# جرح — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: جرح

جرح
جَرَحَ - يَجْرَحُ - جُرْح - جُرُوْح - جَارِح - جَارِحَة - جَوَارِح - اجْتَرَحَ - يَجْتَرِحُ
جَرَحَ - يَجْرَحُ + كائن + كائناً أو عملاً أو شيئاً:  أصابه بفعله وترك فيه أثراً باقياً ضاراًً: قام بفعل أحدث به أثراً باقياً في شيء أو كائن آخر، يغير من بنائه وحاله
جَرَحَ - يَجْرَحُ + كائن + كائناً: أصابه بفعله فترك فيه أثراً باقياً هي الجروح
﴿وكتبنا عليهم فيها أن النفس بالنفس والعين بالعين والأنف بالأنف والأذن بالأذن والسن بالسن والجروح قصاص﴾
جَرَحَ - يَجْرَحُ + كائن + عملاً أو شيئاً: أصابه بفعله فترك فيه أثراً باقياً هو الكسب أو الثمرة أو الخسارة أو الضر
﴿وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جرحتم بالنهار﴾
جُرْح: على وزن "فـًعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " جَرَحَ - يَجْرَحُ ": الأثر الباقي من فعل أو عمل أو ضرب: الأثر الضار أو التغير في البناء الذي ينتج عن فعل في شيء أو كائن آخر
جُرُوْح: جمع "جُرْح"
جَارِح: اسم فاعل صفة مشبهة من " جَرَحَ - يَجْرَحُ ": من يقوم بالتأثير والفعل على آخر بحيث يغير من بنائه وحاله
جَارِحَة: مؤنث " جَارِح": وهي أيضاً فاعل مرة منه: كائن خاص يعرف عنه أنه يجرح الآخرين: وهو اصطلاحاً: الطيور أو الكلاب
جَوارِح : جمع " جارح "
﴿وما علمتم من الجوارح مكلبين تعلمونهن مما علمكم الله﴾: وما علمتم ودربتم من الكائنات لتقوم بالفعل نيابة عنكم، مثل الكلاب او الطير إلخ
اجْتَرَحَ - يَجْتَرِحُ: على وزن " افتعل " من " جَرَحَ - يَجْرَحُ ": جهد بإرادة ذاتية أن " يَجْرَحَ " كائناً أو عملاً أو شيئاً:  جهد أن يوقع في آخر أثراً باقياً ضاراً في الغالب
﴿أم حسب الذين اجترحوا السيئات أن نجعلهم كالذين آمنوا وعملوا الصالحات سواء محياهم ومماتهم﴾: الذين جهدوا ليوقعوا السيئات  في كائن آخر أو في شأن آخر
ملاحظة هامة: عند جمع الآيات التي تحوي لفظ " جرح " نجد أن الدلالة لا تفيد ما يفهمه الناس من الجرح والجروح ، بمعنى قطع الجلد ونزف الدم، وإنما أي أثر باق ضار في كائن أو شيء، والآثر الباقي في البشر قد يكون: قطعاً في الجلد ونزف الدم وقد يكون كدمة وورم، وقد يكون كسراُ في السن أو قلعه، أو كسراً بالعظم. ويلاحظ أن هذه الدلالة تتوافق أكثر مع الآية، من معنى الجرح والجروح الشائع، وتتوافق مع دلالة لفظ " جرح " في باقي الآيات، فهو أي عمل ينجم عنه أثر باق ضار، سواء في أرض أو معدن أونبات أو بشر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفعل والتأثير بأذى أو ضر في شيء أو كائن آخر"، وهي:
جَرَمَ - يَجْرِمُ، دَمَغَ - يَدْمَغُ، جَرَحَ - يَجْرَحُ، ضَرَّ - يَضُرُّ، عَثِيَ - يَعْثَى، ضَارَ - يَضِيرُ (ضَارَ - يَضُورُ)

جَرَحَ - جرحتم
 	﴿وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جرحتم بالنهار ثم يبعثكم فيه ليقضى أجل مسمى ثم إليه مرجعكم ثم ينبئكم بما كنتم تعملون(60)﴾ الأنعام
جُرْحٌ - الجروح
 	﴿وكتبنا عليهم فيها أن النفس بالنفس والعين بالعين والأنف بالأنف والأذن بالأذن والسن بالسن والجروح قصاص فمن تصدق به فهو كفارة له ومن لم يحكم بما أنزل الله فأولئك هم الظالمون(45)﴾ المائدة
الجوارح
 	﴿يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات وما علمتم من الجوارح مكلبين تعلمونهن مما علمكم الله فكلوا مما أمسكن عليكم واذكروا اسم الله عليه واتقوا الله إن الله سريع الحساب(4)﴾ المائدة
اجترح - اجترحوا
 	﴿أم حسب الذين اجترحوا السيئات أن نجعلهم كالذين آمنوا وعملوا الصالحات سواء محياهم ومماتهم ساء ما يحكمون(21)﴾ الجاثية
جاء في التفسير :
(1) جرحتم: كسبتم - اجترحوا : اكتسبوا
(2) الجوارح: حيوانات الصيد من السباع والطير
(3) والجرح ( في قصة أم الربيع الواردة في التفسير ) كان كسراً  في الثنية
(4) الجراح: في البدن، والشجاج في الرأس
(5) ويفهم من التفسير أيضاً أن الجرح والجراح، لها ذات الدلالة الحالية: شق الجلد ونزول الدم
(6) ويفهم منها أيضاً الكسور في العظم ولو لم ينزف الدم
(7) ويفهم أيضاً بالجروح: اللطمة
(8)  وكذلك اللكمة على العين أو الوجه وما تترك من كدمات
مختار الصحاح
● [جرح] ج ر ح: جَرَحَهُ من باب قطع والاسم الجُرْحُ بالضم والجمع جُرُوحٌ ولم يقولوا جراح إلا في الشعر و الجِرَاحُ بالكسر جمع جِراحَةٍ بالكسر أيضا ورجل جَرِيحٌ وامرأة جريح ورجال ونسوة جَرْحَى و جَرَح مثله و الجَوارِحُ من السباع والطير ذوات الصيد وجوارح الإنسان أعضاؤه التي يكتسب بها
الراغب
جرح
الجرح: أثر دام في الجلد، يقال: جرحه جرحا، فهو جريح ومجروح. قال تعالى: }والجروح قصاص﴿[المائدة/45]، وسمي القدح في الشاهد جرحا تشبيها بهن وتسمى الصائدة من الكلاب والفهود والطيور جارحة، وجمعها جوارح؛ إما لأنها تجرح؛ وإما لأنها تكسب. قال عز وجل:﴾وما علمتم من الجوارح مكلبين﴿[المائدة/4]، وسميت الأعضاء الكاسبة جوارح تشبيها بها لأحد هذين، والاجتراح: اكتساب الإثم، وأصله من الجراحة، كما أن الاقتراف من: قرف القرحة (في اللسان: قرف القرحة فتقرفت، أي: قشرها، وذلك إذا يبست)، قال تعالى:﴾أم حسب الذين اجترحوا السيئات{ [الجاثية/21].
ملخص اللسان
1.     جَرَحه يَجْرَحُه جَرْحاً: أَثَّرَ فيه بالسلاح؛
2.     وجَرَح الشيءَ واجْتَرَحَه: كَسَبه؛
3.     والجوارح من الطير والسباع والكلاب: ذواتُ الصيد لأَنها تَجْرَحُ  لأَهلها أَي تَكْسِبُ لهم،
4.     وجَوارِحُ الإِنسان: أَعضاؤُه وعَوامِلُ جسده كيديه  ورجليه،
5.    وجَرَح له من ماله: قطَع له منه قطعة؛
6.     والجِراحَة: اسم الضربة أَو الطعنة،
7.     وجَرَحَه بلسانه: شتمه؛
8.     جَرَح الحاكمُ الشاهدَ إِذا عَثر منه على  ما تَسْقُطُ به عدالته مِن كذب وغيره؛
9.     جَرَحَ الرجلَ غَضَّ شهادته؛
10.                        والاستجراحُ: النقصانُ والعيب والفساد،
11.                        وَعَظْتُكم فلم تَزْدادُوا على الموعظة إِلا  استجراحاً أَي فساداً؛
12.                        واسْتَجْرَحَتْ أَي فَسَدَت  وقلَّ صِحاحُها،
13.                        وما له جارحة أَي  ما له كاسِبٌ.
14.                         وجَوارحُ المال: ما وَلَد؛
15.                        هذه الجارية وهذه الفرس  والناقة والأَتان من جوارح المال أَي أَنها شابَّة مُقْبِلَة الرَّحِم  والشباب يُرجَى وَلدُها.
16.                        يسأَلونك ماذا أُحلَّ لهم قل أُحلَّ لكم الطيباتُ  وما عَلَّمْتُمْ من الجوارح مُكَلِّبينَ: وأُحِلَّ لكم صيدُ ما علمتم من الجوارح،
لسان العرب
● -   جرح: الجَرْح: الفعلُ: جَرَحه يَجْرَحُه جَرْحاً: أَثَّرَ فيه بالسلاح؛  وجَرَّحَه: أَكثر ذلك فيه؛ قال الحطيئة:  مَلُّوا قِراه، وهَرَّتْه كلابُهُمُ،  وجَرَّحُوه بأَنْيابٍ وأَضْراسِ  والاسم الجُرْح، بالضم، والجمع أَجْراح وجُرُوحٌ وجِراحٌ؛ وقيل: لم  يقولوا أَجْراح إِلا ما جاء في شعر، ووجدت في حواشي بعض نسخ الصحاح الموثوق  بها: قال الشيخ، ولم يسمِّه، عنى بذلك قوله  (* قوله «عنى بذلك قوله» أي  قول عبدة بن الطبيب كما في شرح القاموس.):  وَلَّى، وصُرِّعْنَ، من حيثُ التَبَسْنَ به،  مُضَرَّجاتٍ بأَجْراحٍ، ومَقْتُولِ  قال: وهو ضرورة كما قال من جهة السماع.  والجِراحَة: اسم الضربة أَو الطعنة، والجمع جِراحاتٌ وجِراحٌ، على حدّ  دِجاجَة ودِجاج، فإِما أَن يكون مكسَّراً على طرح الزائد، وإِما أَن يكون  من الجمع الذي لا يفارق واحده إِلا بالهاء. الأَزهري: قال الليث  الجِراحَة الواحدة من طعنة أَو ضربة؛ قال الأَزهري: قول الليث الجراحة الواحدة  خطأٌ، ولكن جُرْحٌ وجِراحٌ وجِراحة، كما يقال حجارة وجِمالة وحِبالة لجمع  الحَجَرِ والجَمَل والحبل.  ورجل جَريح من قوم جَرْحى، وامرأَة جَريح، ولا يجمع جمع السلامة لأَن  مؤنثة لا تدخله الهاء، ونِسْوة جَرْحى كرجال جَرْحى. وجَرَّحَه: شُدِّد  للكثرة. وجَرَحَه بلسانه: شتمه؛ ومنه قوله:  لا تَمْضَحَنْ عِرْضي، فإِني ماضِحُ  عِرْضَك، إِن شاتمتني، وقادِحُ  في ساقِ من شاتَمَني، وجارِحُ  وقول النبي، صلى الله عليه وسلم: العَجْماءُ جَرْحُها جُبار؛ فهو بفتح  الجيم لا غير على المصدر؛ ويقال: جَرَح الحاكمُ الشاهدَ إِذا عَثر منه على  ما تَسْقُطُ به عدالته مِن كذب وغيره؛ وقد قيل ذلك في غير الحاكم، فقيل:  جَرَحَ الرجلَ غَضَّ شهادته؛ وقد اسْتُجْرحَ الشاهدُ.  والاستجراحُ: النقصانُ والعيب والفساد، وهو مِنه، حكاه أَبو عبيد قال:  وفي خطبة عبد الملك: وَعَظْتُكم فلم تَزْدادُوا على الموعظة إِلا  استجراحاً أَي فساداً؛ وقيل: معناه إِلا ما يُكْسِبُكُم الجَرْحَ والطعن عليكم؛  وقال ابن عَوْن: اسْتَجْرَحَتْ هذه الأَحاديثُ؛ قال الأَزهري: ويروى عن  بعض التابعين أَنه قال: كثرت هذه الأحاديث واسْتَجْرَحَتْ أَي فَسَدَت  وقلَّ صِحاحُها، وهو اسْتَفْعَل من جَرَح الشاهدَ إِذا طعن فيه ورَدَّ قوله؛  أَراد أَن الأَحاديث كثرت حتى أَحوجت أَهل العلم بها إِلى جَرْحِ بعض  رواتها، ورَدِّ روايته.  وجَرَح الشيءَ واجْتَرَحَه: كَسَبه؛ وفي التنزيل: وهو الذي يتوفاكم  بالليل ويعلم ما جَرَحْتُمْ بالنهار. الأَزهري: قال أَبو عمرو: يقال لإِناث  الخيل جَوارِحُ، واحدتها جارِحَة لأَنها تُكسب أَربابَها نِتاجَها؛ ويقال:  ما له جارِحَة أَي ما له أُنثى ذاتُ رَحِمٍ تَحْمِلُ؛ وما له جارحة أَي  ما له كاسِبٌ. وجَوارحُ المال: ما وَلَد؛ يقال: هذه الجارية وهذه الفرس  والناقة والأَتان من جوارح المال أَي أَنها شابَّة مُقْبِلَة الرَّحِم  والشباب يُرجَى وَلدُها. وفلان يَجْرَحُ لعياله ويَجْتَرِحُ ويَقْرِشُ  ويَقْتَرِشُ، بمعنى؛ وفي التنزيل: أَم حَسِبَ الذين اجْتَرَحُوا السيِّئات؛  أَي اكتسبوها. فلان جارحُ أَهلِه وجارِحَتُهم أَي كاسِبُهم.  والجوارح من الطير والسباع والكلاب: ذواتُ الصيد لأَنها تَجْرَحُ  لأَهلها أَي تَكْسِبُ لهم، الواحدة جارحة؛ فالبازي جارحة، والكلب الضاري جارحة؛  قال الأَزهري: سمِّيت بذلك لأَنها كواسِبُ أَنفُسِها مِن قولك: جَرَح  واجْترَح؛ وفي التنزيل: يسأَلونك ماذا أُحلَّ لهم قل أُحلَّ لكم الطيباتُ  وما عَلَّمْتُمْ من الجوارح مُكَلِّبينَ؛ قال الأَزهري: فيه محذوف، أَراد  الله عز وجل: وأُحِلَّ لكم صيدُ ما علمتم من الجوارح، فحذف لأَن في  الكلام دليلاً عليه. وجَوارِحُ الإِنسان: أَعضاؤُه وعَوامِلُ جسده كيديه  ورجليه، واحدتها جارحة. لأَنهن يَجْرَحْن الخير والشر أَي يكسبنه.  وجَرَح له من ماله: قطَع له منه قطعة؛ عن ابن الأَعرابي، ورَدَّ عليه  ثعلبٌ ذلك فقال: إِنما هو جَزَح، بالزاي، وكذلك حكاه أَبو عبيد.  وقد سَمَّوْا جَرَّاحاً، وكَنَوْا بأَبي الجَرَّاح.
مقاييس اللغة:
(جرح) الجيم والراء والحاء أصلان: أحدهما الكسب، والثاني شَقّ الجِلْد.
فالأوَّل قولهم [اجترح] إذا عمل وكَسبَ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. وإنَّما سمى ذلك اجتراحاً لأنه عَمَلٌ* بالجوَارح، وهي الأعضاء الكواسب. والجوارحُ من الطَّير والسباع: ذَوَاتُ الصَّيد.
وأما الآخَر [فقولهم] جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً، والاسم الجُرْح. ويقال جرَح الشاهدَ إذا ردّ قولَه بِنَثاً غيرِ جميل. واستَجْرَحَ فلانٌ إذا عمل ما يُجْرَح من أجله.
فأمَّا قول أبي عبيدٍ في حديث عبد الملك: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" إنه النُّقصان من الخير، فالمعنى صحيح إلاّ أنّ اللفظ لا يدلُّ عليه. والذي أراده عبدُ الملك ما فسَّرناه. أي إنّكم ما تزدادون على الوعْظ إلاّ ما يكسبكم الجَرْحَ والطَّعنَ عليكم، كما تُجرَح الأحاديث. وقال أبو عبيد: يريد أنَّها كثيرة صحيحها قليل. والمعنى عندنا في هذا كالذي ذكرناه مِن قَبْل، وهو أنَّها كثُرتْ حتى أحوج أهلَ العلم بها إلى جرْح بعضها، أنّه ليس بصحيح.
القاموس المحيط:
جَرَحَهُ، كمَنَعَهُ كَلَمَهُ، كجَرَّحَهُ، والاسْمُ الجُرْحُ، بالضم، ج جُروحٌ، وقَلَّ أجْراحٌ. والجِراحُ، بالكسر جَمْعُ جِراحَةٍ. ورَجُلٌ وامرأةٌ جَريحٌ، ج جَرْحى. وجَرَحَ، كمَنَعَ اكتَسَبَ،
كاجْتَرَحَ، وفُلاناً: سَبَّهُ وشَتَمَهُ، وشاهداً: أسْقَطَ عَدالَتَهُ. وكسَمِعَ: أصابَتْهُ جِراحَةٌ، وجُرِحَتْ شَهادَتُهُ. والجَوارِحُ: إِناثُ الخَيْلِ، وأعْضاءُ الْإِنسانِ التي تَكْتَسِبُ، وذواتُ الصَّيْدِ من السِّباعِ والطَّيْرِ. وهذه النَّاقَةُ والْأَتانُ من جَوارِحِ المالِ، أي: شابَّةٌ مُقْبِلَةُ الرَّحِمِ. والاستِجْراحُ: العَيْبُ والفَسادُ. وكشَدَّادٍ: عَلَمٌ.
تاج العروس:
ج ر ح
" جَرَحَه كمَنعَه " يَجْرَحُه جَرْحاً : أَثَّرَ فيه بالسِّلاحِ هكذا فسَّره ابنُ منظور وغيرُه . وأَمّا قول المصنّف : " كَلَمَةُ " فقد رَدّه شيخُنا بقوله : الجَرْحُ في عُرْف النّاس أَعْرَفُ وأَشْهَرُ من الكَلْم وشَرْطُ المُفسِّرِ الشارحِ أَن يكون أَعْرَفَ من المَشْروحِ . ولو قال : قَطَعَه أَو شَقَّ بعضَ بَدَنِه . أَو أَبقاه وأَحالَه على الشَّهرة كالجَوْهريّ لكن أَوْلَى . قلت : وعبارة الأَساس : جَرَحَه كقَطَعه ولا يَخْفَى ما فيه من المُناسبة . " كجَرَّحَه " تَجْريحاً : إِذا أَكْثَرَ ذلك فيه . قال الحُطَيئة :
مَلُّوا قِراهُ وهَرَّتْهُ كِلابُهمُ ... وجَرَّحوهُ بأَنْيابٍ وأَضْراسِ " والاسم الجُرْح بالضّمّ " و " ج جُرُوحٌ " وأَجراحٌ وجِرَاحٌ . قيل : " قَلَّ أَجْراحٌ " إِلاّ ما جاءَ في شِعْرٍ . ووجَدْت في حَواشي بعضِ نُسخ الصّحاح الموثوقِ بها : عَنَى به قَوْلَ عَبْدَةَ بنِ الطَّبِيب :
وَلَّى وصُرِّعْنَ مِنْ حَيْثُ الْتَبَسْنَ به ... مُضرَّجَاتٍ بأَجراحٍ ومَقْتولٍ وهو ضَرورةٌ من جِهة السَّماع . قال شيخنا : وقال بعضُ فُقهاءِ اللُّغة : الجُرْح بالضمّ : يكون في الأَبدانِ بالحَديد ونَحْوِه ؛ والجَرْحُ بالفتح : يكون باللّسان في المَعانِي والأَعراضِ ونحوِها . وهو المُتداوَلُ بينهم وإِن كانا في أَصلِ اللُّغة بمعنىً واحد . " والجِرَاحُ بالكسر : جَمْع جِرَاحَةٍ " من الجَمْع الّذي لا يُفارِق واحِدَه إِلا بالهاءِ . وفي التّهذيب : قال اللّيث : الجِراحةُ : الواحِدَةُ من طَعْنَةٍ أَو ضَرْبةٍ . قال الأَزهريّ : وقولُ اللّيث : الجرَاحَةُ : الواحِدَةُ خَطَأٌ ولكن جُرْحٌ وجِراحٌ وجِرَاحَة كما يقال : حِجَارَةٌ وجِمَالَةٌ وحِبَالَةٌ لجمع الحَجَرِ والجَمَلِ والحَبْل . " ورَجلٌ " جَريحٌ " وامرأَةٌ جَرِيحٌ ج جَرْحَى " . يقال : رِجالٌ جَرْحَى ونِسْوَة جَرْحَى ولا يُجْمَع جَمْع السّلامة لأَن مؤنّثة لا يَدخُلُه الهاءُ . في التنزيل : " وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ " " جَرَحَ " الشَّيْءَ " كَمنع : اكْتَسَبَ " وهو مجازٌ " كاجْتَرَحَ " . يقال : فُلان يَجْرَحُ لعِيالِه ويَجْتَرِحُ ويَقْرِشُ ويَقْتَرِش بمعنىً . وفي التنزيل : " أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ " أَي اكْتَسبوا . وفي الأَساس : وبِئْسَما جَرَحَتْ يَداك واجْتَرَحَتْ أَي عَمِلتَا وأَثَّرَتَا . وهو مُستعار من تأَثيرِ الجَارِح . وفي العِناية للخُفاجيّ أَن صارَ استعارةً حَقِيقَةً فيه من المجاز جَرَحَ " فلاناً " بلِسانه . إِذا " سَبَّه " . وفي نُسخةٍ : سَبَعَه " وشَتَمه " . ومن ذلك قولهم :
" جَرَّحُوه بأَنياب وأَضراسِ
شَتَموه وعابُوه . من المَجاز : جَرَحَ الحاكمُ " شاهِداً " : إِذا عَثَرَ منه على ما " أَسْقَطَ " به " عَدالَتَه " من كَذِبٍ وغيرِه . وقد قيل ذلك في غيرِ الحاكم فقيل : جَرَحَ الرَّجُلَ : غَضَّ شَهادَته . وفي الأَساس : ويُقال : للمشهود عليه : هل لك جُرْحَة ؟ وهي ما تُجْرَح به الشّهادةُ . وكان يقولُ حاكمُ المدينةِ للخَصْم إِذا أَراد أَنْ يُوجِّه عليه القَضاءَ : أَقْصَصتُك الجُرْحَةَ فإِنْ كان عندك ما تَجْرَحُ به الحُجَّةَ الّتي تَوجَّهتْ عليكَ فهَلُمَّها : أَي أَمكنْتُك من أَن تَقُصَّ ما تَجْرَحُ به البَيِّنةً . يقال : جَرِحَ الرّجلُ " كسَمعَ : أَصابَتْه جِرَاحةٌ . و " جَرِحَ الرَّجلُ أَيضاً : إِذا " جُرِحَتْ شَهادتُه " وكذا رِوايَته أَي رُدَّتْ ووُجِّهَ إِليه القَضَاءُ . " والجَوارِحُ : إِناثُ الخَيْلِ " . واحدتُها جَارِحةٌ لأَنّها تُكْسِب أَرْبابَها نِتاجَها قاله أَبو عَمرٍو كذا في التهذيب . من المجاز : الجَوارِحُ : " أَعْضاءُ الإِنسانِ التي تَكْتَسِبُ " وهي عَوامِلُه من يَدَيْهِ ورِجْليه واحدتُها جارِحةٌ لأَنهنّ يَجْرَحن الخيرَ والشّرَّ أَي يَكْسِبْنَه . قلت : وهو مأَخوذٌ من جَرَحَتْ يَداه واجْتَرَحَت . الجَوارِح : " ذَواتُ الصَّيْدِ من السِّباع والطَّيْرِ " والكِلاب لأَنّها تَجْرَحُ لأَهلِها أَي تَكْسِبُ لهم الواحدة جارِحَةٌ . فالبازِي جارِحَةٌ والكَلْب الضّاري جارِحةٌ . قال الأَزهريّ : سُمِّيتْ بذلك لأَنها كَوَاسِبُ أَنْفُسِها من قولك : جَرَحَ واجْتَرَحَ . وفي التنزيل : " يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُم منَ الجْوَارِحِ مُكَلِّبِينَ " أَراد : وأُحِلّ لكم صَيْدُ ما عَلَّمْتم من الجَوارحِ فحذفَ لأَنّ في الكلام دليلاً عليه . ويُقال : ماله جارِحةٌ أَي مالَه أُنْثَى ذَاتُ رَحِمٍ تَحْمِلُ ؛ وماله جارِحةٌ أَي ماله كاسِبٌ . جَوارِحُ المالِ : ما وَلَد . يقال : " هذه " الفَرسُ و " النَّاقَةُ والأَتان مِن جَوارِحِ المالِ أَي " أَنّها " شابّةٌ مُقْبِلةُ الرَّحِمِ " والشَّبَابُ يُرْجَى وَلَدُها . من المجاز : قد اسْتَجْرَحَ الشّاهدُ . " الاسْتِجْراحُ " : النُّقصانُ و " العَيْبُ والفَسادُ " وهو منه حكاه أَبو عُبيدٍ . واسْتَجْرَحَ فلانٌ : اسْتَحَقّ أَن يُجْرَحَ ؛ كذا في الأَساس . وفي خطبة عبد الملك : " وَعَظْتكُم فلم تَزْدَادُوا على المَوْعظةِ إِلا اسْتِجْراحاً " أي فسَاداً . وقيل : معناه إِلا ما يُكْسِبُكم الجَرْحَ والطَّعْنَ عليكم . وقال ابنُ عون : اسْتجْرَحَتْ هذه الأَحاديثُ . قال الأَزهريّ : ويُرْوَى عن بعضِ التّابعين أَنه قال : كَثُرَتْ هذه الأَحاديثُ واسْتَجْرَحت أَي فَسَدَتْ وقَلَّ صِحَاحُها وهو اسْتَفْعَل من جَرَحَ الشَّاهِدَ : إِذا طَعَنَ فيه ورَدَّ قَوْلَه ؛ أَراد أَنّ الأَحاديثَ كَثُرَتْ حتى أَحْوَجَتْ أَهْلَ العِلْم بها إِلى جَرْحِ بَعْضِ رُوَاتِها ورَدَّ رِوَايتِه كذا في اللِّسان والأَساس . جَرّاحٌ " كشَدّاد : عَلَمٌ " وكَنَوْا بأَبِي الجَرّاحِ . والجَرَّاحُ : قَرْية من إِقلِيم المَنصورة . ومما يستدرك عليه : خاتَمٌ مَرِحٌ وسِوارٌ جَرِحٌ وهو القَلِق . وسِكِّينُ جَرِحُ النِّصابِ به جُرْح ؛ كذا في الأَساس . وأَنا أَخشَى أَن يكون مَرِجاً وجَرِجاً بالجيم وقد تقدّم . وفي الحديث : " العَجْماءُ جَرْحُها جُبَارٌ " بفتح الجيم لا غيرُ على المصدر . وجَرَح له من مالِه : قَطَعَ له منه قِطْعَةً عن ابن الأَعرابيّ . وردَّ عليه ثَعلبٌ ذلك فقال : إِنما هو : جَزَحَ بالزاي . وكذلك حكاه أَبو عُبيدٍ

### Türkçe

**جرح**
**جَرَحَ - يَجْرَحُ - جُرْح - جُرُوْح - جَارِح - جَارِحَة - جَوَارِح - اجْتَرَحَ - يَجْتَرِحُ**
**جَرَحَ - يَجْرَحُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir işi veya bir şeyi: Onu fiiliyle etkiledi ve onda kalıcı, zararlı bir iz bıraktı: Bir şeyde veya başka bir varlıkta kalıcı bir iz meydana getiren bir fiil yaptı; onun yapısını ve hâlini değiştirir.
**جَرَحَ - يَجْرَحُ** + bir varlık + bir varlığı: Onu fiiliyle etkiledi de onda kalıcı bir iz bıraktı; o, yaralardır.
﴿Ve orada onlara yazdık ki cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş; ve **الجروح** kısastır﴾
**جَرَحَ - يَجْرَحُ** + bir varlık + bir işi veya bir şeyi: Onu fiiliyle etkiledi de onda kalıcı bir iz bıraktı; o, kazanç veya ürün veya kayıp veya zarar/ziyan’dır.
﴿Ve O, sizi geceleyin vefat ettirendir ve gündüz **جرحتم** ettiğinizi bilir﴾
**جُرْح**: “فـًعـْل” vezninde, **جَرَحَ - يَجْرَحُ**’tan “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: bir fiil veya iş veya darbeden kalan kalıcı iz: başka bir şeyde veya varlıkta bir fiilden doğan zararlı iz yahut yapıda meydana gelen değişim.
**جُرُوْح**: **جُرْح**’ın çoğulu.
**جَارِح**: **جَرَحَ - يَجْرَحُ**’tan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: başkası üzerinde etki ve fiili icra eden; öyle ki onun yapısını ve hâlini değiştirir.
**جَارِحَة**: **جَارِح**’ın müennesi; ayrıca ondan “bir defalık fâil”dir: başkalarını yaraladığı bilinen özel bir varlık; ıstılahta: kuşlar veya köpekler.
**جَوارِح**: **جارح**’ın çoğulu.
﴿Ve **الجوارح**’tan, avcılar olarak öğrettiklerinizden; onları Allah’ın size öğrettiğinden öğretiyorsunuz﴾: Sizin yerinize fiili yapmaları için öğrettiğiniz ve eğittiğiniz varlıklardan; köpekler veya kuş vb. gibi.
**اجْتَرَحَ - يَجْتَرِحُ**: **جَرَحَ - يَجْرَحُ**’tan “افتعل” vezninde: kendi iradesiyle bir varlığı veya bir işi veya bir şeyi **يَجْرَحَ** etmeye çabaladı: çoğunlukla başkasında kalıcı, zararlı bir iz meydana getirmeye çabaladı.
﴿Yoksa kötülükleri **اجترحوا** edenler, onları iman edip salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı mı sandılar; hayatları ve ölümleri eşit (olacak): ne kötü hükmediyorlar﴾: başka bir varlıkta veya başka bir işte kötülükleri meydana getirmeye çabalayanlar.
Önemli not: **جرح** lafzını içeren âyetler toplandığında, delâletin insanların yara ve yaralardan anladığı şeye—deriyi kesmek ve kanın akması mânasına—delâlet etmediği görülür; bilakis bir varlıkta veya bir şeyde kalıcı, zararlı herhangi bir izdir. İnsanlarda kalıcı iz şu olabilir: deride kesik ve kanın akması olabilir; morarma ve şişlik olabilir; dişte kırık veya onu sökme olabilir; yahut kemikte kırık olabilir. Bu delâletin, yaygın yara ve yaralar mânasından daha çok âyetle uyumlu olduğu; ve diğer âyetlerdeki **جرح** lafzının delâletiyle uyumlu olduğu görülür: o, toprakta veya madende veya bitkide veya insanda olsun, kalıcı zararlı bir iz doğuran herhangi bir iştir.
Ve lafız, “başka bir şeyde veya varlıkta eziyet veya zarar ile fiil ve etki” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَرَمَ - يَجْرِمُ**، **دَمَغَ - يَدْمَغُ**، **جَرَحَ - يَجْرَحُ**، **ضَرَّ - يَضُرُّ**، **عَثِيَ - يَعْثَى**، **ضَارَ - يَضِيرُ** (**ضَارَ - يَضُورُ**)

**جَرَحَ - جرحتم**
﴿O, sizi geceleyin vefat ettirendir ve gündüz **جرحتم** ettiğinizi bilir; sonra onda sizi diriltir ki belirlenmiş bir ecel yerine getirilsin; sonra dönüşünüz O’nadır; sonra size yapmakta olduklarınızı haber verir (60)﴾ En‘âm

**جُرْحٌ - الجروح**
﴿Ve orada onlara yazdık ki cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş; ve **الجروح** kısastır. Kim onu bağışlarsa, o kendisi için kefarettir. Kim Allah’ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar zalimlerdir (45)﴾ Mâide

**الجوارح**
﴿Sana kendilerine neyin helâl kılındığını sorarlar. De ki: Size temiz olanlar helâl kılındı; ve **الجوارح**’tan, avcılar olarak öğrettiklerinizden; onları Allah’ın size öğrettiğinden öğretiyorsunuz. O hâlde sizin için tuttuklarından yiyin; üzerine Allah’ın adını anın; Allah’tan sakının. Şüphesiz Allah hesabı çabuk görendir (4)﴾ Mâide

**اجترح - اجترحوا**
﴿Yoksa kötülükleri **اجترحوا** edenler, onları iman edip salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı mı sandılar; hayatları ve ölümleri eşit (olacak). Ne kötü hükmediyorlar (21)﴾ Câsiye

Tefsirde geldi:
(1) **جرحتم**: kazandınız — **اجترحوا**: kazandılar.
(2) **الجوارح**: yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan av hayvanları.
(3) **الجرح** (tefsirde geçen Ümmü’r-Rabî‘ kıssasında) ön dişte bir kırık idi.
(4) **الجراح**: bedende; **الشجاج** ise baştadır.
(5) Tefsirden ayrıca, yara ve yaraların, mevcut delâletin aynısına sahip olduğu anlaşılır: deriyi yarmak ve kanın inmesi.
(6) Ondan ayrıca, kan akmasa bile kemikteki kırıklar da anlaşılır.
(7) Yaralardan ayrıca: tokat anlaşılır.
(8) Keza göz veya yüz üzerine yumruk ve bıraktığı morluklar da.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**جرح**] ج ر ح: **جَرَحَهُ** “kesmek” bâbındandır; isim **الجُرْحُ** (ضم ile)dir; çoğulu **جُرُوحٌ**dur. **جراح** demediler; ancak şiirde. **الجِرَاحُ** (kesr ile), **جِراحَةٍ**’ın (kesr ile) çoğuludur da. Bir erkek **جَرِيحٌ**, bir kadın **جريح**; erkekler ve kadınlar **جَرْحَى**. **جَرَح** da onun gibidir. **الجَوارِحُ** yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan av sahibi olanlardır. İnsanın **جوارح**’ı, onun kendisiyle kazandığı uzuvlarıdır.

Râgıb
**جرح**
**الجرح**: deride devam eden izdir; “**جرحه جرحا**” denir; o hâlde o **جريح** ve **مجروح**tur. Yüce Allah dedi ki: }**والجروح قصاص**﴿[Mâide/45]. Şahitteki kusur bulmaya da, ona benzetilerek **جرحا** adı verildi. Köpeklerden, pars(lar)dan ve kuşlardan avlayan olana **جارحة** denir; çoğulu **جوارح**tır; ya yaraladığı için, ya da kazandığı için. Aziz ve Celîl dedi ki:﴾**وما علمتم من الجوارح مكلبين**﴿[Mâide/4]. Kazandıran uzuvlara da, bu ikisinden birine benzetilerek **جوارح** adı verildi. **الاجتراح**: günahı kazanmadır; aslı **الجراحة**’dandır; tıpkı **الاقتراف**’ın, **قرف القرحة**’dan olması gibi (Lisân’da: “**قرف القرحة فتقرفت**”, yani: onu soydu; bu, kuruduğu zaman olur). Yüce Allah dedi ki:﴾**أم حسب الذين اجترحوا السيئات**{ [Câsiye/21].

Lisân’ın özeti
1. **جَرَحه يَجْرَحُه جَرْحاً**: onda silahla iz bıraktı;
2. **وجَرَح الشيءَ واجْتَرَحَه**: onu kazandı;
3. **والجوارح** kuşlardan, yırtıcılardan ve köpeklerden: av sahibi olanlardır; çünkü sahipleri için **تَجْرَحُ** ederler; yani onlara **تَكْسِبُ** ederler,
4. İnsanın **جَوارِحُ**’ı: onun uzuvları ve bedeninin âletleri; iki eli ve iki ayağı gibi,
5. **وجَرَح له من ماله**: malından ona bir parça kesti (ayırdı);
6. **والجِراحَة**: darbenin veya saplamanın adıdır,
7. **وجَرَحَه بلسانه**: ona sövdü;
8. **جَرَح الحاكمُ الشاهدَ**: ondan, adaletini düşüren (yalan vb.) bir şeye rastladığı zaman;
9. **جَرَحَ الرجلَ**: onun şahitliğini düşürdü;
10. **والاستجراحُ**: eksilme, ayıp ve bozulmadır,
11. “Size öğüt verdim de öğütten başka size ancak **استجراحاً** (yani bozulma) artmadı”;
12. **واسْتَجْرَحَتْ**: yani bozuldu ve sağlamları azaldı,
13. “Onun **جارحة**’sı yok”: yani onun kazananı yok.
14. Malın **جَوارحُ**’ı: doğurduğu şeylerdir;
15. “Bu cariye, bu kısrak, deve ve dişi eşek malın **جوارح**’ındandır”: yani o, rahim ve gençlik bakımından gençtir, yönelmiştir; onun doğumu umulur.
16. “Sana kendilerine neyin helâl kılındığını sorarlar; de ki: Size temiz olanlar helâl kılındı; ve **وما عَلَّمْتُمْ من الجوارح مُكَلِّبينَ**”: ve size, **الجوارح**’tan öğrettiklerinizin avı helâl kılındı,

Lisânü’l-ʿArab
● -   جرح: **الجَرْح**: fiildir: **جَرَحه يَجْرَحُه جَرْحاً**: onda silahla iz bıraktı; ve **جَرَّحَه**: onda bunu çoğalttı; **الحطيئة** dedi:
مَلُّوا قِراه، وهَرَّتْه كلابُهُمُ،
وجَرَّحُوه بأَنْيابٍ وأَضْراسِ
İsim **الجُرْح**’tır, (ج harfinin) ötrelisiyle; çoğulu **أَجْراح** ve **جُرُوحٌ** ve **جِراحٌ**’tır; ve denildi ki: şiirde gelen dışında **أَجْراح** demediler; ve güvenilir **الصحاح** nüshalarından bazısının haşiyelerinde buldum: şeyh dedi—onu isimlendirmedi—bununla şu sözünü kastetti (* «عنى بذلك قوله» sözüyle kastedilen, **شرح القاموس**’ta olduğu üzere, **عبدة بن الطبيب**’in sözüdür.):
وَلَّى، وصُرِّعْنَ، من حيثُ التَبَسْنَ به،
مُضَرَّجاتٍ بأَجْراحٍ، ومَقْتُولِ
Dedi ki: işitme yönünden dediği gibi bu bir zarurettir.

**الجِراحَة**: darbenin yahut saplamanın adıdır; çoğulu **جِراحاتٌ** ve **جِراحٌ**’tır; **دِجاجَة** ve **دِجاج** sınırında; artık ya fazlalığı atma üzere kırık çoğul yapılmıştır, yahut tekiliyle ancak **الهاء** ile ayrılan çoğuldandır. **الأَزهري**: **الليث** dedi ki: **الجِراحَة** bir saplamadan yahut bir darbeden olan tek (yaralama)dır; **الأَزهري** dedi ki: **الليث**’in “tek **الجِراحة**” sözü hatadır; fakat **جُرْحٌ** ve **جِراحٌ** ve **جِراحة** (vardır); nitekim **الحَجَرِ**’in, **الجَمَل**’in ve ipin çoğulu için **حجارة** ve **جِمالة** ve **حِبالة** denildiği gibi.

Ve bir adam **جَريح**tir, **جَرْحى** kavminden; ve bir kadın **جَريح**tir; müennesine **الهاء** girmediği için salim çoğulla çoğullanmaz; ve **نِسْوة جَرْحى** erkekler **جَرْحى** gibi. Ve **جَرَّحَه**: çokluk için şeddelendi. Ve **جَرَحَه بلسانه**: ona sövdü; ondandır ki (şu) sözü:
لا تَمْضَحَنْ عِرْضي، فإِني ماضِحُ
عِرْضَك، إِن شاتمتني، وقادِحُ
في ساقِ من شاتَمَني، وجارِحُ

Ve Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: **العَجْماءُ جَرْحُها جُبار**; o, masdar üzere **الجيم**’in fethasıyladır, başka değil; ve denilir: **جَرَح الحاكمُ الشاهدَ**: ondan, yalan ve başkası gibi, adaletini düşürecek şeyi bulduğu zaman; ve bu, hâkim olmayan hakkında da söylenmiştir; böylece denildi: **جَرَحَ الرجلَ**: onun şahitliğini eksiltti; ve şahit **اسْتُجْرحَ** edilmiştir.

Ve **الاستجراحُ**: eksilme ve ayıp ve bozulmadır; ve o ondandır; **أَبو عبيد** bunu nakletti; dedi ki: **عبد الملك**’in hutbesinde: **وَعَظْتُكم فلم تَزْدادُوا على الموعظة إِلا استجراحاً** yani bozulma; ve denildi ki: manası, size **الجَرْحَ**ı ve size karşı ta’nı kazandırandan başka (bir şey) değildir; ve **ابن عَوْن** dedi: **اسْتَجْرَحَتْ هذه الأَحاديثُ**; **الأَزهري** dedi ki: tâbiînden bazısından rivayet olunur ki o dedi: bu hadisler çoğaldı ve **اسْتَجْرَحَتْ** yani bozuldu ve sahihleri azaldı; ve o, **جَرَح الشاهدَ** (şahidi) ta’n ettiği ve sözünü reddettiği zaman (kullanılan)dan **اسْتَفْعَل** babındandır; muradı: hadisler çoğaldı, nihayet onlarla ilgili ilim ehline, râvilerinin bazısını **جَرْح** etmeyi ve rivayetini reddetmeyi gerekli kıldı.

Ve **جَرَح الشيءَ** ve **اجْتَرَحَه**: onu kazandı; tenzilde: **وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جَرَحْتُمْ بالنهار**. **الأَزهري**: **أَبو عمرو** dedi ki: kısraklara **جَوارِحُ** denilir; tekili **جارِحَة**’dır; çünkü sahiplerine doğumunu kazandırır; ve denilir: onun **جارِحَة**’si yoktur, yani taşıyan rahim sahibi dişisi yoktur; ve “onun **جارحة**’si yoktur” yani onun kazananı yoktur. Ve **جَوارحُ المال**: doğurduğu şeydir; denilir: bu cariye ve bu kısrak ve deve ve dişi eşek, malın **جوارح**’ındandır; yani o, rahmi ve gençliği ileriye dönük gençtir; onun doğumu umulur. Ve falan, ailesi için **يَجْرَحُ** eder ve **يَجْتَرِحُ** eder ve **يَقْرِشُ** eder ve **يَقْتَرِشُ** eder; aynı manada; tenzilde: **أَم حَسِبَ الذين اجْتَرَحُوا السيِّئات**; yani onu kazandılar. Falan, ehlinin **جارحُ**’ıdır ve onların **جارِحَتُهم**’idir; yani onların kazananıdır.

Ve kuşlardan ve yırtıcılardan ve köpeklerden **الجوارح**: av sahibi olanlardır; çünkü ehli için **تَجْرَحُ** eder, yani onlara kazandırır; tekili **جارحة**’dır; böylece doğan kuşu **جارحة**’dır, ve azgın köpek **جارحة**’dır; **الأَزهري** dedi ki: buna ancak, “**جَرَح** ve **اجْترَح**” sözünden, kendi nefislerinin kazananları oldukları için isim verildi; tenzilde: **يسأَلونك ماذا أُحلَّ لهم قل أُحلَّ لكم الطيباتُ وما عَلَّمْتُمْ من الجوارح مُكَلِّبينَ**; **الأَزهري** dedi ki: onda hazfedilmiş vardır; Allah azze ve celle murad etti: “ve size, **الجوارح**’tan öğrettiğinizin avı helâl kılındı”; hazfetti, çünkü sözde ona delil vardır. Ve insanın **جَوارِحُ**’ı: onun uzuvları ve bedeninin işleyenleri, iki eli ve iki ayağı gibi; tekili **جارحة**’dır. Çünkü onlar hayrı ve şerri **يَجْرَحْن** ederler, yani onu kazanırlar.

Ve **جَرَح له من ماله**: ona ondan bir parça kesti; **ابن الأَعرابي**’den; **ثعلبٌ** buna karşılık verdi de dedi ki: ancak o **جَزَح**’tır, **الزاي** ile; **أَبو عبيد** de bunu böyle nakletti.

Ve **جَرَّاحاً** diye isimlendirdiler; ve **أَبي الجَرَّاح** ile künyelediler.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**جرح**) **الجيم** ve **الراء** ve **الحاء** iki asıldır: birincisi kazanç, ikincisi deriyi yarmaktır.
Birincisi, onların **[اجترح]** sözüdür: işlediği ve kazandığı zaman. Allah azze ve celle dedi ki: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. Ancak ona **اجتراحاً** adını verdi; çünkü o, **بالجوَارح** ile olan bir ameldir; ve o, kazanan uzuvlardır. Ve kuşlardan ve yırtıcılardan **الجوارحُ**: av sahibi olanlardır.
İkincisine gelince, **[فقولهم]**: **جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً**; isim **الجُرْح**’tır. Ve denilir: **جرَح الشاهدَ**: sözünü, güzel olmayan bir ayıpla reddettiği zaman. Ve falan **استَجْرَحَ** etti: kendisi sebebiyle cerhedilen şeyi işlediği zaman.
**أَبي عبيدٍ**’in **عبد الملك** hadisi hakkında sözüne gelince: “**قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا**”; onun hayırdan eksilme olduğu (sözü); mana doğrudur, ancak lafız ona delalet etmez. **عبدُ الملك**’in murad ettiği, bizim açıkladığımızdır. Yani: siz, vaaz üzerine, size **الجَرْحَ**ı ve size karşı ta’nı kazandırandan başka artmıyorsunuz; nitekim hadisler cerhedilir. Ve **أبو عبيد** dedi ki: onun muradı, onların çok olduğu, sahihinin az olduğudur. Bizce bu husustaki mana, daha önce zikrettiğimiz gibidir; ve o, onların çoğalmasıdır; nihayet onlarla ilgili ilim ehlini, bazısını **جرْح** etmeye (sevk etti); (yani) onun sahih olmadığına.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**جَرَحَهُ**—**كمَنَعَهُ**—onu yaraladı; **كجَرَّحَهُ**; isim **الجُرْحُ**’tur, (ج harfinin) ötrelisiyle; çoğul: **جُروحٌ**; **أجْراحٌ** azdır. Ve **الجِراحُ**, (ج harfinin) kesrelisiyle, **جِراحَةٍ**’nin çoğuludur. Ve bir erkek ve bir kadın **جَريحٌ**; çoğul: **جَرْحى**. Ve **جَرَحَ**—**كمَنَعَ**—kazandı; **كاجْتَرَحَ**; ve falana: ona sövdü ve hakaret etti; ve bir şahide: onun adaletini düşürdü. Ve **كسَمِعَ**: ona **جِراحَةٌ** isabet etti; ve onun şahitliği **جُرِحَتْ**. Ve **الجَوارِحُ**: kısraklar; ve insanın, kazanan uzuvları; ve yırtıcılardan ve kuşlardan av sahibi olanlar. Ve bu deve ve dişi eşek, malın **جَوارِحِ**’ındandır; yani: rahmi ileriye dönük gençtir. Ve **الاستِجْراحُ**: ayıp ve bozulmadır. Ve **كشَدَّادٍ**: bir özel addır.

Tâcü’l-ʿArûs:
ج ر ح
“**جَرَحَه كمَنعَه**” **يَجْرَحُه جَرْحاً**: onda silahla iz bıraktı; **ابنُ منظور** ve başkası onu böyle tefsir etti. Müellifin “**كَلَمَهُ**” sözüne gelince, şeyhimiz onu şu sözüyle reddetti: **الجَرْحُ** insanların örfünde **الكَلْم**’den daha bilinir ve daha meşhurdur; müfessirin, şârihin şartı, şerh edilenden daha bilinir olmasıdır. Ve eğer “onu kesti” yahut “bedeninin bir kısmını yardı” deseydi; yahut **الجَوْهريّ** gibi onu bırakıp şöhrete havale etseydi; fakat daha evlâdır. Dedim ki: **الأَساس**’ın ibaresi: **جَرَحَه كقَطَعه**; onda uygunluktan olan şey gizli değildir. “**كجَرَّحَه**” **تَجْريحاً**: onda bunu çoğalttığı zaman. **الحُطَيئة** dedi ki:
مَلُّوا قِراهُ وهَرَّتْهُ كِلابُهمُ ...

Ve onu **بأَنْيابٍ وأَضْراسِ** ile **جَرَّحوهُ**; isim **الجُرْح** (ضم ile); ve “çoğulu **جُرُوحٌ**” ve **أَجراحٌ** ve **جِرَاحٌ**. Denildi ki: “**أَجْراحٌ** azdır”; ancak şiirde gelen müstesna. Ve güvenilir **الصّحاح** nüshalarının bazısının haşiyelerinde buldum: bununla, **عَبْدَةَ بنِ الطَّبِيب**’in sözünü kastetti:

وَلَّى وصُرِّعْنَ مِنْ حَيْثُ الْتَبَسْنَ به ... مُضرَّجَاتٍ بأَجراحٍ ومَقْتولٍ

Ve bu, semâ cihetinden bir zarurettir. Şeyhimiz dedi ki: Dil fukahasından bazıları dedi: **الجُرْح** (ضم ile): bedenlerde demir ve benzeriyle olur; **الجَرْحُ** (fetha ile): lisân ile mânâlarda ve ırzlarda ve benzerlerinde olur. Bu, aralarında tedavülde olandır; her ne kadar ikisi de dilin aslında tek bir mânâ ile olsa da. “**الجِرَاحُ** (kesra ile): **جِرَاحَةٍ**’nin cemidir”; tekilinden ancak **الهاء** ile ayrılan cem’dendir. **التّهذيب**’de: **اللّيث** dedi: **الجِراحةُ**: bir **طَعْنَةٍ** yahut **ضَرْبةٍ**’nin bir tanesidir. **الأَزهريّ** dedi: **اللّيث**’in sözü: **الجرَاحَةُ**: bir tanedir; hatadır; fakat **جُرْحٌ** ve **جِراحٌ** ve **جِرَاحَة**; nitekim denir: **حِجَارَةٌ** ve **جِمَالَةٌ** ve **حِبَالَةٌ**, **الحَجَرِ** ve **الجَمَلِ** ve **الحَبْل**’in cemi için. “Ve bir adam **جَريحٌ** ve bir kadın **جَرِيحٌ**; çoğulu **جَرْحَى**.” Denir: **رِجالٌ جَرْحَى** ve **نِسْوَة جَرْحَى**; müennesine **الهاء** girmediği için selâmet cemiyle cem edilmez. Tenzîlde: **وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ**. “**جَرَحَ** şeyi” “**كَمنع**: **اكْتَسَبَ**”; ve o mecazdır; “**كاجْتَرَحَ**”. Denir: falan, ailesi için **يَجْرَحُ** ve **يَجْتَرِحُ** ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِش**; bir mânâ ile. Tenzîlde: **أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ**; yani **اكْتَسبوا**. **الأَساس**’ta: Ve ne kötü, iki elin **جَرَحَتْ** ve **اجْتَرَحَتْ**; yani ikisi amel etti ve tesir etti. Bu, **الجَارِح**’in tesirinden ödünç alınmıştır. **العِناية**’de **الخُفاجيّ** için: mecazdan onda hakikat bir istiâre oldu: **جَرَحَ** “falancayı” diliyle; “**سَبَّه**” olduğu vakit. Bir nüshada: **سَبَعَه** ve “**شَتَمه**”. Bundan, onların sözü:

**جَرَّحُوه بأَنياب وأَضْراسِ**

Onu sövdüler ve ayıpladılar. Mecazdandır: **جَرَحَ** hâkim “**شاهِداً**”: ondan, onunla “**عَدالَتَه**”ni “**أَسْقَطَ**” eden şeyi; yalan ve başkası gibi; bulduğu vakit. Bu, hâkimden başkası hakkında da söylenmiştir; denildi ki: **جَرَحَ** adamı: onun şehadetini düşürdü. **الأَساس**’ta: Ve denir: aleyhine şahitlik edilene: senin için **جُرْحَة** var mı? O, şehadetin onunla **تُجْرَح** edildiği şeydir. Medine hâkimi, hasma, onun üzerine hükmü yöneltmek istediği vakit şöyle derdi: Sana **الجُرْحَة**’yi **أَقْصَصتُك**; eğer sende, üzerine yöneltilmiş olan hücceti onunla **تَجْرَحُ** edeceğin bir şey varsa, onu getir; yani sana, onunla **البَيِّنةً**yi **تَجْرَحُ** edeceğin şeyi anlatmana imkân verdim. Denir: adam **جَرِحَ** “**كسَمعَ**”: ona bir **جِرَاحةٌ** isabet etti. Ve “adam **جَرِحَ** ayrıca: eğer “**جُرِحَتْ شَهادتُه**””; ve yine rivayeti; yani reddedildi ve ona hüküm yöneltildi. “Ve **الجَوارِحُ**: atların dişileridir.” Tekili **جَارِحةٌ**; çünkü sahiplerine yavrusunu kazandırır; bunu **أَبو عَمرٍو** söyledi; **التهذيب**’de böyledir. Mecazdandır: **الجَوارِحُ**: “insanın, kazanan uzuvlarıdır”; iki eli ve iki ayağı gibi âletleridir; tekili **جارِحةٌ**; çünkü onlar hayrı ve şerri **يَجْرَحن**; yani onu kazanırlar. Dedim: Bu, **جَرَحَتْ يَداه واجْتَرَحَت**’ten alınmıştır. **الجَوارِح**: “yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan ve köpeklerden av sahipleri”; çünkü onlar ehilleri için **تَجْرَحُ**; yani onlara kazandırır; tekili **جارِحَةٌ**. Öyleyse **البازِي** bir **جارِحَةٌ**’dir ve azgın köpek bir **جارِحةٌ**’dir. **الأَزهريّ** dedi: Ona bu ad verildi; çünkü o, “**جَرَحَ** ve **اجْتَرَحَ**” sözünden, kendi nefislerinin kazananlarıdır. Tenzîlde: **يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُم منَ الجْوَارِحِ مُكَلِّبِينَ**; murad etti: ve size, **الجَوارح**’tan öğrettiğinizin avı helâl kılındı; onu hazfetti; çünkü sözde ona delil vardır. Ve denir: onun **جارِحةٌ**’si yok; yani onun, taşıyan rahimli dişi sahibi yoktur; ve onun **جارِحةٌ**’si yok; yani onun kazananı yoktur. Malın **جَوارِحُ**’ı: doğurduğu şeydir. Denir: “bu” kısrak ve “dişi deve ve dişi eşek, malın **جَوارِحِ**’ındandır”; yani “o”, rahmi yönelmiş gençtir; ve gençliğinde yavrusu umulur. Mecazdandır: şahit **اسْتَجْرَحَ** etti. “**الاسْتِجْراحُ**”: noksanlık ve “**العَيْبُ والفَسادُ**”; ve o ondandır; bunu **أَبو عُبيدٍ** nakletti. Ve falan **اسْتَجْرَحَ** etti: **أَن يُجْرَحَ** edilmeyi hak etti; **الأَساس**’ta böyledir. **عبد الملك**’in hutbesinde: **وَعَظْتكُم فلم تَزْدَادُوا على المَوْعظةِ إِلا اسْتِجْراحاً**; yani fesat. Ve denildi: mânâsı, ancak size **الجَرْحَ** ve size karşı **الطَّعْنَ** kazandıran şeydir. **ابنُ عون** dedi: Bu hadisler **اسْتجْرَحَتْ**. **الأَزهريّ** dedi: Bazı tâbiînden rivayet olunur ki o dedi: Bu hadisler çoğaldı ve **اسْتَجْرَحت**; yani bozuldu ve sahihleri azaldı; o, **جَرَحَ الشَّاهِدَ**’den **اسْتَفْعَل**’dır: onda ta’n ettiği ve sözünü reddettiği vakit; murad etti ki hadisler çoğaldı; nihayet, onlarla ilim ehline, râvilerinin bazısını cerh etmeye ve onun rivayetini reddetmeye ihtiyaç doğurdu; **اللِّسان** ve **الأَساس**’ta böyledir. **جَرّاحٌ** “**كشَدّاد : عَلَمٌ**”; ve **أَبِي الجَرّاحِ** ile künye yaptılar. Ve **الجَرَّاحُ**: **إِقلِيم المَنصورة**’dan bir köydür. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **خاتَمٌ مَرِحٌ** ve **سِوارٌ جَرِحٌ**; ve o, kaygandır. Ve **سِكِّينُ جَرِحُ النِّصابِ**: onunla bir **جُرْح** vardır; **الأَساس**’ta böyledir. Ve ben, onun **مَرِجاً** ve **جَرِجاً** (ج ile) olmasından korkarım; ve daha önce geçti. Hadiste: **العَجْماءُ جَرْحُها جُبَارٌ**; kaynak olarak, yalnızca ج’nin fethasıyla. Ve onun malından ona **جَرَح** etti: ondan ona bir parça kesti; **ابن الأَعرابيّ**’den. **ثَعلبٌ** buna reddiye yaptı; dedi ki: ancak o: **جَزَحَ** ( **الزاي** ile )’dir. Bunu **أَبو عُبيدٍ** de böyle nakletti.
