# جرح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جرح

جرحه، كمنعه  يجرحه جرحا: أثر فيه بالسلاح، هكذا فسره ابن منظور وغيره. وأما قول المصنف:  كلمة  فقد رده شيخنا بقوله: الجرح في عرف الناس أعرف وأشهر من الكلم، وشرط المفسر الشارح أن يكون أعرف من المشروح. ولو قال: قطعه أو شق بعض بدنه. أو أبقاه وأحاله على الشهرة كالجوهري، لكن أولى. قلت: وعبارة الأساس: جرحه كقطعه، ولا يخفى ما فيه من المناسبة.  كجرحه  تجريحا: إذا أكثر ذلك فيه. قال الحطيئة:
  ملوا قراه وهرته كلابهـم                      وجرحوه بأنياب وأضراس  والاسم الجرح، بالضم  و  ج جروح  وأجراح، وجراح. قيل:  قل أجراح  إلا ما جاء في شعر. ووجدت في حواشي بعض نسخ الصحاح الموثوق بها: عنى به قول عبدة بن الطبيب:
  ولى وصرعن من حيث التبسن به                      مضرجات بأجراح ومقـتـول وهو ضرورة من جهة السماع. قال شيخنا: وقال بعض فقهاء اللغة: الجرح، بالضم: يكون في الأبدان بالحديد ونحوه؛ والجرح، بالفتح: يكون باللسان في المعاني والأعراض ونحوها. وهو المتداول بينهم، وإن كانا في أصل اللغة بمعنى واحد.  والجراح، بالكسر: جمع جراحة  ، من الجمع الذي لا يفارق واحده إلا بالهاء. وفي التهذيب: قال الليث: الجراحة: الواحدة من طعنة أو ضربة. قال الأزهري: وقول الليث: الجراحة: الواحدة، خطأ، ولكن جرح وجراح وجراحة، كما يقال: حجارة وجمالة وحبالة، لجمع الحجر والجمل والحبل.  ورجل  جريح  وامرأة جريح، ج جرحى  . يقال: رجال جرحى، ونسوة جرحى، ولا يجمع جمع السلامة لأن مؤنثة لا يدخله الهاء. في التنزيل:  ويعلم ما جرحتم بالنهار   جرح  الشيء  كمنع: اكتسب  وهو مجاز  كاجترح  . يقال: فلان يجرح لعياله ويجترح ويقرش ويقترش بمعنى. وفي التنزيل:  أم حسب الذين اجترحوا السيئات  أي اكتسبوا. وفي الأساس: وبئسما جرحت يداك، واجترحت، أي عملتا وأثرتا. وهو مستعار من تأثير الجارح. وفي العناية للخفاجي أن صار استعارة حقيقة فيه من المجاز جرح  فلانا  بلسانه. إذا  سبه  . وفي نسخة: سبعه  وشتمه  . ومن ذلك قولهم:
  جرحوه بأنياب وأضراس

  شتموه وعابوه. من المجاز: جرح الحاكم  شاهدا  : إذا عثر منه على ما  أسقط  به  عدالته  من كذب وغيره. وقد قيل ذلك في غير الحاكم، فقيل: جرح الرجل: غض شهادته. وفي الأساس: ويقال: للمشهود عليه: هل لك جرحة? وهي ما تجرح به الشهادة. وكان يقول حاكم المدينة للخصم إذا أراد أن يوجه عليه القضاء: أقصصتك الجرحة، فإن كان عندك ما تجرح به الحجة التي توجهت عليك فهلمها: أي أمكنتك من أن تقص ما تجرح به البينة. يقال: جرح الرجل  كسمع: أصابته جراحة. و  جرح الرجل أيضا: إذا  جرحت شهادته  وكذا روايته، أي ردت ووجه إليه القضاء.  والجوارح: إناث الخيل  . واحدتها جارحة لأنها تكسب أربابها نتاجها، قاله أبو عمرو، كذا في التهذيب. من المجاز: الجوارح:  أعضاء الإنسان التي تكتسب  وهي عوامله من يديه ورجليه، واحدتها جارحة، لأنهن يجرحن الخير والشر، أي يكسبنه. قلت: وهو مأخوذ من جرحت يداه واجترحت. الجوارح:  ذوات الصيد من السباع والطير  والكلاب، لأنها تجرح لأهلها، أي تكسب لهم، الواحدة جارحة. فالبازي جارحة، والكلب الضاري جارحة. قال الأزهري: سميت بذلك لأنها كواسب أنفسها، من قولك: جرح واجترح. وفي التنزيل:  يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات وما علمتم من الجوارح مكلبين  أراد: وأحل لكم صيد ما علمتم من الجوارح، فحذف لأن في الكلام دليلا عليه. ويقال: ماله جارحة، أي ماله أنثى ذات رحم تحمل؛ وماله جارحة، أي ماله كاسب. جوارح المال: ما ولد. يقال:  هذه  الفرس و  الناقة والأتان من جوارح المال، أي  أنها  شابة مقبلة الرحم  ، والشباب يرجى ولدها. من المجاز: قد استجرح الشاهد.  الاستجراح  : النقصان و  العيب والفساد  ، وهو منه، حكاه أبو عبيد. واستجرح فلان: استحق أن يجرح؛ كذا في الأساس. وفي خطبة عبد الملك:  وعظتكم فلم تزدادوا على الموعظة إلا استجراحا  ، أي فسادا. وقيل: معناه إلا ما يكسبكم الجرح والطعن عليكم. وقال ابن عون: استجرحت هذه الأحاديث. قال الأزهري: ويروى عن بعض التابعين أنه قال: كثرت هذه الأحاديث واستجرحت، أي فسدت وقل صحاحها، وهو استفعل من جرح الشاهد: إذا طعن فيه ورد قوله؛ أراد أن الأحاديث كثرت حتى أحوجت أهل العلم بها إلى جرح بعض رواتها ورد روايته كذا في اللسان والأساس. جراح  كشداد: علم  ، وكنوا بأبي الجراح. والجراح: قرية من إقليم المنصورة. ومما يستدرك عليه: خاتم مرح، وسوار جرح، وهو القلق. وسكين جرح النصاب، به جرح؛ كذا في الأساس. وأنا أخشى أن يكون مرجا، وجرجا بالجيم، وقد تقدم. وفي الحديث:  العجماء جرحها جبار  بفتح الجيم لا غير، على المصدر. وجرح له من ماله: قطع له منه قطعة، عن ابن الأعرابي. ورد عليه ثعلب ذلك فقال: إنما هو: جزح، بالزاي. وكذلك حكاه أبو عبيد.

### Türkçe

**جرحه**، **كمنعه** **يجرحه** **جرحا**: onda silahla iz bıraktı/etki etti; İbn Manzûr ve başkaları bunu böyle tefsir etmiştir. Musannifin sözüne gelince: “**كلمة**”; bunu şeyhimiz şu sözüyle reddetmiştir: **الجرح** insanların örfünde **الكلم**’den daha bilinir ve daha meşhurdur; müfessir-şârihin şartı, şerh edilenden daha bilinir olmasıdır. Eğer “kesti” yahut “bedeninin bir kısmını yardı” deseydi; yahut onu bırakıp şöhrete havale etseydi, Cevherî gibi; fakat daha evlâdır. Dedim: **الأساس**’ın ibaresi: “**جرحه كقطعه**”; onda bulunan münasebet gizli değildir.

**كجرحه** **تجريحا**: onda bunu çokça yaptığı zaman. Hutay’e dedi ki:
  Onun ikramından usandılar ve köpekleri onu yordu                      ve onu dişler ve azı dişleriyle yaraladılar

İsim **الجرح**’tır, zamme ile; ve çoğulu **جروح** ve **أجراح** ve **جراح**. Denildi ki: **أجراح** azdır; ancak şiirde gelen müstesna. Güvenilir **الصحاح** nüshalarının bazılarının hâşiyelerinde buldum: bununla Abde b. et-Tabîb’in sözü kastedilmiştir:
  Döndü ve onunla karıştıkları yerden devrildiler                      **أجراح** ve öldürülmüş ile kana bulanmışlar

Bu, semâ‘ cihetinden bir zarurettir. Şeyhimiz dedi: Dil fukahâsından bazıları dedi ki: **الجرح** (zamme ile) demirde ve benzerinde bedenlerde olur; **الجرح** (fetha ile) ise dil ile mânâlarda ve ırzlarda ve benzerlerinde olur. Bu, onların arasında tedavül edendir; her ne kadar ikisi aslî dilde tek mânâda ise de. **الجراح** (kesra ile): **جراحة**’nın cem‘idir; tekilinden ancak **هاء** ile ayrılan cem‘dendir. **التهذيب**’de: Leys dedi ki: **الجراحة**: bir mızrak darbesinden yahut bir vuruştan bir tanedir. Ezherî dedi ki: Leys’in “**الجراحة**: bir tanedir” sözü hatadır; fakat **جرح** ve **جراح** ve **جراحة** (vardır); tıpkı **حجارة** ve **جمالة** ve **حبالة** denildiği gibi: **الحجر** ve **الجمل** ve **الحبل**’ün cem‘i için.

Ve bir erkek **جريح** ve bir kadın **جريح**; çoğulu **جرحى**. Denilir: **رجال جرحى** ve **نسوة جرحى**; salim cem‘ ile cem‘ edilmez; çünkü müennesi **هاء**’yı almaz. Tenzîlde: “**ويعلم ما جرحتم بالنهار**”.

**جرح** şey’i, **كمنع**: kazandı; bu mecazdır; **كاجترح** gibi. Denilir: falan, ailesi için **يجرح** ve **يجترح** ve **يقرش** ve **يقترش**; mânâca birdir. Tenzîlde: “**أم حسب الذين اجترحوا السيئات**” yani kazandılar. **الأساس**’ta: “Ne kötü **جرحت** iki elin; ve **اجترحت**”; yani ikisi işledi ve etkiledi. Bu, **الجارح**’ın etkisinden ödünçtür. Hâfâcî’nin **العناية**’sinde: mecazdan onda hakikat bir istiâre oldu: “**جرح** falanı diliyle”; onu sövdüğü zaman. Bir nüshada: “onu sövdü ve onu kötüledi.” Bundan onların sözü:
  Onu dişler ve azı dişleriyle yaraladılar

Yani: onu sövdüler ve ayıpladılar. Mecazdan: hâkim **جرح** bir şahidi: onda, onun adaletini düşürdüğü şeyden (yalan ve başkası gibi) bir şeye rastladığı zaman. Bu, hâkimden başkası hakkında da söylenmiştir; denildi ki: adamı **جرح**: onun şehadetini düşürdü. **الأساس**’ta: Ve şehadet edilene denilir: “Senin bir **جرحة**’n var mı?”; o, şehadeti yaralayacağın şeydir. Medine hâkimi, hasma, üzerine hükmü yöneltmek istediğinde şöyle derdi: “Sana **الجرحة**’yı anlattırdım; eğer sende, üzerine yöneltilen hücceti yaralayacağın bir şey varsa getir”; yani sana, beyyineyi yaralayacağın şeyi anlatma imkânı verdim. Denilir: adam **جرح** (**كسمع**): ona bir **جراحة** isabet etti. Ve adamı **جرح** da: şehadeti yaralandığı zaman; aynı şekilde rivayeti; yani reddedildi ve ona hüküm yöneltildi.

**الجوارح**: kısraklar (dişi atlar). Tekili **جارحة**’dır; çünkü sahiplerine yavrusunu kazandırır; Ebû Amr bunu söyledi; **التهذيب**’de böyledir. Mecazdan: **الجوارح**: insanın kazanan uzuvlarıdır; iki eli ve iki ayağı gibi âletleridir; tekili **جارحة**; çünkü onlar hayrı ve şerri **يجرحن**; yani onu kazanırlar. Dedim: Bu, “iki eli **جرحت** ve **اجترحت**”ten alınmıştır. **الجوارح**: yırtıcı hayvanlardan ve kuşlardan ve köpeklerden av sahipleri olanlardır; çünkü sahipleri için **تجرح**; yani onlar için kazanır; tekili **جارحة**. Öyleyse **البازي** bir **جارحة**’dır; ve azgın köpek bir **جارحة**’dır. Ezherî dedi ki: Kendileri için kazananlar oldukları için böyle adlandırıldı; senin “**جرح** ve **اجترح**” sözünden. Tenzîlde: “**يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات وما علمتم من الجوارح مكلبين**”; murad: “Size, **الجوارح**’tan öğrettiklerinizin avı helâl kılındı”; onu hazfetti; çünkü sözde ona delil vardır. Ve denilir: “Onun bir **جارحة**’sı yoktur”; yani rahim sahibi, hamile kalan bir dişi yoktur. Ve “Onun bir **جارحة**’sı yoktur”; yani onun bir kazananı yoktur. Malın **جوارح**’ı: doğan şeydir. Denilir: “Bu kısrak ve deve ve dişi eşek, malın **جوارح**’ındandır”; yani o, rahmi yönelen gençtir; ve gençliğin doğumu umulur.

Mecazdan: Şahit **استجرح** olundu. **الاستجراح**: eksilme ve ayıp ve bozulmadır; ve o ondandır; Ebû Ubeyd bunu nakletti. Ve falan **استجرح**: yaralanmayı hak etti; **الأساس**’ta böyledir. Abdülmelik’in hutbesinde: “Size öğüt verdim; öğütten ancak **استجراحا** arttınız”; yani bozulma. Ve denildi ki: Mânâsı: ancak size yara ve size karşı ta‘n kazandıran şey (arttınız). İbn Avn dedi ki: “Bu hadisleri **استجرحت**.” Ezherî dedi ki: Tâbiînden bazısından rivayet olunur ki o dedi: “Bu hadisler çoğaldı ve **استجرحت**”; yani bozuldu ve sahihleri azaldı. Bu, “şahidi **جرح** etti”den **استفعل**’dir: onda ta‘n ettiğinde ve sözünü reddettiğinde; murad: hadisler çoğaldı; nihayet, onlarla ilgili ilim ehline, râvilerinin bazısını cerh etmeyi ve rivayetini reddetmeyi gerektirdi; **اللسان** ve **الأساس**’ta böyledir.

**جراح** (**كشداد**): bir özel addır; ve Ebû’l-**جراح** künyesiyle künyelendiler. Ve **الجراح**: Mansûra ikliminden bir köydür. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **خاتم مرح** ve **سوار جرح**; o, sallantıdır. Ve “**سكين جرح النصاب**”: onunla nisabı yaraladı; **الأساس**’ta böyledir. Ben, bunun **مرجا** ve **جرجا** (ج ile) olmasından korkarım; ve daha önce geçti. Hadiste: “**العجماء جرحها جبار**”; **الجيم**’in fethasıyla, başka değil; masdar üzere. Ve “Onun malından ona **جرح** etti”: ondan bir parça kesti; İbnü’l-A‘râbî’den. Sa‘leb buna cevap verdi ve dedi ki: Ancak o “**جزح**”tır, **الزاي** ile. Ebû Ubeyd de bunu böyle hikâye etti.
