Ve şehadet edilene denilir: “Senin bir **جرحة**’n var mı?”; o, şehadeti yaralayacağın şeydir. Medine hâkimi, hasma, üzerine hükmü yöneltmek istediğinde şöyle derdi: “Sana **الجرحة**’yı anlattırdım; eğer sende, üzerine yöneltilen hücceti yaralayacağın bir şey varsa getir”; yani sana, beyyineyi yaralayacağın şeyi anlatma imkânı verdim. Denilir: adam **جرح** (**كسمع**): ona bir **جراحة** isabet etti. Ve adamı **جرح** da: şehadeti yaralandığı zaman; aynı şekilde rivayeti; yani reddedildi ve ona hüküm yöneltildi.

**الجوارح**: kısraklar (dişi atlar). Tekili **جارحة**’dır; çünkü sahiplerine yavrusunu kazandırır; Ebû Amr bunu söyledi; **التهذيب**’de böyledir. Mecazdan: **الجوارح**: insanın kazanan uzuvlarıdır; iki eli ve iki ayağı gibi âletleridir; tekili **جارحة**; çünkü onlar hayrı ve şerri **يجرحن**; yani onu kazanırlar. Dedim: Bu, “iki eli **جرحت** ve **اجترحت**”ten alınmıştır. **الجوارح**: yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan ve köpeklerden av sahipleri olanlardır; çünkü sahipleri için **تجرح**; yani onlar için kazanır; tekili **جارحة**. Öyleyse **البازي** bir **جارحة**’dır; ve azgın köpek bir **جارحة**’dır. Ezherî dedi ki: Kendileri için kazananlar oldukları için böyle adlandırıldı; senin “**جرح** ve **اجترح**” sözünden. Tenzîlde: “**يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات وما علمتم من الجوارح مكلبين**”; murad: “Size, **الجوارح**’tan öğrettiklerinizin avı helâl kılındı”; onu hazfetti; çünkü sözde ona delil vardır. Ve denilir: “Onun bir **جارحة**’sı yoktur”; yani rahim sahibi, hamile kalan bir dişi yoktur. Ve “Onun bir **جارحة**’sı yoktur”; yani onun bir kazananı yoktur. Malın **جوارح**’ı: doğan şeydir. Denilir: “Bu kısrak ve deve ve dişi eşek, malın **جوارح**’ındandır”; yani o, rahmi yönelen gençtir; ve gençliğin doğumu umulur.

Mecazdan: Şahit **استجرح** olundu. **الاستجراح**: eksilme ve ayıp ve bozulmadır; ve o ondandır; Ebû Ubeyd bunu nakletti. Ve falan **استجرح**: yaralanmayı hak etti; **الأساس**’ta böyledir. Abdülmelik’in hutbesinde: “Size öğüt verdim; öğütten ancak **استجراحا** arttınız”; yani bozulma. Ve denildi ki: Mânâsı: ancak size yara ve size karşı ta‘n kazandıran şey (arttınız). İbn Avn dedi ki: “Bu hadisleri **استجرحت**.” Ezherî dedi ki: Tâbiînden bazısından rivayet olunur ki o dedi: “Bu hadisler çoğaldı ve **استجرحت**”; yani bozuldu ve sahihleri azaldı. Bu, “şahidi **جرح** etti”den **استفعل**’dir: onda ta‘n ettiğinde ve sözünü reddettiğinde; murad: hadisler çoğaldı; nihayet, onlarla ilgili ilim ehline, râvilerinin bazısını cerh etmeyi ve rivayetini reddetmeyi gerektirdi; **اللسان** ve **الأساس**’ta böyledir.

**جراح** (**كشداد**): bir özel addır; ve Ebû’l-**جراح** künyesiyle künyelendiler. Ve **الجراح**: Mansûra ikliminden bir köydür. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **خاتم مرح** ve **سوار جرح**; o, sallantıdır. Ve “**سكين جرح النصاب**”: onunla nisabı yaraladı; **الأساس**’ta böyledir. Ben, bunun **مرجا** ve **جرجا** (ج ile) olmasından korkarım; ve daha önce geçti. Hadiste: “**العجماء جرحها جبار**”; **الجيم**’in fethasıyla, başka değil; masdar üzere. Ve “Onun malından ona **جرح** etti”: ondan bir parça kesti; İbnü’l-A‘râbî’den. Sa‘leb buna cevap verdi ve dedi ki: Ancak o “**جزح**”tır, **الزاي** ile. Ebû Ubeyd de bunu böyle hikâye etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَرَحَهُ
1 جَرَحَهُ جرح جرحه جرحة , (S, A, K, &c.,) aor. جَرَحَ , (K, Msb, &c.,) inf. n. جَرْحٌ, (S, Msb, &c.,) He wounded him; produced an effect, or made an impression, upon him with a weapon: (L:) he cut him: (A, MF:) or clave, or rent, some part of his body: (MF:) syn. كَلَمَهُ: (K:) and ↓ جرّحهُ, (S, K,) inf. n. تَجْرِيحٌ, (TA,) signifies the same (K) in an intensive sense, or as applying to several objects; (S;) or he wounded him much. (L.) ― -b2- Also, (K,) or جَرَحَهُ بِلِسَانِهِ, (A, Msb,) inf. n. as above, (Msb,) [lit. He wounded him with his tongue; meaning] (tropical:) he reviled him, or vilified him; (A, K;) he imputed to him a vice, or fault, or the like; or spoke against him. (Msb.) And جَرَحُوهُ بِأَنْيَاب وَأَضْرَاسٍ [lit. They wounded him with dog-teeth and grinders; meaning] (tropical:) they reviled him, or vilified him, and imputed to him vices or the like. (A.) And hence, (Msb,) جَرَحَ الشِّاهِدَ (A, L, Msb, K) [and ↓ جرّحهُ, as in many of the law-books,] said of a judge, (A, L,) or other person, (I.,) (tropical:) He annulled the witness's claim to be legally credible, (L, K,) by happening to discover in him a falsehood &c.; (L;) he evinced in the witness something that caused his testimony to be rejected: (Msb:) he censured the witness, and rejected what he said. (L.) And جَرَحَ الرَّجُلَ (tropical:) He invalidated the man's testimony. (L.) And جَرَحَ الشَّهَادَةَ (tropical:) [He, or it, invalidated the testimony; or annulled its claim to be legally credible]. (A, TA.) ― -b3- Also جَرَحَ, and ↓ اجترح, (tropical:) He gained, acquired, or earned; (S, Mgh, K, TA;) or applied himself with art and diligence to get, obtain, gain, acquire, or earn; (S, K, TA;) a thing: (TA:) he worked, or wrought, with his hand, and gained, acquired, or earned; &c.: (Msb:) from جِرَاحَةٌ. (Mgh.) You say, فُلَانٌ يَجْرَحُ لِعِيَالِهِ, and ↓ يَجْتَرِحُ, (tropical:) Such a one [works, and earns sustenance, or] gains, acquires, or earns, and collects, for his family, or household. (TA) And بِئْسَ مَا جَرَحَتْ يَدَاكَ, and ↓ اجْتَرَحَتْ, (tropical:) Very evil is that which thy hands have done, or wrought, or effected: a metaphor taken from the signification of “cutting,” or “wounding;” (A, TA;) accord. to El-Khafلjee, a metaphorical meaning conventionally regarded as proper. (TA.) السَّيَّآتِ ↓ اجْتَرَحُوا, in the Kur [xlv. 20], means (tropical:) Have committed crimes, sins, or evil actions. (TA.) -A2- جَرِحَ, aor. as above, He (a man, TA) received a wound. (K, TA.) ― -b2- And (tropical:) He had his testimony rejected as not legally entitled to credit: (K, * TA:) and so his relation. (TA.)

2 جَرَّحَ see 1, in two places.

8 اـِجْتَرَحَ see 1, in four places.

استجرح
10 استجرح استجرح (tropical:) He deserved that his claim to be legally credible should be annulled. (A, TA.) And (tropical:) It (a tradition, or narrative, A, or a thing, Msb) deserved to be rejected [as unworthy of credit or regard]. (A, Msb.) اِسْتَجْرَحَتْ هٰذِهِ الأَحَادِيثُ means (tropical:) These traditions deserved to be rejected on account of their great number and the fewness of such as were true: (A:) or, by reason of their great number, obliged those who were acquainted with them to annul the claim of some one or other of their relaters to be credited, and to reject his relation: (L:) or were corrupt: (T, S, * TA:) [for] اِسْتِجْرَاحٌ signifies [also] the being faulty, defective, and corrupt. (S, K.) One says, قَدْ وَعَظْتُكُمْ فَلَمْ تَزْدَادُوا اـِلَّا اسْتِجْرَاحًا: (S, A:) these words are from a خُطْبَة of ‘AbdEl-Melik; and the meaning is, [I have admonished you and ye have not increased save] in corrupt conduct: or in what gaineth for you censure. (TA.)

جَرْحٌ
جَرْحٌ جرح : see the next paragraph.

جُرْحٌ
جُرْحٌ جرح a subst. from جَرَحَ; (S, L, K;) A wound; (L;) and so ↓ جَرْحٌ, in its original acceptation; but some of those skilled in the science of lexicology say that the former is employed to denote the effect produced upon bodies by iron instruments and the like; and the latter, that produced upon objects of the mind by the tongue: (MF:) the pl. of the former is جُرُوحٌ and أَجْرَاحٌ [which is a pl. of pauc.] (S, L, K) and جِرَاحٌ; (T, A, L;) but the second of these is of rare occurrence, (K,) only used in poetry: (S, L:) [respecting the third, see what follows:] ↓ جِرَاحَةٌ also signifies the same as جُرْحٌ; (Msb;) and its pl. is جِرَاحٌ (S, Msb, K) and جِرَاحَاتٌ (A, Msb) and جَرَائِحُ; (A;) or جِرَاحٌ is a coll. gen. n., of which جِرَاحَةٌ is the n. un.; or, accord. to Az, this last has not a sing. sense, as Lth asserts it to have, but is a pl. of جُرْحٌ, like as حِجَارَةٌ is of حَجَرٌ, and جِمَالَةٌ of جَمَلٌ, and حِبَالَةٌ of حَبْلٌ. (L.)

جُرْحَةٌ
جُرْحَةٌ جرح جرحه جرحة (tropical:) A thing whereby testimony is invalidated, or its claim to be legally credible annulled: as in the saying, هَلْ لَكَ جُرْحَةٌ (tropical:) [Hast thou anything to adduce whereby to invalidate the testimony?]. (A, TA.) أَقْصَصْتُكَ الجُرْحَةَ فَاـِنْ كَانَ عِنْدَكَ مَا تَجْرَحُ بِهِ الحُجَّةَ فَهَلُمَّهَا, said by the judge of El-Medeeneh to one of the parties in a lawsuit, when about to give judgment against him, means (tropical:) I authorize thee to adduce anything whereby to invalidate the testimony: [therefore, if thou have anything whereby thou mayest invalidate the allegation, adduce it.] (A, * TA.)

جَرِيحٌ
جَرِيحٌ جريح ; pl. جَرْحَى; (S, A, Msb, K;) each of which is mase. and fem.; (S, K;) Wounded. (Msb.) The pl. is not formed by the addition of و and ن because the fem. is not formed by the addition of ة. (TA.)

جِرَاحَةٌ
جِرَاحَةٌ جراح جراحه جراحة جرح : see جُرْحٌ.

جَرَائِحِىٌّ
جَرَائِحِىٌّ ذ : see what next follows.

جَرَّاحٌ
جَرَّاحٌ جراح جرح A surgeon that dresses wounds. (Golius on the authority of Ibn-Maaroof; and so in the present day; as also ↓ جَرَائِحِىٌّ.)

جَارِحَةٌ
جَارِحَةٌ جارح جارحه جارحة sing. of جَوَارِحُ. (Mgh, L, Msb, TA.) ― -b2- The latter signifies (tropical:) Beasts, and birds, of prey; or that catch game; (S, A, * Mgh, L, Msb, K:) thus the falcon is a جارحة, and so is the dog trained for hunting, because it gains for its owner: (L:) and this appellation is applied alike to the male and the female, like رَاحِلَةٌ and رَاوِيَةٌ. (Msb.) ― -b3- And (tropical:) The members, or limbs, of a man, with which things are gained or earned; (S, K, TA;) or with which one works; (A;) as the hands or arms, and the feet or legs: (S, A, K, TA:) because they gain, or earn, or do, good and evil. (TA.) ― -b4- [And (tropical:) The organs of the body: thus, for instance, جارحة is applied (in the Msb, art. بصر,) to the eye, which is termed (in the TA in that art.) the seeing جارحة (الجَارِحَةُ النَّاظِرَةُ).] ― -b5- Also (assumed tropical:) Mares: [and the like:] because they bring gain to their owners by their breeding. (AA, T.) You say, مَا لَهُ جَارِحَةٌ (assumed tropical:) He possesses not a female beast that bears young: he possesses not that which makes gain. (TA.) And هٰذِهِ النَّاقَةُ مِنْ جَوَارِحِ المَالِ, and هذه الأَتَانُ, (K,) and هذه الفَرَسُ, (TA,) (assumed tropical:) This she-camel, and this she-ass, and this mare, is young, unimpaired by age (مُقْبِلَةٌ [i. q. مُقْتَبَلَةٌ]) in the womb, (K, TA,) and in youthful vigour, and one of which the offspring is wished for. (TA.)

##### Türkçe

**جَرَحَهُ**
1 **جَرَحَهُ** **جرح** **جرحه** **جرحة**: (S, A, K, vb.,) muzâri‘i **جَرَحَ**, (K, Msb, vb.,) mastar ismi **جَرْحٌ**, (S, Msb, vb.,) O, onu yaraladı; bir silâhla onda bir etki meydana getirdi yahut onda bir iz bıraktı: (L:) onu kesti: (A, MF:) yahut bedeninin bir kısmını yardı, yahut yırttı: (MF:) müradifi **كَلَمَهُ**: (K:) ve ↓ **جرّحهُ**, (S, K,) mastar ismi **تَجْرِيحٌ**, (TA,) aynı mânaya gelir (K) şiddetli mânada, yahut birden çok nesneye uygulanır şekilde; (S;) yahut onu çokça yaraladı. (L.) — -b2- Ayrıca, (K,) yahut **جَرَحَهُ بِلِسَانِهِ**, (A, Msb,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (Msb,) [lafzen: Onu diliyle yaraladı; mânası] (mecaz:) ona sövdü, yahut onu kötüledi; (A, K;) ona bir ayıp, yahut kusur, yahut benzerini isnat etti; yahut onun aleyhinde konuştu. (Msb.) Ve **جَرَحُوهُ بِأَنْيَاب وَأَضْرَاسٍ** [lafzen: Onu köpek dişleri ve azı dişleriyle yaraladılar; mânası] (mecaz:) ona sövdüler, yahut onu kötülediler, ve ona ayıplar yahut benzerlerini isnat ettiler. (A.) Ve bundan dolayı, (Msb,) **جَرَحَ الشِّاهِدَ** (A, L, Msb, K) [ve ↓ **جرّحهُ**, fıkıh kitaplarının çoğunda olduğu üzere,] bir kadı hakkında söylenir, (A, L,) yahut başka bir kimse hakkında, (I.,) (mecaz:) onda bir yalan vb. keşfetmesi sebebiyle şahidin şer‘an güvenilir olma iddiasını iptal etti, (L, K,) (L;) şahitte, şehadetinin reddedilmesine sebep olan bir şeyi ortaya koydu: (Msb:) şahidi ayıpladı ve onun söylediğini reddetti. (L.) Ve **جَرَحَ الرَّجُلَ** (mecaz:) adamın şehadetini geçersiz kıldı. (L.) Ve **جَرَحَ الشَّهَادَةَ** (mecaz:) [şehadeti geçersiz kıldı; yahut onun şer‘an güvenilir olma iddiasını iptal etti]. (A, TA.) — -b3- Ayrıca **جَرَحَ**, ve ↓ **اجترح**, (mecaz:) kazandı, elde etti, yahut kazanç sağladı; (S, Mgh, K, TA;) yahut elde etmek, kazanmak, iktisap etmek yahut kazanç sağlamak için sanat ve gayretle uğraştı; (S, K, TA;) bir şeyi: (TA:) eliyle çalıştı yahut iş yaptı, ve kazandı, elde etti yahut kazanç sağladı; vb.: (Msb:) **جِرَاحَةٌ**’den. (Mgh.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ يَجْرَحُ لِعِيَالِهِ**, ve ↓ **يَجْتَرِحُ**, (mecaz:) Falanca, ailesi yahut ev halkı için [çalışır ve rızık kazanır; yahut] kazanır, elde eder yahut kazanç sağlar ve toplar. (TA) Ve **بِئْسَ مَا جَرَحَتْ يَدَاكَ**, ve ↓ **اجْتَرَحَتْ**, (mecaz:) Ellerinin yaptığı, yahut işlediği, yahut meydana getirdiği şey ne kadar kötüdür: “kesmek” yahut “yaralamak” mânasından alınmış bir istiare: (A, TA;) El-Khafلjee’ye göre, örfen hakikat sayılan mecazî bir mânadır. (TA.) Kur’ân’da [xlv. 20] **السَّيَّآتِ ↓ اجْتَرَحُوا**, (mecaz:) suçlar, günahlar yahut kötü fiiller işlediler demektir. (TA.) -A2- **جَرِحَ**, muzâri‘i yukarıdaki gibi, O (bir adam, TA) yara aldı. (K, TA.) — -b2- Ve (mecaz:) şehadeti, şer‘an güvenilir olmaya ehil görülmediği için reddedildi: (K, * TA:) ve onun rivayeti de böyledir. (TA.)

2 **جَرَّحَ**: 1’e bak, iki yerde.

8 **اـِجْتَرَحَ**: 1’e bak, dört yerde.

**استجرح**
10 **استجرح** **استجرح** (mecaz:) Şer‘an güvenilir olma iddiasının iptal edilmesini hak etti. (A, TA.) Ve (mecaz:) O (bir hadis yahut rivayet, A, yahut bir şey, Msb) reddedilmeyi hak etti [güvenilmeye yahut itibar edilmeye lâyık olmadığı için]. (A, Msb.) **اِسْتَجْرَحَتْ هٰذِهِ الأَحَادِيثُ** demektir ki (mecaz:) Bu hadisler, sayılarının çokluğu ve doğru olanlarının azlığı sebebiyle reddedilmeyi hak etti: (A:) yahut sayılarının çokluğu sebebiyle, onları bilenleri, râvilerinden birinin yahut diğerinin güvenilir sayılma iddiasını iptal etmeye ve onun rivayetini reddetmeye mecbur etti: (L:) yahut bozuk idiler: (T, S, * TA:) [çünkü] **اِسْتِجْرَاحٌ** [ayrıca] kusurlu, noksan ve bozuk olmayı ifade eder. (S, K.) Şöyle denir: **قَدْ وَعَظْتُكُمْ فَلَمْ تَزْدَادُوا اـِلَّا اسْتِجْرَاحًا**: (S, A:) bu sözler ‘AbdEl-Melik’in bir **خُطْبَة**’sindendir; mânası: [Size öğüt verdim ve siz artmadınız, ancak] bozuk davranışta: yahut sizin için kınama kazandıran şeyde. (TA.)

**جَرْحٌ**
**جَرْحٌ** **جرح**: bir sonraki paragrafa bak.

**جُرْحٌ**
**جُرْحٌ** **جرح**: **جَرَحَ**’dan bir isimdir; (S, L, K;) Bir yara; (L;) ve aslî kabulünde ↓ **جَرْحٌ** da böyledir; fakat lugat ilmine vâkıf olanlardan bazıları der ki birincisi, demir âletler ve benzerleriyle bedenlerde meydana getirilen etkiyi ifade etmek için kullanılır; ikincisi ise, dille zihin nesneleri üzerinde meydana getirilen etkiyi: (MF:) birincinin çoğulu **جُرُوحٌ** ve **أَجْرَاحٌ**’tır [ki bu, azlık çoğuludur] (S, L, K) ve **جِرَاحٌ**; (T, A, L;) fakat bunların ikincisi nadirdir, (K,) yalnız şiirde kullanılır: (S, L:) [üçüncüsü hakkında, aşağıda gelecek olana bak:] ↓ **جِرَاحَةٌ** da **جُرْحٌ** ile aynı mânaya gelir; (Msb;) ve onun çoğulu **جِرَاحٌ** (S, Msb, K) ve **جِرَاحَاتٌ** (A, Msb) ve **جَرَائِحُ**’tır; (A;) yahut **جِرَاحٌ**, cins isimdir; bunun tekil birimi **جِرَاحَةٌ**’dır; yahut Az’a göre, bu sonuncu, Lth’nin ona tekil mânası isnat ettiği gibi tekil mânalı değildir; bilakis **جُرْحٌ**’un çoğuludur; tıpkı **حِجَارَةٌ**’nın **حَجَرٌ**’un, ve **جِمَالَةٌ**’nın **جَمَلٌ**’in, ve **حِبَالَةٌ**’nın **حَبْلٌ**’un çoğulu olması gibi. (L.)

**جُرْحَةٌ**
**جُرْحَةٌ** **جرح** **جرحه** **جرحة** (mecaz:) Şehadetin geçersiz kılındığı, yahut şer‘an güvenilir olma iddiasının iptal edildiği bir şey: şu sözde olduğu gibi, **هَلْ لَكَ جُرْحَةٌ** (mecaz:) [Şehadeti geçersiz kılacak bir şey ileri sürecek misin?]. (A, TA.) **أَقْصَصْتُكَ الجُرْحَةَ فَاـِنْ كَانَ عِنْدَكَ مَا تَجْرَحُ بِهِ الحُجَّةَ فَهَلُمَّهَا**, Medine kadısının, bir davada taraflardan birine, onun aleyhine hüküm vermek üzereyken söylediği bir sözdür; mânası (mecaz:) Şehadeti geçersiz kılacak bir şeyi ileri sürmene izin verdim: [öyleyse, iddiayı geçersiz kılacağın bir şey yanında varsa, onu getir.] (A, * TA.)

**جَرِيحٌ**
**جَرِيحٌ** **جريح**; çoğulu **جَرْحَى**; (S, A, Msb, K;) bunların her biri müzekker ve müennestir; (S, K;) Yaralı. (Msb.) Çoğul, **و** ve **ن** ilâvesiyle yapılmaz; çünkü müennes, **ة** ilâvesiyle yapılmaz. (TA.)

**جِرَاحَةٌ**
**جِرَاحَةٌ** **جراح** **جراحه** **جراحة** **جرح**: **جُرْحٌ**’a bak.

**جَرَائِحِىٌّ**
**جَرَائِحِىٌّ** **ذ**: hemen ardından gelene bak.

**جَرَّاحٌ**
**جَرَّاحٌ** **جراح** **جرح** Yaraları tedavi eden bir cerrah. (Golius, İbn-Maaroof’tan naklen; ve günümüzde de böyledir; ayrıca ↓ **جَرَائِحِىٌّ** da böyledir.)

**جَارِحَةٌ**
**جَارِحَةٌ** **جارح** **جارحه** **جارحة**: **جَوَارِحُ**’un tekilidir. (Mgh, L, Msb, TA.) — -b2- İkincisi (mecaz:) yırtıcı hayvanlar ve yırtıcı kuşlar; yahut av yakalayanlar demektir; (S, A, * Mgh, L, Msb, K:) böylece doğan bir **جارحة**’dır; av için eğitilmiş köpek de böyledir; çünkü sahibine kazanç sağlar: (L:) ve bu adlandırma, **رَاحِلَةٌ** ve **رَاوِيَةٌ** gibi, erkek ve dişiye eşit olarak uygulanır. (Msb.) — -b3- Ve (mecaz:) insanın, şeylerin kazanıldığı yahut elde edildiği uzuvları; (S, K, TA;) yahut kişiyle çalışılan uzuvlar; (A;) eller yahut kollar ve ayaklar yahut bacaklar gibi: (S, A, K, TA:) çünkü onlar, kazanır yahut elde eder yahut yapar; hayır ve şer. (TA.) — -b4- [Ve (mecaz:) bedenin organları: meselâ **جارحة**, (Msb’de, **بصر** maddesinde,) göze uygulanır; ki o, (TA’da o maddede) gören **جارحة** (**الجَارِحَةُ النَّاظِرَةُ**) diye adlandırılır.] — -b5- Ayrıca (varsayılan mecaz:) kısraklar: [ve benzerleri:] çünkü doğurmalarıyla sahiplerine kazanç getirirler. (AA, T.) Şöyle dersin: **مَا لَهُ جَارِحَةٌ** (varsayılan mecaz:) Doğuran bir dişi hayvana sahip değildir: kazanç sağlayan şeye sahip değildir. (TA.) Ve **هٰذِهِ النَّاقَةُ مِنْ جَوَارِحِ المَالِ**, ve **هذه الأَتَانُ**, (K,) ve **هذه الفَرَسُ**, (TA,) (varsayılan mecaz:) Bu dişi deve, ve bu dişi eşek, ve bu kısrak, rahimde (K, TA) ve gençlik kuvvetinde, yaşlılıkla zedelenmemiş, genç ( **مُقْبِلَةٌ** [yani **مُقْتَبَلَةٌ**])tir ve yavrusu arzu edilenlerdendir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَرَحَ
جَرَحَ A ( n. ac. جَرْح 1 ),
a.  Wounded, injured, hurt.

b.  Annulled, rejected ( testimony ).

c.  Worked for, earned.

جَرِحَ
جَرِحَ A ( n. ac. جَرَح 4 ),
a.  Was wounded.

b.  Was annulled, rejected, discredited ( testimony ).

جَرَّحَ
جَرَّحَ II ,
a.  Wounded sorely.

اِنْجَرَحَ
اِنْجَرَحَ VII ,
a.  Was wounded.

اِجْتَرَحَ
اِجْتَرَحَ VIII ,
a.  Obtained, gained ( sustenance ).

b.  Committed a crime.

اِسْتَجْرَحَ
اِسْتَجْرَحَ X ,
a.  Was rejected, discredited; was worthless ( thing ).

جَرْح
جَرْح 1 ,  جُرْح 3 , ( pl. جِرَاْح 23 ,  جُرُوْح 27 ,  أَجْرَاْح 38 ),
a.  Wound; hurt.

جَاْرِحَة
جَاْرِحَة 21t , ( pl. جَوَاْرِحُ 41 ),
a.  Bird or beast of prey.

b.  Knife; blade.

c.  Organ, limb, member ( of the body ).

d.  Broodmare.

جِرَاْح
جِرَاْح 23 , ( pl. جِرَاْح 23 ,  جَرَاْئِحُ 46 ),
a.  Wound.

جِرَاْحَة
جِرَاْحَة 23t
a.  [ prec. by Eilom science ], Surgery.

جِرَاْحِيّ
جِرَاْحِيّ 23yi ,
a.  see 28 .

جَرِيْح
جَرِيْح 25 , ( pl. جَرْحَى 1ya ) [ mas. &  fem. ],
a.  Wounded.

جَرَّاْح
جَرَّاْح 28 ,
a.  Surgeon.

جَرَاْئِحِيّ
جَرَاْئِحِيّ 46yi ,
a.  see 28 .

##### Türkçe

**جَرَحَ**
**جَرَحَ** A ( n. ac. **جَرْح** 1 ),
a. Yaraladı, incitti, zarar verdi.

b. İptal etti, reddetti (şahitliği).

c. İçin çalıştı, kazandı.

**جَرِحَ**
**جَرِحَ** A ( n. ac. **جَرَح** 4 ),
a. Yaralandı.

b. İptal edildi, reddedildi, itibarsız kılındı (şahitlik).

**جَرَّحَ**
**جَرَّحَ** II ,
a. Şiddetle yaraladı.

**اِنْجَرَحَ**
**اِنْجَرَحَ** VII ,
a. Yaralandı.

**اِجْتَرَحَ**
**اِجْتَرَحَ** VIII ,
a. Elde etti, kazandı (rızık).

b. Bir suç işledi.

**اِسْتَجْرَحَ**
**اِسْتَجْرَحَ** X ,
a. Reddedildi, itibarsız kılındı; değersiz oldu (şey).

**جَرْح**
**جَرْح** 1 ,  **جُرْح** 3 , ( pl. **جِرَاْح** 23 ,  **جُرُوْح** 27 ,  **أَجْرَاْح** 38 ),
a. Yara; incinme.

**جَاْرِحَة**
**جَاْرِحَة** 21t , ( pl. **جَوَاْرِحُ** 41 ),
a. Yırtıcı kuş veya yırtıcı hayvan.

b. Bıçak; keskin ağız.

c. Organ, uzuv, âza (bedenin).

d. Damızlık kısrak.

**جِرَاْح**
**جِرَاْح** 23 , ( pl. **جِرَاْح** 23 ,  **جَرَاْئِحُ** 46 ),
a. Yara.

**جِرَاْحَة**
**جِرَاْحَة** 23t
a. [önünde Eilom ilmi ile], Cerrahlık.

**جِرَاْحِيّ**
**جِرَاْحِيّ** 23yi ,
a. 28’e bak.

**جَرِيْح**
**جَرِيْح** 25 , ( pl. **جَرْحَى** 1ya ) [müzekker ve müennes],
a. Yaralı.

**جَرَّاْح**
**جَرَّاْح** 28 ,
a. Cerrah.

**جَرَاْئِحِيّ**
**جَرَاْئِحِيّ** 46yi ,
a. 28’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جرح
جَرَحَ - يَجْرَحُ - جُرْح - جُرُوْح - جَارِح - جَارِحَة - جَوَارِح - اجْتَرَحَ - يَجْتَرِحُ
جَرَحَ - يَجْرَحُ + كائن + كائناً أو عملاً أو شيئاً:  أصابه بفعله وترك فيه أثراً باقياً ضاراًً: قام بفعل أحدث به أثراً باقياً في شيء أو كائن آخر، يغير من بنائه وحاله
جَرَحَ - يَجْرَحُ + كائن + كائناً: أصابه بفعله فترك فيه أثراً باقياً هي الجروح
﴿وكتبنا عليهم فيها أن النفس بالنفس والعين بالعين والأنف بالأنف والأذن بالأذن والسن بالسن والجروح قصاص﴾
جَرَحَ - يَجْرَحُ + كائن + عملاً أو شيئاً: أصابه بفعله فترك فيه أثراً باقياً هو الكسب أو الثمرة أو الخسارة أو الضر
﴿وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جرحتم بالنهار﴾
جُرْح: على وزن "فـًعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " جَرَحَ - يَجْرَحُ ": الأثر الباقي من فعل أو عمل أو ضرب: الأثر الضار أو التغير في البناء الذي ينتج عن فعل في شيء أو كائن آخر
جُرُوْح: جمع "جُرْح"
جَارِح: اسم فاعل صفة مشبهة من " جَرَحَ - يَجْرَحُ ": من يقوم بالتأثير والفعل على آخر بحيث يغير من بنائه وحاله
جَارِحَة: مؤنث " جَارِح": وهي أيضاً فاعل مرة منه: كائن خاص يعرف عنه أنه يجرح الآخرين: وهو اصطلاحاً: الطيور أو الكلاب
جَوارِح : جمع " جارح "
﴿وما علمتم من الجوارح مكلبين تعلمونهن مما علمكم الله﴾: وما علمتم ودربتم من الكائنات لتقوم بالفعل نيابة عنكم، مثل الكلاب او الطير إلخ
اجْتَرَحَ - يَجْتَرِحُ: على وزن " افتعل " من " جَرَحَ - يَجْرَحُ ": جهد بإرادة ذاتية أن " يَجْرَحَ " كائناً أو عملاً أو شيئاً:  جهد أن يوقع في آخر أثراً باقياً ضاراً في الغالب
﴿أم حسب الذين اجترحوا السيئات أن نجعلهم كالذين آمنوا وعملوا الصالحات سواء محياهم ومماتهم﴾: الذين جهدوا ليوقعوا السيئات  في كائن آخر أو في شأن آخر
ملاحظة هامة: عند جمع الآيات التي تحوي لفظ " جرح " نجد أن الدلالة لا تفيد ما يفهمه الناس من الجرح والجروح ، بمعنى قطع الجلد ونزف الدم، وإنما أي أثر باق ضار في كائن أو شيء، والآثر الباقي في البشر قد يكون: قطعاً في الجلد ونزف الدم وقد يكون كدمة وورم، وقد يكون كسراُ في السن أو قلعه، أو كسراً بالعظم. ويلاحظ أن هذه الدلالة تتوافق أكثر مع الآية، من معنى الجرح والجروح الشائع، وتتوافق مع دلالة لفظ " جرح " في باقي الآيات، فهو أي عمل ينجم عنه أثر باق ضار، سواء في أرض أو معدن أونبات أو بشر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفعل والتأثير بأذى أو ضر في شيء أو كائن آخر"، وهي:
جَرَمَ - يَجْرِمُ، دَمَغَ - يَدْمَغُ، جَرَحَ - يَجْرَحُ، ضَرَّ - يَضُرُّ، عَثِيَ - يَعْثَى، ضَارَ - يَضِيرُ (ضَارَ - يَضُورُ)

جَرَحَ - جرحتم
 	﴿وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جرحتم بالنهار ثم يبعثكم فيه ليقضى أجل مسمى ثم إليه مرجعكم ثم ينبئكم بما كنتم تعملون(60)﴾ الأنعام
جُرْحٌ - الجروح
 	﴿وكتبنا عليهم فيها أن النفس بالنفس والعين بالعين والأنف بالأنف والأذن بالأذن والسن بالسن والجروح قصاص فمن تصدق به فهو كفارة له ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الظالمون(45)﴾ المائدة
الجوارح
 	﴿يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات وما علمتم من الجوارح مكلبين تعلمونهن مما علمكم الله فكلوا مما أمسكن عليكم واذكروا اسم الله عليه واتقوا الله إن الله سريع الحساب(4)﴾ المائدة
اجترح - اجترحوا
 	﴿أم حسب الذين اجترحوا السيئات أن نجعلهم كالذين آمنوا وعملوا الصالحات سواء محياهم ومماتهم ساء ما يحكمون(21)﴾ الجاثية
جاء في التفسير :
(1) جرحتم: كسبتم - اجترحوا : اكتسبوا
(2) الجوارح: حيوانات الصيد من السباع والطير
(3) والجرح ( في قصة أم الربيع الواردة في التفسير ) كان كسراً  في الثنية
(4) الجراح: في البدن، والشجاج في الرأس
(5) ويفهم من التفسير أيضاً أن الجرح والجراح، لها ذات الدلالة الحالية: شق الجلد ونزول الدم
(6) ويفهم منها أيضاً الكسور في العظم ولو لم ينزف الدم
(7) ويفهم أيضاً بالجروح: اللطمة
(8)  وكذلك اللكمة على العين أو الوجه وما تترك من كدمات
مختار الصحاح
● [جرح] ج ر ح: جَرَحَهُ من باب قطع والاسم الجُرْحُ بالضم والجمع جُرُوحٌ ولم يقولوا جراح إلا في الشعر و الجِرَاحُ بالكسر جمع جِراحَةٍ بالكسر أيضا ورجل جَرِيحٌ وامرأة جريح ورجال ونسوة جَرْحَى و جَرَح مثله و الجَوارِحُ من السباع والطير ذوات الصيد وجوارح الإنسان أعضاؤه التي يكتسب بها
الراغب
جرح
الجرح: أثر دام في الجلد، يقال: جرحه جرحا، فهو جريح ومجروح. قال تعالى: }والجروح قصاص﴿[المائدة/45]، وسمي القدح في الشاهد جرحا تشبيها بهن وتسمى الصائدة من الكلاب والفهود والطيور جارحة، وجمعها جوارح؛ إما لأنها تجرح؛ وإما لأنها تكسب. قال عز وجل:﴾وما علمتم من الجوارح مكلبين﴿[المائدة/4]، وسميت الأعضاء الكاسبة جوارح تشبيها بها لأحد هذين، والاجتراح: اكتساب الإثم، وأصله من الجراحة، كما أن الاقتراف من: قرف القرحة (في اللسان: قرف القرحة فتقرفت، أي: قشرها، وذلك إذا يبست)، قال تعالى:﴾أم حسب الذين اجترحوا السيئات{ [الجاثية/21].
ملخص اللسان
1.     جَرَحه يَجْرَحُه جَرْحاً: أَثَّرَ فيه بالسلاح؛
2.     وجَرَح الشيءَ واجْتَرَحَه: كَسَبه؛
3.     والجوارح من الطير والسباع والكلاب: ذواتُ الصيد لأَنها تَجْرَحُ  لأَهلها أَي تَكْسِبُ لهم،
4.     وجَوارِحُ الإِنسان: أَعضاؤُه وعَوامِلُ جسده كيديه  ورجليه،
5.    وجَرَح له من ماله: قطَع له منه قطعة؛
6.     والجِراحَة: اسم الضربة أَو الطعنة،
7.     وجَرَحَه بلسانه: شتمه؛
8.     جَرَح الحاكمُ الشاهدَ إِذا عَثر منه على  ما تَسْقُطُ به عدالته مِن كذب وغيره؛
9.     جَرَحَ الرجلَ غَضَّ شهادته؛
10.                        والاستجراحُ: النقصانُ والعيب والفساد،
11.                        وَعَظْتُكم فلم تَزْدادُوا على الموعظة إِلا  استجراحاً أَي فساداً؛
12.                        واسْتَجْرَحَتْ أَي فَسَدَت  وقلَّ صِحاحُها،
13.                        وما له جارحة أَي  ما له كاسِبٌ.
14.                         وجَوارحُ المال: ما وَلَد؛
15.                        هذه الجارية وهذه الفرس  والناقة والأَتان من جوارح المال أَي أَنها شابَّة مُقْبِلَة الرَّحِم  والشباب يُرجَى وَلدُها.
16.                        يسأَلونك ماذا أُحلَّ لهم قل أُحلَّ لكم الطيباتُ  وما عَلَّمْتُمْ من الجوارح مُكَلِّبينَ: وأُحِلَّ لكم صيدُ ما علمتم من الجوارح،
لسان العرب
● -   جرح: الجَرْح: الفعلُ: جَرَحه يَجْرَحُه جَرْحاً: أَثَّرَ فيه بالسلاح؛  وجَرَّحَه: أَكثر ذلك فيه؛ قال الحطيئة:  مَلُّوا قِراه، وهَرَّتْه كلابُهُمُ،  وجَرَّحُوه بأَنْيابٍ وأَضْراسِ  والاسم الجُرْح، بالضم، والجمع أَجْراح وجُرُوحٌ وجِراحٌ؛ وقيل: لم  يقولوا أَجْراح إِلا ما جاء في شعر، ووجدت في حواشي بعض نسخ الصحاح الموثوق  بها: قال الشيخ، ولم يسمِّه، عنى بذلك قوله  (* قوله «عنى بذلك قوله» أي  قول عبدة بن الطبيب كما في شرح القاموس.):  وَلَّى، وصُرِّعْنَ، من حيثُ التَبَسْنَ به،  مُضَرَّجاتٍ بأَجْراحٍ، ومَقْتُولِ  قال: وهو ضرورة كما قال من جهة السماع.  والجِراحَة: اسم الضربة أَو الطعنة، والجمع جِراحاتٌ وجِراحٌ، على حدّ  دِجاجَة ودِجاج، فإِما أَن يكون مكسَّراً على طرح الزائد، وإِما أَن يكون  من الجمع الذي لا يفارق واحده إِلا بالهاء. الأَزهري: قال الليث  الجِراحَة الواحدة من طعنة أَو ضربة؛ قال الأَزهري: قول الليث الجراحة الواحدة  خطأٌ، ولكن جُرْحٌ وجِراحٌ وجِراحة، كما يقال حجارة وجِمالة وحِبالة لجمع  الحَجَرِ والجَمَل والحبل.  ورجل جَريح من قوم جَرْحى، وامرأَة جَريح، ولا يجمع جمع السلامة لأَن  مؤنثة لا تدخله الهاء، ونِسْوة جَرْحى كرجال جَرْحى. وجَرَّحَه: شُدِّد  للكثرة. وجَرَحَه بلسانه: شتمه؛ ومنه قوله:  لا تَمْضَحَنْ عِرْضي، فإِني ماضِحُ  عِرْضَك، إِن شاتمتني، وقادِحُ  في ساقِ من شاتَمَني، وجارِحُ  وقول النبي، صلى الله عليه وسلم: العَجْماءُ جَرْحُها جُبار؛ فهو بفتح  الجيم لا غير على المصدر؛ ويقال: جَرَح الحاكمُ الشاهدَ إِذا عَثر منه على  ما تَسْقُطُ به عدالته مِن كذب وغيره؛ وقد قيل ذلك في غير الحاكم، فقيل:  جَرَحَ الرجلَ غَضَّ شهادته؛ وقد اسْتُجْرحَ الشاهدُ.  والاستجراحُ: النقصانُ والعيب والفساد، وهو مِنه، حكاه أَبو عبيد قال:  وفي خطبة عبد الملك: وَعَظْتُكم فلم تَزْدادُوا على الموعظة إِلا  استجراحاً أَي فساداً؛ وقيل: معناه إِلا ما يُكْسِبُكُم الجَرْحَ والطعن عليكم؛  وقال ابن عَوْن: اسْتَجْرَحَتْ هذه الأَحاديثُ؛ قال الأَزهري: ويروى عن  بعض التابعين أَنه قال: كثرت هذه الأحاديث واسْتَجْرَحَتْ أَي فَسَدَت  وقلَّ صِحاحُها، وهو اسْتَفْعَل من جَرَح الشاهدَ إِذا طعن فيه ورَدَّ قوله؛  أَراد أَن الأَحاديث كثرت حتى أَحوجت أَهل العلم بها إِلى جَرْحِ بعض  رواتها، ورَدِّ روايته.  وجَرَح الشيءَ واجْتَرَحَه: كَسَبه؛ وفي التنزيل: وهو الذي يتوفاكم  بالليل ويعلم ما جَرَحْتُمْ بالنهار. الأَزهري: قال أَبو عمرو: يقال لإِناث  الخيل جَوارِحُ، واحدتها جارِحَة لأَنها تُكسب أَربابَها نِتاجَها؛ ويقال:  ما له جارِحَة أَي ما له أُنثى ذاتُ رَحِمٍ تَحْمِلُ؛ وما له جارحة أَي  ما له كاسِبٌ. وجَوارحُ المال: ما وَلَد؛ يقال: هذه الجارية وهذه الفرس  والناقة والأَتان من جوارح المال أَي أَنها شابَّة مُقْبِلَة الرَّحِم  والشباب يُرجَى وَلدُها. وفلان يَجْرَحُ لعياله ويَجْتَرِحُ ويَقْرِشُ  ويَقْتَرِشُ، بمعنى؛ وفي التنزيل: أَم حَسِبَ الذين اجْتَرَحُوا السيِّئات؛  أَي اكتسبوها. فلان جارحُ أَهلِه وجارِحَتُهم أَي كاسِبُهم.  والجوارح من الطير والسباع والكلاب: ذواتُ الصيد لأَنها تَجْرَحُ  لأَهلها أَي تَكْسِبُ لهم، الواحدة جارحة؛ فالبازي جارحة، والكلب الضاري جارحة؛  قال الأَزهري: سمِّيت بذلك لأَنها كواسِبُ أَنفُسِها مِن قولك: جَرَح  واجْترَح؛ وفي التنزيل: يسأَلونك ماذا أُحلَّ لهم قل أُحلَّ لكم الطيباتُ  وما عَلَّمْتُمْ من الجوارح مُكَلِّبينَ؛ قال الأَزهري: فيه محذوف، أَراد  الله عز وجل: وأُحِلَّ لكم صيدُ ما علمتم من الجوارح، فحذف لأَن في  الكلام دليلاً عليه. وجَوارِحُ الإِنسان: أَعضاؤُه وعَوامِلُ جسده كيديه  ورجليه، واحدتها جارحة. لأَنهن يَجْرَحْن الخير والشر أَي يكسبنه.  وجَرَح له من ماله: قطَع له منه قطعة؛ عن ابن الأَعرابي، ورَدَّ عليه  ثعلبٌ ذلك فقال: إِنما هو جَزَح، بالزاي، وكذلك حكاه أَبو عبيد.  وقد سَمَّوْا جَرَّاحاً، وكَنَوْا بأَبي الجَرَّاح.
مقاييس اللغة:
(جرح) الجيم والراء والحاء أصلان: أحدهما الكسب، والثاني شَقّ الجِلْد.
فالأوَّل قولهم [اجترح] إذا عمل وكَسبَ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. وإنَّما سمى ذلك اجتراحاً لأنه عَمَلٌ* بالجوَارح، وهي الأعضاء الكواسب. والجوارحُ من الطَّير والسباع: ذَوَاتُ الصَّيد.
وأما الآخَر [فقولهم] جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً، والاسم الجُرْح. ويقال جرَح الشاهدَ إذا ردّ قولَه بِنَثاً غيرِ جميل. واستَجْرَحَ فلانٌ إذا عمل ما يُجْرَح من أجله.
فأمَّا قول أبي عبيدٍ في حديث عبد الملك: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" إنه النُّقصان من الخير، فالمعنى صحيح إلاّ أنّ اللفظ لا يدلُّ عليه. والذي أراده عبدُ الملك ما فسَّرناه. أي إنّكم ما تزدادون على الوعْظ إلاّ ما يكسبكم الجَرْحَ والطَّعنَ عليكم، كما تُجرَح الأحاديث. وقال أبو عبيد: يريد أنَّها كثيرة صحيحها قليل. والمعنى عندنا في هذا كالذي ذكرناه مِن قَبْل، وهو أنَّها كثُرتْ حتى أحوج أهلَ العلم بها إلى جرْح بعضها، أنّه ليس بصحيح.
القاموس المحيط:
جَرَحَهُ، كمَنَعَهُ كَلَمَهُ، كجَرَّحَهُ، والاسْمُ الجُرْحُ، بالضم، ج جُروحٌ، وقَلَّ أجْراحٌ. والجِراحُ، بالكسر جَمْعُ جِراحَةٍ. ورَجُلٌ وامرأةٌ جَريحٌ، ج جَرْحى. وجَرَحَ، كمَنَعَ اكتَسَبَ،
كاجْتَرَحَ، وفُلاناً: سَبَّهُ وشَتَمَهُ، وشاهداً: أسْقَطَ عَدالَتَهُ. وكسَمِعَ: أصابَتْهُ جِراحَةٌ، وجُرِحَتْ شَهادَتُهُ. والجَوارِحُ: إِناثُ الخَيْلِ، وأعْضاءُ الْإِنسانِ التي تَكْتَسِبُ، وذواتُ الصَّيْدِ من السِّباعِ والطَّيْرِ. وهذه النَّاقَةُ والْأَتانُ من جَوارِحِ المالِ، أي: شابَّةٌ مُقْبِلَةُ الرَّحِمِ. والاستِجْراحُ: العَيْبُ والفَسادُ. وكشَدَّادٍ: عَلَمٌ.
تاج العروس:
ج ر ح
" جَرَحَه كمَنعَه " يَجْرَحُه جَرْحاً : أَثَّرَ فيه بالسِّلاحِ هكذا فسَّره ابنُ منظور وغيرُه . وأَمّا قول المصنّف : " كَلَمَةُ " فقد رَدّه شيخُنا بقوله : الجَرْحُ في عُرْف النّاس أَعْرَفُ وأَشْهَرُ من الكَلْم وشَرْطُ المُفسِّرِ الشارحِ أَن يكون أَعْرَفَ من المَشْروحِ . ولو قال : قَطَعَه أَو شَقَّ بعضَ بَدَنِه . أَو أَبقاه وأَحالَه على الشَّهرة كالجَوْهريّ لكن أَوْلَى . قلت : وعبارة الأَساس : جَرَحَه كقَطَعه ولا يَخْفَى ما فيه من المُناسبة . " كجَرَّحَه " تَجْريحاً : إِذا أَكْثَرَ ذلك فيه . قال الحُطَيئة :
مَلُّوا قِراهُ وهَرَّتْهُ كِلابُهمُ ... وجَرَّحوهُ بأَنْيابٍ وأَضْراسِ " والاسم الجُرْح بالضّمّ " و " ج جُرُوحٌ " وأَجراحٌ وجِرَاحٌ . قيل : " قَلَّ أَجْراحٌ " إِلاّ ما جاءَ في شِعْرٍ . ووجَدْت في حَواشي بعضِ نُسخ الصّحاح الموثوقِ بها : عَنَى به قَوْلَ عَبْدَةَ بنِ الطَّبِيب :
وَلَّى وصُرِّعْنَ مِنْ حَيْثُ الْتَبَسْنَ به ... مُضرَّجَاتٍ بأَجراحٍ ومَقْتولٍ وهو ضَرورةٌ من جِهة السَّماع . قال شيخنا : وقال بعضُ فُقهاءِ اللُّغة : الجُرْح بالضمّ : يكون في الأَبدانِ بالحَديد ونَحْوِه ؛ والجَرْحُ بالفتح : يكون باللّسان في المَعانِي والأَعراضِ ونحوِها . وهو المُتداوَلُ بينهم وإِن كانا في أَصلِ اللُّغة بمعنىً واحد . " والجِرَاحُ بالكسر : جَمْع جِرَاحَةٍ " من الجَمْع الّذي لا يُفارِق واحِدَه إِلا بالهاءِ . وفي التّهذيب : قال اللّيث : الجِراحةُ : الواحِدَةُ من طَعْنَةٍ أَو ضَرْبةٍ . قال الأَزهريّ : وقولُ اللّيث : الجرَاحَةُ : الواحِدَةُ خَطَأٌ ولكن جُرْحٌ وجِراحٌ وجِرَاحَة كما يقال : حِجَارَةٌ وجِمَالَةٌ وحِبَالَةٌ لجمع الحَجَرِ والجَمَلِ والحَبْل . " ورَجلٌ " جَريحٌ " وامرأَةٌ جَرِيحٌ ج جَرْحَى " . يقال : رِجالٌ جَرْحَى ونِسْوَة جَرْحَى ولا يُجْمَع جَمْع السّلامة لأَن مؤنّثة لا يَدخُلُه الهاءُ . في التنزيل : " وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ " " جَرَحَ " الشَّيْءَ " كَمنع : اكْتَسَبَ " وهو مجازٌ " كاجْتَرَحَ " . يقال : فُلان يَجْرَحُ لعِيالِه ويَجْتَرِحُ ويَقْرِشُ ويَقْتَرِش بمعنىً . وفي التنزيل : " أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ " أَي اكْتَسبوا . وفي الأَساس : وبِئْسَما جَرَحَتْ يَداك واجْتَرَحَتْ أَي عَمِلتَا وأَثَّرَتَا . وهو مُستعار من تأَثيرِ الجَارِح . وفي العِناية للخُفاجيّ أَن صارَ استعارةً حَقِيقَةً فيه من المجاز جَرَحَ " فلاناً " بلِسانه . إِذا " سَبَّه " . وفي نُسخةٍ : سَبَعَه " وشَتَمه " . ومن ذلك قولهم :
" جَرَّحُوه بأَنياب وأَضراسِ
شَتَموه وعابُوه . من المَجاز : جَرَحَ الحاكمُ " شاهِداً " : إِذا عَثَرَ منه على ما " أَسْقَطَ " به " عَدالَتَه " من كَذِبٍ وغيرِه . وقد قيل ذلك في غيرِ الحاكم فقيل : جَرَحَ الرَّجُلَ : غَضَّ شَهادَته . وفي الأَساس : ويُقال : للمشهود عليه : هل لك جُرْحَة ؟ وهي ما تُجْرَح به الشّهادةُ . وكان يقولُ حاكمُ المدينةِ للخَصْم إِذا أَراد أَنْ يُوجِّه عليه القَضاءَ : أَقْصَصتُك الجُرْحَةَ فإِنْ كان عندك ما تَجْرَحُ به الحُجَّةَ الّتي تَوجَّهتْ عليكَ فهَلُمَّها : أَي أَمكنْتُك من أَن تَقُصَّ ما تَجْرَحُ به البَيِّنةً . يقال : جَرِحَ الرّجلُ " كسَمعَ : أَصابَتْه جِرَاحةٌ . و " جَرِحَ الرَّجلُ أَيضاً : إِذا " جُرِحَتْ شَهادتُه " وكذا رِوايَته أَي رُدَّتْ ووُجِّهَ إِليه القَضَاءُ . " والجَوارِحُ : إِناثُ الخَيْلِ " . واحدتُها جَارِحةٌ لأَنّها تُكْسِب أَرْبابَها نِتاجَها قاله أَبو عَمرٍو كذا في التهذيب . من المجاز : الجَوارِحُ : " أَعْضاءُ الإِنسانِ التي تَكْتَسِبُ " وهي عَوامِلُه من يَدَيْهِ ورِجْليه واحدتُها جارِحةٌ لأَنهنّ يَجْرَحن الخيرَ والشّرَّ أَي يَكْسِبْنَه . قلت : وهو مأَخوذٌ من جَرَحَتْ يَداه واجْتَرَحَت . الجَوارِح : " ذَواتُ الصَّيْدِ من السِّباع والطَّيْرِ " والكِلاب لأَنّها تَجْرَحُ لأَهلِها أَي تَكْسِبُ لهم الواحدة جارِحَةٌ . فالبازِي جارِحَةٌ والكَلْب الضّاري جارِحةٌ . قال الأَزهريّ : سُمِّيتْ بذلك لأَنها كَوَاسِبُ أَنْفُسِها من قولك : جَرَحَ واجْتَرَحَ . وفي التنزيل : " يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُم منَ الجْوَارِحِ مُكَلِّبِينَ " أَراد : وأُحِلّ لكم صَيْدُ ما عَلَّمْتم من الجَوارحِ فحذفَ لأَنّ في الكلام دليلاً عليه . ويُقال : ماله جارِحةٌ أَي مالَه أُنْثَى ذَاتُ رَحِمٍ تَحْمِلُ ؛ وماله جارِحةٌ أَي ماله كاسِبٌ . جَوارِحُ المالِ : ما وَلَد . يقال : " هذه " الفَرسُ و " النَّاقَةُ والأَتان مِن جَوارِحِ المالِ أَي " أَنّها " شابّةٌ مُقْبِلةُ الرَّحِمِ " والشَّبَابُ يُرْجَى وَلَدُها . من المجاز : قد اسْتَجْرَحَ الشّاهدُ . " الاسْتِجْراحُ " : النُّقصانُ و " العَيْبُ والفَسادُ " وهو منه حكاه أَبو عُبيدٍ . واسْتَجْرَحَ فلانٌ : اسْتَحَقّ أَن يُجْرَحَ ؛ كذا في الأَساس . وفي خطبة عبد الملك : " وَعَظْتكُم فلم تَزْدَادُوا على المَوْعظةِ إِلا اسْتِجْراحاً " أي فسَاداً . وقيل : معناه إِلا ما يُكْسِبُكم الجَرْحَ والطَّعْنَ عليكم . وقال ابنُ عون : اسْتجْرَحَتْ هذه الأَحاديثُ . قال الأَزهريّ : ويُرْوَى عن بعضِ التّابعين أَنه قال : كَثُرَتْ هذه الأَحاديثُ واسْتَجْرَحت أَي فَسَدَتْ وقَلَّ صِحَاحُها وهو اسْتَفْعَل من جَرَحَ الشَّاهِدَ : إِذا طَعَنَ فيه ورَدَّ قَوْلَه ؛ أَراد أَنّ الأَحاديثَ كَثُرَتْ حتى أَحْوَجَتْ أَهْلَ العِلْم بها إِلى جَرْحِ بَعْضِ رُوَاتِها ورَدَّ رِوَايتِه كذا في اللِّسان والأَساس . جَرّاحٌ " كشَدّاد : عَلَمٌ " وكَنَوْا بأَبِي الجَرّاحِ . والجَرَّاحُ : قَرْية من إِقلِيم المَنصورة . ومما يستدرك عليه : خاتَمٌ مَرِحٌ وسِوارٌ جَرِحٌ وهو القَلِق . وسِكِّينُ جَرِحُ النِّصابِ به جُرْح ؛ كذا في الأَساس . وأَنا أَخشَى أَن يكون مَرِجاً وجَرِجاً بالجيم وقد تقدّم . وفي الحديث : " العَجْماءُ جَرْحُها جُبَارٌ " بفتح الجيم لا غيرُ على المصدر . وجَرَح له من مالِه : قَطَعَ له منه قِطْعَةً عن ابن الأَعرابيّ . وردَّ عليه ثَعلبٌ ذلك فقال : إِنما هو : جَزَحَ بالزاي . وكذلك حكاه أَبو عُبيدٍ

##### Türkçe

**جرح**
**جَرَحَ - يَجْرَحُ - جُرْح - جُرُوْح - جَارِح - جَارِحَة - جَوَارِح - اجْتَرَحَ - يَجْتَرِحُ**
**جَرَحَ - يَجْرَحُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir işi veya bir şeyi: Onu fiiliyle etkiledi ve onda kalıcı, zararlı bir iz bıraktı: Bir şeyde veya başka bir varlıkta kalıcı bir iz meydana getiren bir fiil yaptı; onun yapısını ve hâlini değiştirir.
**جَرَحَ - يَجْرَحُ** + bir varlık + bir varlığı: Onu fiiliyle etkiledi de onda kalıcı bir iz bıraktı; o, yaralardır.
﴿Ve orada onlara yazdık ki cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş; ve **الجروح** kısastır﴾
**جَرَحَ - يَجْرَحُ** + bir varlık + bir işi veya bir şeyi: Onu fiiliyle etkiledi de onda kalıcı bir iz bıraktı; o, kazanç veya ürün veya kayıp veya zarar/ziyan’dır.
﴿Ve O, sizi geceleyin vefat ettirendir ve gündüz **جرحتم** ettiğinizi bilir﴾
**جُرْح**: “فـًعـْل” vezninde, **جَرَحَ - يَجْرَحُ**’tan “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: bir fiil veya iş veya darbeden kalan kalıcı iz: başka bir şeyde veya varlıkta bir fiilden doğan zararlı iz yahut yapıda meydana gelen değişim.
**جُرُوْح**: **جُرْح**’ın çoğulu.
**جَارِح**: **جَرَحَ - يَجْرَحُ**’tan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: başkası üzerinde etki ve fiili icra eden; öyle ki onun yapısını ve hâlini değiştirir.
**جَارِحَة**: **جَارِح**’ın müennesi; ayrıca ondan “bir defalık fâil”dir: başkalarını yaraladığı bilinen özel bir varlık; ıstılahta: kuşlar veya köpekler.
**جَوارِح**: **جارح**’ın çoğulu.
﴿Ve **الجوارح**’tan, avcılar olarak öğrettiklerinizden; onları Allah’ın size öğrettiğinden öğretiyorsunuz﴾: Sizin yerinize fiili yapmaları için öğrettiğiniz ve eğittiğiniz varlıklardan; köpekler veya kuş vb. gibi.
**اجْتَرَحَ - يَجْتَرِحُ**: **جَرَحَ - يَجْرَحُ**’tan “افتعل” vezninde: kendi iradesiyle bir varlığı veya bir işi veya bir şeyi **يَجْرَحَ** etmeye çabaladı: çoğunlukla başkasında kalıcı, zararlı bir iz meydana getirmeye çabaladı.
﴿Yoksa kötülükleri **اجترحوا** edenler, onları iman edip salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı mı sandılar; hayatları ve ölümleri eşit (olacak): ne kötü hükmediyorlar﴾: başka bir varlıkta veya başka bir işte kötülükleri meydana getirmeye çabalayanlar.
Önemli not: **جرح** lafzını içeren âyetler toplandığında, delâletin insanların yara ve yaralardan anladığı şeye—deriyi kesmek ve kanın akması mânasına—delâlet etmediği görülür; bilakis bir varlıkta veya bir şeyde kalıcı, zararlı herhangi bir izdir. İnsanlarda kalıcı iz şu olabilir: deride kesik ve kanın akması olabilir; morarma ve şişlik olabilir; dişte kırık veya onu sökme olabilir; yahut kemikte kırık olabilir. Bu delâletin, yaygın yara ve yaralar mânasından daha çok âyetle uyumlu olduğu; ve diğer âyetlerdeki **جرح** lafzının delâletiyle uyumlu olduğu görülür: o, toprakta veya madende veya bitkide veya insanda olsun, kalıcı zararlı bir iz doğuran herhangi bir iştir.
Ve lafız, “başka bir şeyde veya varlıkta eziyet veya zarar ile fiil ve etki” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَرَمَ - يَجْرِمُ**، **دَمَغَ - يَدْمَغُ**، **جَرَحَ - يَجْرَحُ**، **ضَرَّ - يَضُرُّ**، **عَثِيَ - يَعْثَى**، **ضَارَ - يَضِيرُ** (**ضَارَ - يَضُورُ**)

**جَرَحَ - جرحتم**
﴿O, sizi geceleyin vefat ettirendir ve gündüz **جرحتم** ettiğinizi bilir; sonra onda sizi diriltir ki belirlenmiş bir ecel yerine getirilsin; sonra dönüşünüz O’nadır; sonra size yapmakta olduklarınızı haber verir (60)﴾ En‘âm

**جُرْحٌ - الجروح**
﴿Ve orada onlara yazdık ki cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş; ve **الجروح** kısastır. Kim onu bağışlarsa, o kendisi için kefarettir. Kim Allah’ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerdir (45)﴾ Mâide

**الجوارح**
﴿Sana kendilerine neyin helâl kılındığını sorarlar. De ki: Size temiz olanlar helâl kılındı; ve **الجوارح**’tan, avcılar olarak öğrettiklerinizden; onları Allah’ın size öğrettiğinden öğretiyorsunuz. O hâlde sizin için tuttuklarından yiyin; üzerine Allah’ın adını anın; Allah’tan sakının. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir (4)﴾ Mâide

**اجترح - اجترحوا**
﴿Yoksa kötülükleri **اجترحوا** edenler, onları iman edip salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı mı sandılar; hayatları ve ölümleri eşit (olacak). Ne kötü hükmediyorlar (21)﴾ Câsiye

Tefsirde geldi:
(1) **جرحتم**: kazandınız — **اجترحوا**: kazandılar.
(2) **الجوارح**: yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan av hayvanları.
(3) **الجرح** (tefsirde geçen Ümmü’r-Rabî‘ kıssasında) ön dişte bir kırık idi.
(4) **الجراح**: bedende; **الشجاج** ise baştadır.
(5) Tefsirden ayrıca, yara ve yaraların, mevcut delâletin aynısına sahip olduğu anlaşılır: deriyi yarmak ve kanın inmesi.
(6) Ondan ayrıca, kan akmasa bile kemikteki kırıklar da anlaşılır.
(7) Yaralardan ayrıca: tokat anlaşılır.
(8) Keza göz veya yüz üzerine yumruk ve bıraktığı morluklar da.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**جرح**] ج ر ح: **جَرَحَهُ** “kesmek” bâbındandır; isim **الجُرْحُ** (ضم ile)dir; çoğulu **جُرُوحٌ**dur. **جراح** demediler; ancak şiirde. **الجِرَاحُ** (kesr ile), **جِراحَةٍ**’ın (kesr ile) çoğuludur da. Bir erkek **جَرِيحٌ**, bir kadın **جريح**; erkekler ve kadınlar **جَرْحَى**. **جَرَح** da onun gibidir. **الجَوارِحُ** yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan av sahibi olanlardır. İnsanın **جوارح**’ı, onun kendisiyle kazandığı uzuvlarıdır.

Râgıb
**جرح**
**الجرح**: deride devam eden izdir; “**جرحه جرحا**” denir; o hâlde o **جريح** ve **مجروح**tur. Yüce Allah dedi ki: }**والجروح قصاص**﴿[Mâide/45]. Şahitteki kusur bulmaya da, ona benzetilerek **جرحا** adı verildi. Köpeklerden, pars(lar)dan ve kuşlardan avlayan olana **جارحة** denir; çoğulu **جوارح**tır; ya yaraladığı için, ya da kazandığı için. Aziz ve Celîl dedi ki:﴾**وما علمتم من الجوارح مكلبين**﴿[Mâide/4]. Kazandıran uzuvlara da, bu ikisinden birine benzetilerek **جوارح** adı verildi. **الاجتراح**: günahı kazanmadır; aslı **الجراحة**’dandır; tıpkı **الاقتراف**’ın, **قرف القرحة**’dan olması gibi (Lisân’da: “**قرف القرحة فتقرفت**”, yani: onu soydu; bu, kuruduğu zaman olur). Yüce Allah dedi ki:﴾**أم حسب الذين اجترحوا السيئات**{ [Câsiye/21].

Lisân’ın özeti
1. **جَرَحه يَجْرَحُه جَرْحاً**: onda silahla iz bıraktı;
2. **وجَرَح الشيءَ واجْتَرَحَه**: onu kazandı;
3. **والجوارح** kuşlardan, yırtıcılardan ve köpeklerden: av sahibi olanlardır; çünkü sahipleri için **تَجْرَحُ** ederler; yani onlara **تَكْسِبُ** ederler,
4. İnsanın **جَوارِحُ**’ı: onun uzuvları ve bedeninin âletleri; iki eli ve iki ayağı gibi,
5. **وجَرَح له من ماله**: malından ona bir parça kesti (ayırdı);
6. **والجِراحَة**: darbenin veya saplamanın adıdır,
7. **وجَرَحَه بلسانه**: ona sövdü;
8. **جَرَح الحاكمُ الشاهدَ**: ondan, adaletini düşüren (yalan vb.) bir şeye rastladığı zaman;
9. **جَرَحَ الرجلَ**: onun şahitliğini düşürdü;
10. **والاستجراحُ**: eksilme, ayıp ve bozulmadır,
11. “Size öğüt verdim de öğütten başka size ancak **استجراحاً** (yani bozulma) artmadı”;
12. **واسْتَجْرَحَتْ**: yani bozuldu ve sağlamları azaldı,
13. “Onun **جارحة**’sı yok”: yani onun kazananı yok.
14. Malın **جَوارحُ**’ı: doğurduğu şeylerdir;
15. “Bu cariye, bu kısrak, deve ve dişi eşek malın **جوارح**’ındandır”: yani o, rahim ve gençlik bakımından gençtir, yönelmiştir; onun doğumu umulur.
16. “Sana kendilerine neyin helâl kılındığını sorarlar; de ki: Size temiz olanlar helâl kılındı; ve **وما عَلَّمْتُمْ من الجوارح مُكَلِّبينَ**”: ve size, **الجوارح**’tan öğrettiklerinizin avı helâl kılındı,

Lisânü’l-ʿArab
● -   جرح: **الجَرْح**: fiildir: **جَرَحه يَجْرَحُه جَرْحاً**: onda silahla iz bıraktı; ve **جَرَّحَه**: onda bunu çoğalttı; **الحطيئة** dedi:
مَلُّوا قِراه، وهَرَّتْه كلابُهُمُ،
وجَرَّحُوه بأَنْيابٍ وأَضْراسِ
İsim **الجُرْح**’tır, (ج harfinin) ötrelisiyle; çoğulu **أَجْراح** ve **جُرُوحٌ** ve **جِراحٌ**’tır; ve denildi ki: şiirde gelen dışında **أَجْراح** demediler; ve güvenilir **الصحاح** nüshalarından bazısının haşiyelerinde buldum: şeyh dedi—onu isimlendirmedi—bununla şu sözünü kastetti (* «عنى بذلك قوله» sözüyle kastedilen, **شرح القاموس**’ta olduğu üzere, **عبدة بن الطبيب**’in sözüdür.):
وَلَّى، وصُرِّعْنَ، من حيثُ التَبَسْنَ به،
مُضَرَّجاتٍ بأَجْراحٍ، ومَقْتُولِ
Dedi ki: işitme yönünden dediği gibi bu bir zarurettir.

**الجِراحَة**: darbenin yahut saplamanın adıdır; çoğulu **جِراحاتٌ** ve **جِراحٌ**’tır; **دِجاجَة** ve **دِجاج** sınırında; artık ya fazlalığı atma üzere kırık çoğul yapılmıştır, yahut tekiliyle ancak **الهاء** ile ayrılan çoğuldandır. **الأَزهري**: **الليث** dedi ki: **الجِراحَة** bir saplamadan yahut bir darbeden olan tek (yaralama)dır; **الأَزهري** dedi ki: **الليث**’in “tek **الجِراحة**” sözü hatadır; fakat **جُرْحٌ** ve **جِراحٌ** ve **جِراحة** (vardır); nitekim **الحَجَرِ**’in, **الجَمَل**’in ve ipin çoğulu için **حجارة** ve **جِمالة** ve **حِبالة** denildiği gibi.

Ve bir adam **جَريح**tir, **جَرْحى** kavminden; ve bir kadın **جَريح**tir; müennesine **الهاء** girmediği için salim çoğulla çoğullanmaz; ve **نِسْوة جَرْحى** erkekler **جَرْحى** gibi. Ve **جَرَّحَه**: çokluk için şeddelendi. Ve **جَرَحَه بلسانه**: ona sövdü; ondandır ki (şu) sözü:
لا تَمْضَحَنْ عِرْضي، فإِني ماضِحُ
عِرْضَك، إِن شاتمتني، وقادِحُ
في ساقِ من شاتَمَني، وجارِحُ

Ve Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: **العَجْماءُ جَرْحُها جُبار**; o, masdar üzere **الجيم**’in fethasıyladır, başka değil; ve denilir: **جَرَح الحاكمُ الشاهدَ**: ondan, yalan ve başkası gibi, adaletini düşürecek şeyi bulduğu zaman; ve bu, hâkim olmayan hakkında da söylenmiştir; böylece denildi: **جَرَحَ الرجلَ**: onun şahitliğini eksiltti; ve şahit **اسْتُجْرحَ** edilmiştir.

Ve **الاستجراحُ**: eksilme ve ayıp ve bozulmadır; ve o ondandır; **أَبو عبيد** bunu nakletti; dedi ki: **عبد الملك**’in hutbesinde: **وَعَظْتُكم فلم تَزْدادُوا على الموعظة إِلا استجراحاً** yani bozulma; ve denildi ki: manası, size **الجَرْحَ**ı ve size karşı ta’nı kazandırandan başka (bir şey) değildir; ve **ابن عَوْن** dedi: **اسْتَجْرَحَتْ هذه الأَحاديثُ**; **الأَزهري** dedi ki: tâbiînden bazısından rivayet olunur ki o dedi: bu hadisler çoğaldı ve **اسْتَجْرَحَتْ** yani bozuldu ve sahihleri azaldı; ve o, **جَرَح الشاهدَ** (şahidi) ta’n ettiği ve sözünü reddettiği zaman (kullanılan)dan **اسْتَفْعَل** babındandır; muradı: hadisler çoğaldı, nihayet onlarla ilgili ilim ehline, râvilerinin bazısını **جَرْح** etmeyi ve rivayetini reddetmeyi gerekli kıldı.

Ve **جَرَح الشيءَ** ve **اجْتَرَحَه**: onu kazandı; tenzilde: **وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جَرَحْتُمْ بالنهار**. **الأَزهري**: **أَبو عمرو** dedi ki: kısraklara **جَوارِحُ** denilir; tekili **جارِحَة**’dır; çünkü sahiplerine doğumunu kazandırır; ve denilir: onun **جارِحَة**’si yoktur, yani taşıyan rahim sahibi dişisi yoktur; ve “onun **جارحة**’si yoktur” yani onun kazananı yoktur. Ve **جَوارحُ المال**: doğurduğu şeydir; denilir: bu cariye ve bu kısrak ve deve ve dişi eşek, malın **جوارح**’ındandır; yani o, rahmi ve gençliği ileriye dönük gençtir; onun doğumu umulur. Ve falan, ailesi için **يَجْرَحُ** eder ve **يَجْتَرِحُ** eder ve **يَقْرِشُ** eder ve **يَقْتَرِشُ** eder; aynı manada; tenzilde: **أَم حَسِبَ الذين اجْتَرَحُوا السيِّئات**; yani onu kazandılar. Falan, ehlinin **جارحُ**’ıdır ve onların **جارِحَتُهم**’idir; yani onların kazananıdır.

Ve kuşlardan ve yırtıcılardan ve köpeklerden **الجوارح**: av sahibi olanlardır; çünkü ehli için **تَجْرَحُ** eder, yani onlara kazandırır; tekili **جارحة**’dır; böylece doğan kuşu **جارحة**’dır, ve azgın köpek **جارحة**’dır; **الأَزهري** dedi ki: buna ancak, “**جَرَح** ve **اجْترَح**” sözünden, kendi nefislerinin kazananları oldukları için isim verildi; tenzilde: **يسأَلونك ماذا أُحلَّ لهم قل أُحلَّ لكم الطيباتُ وما عَلَّمْتُمْ من الجوارح مُكَلِّبينَ**; **الأَزهري** dedi ki: onda hazfedilmiş vardır; Allah azze ve celle murad etti: “ve size, **الجوارح**’tan öğrettiğinizin avı helâl kılındı”; hazfetti, çünkü sözde ona delil vardır. Ve insanın **جَوارِحُ**’ı: onun uzuvları ve bedeninin işleyenleri, iki eli ve iki ayağı gibi; tekili **جارحة**’dır. Çünkü onlar hayrı ve şerri **يَجْرَحْن** ederler, yani onu kazanırlar.

Ve **جَرَح له من ماله**: ona ondan bir parça kesti; **ابن الأَعرابي**’den; **ثعلبٌ** buna karşılık verdi de dedi ki: ancak o **جَزَح**’tır, **الزاي** ile; **أَبو عبيد** de bunu böyle nakletti.

Ve **جَرَّاحاً** diye isimlendirdiler; ve **أَبي الجَرَّاح** ile künyelediler.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**جرح**) **الجيم** ve **الراء** ve **الحاء** iki asıldır: birincisi kazanç, ikincisi deriyi yarmaktır.
Birincisi, onların **[اجترح]** sözüdür: işlediği ve kazandığı zaman. Allah azze ve celle dedi ki: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. Ancak ona **اجتراحاً** adını verdi; çünkü o, **بالجوَارح** ile olan bir ameldir; ve o, kazanan uzuvlardır. Ve kuşlardan ve yırtıcılardan **الجوارحُ**: av sahibi olanlardır.
İkincisine gelince, **[فقولهم]**: **جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً**; isim **الجُرْح**’tır. Ve denilir: **جرَح الشاهدَ**: sözünü, güzel olmayan bir ayıpla reddettiği zaman. Ve falan **استَجْرَحَ** etti: kendisi sebebiyle cerhedilen şeyi işlediği zaman.
**أَبي عبيدٍ**’in **عبد الملك** hadisi hakkında sözüne gelince: “**قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا**”; onun hayırdan eksilme olduğu (sözü); mana doğrudur, ancak lafız ona delalet etmez. **عبدُ الملك**’in murad ettiği, bizim açıkladığımızdır. Yani: siz, vaaz üzerine, size **الجَرْحَ**ı ve size karşı ta’nı kazandırandan başka artmıyorsunuz; nitekim hadisler cerhedilir. Ve **أبو عبيد** dedi ki: onun muradı, onların çok olduğu, sahihinin az olduğudur. Bizce bu husustaki mana, daha önce zikrettiğimiz gibidir; ve o, onların çoğalmasıdır; nihayet onlarla ilgili ilim ehlini, bazısını **جرْح** etmeye (sevk etti); (yani) onun sahih olmadığına.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**جَرَحَهُ**—**كمَنَعَهُ**—onu yaraladı; **كجَرَّحَهُ**; isim **الجُرْحُ**’tur, (ج harfinin) ötrelisiyle; çoğul: **جُروحٌ**; **أجْراحٌ** azdır. Ve **الجِراحُ**, (ج harfinin) kesrelisiyle, **جِراحَةٍ**’nin çoğuludur. Ve bir erkek ve bir kadın **جَريحٌ**; çoğul: **جَرْحى**. Ve **جَرَحَ**—**كمَنَعَ**—kazandı; **كاجْتَرَحَ**; ve falana: ona sövdü ve hakaret etti; ve bir şahide: onun adaletini düşürdü. Ve **كسَمِعَ**: ona **جِراحَةٌ** isabet etti; ve onun şahitliği **جُرِحَتْ**. Ve **الجَوارِحُ**: kısraklar; ve insanın, kazanan uzuvları; ve yırtıcılardan ve kuşlardan av sahibi olanlar. Ve bu deve ve dişi eşek, malın **جَوارِحِ**’ındandır; yani: rahmi ileriye dönük gençtir. Ve **الاستِجْراحُ**: ayıp ve bozulmadır. Ve **كشَدَّادٍ**: bir özel addır.

Tâcü’l-ʿArûs:
ج ر ح
“**جَرَحَه كمَنعَه**” **يَجْرَحُه جَرْحاً**: onda silahla iz bıraktı; **ابنُ منظور** ve başkası onu böyle tefsir etti. Müellifin “**كَلَمَهُ**” sözüne gelince, şeyhimiz onu şu sözüyle reddetti: **الجَرْحُ** insanların örfünde **الكَلْم**’den daha bilinir ve daha meşhurdur; müfessirin, şârihin şartı, şerh edilenden daha bilinir olmasıdır. Ve eğer “onu kesti” yahut “bedeninin bir kısmını yardı” deseydi; yahut **الجَوْهريّ** gibi onu bırakıp şöhrete havale etseydi; fakat daha evlâdır. Dedim ki: **الأَساس**’ın ibaresi: **جَرَحَه كقَطَعه**; onda uygunluktan olan şey gizli değildir. “**كجَرَّحَه**” **تَجْريحاً**: onda bunu çoğalttığı zaman. **الحُطَيئة** dedi ki:
مَلُّوا قِراهُ وهَرَّتْهُ كِلابُهمُ ...

Ve onu **بأَنْيابٍ وأَضْراسِ** ile **جَرَّحوهُ**; isim **الجُرْح** (ضم ile); ve “çoğulu **جُرُوحٌ**” ve **أَجراحٌ** ve **جِرَاحٌ**. Denildi ki: “**أَجْراحٌ** azdır”; ancak şiirde gelen müstesna. Ve güvenilir **الصّحاح** nüshalarının bazısının haşiyelerinde buldum: bununla, **عَبْدَةَ بنِ الطَّبِيب**’in sözünü kastetti:

وَلَّى وصُرِّعْنَ مِنْ حَيْثُ الْتَبَسْنَ به ... مُضرَّجَاتٍ بأَجراحٍ ومَقْتولٍ

Ve bu, semâ cihetinden bir zarurettir. Şeyhimiz dedi ki: Dil fukahasından bazıları dedi: **الجُرْح** (ضم ile): bedenlerde demir ve benzeriyle olur; **الجَرْحُ** (fetha ile): lisân ile mânâlarda ve ırzlarda ve benzerlerinde olur. Bu, aralarında tedavülde olandır; her ne kadar ikisi de dilin aslında tek bir mânâ ile olsa da. “**الجِرَاحُ** (kesra ile): **جِرَاحَةٍ**’nin cemidir”; tekilinden ancak **الهاء** ile ayrılan cem’dendir. **التّهذيب**’de: **اللّيث** dedi: **الجِراحةُ**: bir **طَعْنَةٍ** yahut **ضَرْبةٍ**’nin bir tanesidir. **الأَزهريّ** dedi: **اللّيث**’in sözü: **الجرَاحَةُ**: bir tanedir; hatadır; fakat **جُرْحٌ** ve **جِراحٌ** ve **جِرَاحَة**; nitekim denir: **حِجَارَةٌ** ve **جِمَالَةٌ** ve **حِبَالَةٌ**, **الحَجَرِ** ve **الجَمَلِ** ve **الحَبْل**’in cemi için. “Ve bir adam **جَريحٌ** ve bir kadın **جَرِيحٌ**; çoğulu **جَرْحَى**.” Denir: **رِجالٌ جَرْحَى** ve **نِسْوَة جَرْحَى**; müennesine **الهاء** girmediği için selâmet cemiyle cem edilmez. Tenzîlde: **وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ**. “**جَرَحَ** şeyi” “**كَمنع**: **اكْتَسَبَ**”; ve o mecazdır; “**كاجْتَرَحَ**”. Denir: falan, ailesi için **يَجْرَحُ** ve **يَجْتَرِحُ** ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِش**; bir mânâ ile. Tenzîlde: **أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ**; yani **اكْتَسبوا**. **الأَساس**’ta: Ve ne kötü, iki elin **جَرَحَتْ** ve **اجْتَرَحَتْ**; yani ikisi amel etti ve tesir etti. Bu, **الجَارِح**’in tesirinden ödünç alınmıştır. **العِناية**’de **الخُفاجيّ** için: mecazdan onda hakikat bir istiâre oldu: **جَرَحَ** “falancayı” diliyle; “**سَبَّه**” olduğu vakit. Bir nüshada: **سَبَعَه** ve “**شَتَمه**”. Bundan, onların sözü:

**جَرَّحُوه بأَنياب وأَضْراسِ**

Onu sövdüler ve ayıpladılar. Mecazdandır: **جَرَحَ** hâkim “**شاهِداً**”: ondan, onunla “**عَدالَتَه**”ni “**أَسْقَطَ**” eden şeyi; yalan ve başkası gibi; bulduğu vakit. Bu, hâkimden başkası hakkında da söylenmiştir; denildi ki: **جَرَحَ** adamı: onun şehadetini düşürdü. **الأَساس**’ta: Ve denir: aleyhine şahitlik edilene: senin için **جُرْحَة** var mı? O, şehadetin onunla **تُجْرَح** edildiği şeydir. Medine hâkimi, hasma, onun üzerine hükmü yöneltmek istediği vakit şöyle derdi: Sana **الجُرْحَة**’yi **أَقْصَصتُك**; eğer sende, üzerine yöneltilmiş olan hücceti onunla **تَجْرَحُ** edeceğin bir şey varsa, onu getir; yani sana, onunla **البَيِّنةً**yi **تَجْرَحُ** edeceğin şeyi anlatmana imkân verdim. Denir: adam **جَرِحَ** “**كسَمعَ**”: ona bir **جِرَاحةٌ** isabet etti. Ve “adam **جَرِحَ** ayrıca: eğer “**جُرِحَتْ شَهادتُه**””; ve yine rivayeti; yani reddedildi ve ona hüküm yöneltildi. “Ve **الجَوارِحُ**: atların dişileridir.” Tekili **جَارِحةٌ**; çünkü sahiplerine yavrusunu kazandırır; bunu **أَبو عَمرٍو** söyledi; **التهذيب**’de böyledir. Mecazdandır: **الجَوارِحُ**: “insanın, kazanan uzuvlarıdır”; iki eli ve iki ayağı gibi âletleridir; tekili **جارِحةٌ**; çünkü onlar hayrı ve şerri **يَجْرَحن**; yani onu kazanırlar. Dedim: Bu, **جَرَحَتْ يَداه واجْتَرَحَت**’ten alınmıştır. **الجَوارِح**: “yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan ve köpeklerden av sahipleri”; çünkü onlar ehilleri için **تَجْرَحُ**; yani onlara kazandırır; tekili **جارِحَةٌ**. Öyleyse **البازِي** bir **جارِحَةٌ**’dir ve azgın köpek bir **جارِحةٌ**’dir. **الأَزهريّ** dedi: Ona bu ad verildi; çünkü o, “**جَرَحَ** ve **اجْتَرَحَ**” sözünden, kendi nefislerinin kazananlarıdır. Tenzîlde: **يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُم منَ الجْوَارِحِ مُكَلِّبِينَ**; murad etti: ve size, **الجَوارح**’tan öğrettiğinizin avı helâl kılındı; onu hazfetti; çünkü sözde ona delil vardır. Ve denir: onun **جارِحةٌ**’si yok; yani onun, taşıyan rahimli dişi sahibi yoktur; ve onun **جارِحةٌ**’si yok; yani onun kazananı yoktur. Malın **جَوارِحُ**’ı: doğurduğu şeydir. Denir: “bu” kısrak ve “dişi deve ve dişi eşek, malın **جَوارِحِ**’ındandır”; yani “o”, rahmi yönelmiş gençtir; ve gençliğinde yavrusu umulur. Mecazdandır: şahit **اسْتَجْرَحَ** etti. “**الاسْتِجْراحُ**”: noksanlık ve “**العَيْبُ والفَسادُ**”; ve o ondandır; bunu **أَبو عُبيدٍ** nakletti. Ve falan **اسْتَجْرَحَ** etti: **أَن يُجْرَحَ** edilmeyi hak etti; **الأَساس**’ta böyledir. **عبد الملك**’in hutbesinde: **وَعَظْتكُم فلم تَزْدَادُوا على المَوْعظةِ إِلا اسْتِجْراحاً**; yani fesat. Ve denildi: mânâsı, ancak size **الجَرْحَ** ve size karşı **الطَّعْنَ** kazandıran şeydir. **ابنُ عون** dedi: Bu hadisler **اسْتجْرَحَتْ**. **الأَزهريّ** dedi: Bazı tâbiînden rivayet olunur ki o dedi: Bu hadisler çoğaldı ve **اسْتَجْرَحت**; yani bozuldu ve sahihleri azaldı; o, **جَرَحَ الشَّاهِدَ**’den **اسْتَفْعَل**’dır: onda ta’n ettiği ve sözünü reddettiği vakit; murad etti ki hadisler çoğaldı; nihayet, onlarla ilim ehline, râvilerinin bazısını cerh etmeye ve onun rivayetini reddetmeye ihtiyaç doğurdu; **اللِّسان** ve **الأَساس**’ta böyledir. **جَرّاحٌ** “**كشَدّاد : عَلَمٌ**”; ve **أَبِي الجَرّاحِ** ile künye yaptılar. Ve **الجَرَّاحُ**: **إِقلِيم المَنصورة**’dan bir köydür. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **خاتَمٌ مَرِحٌ** ve **سِوارٌ جَرِحٌ**; ve o, kaygandır. Ve **سِكِّينُ جَرِحُ النِّصابِ**: onunla bir **جُرْح** vardır; **الأَساس**’ta böyledir. Ve ben, onun **مَرِجاً** ve **جَرِجاً** (ج ile) olmasından korkarım; ve daha önce geçti. Hadiste: **العَجْماءُ جَرْحُها جُبَارٌ**; kaynak olarak, yalnızca ج’nin fethasıyla. Ve onun malından ona **جَرَح** etti: ondan ona bir parça kesti; **ابن الأَعرابيّ**’den. **ثَعلبٌ** buna reddiye yaptı; dedi ki: ancak o: **جَزَحَ** ( **الزاي** ile )’dir. Bunu **أَبو عُبيدٍ** de böyle nakletti.
