# جردب (ج-ر-د-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%AF%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ر - د - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جَرْدَبَ

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الجيم والدال
بردج:
البَردجُ: السَّبيُ. دخيل.
رندج:
الأرندجُ: دخيل. وهو الأديم الأسود، قال العجاج:
كأنه مُسرول أرندجا
وقال بعضهم: اليرندَجُ، وهو كل ما مُلِّسَ وصُقيل ومُوِّه. كالثَّوب يُطرِّى بعد خلوقه. قال ابن أحمد:
لم تدرِ ما نسجُ اليرندجِ قبلهـا		ودِراسُ أعوصَ دارسٍ مُتخدِّد
دردج:
إذا نوافق اثنان بمودتهما قيل قد دردجا، قال:
حتى إذا ما طاوعا ودردجا
برجد: البُرجُد: كساءٌ مُخطَّط للأعراب، قال طَرفة:
أمنٍ كألواح الإران نسأتهـا		على لاحبٍ كأنَّه ظهرُ بُرجُدِ
جردب:
جَردَبَ على الطعام: وضع يده عليه لئلا يتناوله غيره.
جندل:
الجَندل: الحجارة قدر ما يرمى بالمقذاف. وهو الجِلمد أيضاُ، قال:
إذا أنت لم تُحبِب ولم تدر ما الهوى		فكن حجراً من يابٍسٍ الصَّخرٍ جَلمدا
ورجلٌ جَلمدٌ وجُلمُدٌ، وهو الشّديد. وقال بعضهم: الجُلمُودُ أصغر من الجندل.
دملج:
الدُّملُجُ: المِعضَد من الحليِّ. والدَّملَجة: تسوية صنعةِ الشَّيء كما يُدَملجُ السِّوار.
جندف:
الجُنادفُ: الجافي الجسيم من الناس والإبل. يقال: ناقةٌ جُنادقة، وأمهٌ جُنادِفة، ولا تُصف به الحُرة.
جندب:
الجُندب: الذَّكرُ من الجراد، ويقال: يشبه الجراد.

##### Türkçe

**الجيم** ve **الدال**

**بردج**:
**البَردجُ**: esir alma. Yabancı (dâhil).

**رندج**:
**الأرندجُ**: yabancı (dâhil). Ve o, siyah deridir; **العجاج** dedi ki:
Sanki **أرندجا** bir şalvar giydirilmiş
Ve bazısı dedi ki: **اليرندَجُ**; ve o, her yumuşatılmış, cilalanmış ve kaplanmış (müveh) olan şeydir. Elbise gibi; **خلوقه**’undan sonra yumuşatılır. **ابن أحمد** dedi ki:
Onun öncesinde **اليرندجِ**’in dokumasının ne olduğunu bilmedi;
ve (bilmedi) çok çetin, eskimiş, çatlamış birinin aşındırması(nı).

**دردج**:
İki kişi muhabbetlerinde uyuşursa “**دردجا** ettiler” denir; dedi ki:
Ta ki ikisi de uyum gösterip **دردجا** edinceye kadar

**برجد**: **البُرجُد**: bedevîler için çizgili bir örtü; **طَرفة** dedi ki:
Bir güven içinde; ceylanların levhaları gibi; onu (deveyi) sürdüm,
bir yol üzerinde; sanki o, **بُرجُدِ**’ün sırtı gibidir.

**جردب**:
**جَردَبَ** yiyeceğin üzerine: başkası onu almasın diye elini onun üzerine koydu.

**جندل**:
**الجَندل**: sapanla atılan miktar kadar taşlar. Ve o, **الجِلمد** dedir; dedi ki:
Eğer sevmezsen ve hevânın ne olduğunu bilmezsen,
o hâlde kuru kayadan bir taş ol: **جَلمدا**.
Ve (denir:) **جَلمدٌ** ve **جُلمُدٌ** bir adam; ve o, şiddetli olandır. Bazısı dedi ki: **الجُلمُودُ**, **الجندل**’den daha küçüktür.

**دملج**:
**الدُّملُجُ**: ziynetten pazı bileziği. Ve **الدَّملَجة**: bir şeyin yapımını düzeltmek; tıpkı bileziğin **يُدَملجُ** edilmesi gibi.

**جندف**:
**الجُنادفُ**: insanlardan ve develerden kaba, iri olan. Denir: **ناقةٌ جُنادقة** ve **أمهٌ جُنادِفة**; ve **الحُرة** onunla vasıflandırılmaz.

**جندب**:
**الجُندب**: çekirgenin erkeği; ve denir: çekirgeye benzer.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَرْدَبانُ بالدال غير معجمة، فارسيّ معرّب، أصله كَرْدَْبانْ، أي حافظُ الرغيفِ، وهو الذي يضع شِماله على شيء يكون على الخوان كي لا يتناوله غيره. وأنشد الفراء:
إذا ما كنت في قومٍ شَهاوىفلا تَجْعلْ شِمالَك جَرْدَبانا
تقول منه: جَرْدَبَ في الطعام وجَرْدَمَ.

##### Türkçe

**الجَرْدَبانُ**; **الدال** ile, mu‘ceme olmayan (yani noktasız), Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; aslı **كَرْدَْبانْ**’dır; yani ekmeğin muhafızı. O, sofra üzerinde bulunan bir şeyin üzerine, başkası onu almasın diye solunu koyan kimsedir. el-Ferrâ’ inşâd etti:

Eğer bir kavim içinde şehâvî isen,
solunu **جَرْدَبانا** yapma.

Ondan şöyle denir: yemekte **جَرْدَبَ** ve **جَرْدَمَ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: جَرْدَبَ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله جيم)
وذلك على أضرب:
فمنه ما نُحِت من كلمتين صحيحتي المعنى، مطّردتَيِ القياس. ومنه ما أصله كلمةٌ واحدة وقد أُلحِق بالرُّباعي والخماسي بزيادةٍ تدخله. ومنه ما يوضع كذا وَضْعا. وسنفسر ذلك إن شاء الله تعالى.
فمن المنحوت قولهم للباقي من أصل السَّعَفة إذا قُطِعت (جُذمُور). قال:
باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أولـه جيم
بَنَانَتَيْنِ وجُذْمُوراً أُقِيمُ بها *** صَدْرَ القناةِ إذا ما آنَسُوا فَزَعا([1])وذلك من كلمتين: إحداهما الجِذْم وهو الأصل، والأخرى الجِذْر وهو الأصل. وقد مرّ تفسيرهما. وهذه الكلمة من أدَلّ الدليل على صحّة مذهبنا في هذا الباب. وبالله التوفيق.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا سَتَر بيديه طعامَه كي لا يُتَناوَل (جَرْدَبَ) من كلمتين: من جَدَب لأنه يمنع طعامه، فهو كالجَدْب المانع خَيْرَه، ومن الجيم والراء والباء، كأنه جعل يديه جراباً يَعِي الشيءَ ويَحويه. قال:
إذا ما كُنْتَ في قومٍ شَهَاوَى *** فلا تَجْعَلْ شِمالَكَ جَُرْدُبَانا([2])ومن ذلك [قولهم] للرَّملة المشرفة على ما حولها (جُمْهُور). وهذا من كلمتين من جَمَرَ؛ وقد قلنا إنّ ذلك يدلُّ على الاجتماع، ووصفنا الجَمَرات من العرب بما مضى ذِكره. والكلمة الأخرى جَهَر؛ وقد قلنا إنّ ذلك من العلوّ. فالجمهور شيءٌ متجمِّعٌ عالٍ.
ومن ذلك قولهم لقرية النّمل (جُرثُومة). فهذا من كلمتين: من جَرَم وجَثَم، كأنه اقتَطَعَ من الأرض قطعةً فجثم فيها. والكلمتان قد مضتا بتفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا صُرع (جُعْفِلَ). وذلك من كلمتين: من جُعِف *إذا صُرع، وقد مرّ تفسيره. وفي الحديث: "حتى يَكون انجعافُها مرة". ومن كلمة أخرى وهي جَفَل، وذلك إذا تجمَّع فذَهَب. فهذا كأنه جُمِع وذُهِب به. ومن ذلك قولهم للحَجَر وللإبل الكثيرة (جَلْمَدٌ). قال الشاعر في الحجارة:
جَلامِيدُ أملاءُ الأكُفِّ كأنها  *** رُؤوسُ رِجالٍ حُلِّقت في المواسِمِ([3])وقال آخر في الإبل الجَلْمَد:
أو مائةٍ تُجْعَلُ أولادُها *** لَغْواً وعُرْضَ المائَةِ الجَلْمَدِ([4])وهذا من كلمتين: من الجَلَد، وهي الأرض الصُّلبة، ومن [الجَُمَُد]، وهي الأرض اليابسة، وقد مرَّ تفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للجمل العظيم (جُرَاهِمٌ جُرْهُم). وهذا من كلمتين من الجِرْم وهو الجَسَد، ومن الجَره وهو الارتفاع في تجمُّع. يقال سمِعْتُ جَرَاهِيَة القوم، وهو عالي كلامِهم دون السِّرّ.
ومن ذلك قولهم للأرض الغليظة (جَمْعَرَة). فهذا من الجمْع ومن الجمْر. وقد مضى ذكره.
ومن ذلك قولهم للطويل (جَسْرَبٌ). فهذا من الجَسْر وقد ذكرناه، ومن سَرَب إذا امتدَّ.
ومن ذلك قولهم للضخم الهامة المستدير الوجه (جَهْضَمٌ). فهذا من الجَهْم ومن الهَضَم. والهَضَم: انضمامٌ في الشيء. ويكون أيضاً من أهضام الوادي، وهي أعاليه. وهذا أقْيَسُ من الذي ذكرناه في الهَضَم الذي معناه الانضمام.
ومن ذلك قولهم للذاهب على وَجْهِه (مُجْرَهِدٌ). فهذا من كلمتين: من جَرَد أي انجرَدَ فمَرَّ، ومن جَهَد نَفْسَه في مُرُوره.
ومن ذلك قولهم للرّجُل الجافي المُتَنَفِّج([5]) بما ليس عنده (جِعْظَارٌ([6])). وهذا من كلمتين من الجَظِّ والجَعْظ، كلاهما الجافي، وقد فُسِّرَ فيما مضى([7]).
ومنه (الجِـنْعَاظ) وهو من الذي ذكرناه آنفاً والنون زائدة. قال الخليل: يقال إنه سيئ الخُلق، الذي يتسخَّط عند الطَّعام. وأنشد:
* جِنْعَاظَةٌ بأهلِهِ قد بَرَّحَا([8]) *
ومن ذلك قولهم للوحشيِّ إذا تَقَبَّض في وجاره (تَجَرْجَمَ)، والجيم الأولى زائدةٌ، وإنما هو من قولنا للحجارة المجتمعة رُجْمَةٌ. وأوضحُ من هذا قولهم للقَبْر الرَّجَم، فكأنَّ الوحشيَّ لمّا صار في وِجاره صار في قبرٍ.
ومنها قولهم للأرض ذات الحجارة (جَمْعَرة). وهذا من الجمرات، وقد قلنا إنّ أصلها تجمُّع الحجارة، ومن المَعِر وهو الأرض لا نبات به([9]).
ومنها قولهم للنهر (جَعْفر). ووجهه ظاهر أنه من كلمتين: من جَعَف إذا صَرَع؛ لأنه يصرع ما يلقاه من نباتٍ وما أشبهه، ومن الجَفْر والجُفْرَة والجِفار والأجْفَر وهي كالجُفَر.
ومن ذلك قولهم في صفة الأسد (جِرْفاسٌ) فهو من جَرَف ومن جرَس، كأنّه إذا أكل شيئاً وجَرَسه جَرَفَه.وأما قولهم للداهية (ذات الجنادِع) فمعلوم في الأصل الذي أصَّلناه أنّ النون زائدة، وأنه من الجَدْع، وقد مضى. وقد يقال إنّ جَنادع كلِّ شيءٍ أوائلُه، وجاءت جنادع الشرِّ.ومن ذلك قولهم للصُّلب الشديد (جَلْعَدٌ) فالعين زائدة، وهو من الجَلَد. وممكنٌ أنْ يكون منحوتاً من الجَلَعِ أيضاً، وهو البُروز؛ لأنه إذا كان مَكاناً صُلْباً فهو بارزٌ؛ لقلّةِ النبات به.ومن ذلك قولهم للحادِرِ([10]) السمين (جَحْدَلٌ) فممكن أن يقال إن الدال زائدةٌ، وهو من السِّقاء الجَحْل، وهو العظيم، ومن قولهم مَجدُول الخَلْق، وقد مضى. ومن ذلك قولهم ( تَجَرْمَزَ اللَّيلُ) ذهَبَ. فالزاء زائدة، وهو من تجرّم. والميم زائدةٌ في وجهٍ آخر، وهو من الجَرْز وهو القَطْع، كأنه شيءٌ قُطِعَ قَطْعاً؛ ومن رَمَزَ إذا تحرّكَ واضطرب. يقال للماء المجتمع المضطرب رَامُوزٌ. ويقال الرّاموز اسمٌ من أسماء البحر.
ومن ذلك (تَجَحْفَلَ القوم): اجتمعوا، وقولهم للجيش العظيم (جَحفَلٌ)، و(جَحْفَلة الفَرَس). وقياس هؤلاء الكلماتِ واحدٌ، وهو من كلمتين: من الحَفْل وهو الجَمْع، ومن الجَفْل، وهو تَجَمُّع([11]) الشيء في ذهابٍ. ويكون لـه وجه آخر: أن يكون من الجَفْل ومن الجَحْف، فإنهم يَجْحَفُون الشيءَ جحفاً. *وهذا عندي أصوبُ القولين.

--------------ــ
([1]) البيت لعبد الله بن سبرة يرثي يده، وكانت قد قطعت في غزوات الروم. وقبل البيت كما في اللسان (جذمر) وأمالي القالي (1: 47):
فإن يكن أطربون الروم قطعها *** فإن فيها بحمد الله منتفعا
          وفي الأصل: "أقيم به" وإنما الضمير للبنانتين والجذمور.
([2]) البيت في اللسان (جردب) وأمالي القالي (2: 54) والجمهرة (3: 298) بدون نسبة. وفي الجمهرة
(3: 414): "يمينك"، تحريف. "وجردبان" يقال بضم الجيم والدال وفتحهما. والحق أن الكلمة من الفارسي المعرب، وهي في الفارسية "كردهبان" أي حافظ الرغيف. و" كرده" هو الرغيف. انظر اللسان والمعرب 110 ومعجم استينجاس 1081.
([3]) البيت من أبيات لنافع بن خليفة الغنوي، في أمالي القالي (3: 116) .
([4]) البيت للمثقب العبدي، من أول قصيدة له في ديوانه مخطوطة دار الكتب رقم 565. وسيأتي في (لغو) وهو في اللسان (عرض). وقد أنشده في (جلمد) محرفاً غير منسوب.
([5]) "المتنفج" المفتخر بأكثر مما عنده كما في القاموس. وفي الأصل: "المنتفج" تحريف.
([6]) في الأصل: "جعظار"، صوابه من المجمل واللسان، وفي اللسان: عند الكلام على الجعظار: "وهو أيضاً الذي ينتفج بما ليس عنده مع قصر ". وفي أصل اللسان: "يتنفخ" والوجه ما أثبت.
([7]) في هذا التخريج تقصير، وذاك أنه لم يأت بكلمة فيها الراء. ولعله جعل الراء زائدة، كما سيأتي في تخريج بعض الكلمات.
([8]) بعده كما في اللسان (جنعظ):
إن لم يجد يوماً طعاماً مصلحا *** قبح وجهاً لم يزل مقبحا
([9]) ذهب بلفظ "الأرض" هنا إلى الموضع والمكان، كما ذهب الآخر في قوله:
فلا مزنة ودقت ودقها *** ولا أرض أبقل إبقالها
 ([10]) الحادر، بالحاء المهملة: الممتلئ لحماً وشحماً مع ترارة. وفي الأصل: "قولهم مجدول للجادر"، وفيه إقحام وتحريف.
([11]) في الأصل: "وهو إذا تجمع".

-

##### Türkçe

(Üç harften fazla olup başı **جيم** olan Arapların sözünden gelenler babı)
Bu da türler üzeredir:
Bundan, mânâsı sahih iki kelimeden yontulmuş, kıyası düzenli olan vardır. Bundan, aslı tek kelime olup, kendisine giren bir ziyade ile rubâî ve humâsîye ilhak edilmiş olan vardır. Bundan da, böyle vaz‘ ile vaz‘ olunan vardır. Bunu, yüce Allah dilerse açıklayacağız.

Yontulmuşlardan, kesildiği vakit **السَّعَفة** aslından kalan şeye onların ( **جُذمُور** ) demeleridir. Dedi ki:
(Üç harften fazla olup başı **جيم** olan Arapların sözünden gelenler babı)
بَنَانَتَيْنِ وجُذْمُوراً أُقِيمُ بها *** صَدْرَ القناةِ إذا ما آنَسُوا فَزَعا([1])
Bu, iki kelimedendir: biri **الجِذْم**’dur, o asıldır; diğeri **الجِذْر**’dür, o asıldır. İkisinin tefsiri geçmiştir. Bu kelime, bu babda mezhebimizin sıhhatine en delâletli delildendir. Ve tevfik Allah iledir.

Bundan, yemeği yenilmesin diye iki eliyle örttüğü vakit adama ( **جَرْدَبَ** ) demeleridir; iki kelimedendir: **جَدَب**’den; çünkü yemeğini men eder; o, hayrını men eden **الجَدْب** gibidir; ve **الجيم** ve **الراء** ve **الباء**’dan; sanki iki elini, şeyi içine alan ve onu kuşatan bir torba kılmıştır. Dedi ki:
إذا ما كُنْتَ في قومٍ شَهَاوَى *** فلا تَجْعَلْ شِمالَكَ جَُرْدُبَانا([2])
Bundan, etrafındakilere nazır olan kum tepesine ( **جُمْهُور** ) demeleridir. Bu, iki kelimedendir: **جَمَرَ**’den; ve biz bunun toplanmaya delâlet ettiğini söyledik; ve Araplardan **الجَمَرات**’ı, geçmişte zikri geçenle vasfettik. Diğer kelime **جَهَر**’dir; ve biz bunun yükseklikten olduğunu söyledik. Öyleyse **الجمهور**: toplanmış, yüksek bir şeydir.

Bundan, karınca köyüne ( **جُرثُومة** ) demeleridir. Bu da iki kelimedendir: **جَرَم** ve **جَثَم**’den; sanki yerden bir parça koparmış da onda çökmüştür. İki kelime, tefsirleriyle geçmiştir.

Bundan, devrildiği vakit adama ( **جُعْفِلَ** ) demeleridir. Bu, iki kelimedendir: **جُعِف**’ten; “devrildiği vakit”tir; tefsiri geçmiştir. Hadiste: “حتى يَكون انجعافُها مرة”. Ve başka bir kelimeden; o da **جَفَل**’dir; bu, toplandığı vakit gidip gitmesidir. Bu, sanki toplanmış ve onunla götürülmüş gibidir. Bundan, taşa ve çok deveye ( **جَلْمَدٌ** ) demeleridir. Şair taşlar hakkında dedi:
جَلامِيدُ أملاءُ الأكُفِّ كأنها  *** رُؤوسُ رِجالٍ حُلِّقت في المواسِمِ([3])
Bir başkası **الجَلْمَد** develer hakkında dedi:
أو مائةٍ تُجْعَلُ أولادُها *** لَغْواً وعُرْضَ المائَةِ الجَلْمَدِ([4])
Bu, iki kelimedendir: **الجَلَد**’den; o, sert yerdir; ve **[الجَُمَُد]**’den; o, kuru yerdir; ikisinin tefsiri geçmiştir.

Bundan, büyük deveye ( **جُرَاهِمٌ جُرْهُم** ) demeleridir. Bu, iki kelimedendir: **الجِرْم**’den; o, bedendir; ve **الجَره**’den; o, toplanma içinde yükselmedir. Denir: “Kavmin **جَرَاهِيَة**’sini işittim”; o, onların sözünün yüksek olanıdır; sırdan aşağıdır.

Bundan, kalın toprağa ( **جَمْعَرَة** ) demeleridir. Bu, **الجمْع**’dan ve **الجمْر**’dendir. Zikri geçmiştir.

Bundan, uzuna ( **جَسْرَبٌ** ) demeleridir. Bu, **الجَسْر**’dendir; onu zikrettik; ve **سَرَب**’den; “uzadığı vakit”tir.

Bundan, başı iri, yüzü yuvarlak olan heybetliye ( **جَهْضَمٌ** ) demeleridir. Bu, **الجَهْم**’dendir ve **الهَضَم**’dendir. **الهَضَم**: şeyde bir büzülmedir. Ayrıca vadinin **أهضام**’ından da olur; o, onun yükseklikleridir. Bu, **الهَضَم**’da zikrettiğimiz, mânâsı büzülme olan şeyden daha kıyasîdir.

Bundan, kendi hâline giden kimseye ( **مُجْرَهِدٌ** ) demeleridir. Bu, iki kelimedendir: **جَرَد**’den; yani soyunup geçip gitmiştir; ve **جَهَد**’den; geçişinde nefsini yormuştur.

Bundan, yanında olmayanla övünen kaba, şişinen([5]) adama ( **جِعْظَارٌ**([6]) ) demeleridir. Bu, iki kelimedendir: **الجَظِّ** ve **الجَعْظ**’dan; ikisi de kaba olandır; geçmişte tefsir edilmiştir([7]).

Bundan ( **الجِـنْعَاظ** ) vardır; o, az önce zikrettiğimizdendir; **النون** ziyadedir. Halîl dedi: “Kötü huylu olduğu, yemek yanında öfkelenip homurdandığı söylenir.” Ve inşad etti:
* جِنْعَاظَةٌ بأهلِهِ قد بَرَّحَا([8]) *

Bundan, vahşî hayvan ininde büzüldüğü vakit ( **تَجَرْجَمَ** ) demeleridir; ilk **الجيم** ziyadedir; ancak o, bizim toplanmış taşlara **رُجْمَةٌ** dememizdendir. Bundan daha açık olan, kabre **الرَّجَم** demeleridir; sanki vahşî, inine girdiği vakit bir kabre girmiş olmuştur.

Bundan, taşlı toprağa ( **جَمْعَرة** ) demeleridir. Bu, **الجمرات**’dendir; ve biz onun aslının taşların toplanması olduğunu söyledik; ve **المَعِر**’dendir; o, bitkisi olmayan yerdir([9]).

Bundan, nehre ( **جَعْفر** ) demeleridir. Vechi açıktır ki iki kelimedendir: **جَعَف**’ten; “devirdi”dir; çünkü karşılaştığı bitkiyi ve benzerini devirir; ve **الجَفْر** ve **الجُفْرَة** ve **الجِفار** ve **الأجْفَر**’den; bunlar **الجُفَر** gibidir.

Bundan, aslanın sıfatında ( **جِرْفاسٌ** ) demeleridir; o, **جَرَف**’ten ve **جرَس**’tendir; sanki bir şeyi yediği ve onu çiğnediği vakit onu kazıyıp süpürmüştür. Ama belâya ( **ذات الجنادِع** ) demeleri ise, aslını temellendirdiğimiz kökte mâlumdur ki **النون** ziyadedir ve o, **الجَدْع**’dendir; geçmiştir. Ve denilebilir ki her şeyin **جَنادع**’ı evvelleridir; ve şerrin **جنادع**’ı geldi. Bundan, sert katıya ( **جَلْعَدٌ** ) demeleridir; **العين** ziyadedir; o, **الجَلَد**’dendir. Ve **الجَلَع**’dan da yontulmuş olması mümkündür; o, çıkıntıdır; çünkü sert bir yer olduğu vakit, bitkisi az olduğundan çıkıntılıdır. Bundan, aşağı inen([10]) semiz olana ( **جَحْدَلٌ** ) demeleridir; denilebilir ki **الدال** ziyadedir; o, büyük olan **السِّقاء الجَحْل**’dendir; ve “yaratılışı örülmüş” sözümüzdendir; geçmiştir. Bundan, ( **تَجَرْمَزَ اللَّيلُ** ) “gece gitti” demeleridir. Öyleyse **الزاء** ziyadedir; o, **تجرّم**’dendir. Ve başka bir vecihte **الميم** ziyadedir; o, **الجَرْز**’dendir; o, kesmedir; sanki kesilip kesilmiş bir şeydir; ve **رَمَزَ**’dan; “hareket edip çalkalandığı vakit”tir. Toplanmış, çalkalanan suya **رَامُوزٌ** denir. Ve **الرّاموز**’un denizin isimlerinden bir isim olduğu söylenir.

Bundan, ( **تَجَحْفَلَ القوم** ): “toplandılar” demeleridir; ve büyük orduya ( **جَحفَلٌ** ) demeleri; ve ( **جَحْفَلة الفَرَس** ). Bu kelimelerin kıyası birdir; o da iki kelimedendir: **الحَفْل**’den; o, toplamadır; ve **الجَفْل**’den; o, gidiş içinde şeyin toplanmasıdır([11]). Ve onun başka bir vechi olur: **الجَفْل**’den ve **الجَحْف**’tan olması; çünkü onlar şeyi **جحفاً** ile **يَجْحَفُون**. *Bu, bence iki sözün daha isabetlisidir.*

-

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَرْدَب على الطعام: وضع يده عليه، يكون بينَ يَدَيْه على الخِوانِ، لئلا يَتَناوَلَه غيره. وقال يعقوب: جَرْدَبَ في الطعام وجَرْدَمَ، وهو أَن يَسْتُر ما بين يدَيْه من الطعام بِشماله، لئلا يَتناولَه غيرُه.ورجل جَرْدَبانُ وجُرْدُبانُ: مُجَرْدِبٌ، وكذلك. اليَدُ. قال: إِذا ما كنتَ في قوم شَهاوَى، *  فلا تَجْعَلْ شِمالَكَ جَرْدَبانا \<ص:265>
وقال بعضهم جُرْدُبانا. وقيل: جَرْدَبانُ، بالدال المهملة، أَصله كَرْدَهْ بانْ أَي حافِظُ الرَّغِيفِ، وهو الذي يَضَعُ شِمالَه على شيءٍ يكون على الخِوان كي لا يَتناولَه غيرُه. وقال ابن الأَعرابي: الجَرْدَبانُ: الذي يأْكل بيمينه ويمنع بشماله. قال: وهو معنى قول الشاعر: وكنتَ، إِذا أَنـْعَمْتَ في الناسِ نِعْمةً، *  سَطَوْتَ عليها، قابضاً بشِمالِكا وجَرْدَبَ على الطعام: أَكلَه. شمر: هو يُجَرْدِبُ ويُجَرْدِمُ ما في الإِناءِ أَي يأْكله ويُفْنِيه. وقال الغَنَوِيُّ:
فلا تَجْعَلْ شِمالَكَ جَرْدَبِيلا
قال: معناه أَن يأْخذ الكِسرة بيده اليُسرى، ويأْكل بيده اليمنى، فإِذا فَنِيَ ما بين أَيدي القوم أَكَلَ ما في يده اليسرى. ويقال: رجُل جَرْدَبِيلٌ إِذا فعَل ذلك.
ابن الأَعرابي: الجِرْدابُ: وسَطُ البحر.

##### Türkçe

**جَرْدَب** yiyeceğin üzerine: elini onun üzerine koydu; sofra üzerinde iki elinin arasında olur; başkası onu almasın diye. Ya‘kūb dedi: **جَرْدَبَ** yiyecekte ve **جَرْدَمَ**; o, iki elinin arasındaki yiyeceği soluyla örtmesidir; başkası onu almasın diye. Ve bir adam **جَرْدَبانٌ** ve **جُرْدُبانٌ**: **مُجَرْدِبٌ**; aynı şekilde. **اليَدُ**. Dedi ki:
Eğer bir topluluk içinde iştahlılar arasında olursan, * solunu **جَرْدَبانا** yapma
\<ص:265>
Bazıları **جُرْدُبانا** dedi. Ve denildi ki: **جَرْدَبانُ**, **الدال** المهملة ile; aslı **كَرْدَهْ بانْ**’dır, yani ekmeğin koruyucusu; o, sofra üzerinde bulunan bir şeyin üzerine solunu koyandır ki başkası onu almasın. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَرْدَبانُ**: sağ eliyle yiyen ve soluyla engelleyen. Dedi: bu, şairin sözünün mânâsıdır:
Ve sen, insanlara bir nimet verdiğinde, * onun üzerine saldırdın, solunla kavrayarak
Ve **جَرْدَبَ** yiyeğin üzerine: onu yedi. Şemmer: o, kapta olanı **يُجَرْدِبُ** ve **يُجَرْدِمُ**; yani onu yer ve tüketir. El-Ğanavî dedi:
Solunu **جَرْدَبِيلا** yapma
Dedi: mânâsı, lokmayı sol eliyle alması ve sağ eliyle yemesidir; topluluğun önündekiler tükendiğinde sol elindeki şeyi yer. Ve denilir: bir adam **جَرْدَبِيلٌ**; eğer bunu yaparsa.
İbnü’l-A‘râbî: **الجِرْدابُ**: denizin ortası.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جردب على الطعام: أكل ونهم أي حرص فيه، وجردب: وضع يده على الطعام يكون بين يديه على الخوان لئلا يتناوله غيره وقال يعقوب: جردب في الطعام وجردم، وهو أن يستر ما بين يديه من الطعام بشماله لئلا يتناوله غيره، أو جردب، إذا أكل بيمينه ومنع بشماله قاله ابن الأعرابي، وهو معنى قول الشاعر:
  وكنت إذا أنعمت في الناس نعمة                      سطوت عليها قابضا بشمالكـا وقال شمر: هو يجردب ويجردم ما في الإناء، أي يأكله ويفنيه، فهو جردبان بالفتح وجردبان بالضم وهذه عن ابن دريد وجردبي كجعفري ومجردب على صيغة اسم الفاعل، قال الشاعر:
  إذا ما كنت في قوم شهاوى                      فلا تجعل شمالك جردبانا روي بالفتح، وقال بعضهم: جردبانا، أي بالضم، وروى الغنوي:
  فلا تجعل شمالك جردبيلا قال: معناه أن يأخذ الكسرة بيده اليسرى، ويأكل بيده اليمنى، فإذا فني ما في يد القوم أكل ما في يده اليسرى، ويقال: رجل جردبيل إذا فعل ذلك وجردبان: معرب كرده بان بالكسر أي حافظ الرغيف، وهو الذي يضع شماله على شيء يكون على الخوان كيلا يتناوله غيره أو الجردبان، والجردبي: الطفيلي مجازا، لنهمته وإقدامه.
 والجرداب، بالكسر: وسط البحر، معرب كردب قاله ابن الأعرابي:

##### Türkçe

**جردب** üzerinde yemek: yedi ve oburlaştı; yani onda hırslı oldu. Ve **جردب**: elini yemeğin üzerine koydu; iki elinin arasında, sofra tablası üzerinde olur; başkası onu almasın diye. Ya‘kūb dedi: **جردب** yemekte ve **جردم**; o, iki elinin önündeki yemekten olan şeyi soluyla örtmesidir; başkası onu almasın diye; yahut **جردب**: sağ eliyle yediği ve sol eliyle engellediği zaman; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve bu, şairin sözünün mânâsıdır:
  İnsanlar içinde bir nimetle ihsanda bulunduğumda                      ona saldırırdım, solunla kavrayarak.

Şemmer dedi: O, kaptaki şeyi **يجردب** ve **يجردم** eder; yani onu yer ve onu tüketir; o hâlde o, fetha ile **جردبان** ve damme ile **جردبان**dır; ve bu, İbn Düreyd’dendir. Ve **جردبي** ( **جعفري** gibi) ve **مجردب**; ism-i fâil kalıbı üzere. Şair dedi:
  Bir kavimde iştahlılar içinde olduğunda                      solunu **جردبانا** yapma.

Fetha ile rivayet olundu. Ve bazısı dedi: **جردبانا**; yani damme ile. Ve el-Ğanevî rivayet etti:
  Solunu **جردبيلا** yapma.

Dedi: Mânâsı, lokmayı sol eliyle alması ve sağ eliyle yemesidir; kavmin elindekiler tükendiğinde sol elindekini yer. Ve denir: Bunu yaptığında adam **جردبيل**dir. Ve **جردبان**: kesra ile **كرده بان** (yani ekmeği koruyan) diye mu‘arrebdir; o, başkası onu almasın diye sofra tablası üzerinde olan bir şeyin üzerine solunu koyan kimsedir; yahut **الجردبان**. Ve **الجردبي**: mecazen asalak; oburluğu ve atılganlığı sebebiyle.

Ve **الجرداب**, kesra ile: denizin ortası; **كردب**’den mu‘arrebdir; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَرْدَبَ
Q. 1 جَرْدَبَ جردب [from جَرْدَبَانُ] He put his hand upon the food (K, TA) that was before him on the table, (TA,) in order that no other person might take it: (K, TA:) or he ate with his right hand, and prevented [others from eating] with his left hand: (IAar, K:) also, (K,) or جردب عَلَى الطَّعَامِ, (TA,) he ate greedily, gluttonously, or voraciously: (K, TA:) or جردب فِى الطَّعَامِ he put his left hand upon food that was before him on the table, in order that no other person might take it; as also جَرْدَمَ: (Yaakoob, S:) or جردب مَا فِى الاـِنَآءِ he ate, and made an end of, devoured, or consumed, what was in the vessel; as also جردم [q. v.]. (Sh, TA.)

جَرْدَبِىٌّ
جَرْدَبِىٌّ جردبى جردبي : see what next follows, in two places.

جَرْدَبَانٌ
جَرْدَبَانٌ جردبان , an arabicized word, (S, K,) from the Persian, (S,) originally گِرْدَهْ بَانْ “guardian of the cake of bread,” (S, K,) and جُرْدُبَانٌ and ↓ جَرْدَبِىٌّ and ↓ مُجَرْدِبٌ, (K,) One who puts his hand, (K,) or who puts his left hand, (S,) upon food, (K,) or upon a thing that is before him on the table, (S,) in order that no other person may take it: (S, K:) or who eats with his right hand, and prevents [others from eating] with his left hand: and one who eats greedily, gluttonously, or voraciously: or the first and ↓ third signify, (K, TA,) or signify also, (tropical:) a spunger; (K, TA;) because of his greediness, gluttony, or voraciousness, and his boldness. (TA.) A poet says, (namely, ElGhanawee, TA voce جَرْدَبِيلٌ,)
اـِذَا مَا كُنْتَ فِى قَوْمٍ شَهَاوَى
فَلَا تَجْعَلْ شِمَالَكَ جَرْدَبَانَا

 [When thou art among a greedy company of men, put not thy left hand upon the food as a جردبان]: (Fr, S:) or the last word is جَرْدَبِيلَا, meaning, (accord. to Sh, as also جَرْدَبَان, TA voce جردبيل,) one that takes a fragment [of food] with his left hand, and eats with his right hand, and, when what the party have is consumed, eats what is in his left hand. (TA.)

مُجَرْدِبٌ
مُجَرْدِبٌ مجردب : see جَرْدَبَانٌ.

##### Türkçe

جَرْدَبَ
Q. 1 **جَرْدَبَ** جردب [**جَرْدَبَانُ**’dan] O, elini, sofrada önünde bulunan yemeğin üzerine koydu (K, TA); (TA) başka bir kimse onu almasın diye: (K, TA:) yahut sağ eliyle yedi ve sol eliyle [başkalarını yemekten] men etti: (IAar, K:) ayrıca, (K,) yahut **جردب عَلَى الطَّعَامِ**, (TA,) o, açgözlülükle, oburlukla veya iştahla yedi: (K, TA:) yahut **جردب فِى الطَّعَامِ** o, sofrada önünde bulunan yemeğin üzerine sol elini koydu; başka bir kimse onu almasın diye; **جَرْدَمَ** da böyledir: (Yaakoob, S:) yahut **جردب مَا فِى الاـِنَآءِ** o, kapta olanı yedi ve bitirdi, yutup tüketti veya tüketti; **جردم** de böyledir [bkz.]. (Sh, TA.)

جَرْدَبِىٌّ
**جَرْدَبِىٌّ** جردبى جردبي : iki yerde, hemen sonra gelen şeye bak.

جَرْدَبَانٌ
**جَرْدَبَانٌ** جردبان, Arapçalaştırılmış bir kelime, (S, K,) Farsçadan, (S,) aslında گِرْدَهْ بَانْ “ekmek çöreğinin muhafızı,” (S, K,) ve **جُرْدُبَانٌ** ve ↓ **جَرْدَبِىٌّ** ve ↓ **مُجَرْدِبٌ**, (K,) Başka bir kimse onu almasın diye, (S, K:) yemeğin üzerine, (K,) yahut sol elini, (S,) yemeğin üzerine, (K,) yahut sofrada önünde bulunan bir şeyin üzerine, (S,) elini koyan kimse: (S, K:) yahut sağ eliyle yiyen ve sol eliyle [başkalarını yemekten] men eden: ve açgözlülükle, oburlukla veya iştahla yiyen kimse: yahut birinci ve ↓ üçüncü şunu ifade eder, (K, TA,) yahut ayrıca ifade eder, (mecazen:) bir asalak; (K, TA;) onun açgözlülüğü, oburluğu veya iştahı ve onun cüreti sebebiyle. (TA.) Bir şair der ki, (yani, ElGhanawee, TA **جَرْدَبِيلٌ** maddesinde,)
اـِذَا مَا كُنْتَ فِى قَوْمٍ شَهَاوَى
فَلَا تَجْعَلْ شِمَالَكَ جَرْدَبَانَا

 [Sen, açgözlü bir erkekler topluluğu içinde olduğun zaman, sol elini bir **جردبان** olarak yemeğin üzerine koyma]: (Fr, S:) yahut son kelime **جَرْدَبِيلَا**’dır; şu mânâda: (Sh’ye göre; **جَرْدَبَان** gibi; TA **جردبيل** maddesinde,) sol eliyle bir lokma parçası alan ve sağ eliyle yiyen ve topluluğun sahip olduğu şey tüketilince sol elinde olanı yiyen kimse. (TA.)

مُجَرْدِبٌ
**مُجَرْدِبٌ** مجردب : **جَرْدَبَانٌ**’a bak.
