# جرذ (ج-ر-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ر - ذ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والذال والراء معهما
ج ذ ر، ج ر ذ يستعملان فقط
جذر:
الجَذرُ أصل اللِّسان وأصل الذِّكر، وأصل كل شيء.
وأصل الحِساب الذي يقال: عشرة في عشرة أو كذا، نقول: ما جذره? أي ما مبلغُ تمامه فتقول: عشرة، مائةٌ وخمسةٌ في خمسةٍ، وخمسةٌ وعشرون، فجَذرُ مائةٍ عشرة، وجَذرُ خمسةٍ وعشرين خمسةٌ.
ويقال لِسِقي الماء إذا سُقيت الدَّبَرةُ: قد بَلَغَ الماء جَذره.
ويقال للرجل القصير الغليظ: المُحَذَّر. والغربة تسمى الجذرة، وهي شجرة يدبغ بها.
والذَّغرةُ تسمى الجذرة لسوادها.
جرذ:
الجَرَذُ: داءٌ يأخذ في قوائم الدَّوابِّ، وبِرذَون جَرِذٌ.
والجُرَذُ: اسم من الفأر، والجميع الجِرذانُ.
قال زائدة: الجِرذانُ: أكبر من الفأرة.
والمُجَرَّذ والمُجَرَّسُ والمُضَرَّسُ والمُقَتَّل: المجرَّب للأمور.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الذال** ve **الراء** onlarla birlikte
**ج ذ ر**، **ج ر ذ** yalnızca kullanılırlar

**جذر**:
**الجَذرُ** dilin aslı ve **الذِّكر**’in aslıdır; ve her şeyin aslıdır.
Ve “şu kadarın şu kadara” denilen hesabın aslı; on (kere) on yahut şöyle (şöyle) (denir), deriz: “Onun **جَذر**’ü nedir?” yani tamamının miktarı nedir? Böylece dersin: on; yüz; ve beş (kere) beş; ve yirmi beş; böylece yüzün **جَذر**’ü ondur, ve yirmi beşin **جَذر**’ü beştir.
Ve su sulaması için, **الدَّبَرةُ** sulandığı zaman denir: “Su onun **جَذر**’üne ulaştı.”
Ve kısa, kalın (yapılı) adama denir: **المُحَذَّر**. Ve **الغربة** **الجذرة** diye adlandırılır; o, onunla tabaklanan bir ağaçtır.
Ve **الذَّغرةُ** siyahlığından dolayı **الجذرة** diye adlandırılır.

**جرذ**:
**الجَرَذُ**: **الدَّوابِّ**’ın ayaklarında tutan bir hastalıktır; ve **بِرذَون** **جَرِذٌ** (dur).
Ve **الجُرَذُ**: fareden bir ad(landırma)dır; ve hepsi **الجِرذانُ**’dır.
Zâide dedi: **الجِرذانُ**: fareden daha büyüktür.
Ve **المُجَرَّذ** ve **المُجَرَّسُ** ve **المُضَرَّسُ** ve **المُقَتَّل**: işlerde tecrübe edilmiş (kimse)dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَرَذُ بالتحريك: كلُّ ما حدث في عُرقوب الدابة من تَزَيُّدٍ أو انتفاخِ عصبٍ. والجُرَذُ: ضربٌ من الفأر، والجمع الجُرْذانُ. وأرضٌ جَرِذَةٌ: ذاتُ جِرذانٍ. ورجلٌ مُجَرَّذٌ، إذا كان مُجَرِّباً في الأمور.

##### Türkçe

**الجَرَذُ** (harekeli): binek hayvanının aşilinde, sinirin büyümesi yahut şişmesi kabilinden meydana gelen her şey.

Ve **الجُرَذُ**: farenin bir türü; çoğulu **الجُرْذانُ**.

Ve **أرضٌ جَرِذَةٌ**: **جِرذانٍ** sahibi (olan).

Ve **رجلٌ مُجَرَّذٌ**: işlerde tecrübeli olduğu zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ذ ر
جذر ، جرذ : مستعملان .
جذر : قال الليث : الجَذْرُ : أَصْلُ اللِّسان ، وأصل الذَّكَر ، وأَصلُ كلِّ شيءْ ، قال : وأَصلُ الحساب الذي يُقال : عَشَرة في عشرة أو كَذا في كذا ، نقول : ما جَذْرُه ؟ أي ما مَبْلَغُ تمامِهِ فتقول : عَشَرة في عشرة ، مائة . وخمسة في خمسة ، خمسة وعشرون ؛ فَجذْر مائة عَشرة ، وجَذْر خَمسةٍ وعشرين ، خمسة .
وفي حديث حُذَيْفَةَ بنِ اليمان عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) نزلتِ الأَمانَةُ في جَذْرِ قلوب الرّجال ، ثم نَزَلَ القرآن ، فعلِموا من القُرآن ، وعلموا من السنة ، ثم حدَّثنا عن رَفْع الأمانة في حديث طويل .
قال أبو عبيد ، قال الأصمعي ، وأبو عمرو الجَذْرُ : الأصل من كلِّ شَيْء .
وقال زهير يصف بقرة وحشية :
وسامِعَتَيْن تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما
إلى جَذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحَدَّدِ
وقال أبو عمرو : هو الجِذْرُ بالكسر ، وقال الأصمعي : بالفَتح .
وقال ابن جبلة : سألت ابنَ الأعرابيّ عنه فقال : هو جَذْرٌ ولا أَقولُ جِذْر بالكسر . قال : والجَذْرُ : أصْلُ حساب ونَسب ، والجِذْرُ بالكسر : أصلُ شجرة ، ونحو ذلك .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجَذَّرُ : القَصِيرُ من الرّجال .
أبو زيد : جَذَرْتُ الشّيء جَذْراً وَأَجْذَرْتُه إذا اسْتَأْصلْتَه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : جَذَرْتُ الشيءَ
أجْذِرُه جَذْراً : إذا قطعتَه .
وقال شَمِر : يقال إنه لَشديدُ جَذرِ اللّسان أي أصله ، وشَديدُ جَذْر الذَّكَر : أي أصله .
قال الفرزدق :
رَأَتْ كَمَراً مِثْلَ الجلامِيدِ فُتِّحَتْ
أَحالِيلُها حتى اسْمَأَدَّتْ جُذُورها
أي أصولها .
وقال خالد بن جَنْبَة : الجَذْرُ : جَذْرُ الكلام ، وهو أن يكونَ الرجلُ مُحْكماً لا يَسْتعين بأَحد ، ولا يُرَدُّ عليه ولا يُعاب . فيقال : قاتلَه الله ، كيف يَجْذِرُ في المُجادلة ؟
وقالَ أَسِيد : الجَذْرُ أيضاً : الانْقطاع من الحَبْل والصَّاحب والرُّفقة ومن كُلِّ شيء ، وأنشد :
يا طَيبَ حَالَ قضاه الله دونكم
واسْتحصَد الحبْلُ منك اليومَ فانجذَرا
أي انقطع .
قال : وقال أبو عمرو : الجِذْرُ بكسر الجيم : الأَصل .
جرذ : أبو عُبيدة : الْجَرَذُ : كلُّ ما حَدَثَ في عُرقوبِ الفرس من تَزَيُّد أو انْتفاخِ عَصَبِ ، ويكون في عُرضِ الكَعْب من ظاهِرٍ أو باطن ، وقرأت في ( كتاب الخيل ) لابن شُمَيل ، قال : أمَّا الْجرَذُ بالذَّال فَوَرَمٌ يأخُذُ الفَرس في عُرض حافِره ، وفي ثَفِنَتِهِ من رِجله حتى يَعْقِرَه وَرَمٌ غَليظ يَتَعَقَّر ، والبعير يَأْخُذُه أيضاً .
قال : والجَرْدُ بالدال بلا تعجيم : ورَمٌ في مُؤخَّر عُرقوب الفَرس ، يَعظُم حتى يمنعُه المشيَ والسَّعْي .
قلت : ولم أسْمع الجَرَدَ بالدَّال في عُيوب الخيل لغير ابن شُمَيْل ، وهو ثِقَةٌ مأمون ، وقد ذكرَ الجَرَدَ والجَرَذَ في عُيوب الخيل بمعنيين مُختلفين .
وأما أبو عُبَيْدة فإنه يُنْكِرُ الجردَ بالدال ، وكذلك الأصمعي وغيره .
وقال الليث : الْجَرَذُ ، بالذال : داءٌ يأْخُذُ في قَوائم البِرْذَوْن . دَابَّةٌ جَرِذ .
وفي ( نوادر الأعراب ) : الجرَذ داءٌ يأْخذ في مَفْصِل العُرقوب ، فيكوي منه تمشيطاً فَيبْرأُ عُرقوبه آخِراً ضَخْماً غليظاً ، فيكون رديئاً في حمله ومشيه .
قال : والجُرَذُ : اسمُ الذكرَ من الفار ، وجمعه جِرْذَان .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، يقال : جَرَّذَه الدهر ، ودَلَّكَه ، وديَّثَه ، ونَجَّذَه ، وحَنَّكَه بمعنى واحد ، وهو المُجَرَّذُ والمُجَرَّسُ . روى ذلك أبو عُبَيد ، عن أبي عَمْرو .
شَمِر عن ابن الأعرابيّ : نَجَّذَه الدهرُ ، وقلّحَهُ ، وجرَّذَه إذا أحكمه . قال : وأجْرَذْت فلاناً من ماله إذا أخرجته من
ماله . رواه الإياديّ عنه . أبو عبيد ، عن أبي عمرٍ و : المُجَرَّذُ ، والمجرَّسُ والمُضَرَّسُ ، والمُقَتَّلُ ؛ كله الذي قد جرّب الأمور .
وقال الأصمعي : أجّرَذْتُه إلى كذا وكذا ، أي اضْطَررته وأنشد :
كأَنَّ أوْبَ صَنْعَةِ الملاّذِ
يَسْتَهْيعُ المُراهِقَ المُحَاذِي
عافِيه سَهْواً غير ما إجْراذِ
وعافيه : ما جاءَ من عَدْوِه عفواً .
سَهْواً : عَفْواً سَهلاً ، بلا حَثَ شديد ولا إكْراه عليه .

##### Türkçe

ج ذ ر
**جذر** , **جرذ** : kullanımdadırlar.

**جذر** : Leys dedi: **الجَذْرُ**: dilin aslı, erkeğin (cinsel organının) aslı ve her şeyin aslıdır. Dedi: ve “on çarpı on” yahut “şu çarpı şu” denilen hesabın aslıdır; “onun **جَذْرُ**’ü nedir?” deriz; yani onun tamamının miktarı nedir? Böylece “on çarpı on, yüz” dersin. “Beş çarpı beş, yirmi beş”; böylece yüzün **جَذْر**’ü ondur; yirmi beşin **جَذْر**’ü beştir.

Huzeyfe b. el-Yemân’ın, Resûlullah’tan ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettiği hadiste: “Emanet, erkeklerin kalplerinin **جَذْرِ**’ine indirildi; sonra Kur’an indirildi; böylece Kur’an’dan bildiler ve sünnetten bildiler; sonra bize, uzun bir hadiste, emanetin kaldırılmasını anlattı.”

Ebû Ubeyd dedi, Asmaî ve Ebû Amr dedi: **الجَذْرُ**: her şeyin aslıdır.

Züheyr, bir yaban ineğini vasfederek dedi:
وسامِعَتَيْن تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما
إلى **جَذْرِ** مَدْلُوكِ الكُعوب مُحَدَّدِ

Ebû Amr dedi: o, kesre ile **الجِذْرُ**’dür; Asmaî dedi: fetha ile.

İbn Cebele dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye onu sordum; dedi ki: o **جَذْرٌ**’dür ve kesre ile **جِذْر** demem. Dedi: ve **الجَذْرُ**: hesabın ve nesebin aslıdır; kesre ile **الجِذْرُ**: ağacın aslı ve bunun benzeri şeylerdir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المُجَذَّرُ**: erkeklerden kısa olan.

Ebû Zeyd: Bir şeyi **جَذَرْتُ** onu **جَذْراً** ve **أَجْذَرْتُه**: onu kökünden söktüğün zaman.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Bir şeyi **جَذَرْتُ**; onu **أجْذِرُه** **جَذْراً**: onu kestiğin zaman.

Şemir dedi: “O, dilin **جَذرِ**’i bakımından şiddetlidir” denir; yani onun aslı. Ve “erkeğin **جَذْر**’i bakımından şiddetli” (denir): yani onun aslı.

Ferazdak dedi:
رَأَتْ كَمَراً مِثْلَ الجلامِيدِ فُتِّحَتْ
أَحالِيلُها حتى اسْمَأَدَّتْ **جُذُورها**

Yani: kökleri.

Hâlid b. Cenbe dedi: **الجَذْرُ**: sözün **جَذْرُ**’üdür; o da, kişinin sağlam olması, kimseye dayanıp yardım istememesi, kendisine karşılık verilmemesi ve ayıplanmamasıdır. Şöyle denir: “Allah onu kahretsin, münazarada nasıl **يَجْذِرُ**!”

Esîd dedi: **الجَذْرُ** ayrıca: ipten, arkadaştan, yoldaşlıktan ve her şeyden kopuştur. Ve şu beyti okudu:
يا طَيبَ حَالَ قضاه الله دونكم
واسْتحصَد الحبْلُ منك اليومَ فانجذَرا

Yani: koptu.

Dedi: ve Ebû Amr dedi: cîmin kesresiyle **الجِذْرُ**: asıldır.

**جرذ** : Ebû Ubeyde: **الْجَرَذُ**: atın aşilinde sinirin artması yahut şişmesi olarak meydana gelen her şeydir; ve topuğun eninde, dıştan yahut içten olur. İbn Şümeyl’in **( كتاب الخيل )**’inde okudum; dedi ki: **الْجرَذُ** ise **بالذَّال**: atı, tırnağının eninde ve bacağından **ثَفِنَتِهِ**’inde tutan bir şişliktir; onu topal eden, kalın bir şişliktir; derinleşip yaralar; deveye de isabet eder.

Dedi: ve **الجَرْدُ** ise **بالدال بلا تعجيم**: atın aşilinin arka tarafında bir şişliktir; büyür de yürümeyi ve koşmayı ona engeller.

Ben dedim: Atların ayıpları içinde **الجَرَدَ**’i **بالدَّال** İbn Şümeyl’den başkasından işitmedim; o güvenilir, emin biridir. Ve atların ayıpları içinde **الجَرَدَ**’i ve **الجَرَذَ**’i iki farklı mânâ ile zikretmiştir.

Ebû Ubeyde’ye gelince, o **الجردَ**’i **بالدال** inkâr eder; Asmaî ve başkaları da böyledir.

Leys dedi: **الْجَرَذُ** **بالذال**: bürzûn’un ayaklarında tutan bir hastalıktır. **دَابَّةٌ جَرِذ**.

**( نوادر الأعراب )**’da: **الجرَذ**: aşil ekleminde tutan bir hastalıktır; ondan dolayı dağlama yaparak tedavi eder; böylece aşili sonunda iri, kalın olarak iyileşir; böylece yük taşımasında ve yürüyüşünde kötü olur.

Dedi: ve **الجُرَذُ**: farenin erkeğinin adıdır; çoğulu **جِرْذَان**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Zaman onu **جَرَّذَه** etti, onu **دَلَّكَه** etti, onu **ديَّثَه** etti, onu **نَجَّذَه** etti, onu **حَنَّكَه** etti” denir; tek bir mânâdadır; ve o, **المُجَرَّذُ** ve **المُجَرَّسُ**’tur. Bunu Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Zaman onu **نَجَّذَه** etti, onu **قلّحَهُ** etti ve onu **جرَّذَه** etti: onu sağlamlaştırdığı zaman. Dedi: Birini malından **أجْرَذْت**: onu malından çıkardığın zaman. İyâdî bunu ondan rivayet etti. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المُجَرَّذُ** ve **المجرَّسُ** ve **المُضَرَّسُ** ve **المُقَتَّلُ**; hepsi, işleri tecrübe etmiş olan kimsedir.

Asmaî dedi: Onu şuna şuna **أجّرَذْتُه**; yani onu zorladım. Ve şu beyti okudu:
كأَنَّ أوْبَ صَنْعَةِ الملاّذِ
يَسْتَهْيعُ المُراهِقَ المُحَاذِي
عافِيه سَهْواً غير ما إجْراذِ

Ve **عافِيه**: onun koşusundan kendiliğinden gelen şeydir.

**سَهْواً**: kolayca, yumuşakça; şiddetli bir sevk olmaksızın ve ona bir zorlama olmaksızın.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والراء وما يثلثهما)
(جرز) الجيم والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو القطْع. يقال جَرَزْتُ الشيءَ قطعتُه. وسيفٌ جُرَاز أي قَطّاع. وأرضٌ جُرُزٌ لا نَبْت بها. كأنَّه قُطِع عنها. قال الكسائي* والأصمعيّ : أرضٌ مجروزة من الجرز، وهي التي لم يُصِبْها المطر، ويقال هي التي أُكل نباتُها. والجَرُوزُ: الرّجُل الذي إذا أكل لم يترُكْ على المائدةِ شيئاً، وكذلك المرأةُ الجَرُوزُ، والنّاقةُ. قال:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
والعرب تقول في أمثالها: "لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])، أي إنّها مِن شِدّة بَغضائها وحسَدها لا ترضى للذين تُبغِضُهم إلاّ بالاستئصال. والجارز: الشديد من السُّعال، وذلك أنّه يقطَع الحَلْق. قال الشمّاخ:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
ويقال أرضٌ جارِزةٌ: يابسة غليظة يكتنفها رَمْل. وامرأةٌ جارِزٌ عاقر. فأمّا قولهم ذو جَرَزٍ إذا كان غليظاً صُلْباً، وكذلك البعيرُ، فهو عندي محمولٌ على الأرض الجارزة الغليظة. وقد مضى ذِكرُها.
(جرس) الجيم والراء والسين أصلٌ واحد، وهو من الصَّوت، وما بعد ذلك فمحمول عليه.
قالوا: الجَرْس الصَّوت الخفيّ، يقال ما سمعت لـه جَرْساً، وسمِعتُ جَرْسَ الطّير، إذا سمعتَ صوتَ مناقيرها على شيء([3]) تأكله. وقد أجْرَسَ الطائر.
ومما حُمِل على هذا قولهم للنَّحل جوارس، بمعنى أواكِل، وذلك أنّ لها عند ذلك أدنى شيءٍ كأنه صوت. قال أبو ذؤيبٍ يذكر نَحْلا:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])والجَرَس: الذي يعلَّق على الجِمال. وفي الحديث: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ". ويقال جَرَسْتُ بالكلام أي تكلّمتُ به. وأجْرَسَ الحَلْيُ: صوَّت. قال:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])ومما شذَّ عن هذا الأصل الرجل المجرّس([6]) وهو المجرّب. ومعنى جَرَْسٌ من الليل، أي طائفة.
(جرش) الجيم والراء والشين أصلٌ واحد وهو جَرْش الشَّيء: أنْ يُدقَّ ولا يُنْعَم دَقُّه. يقال جَرَشْته، وهو جَرِيش. والجُرَاشة: ما سقط من الشيءِ المجروش. وجرّشت الرأس بالمشط: حككته حتَّى تَستكثِرَ الإبْرِيَة([7]). وذكر الخليل أنّ الجَرش الأكْل.
ومما شذَّ عن الباب الجِرِشَّى، وهو النَّفس. قال:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
فأمّا قولهم مَضَى جَرْشٌ من اللّيل، فهي الطائفة، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه. قال:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *
(جرض) الجيم والراء والضاد أصلانِ: أحدهما جنسٌ من الغَصَص، والآخر من العِظَم.
فأمّا الأوّل فيقولون جَرِضَ بِرِيقه([10]) إذا اغتصَّ به. قال:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])قال الخليل: الجَرَضُ أن يبتلع الإنسانُ ريقَه على همٍّ وحزْنٍ. ويقال: مات فلانٌ جَرِيضاً، أي مغموماً.
والثاني قولهم بعيرٌ جِرْوَاضٌ، أي غليظ. والجُرائِض: البعير الضَّخم، ويقال الشّديد الأكل. ونعجة جُرَئِضةٌ([12]) ضَخْمة.
(جرع) الجيم والراء والعين يدلّ على قلّة الشيء المشروب. يقال: جَرِع الشاربُ الماءَ يجرَعُه، وجَرَعَ يجرَعُ. فأمَّا [الجرعاء فـ] الرَّملة التي لا تُنبت شيئاً، وذلك من أنّ الشُّرب لاينفَعُها فكأنَّها لم تَرْوَ. قال ذو الرمّة:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])ومن الباب قولهم: "أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن"، وهو آخِرُ ما يخرُجُ من النَّفَس. كذا قال الفرّاء. ويقال نُوقٌ مَجَارِيعُ: قليلات اللَّبن، كأنّه ليس في ضُروعها إلا جُرَعٌ.
ومما شذّ عن هذا الأصل الجَرَع: التواءٌ في قوَّةٍ من قُوَى الحَبْل ظاهرةٍ على سائر القُوَى.
(جرف) الجيم والراء والفاء أصلٌ واحدٌ، هو أخْذ الشيءِ كلِّه هَبْشاً. يقال: جَرَفْتُ الشيءَ جَرْفاً، إذا ذهبْتَ به كلِّه. وسيفٌ جُرَافٌ([14]) يُذْهِبُ كلَّ شيء. والجُرُْف المكان يأكله السيل. وجَرَّفَ الدهرُ مالَه*: اجتاحه. ومال مُجَرَّف. ورجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ، كأنّه يجرِف ذلك جرْفاً. ومن الباب: الجُرْفَة: أنْ تُقَْطَع من فخذِ البعير جلدَةٌ وتُجْمَع على فَخِذه.
 (جرل) الجيم والراء واللام أصلان: أحدهما الحجارة: والآخر لونٌ من الألوان.
فالأول الجَرْوَل والجرَاوِل الحجارة. يقال: أرض جَرِلةٌ، إذا كانت كثيرةَ الجراول. والأَجْرَال جمع الجَرَل، وهو مكان ذو حجارة. قال جرير:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
والآخَر الجِرْيال، وهو الصِّبْغ الأحمر؛ ولذلك سميت الخمر جِرْيالاً. فأما قول الأعشى:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])فقال قومٌ: أراد لونَها، وهي حمرتها. رووا عنه في ذلك روايةً تدلُّ على أنّه أراد لونَها([17]).
(جرم) الجيم والراء والميم أصلٌ واحد يرجع إليه الفروع. فالجرْمُ القطْع. ويقال لِصَِرام النَّخل الجَِرَام. وقد جاءَ زمن الجَِرَامِ. وجَرَمْتُ صُوف الشَّاةِ وأخذته. والجُرَامةُ: ما سقطَ من التّمْرِ إذا جُرِم. ويقال الجُرامة ما التُقِط من كَرَبِهِ بعد ما يُصْرَمُ. ويقال سنة مجَرَّمَةٌ ، أي تامّة، كأنها تصرَّمَت عن تمام. وهو من تجرَّم الليلُ ذَهَب. والجَرَام والجَريم: التَّمْر اليابس. فهذا كلُّه متّفقٌ لفظاً ومعنىً وقياساً.
ومما يُردّ إليه قولهم جَرَم، أي كَسَب؛ لأن الذي يَحُوزُه فكأنه اقتطَعَه. وفلانٌ جَرِيمةُ أهله، أي كاسِبُهم. قال:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])يصف عقاباً. يقول: هي كاسِبَةُ ناهضٍ. أراد فرخَها. والجُرْم والجَريمة: الذَّنْب وهو من الأوَّل؛ لأنه كَسْبٌ، والكَسْب اقتطاع. وقالوا في قولهم "لا جَرَم": هو من قولهم جَرَمْتُ أي كسَبت. وأنشدوا:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])أي كَسَبَتْهُمْ غضباً. والجَسَدُ جِرْمٌ، لأنّ لـه قَدْراً وتَقْطيعاً. ويقال مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم، أي عظام الأجرام.
فأمّا قولُهم لصاحب الصَّوت: إنه لحسن الجِرْم، فقال قوم: الصَّوْتُ يقال له الجِرْم. وأصحُّ من ذلك قول أبي بكر بن دريد إنَّ معناه حَسنُ خروجِ الصّوتِ من الجِرْم. وبنو جارمٍ في العرب. والجارم: الكاسب، وهو قول القائل:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
وجَرْمٌ هو الكَسْبُ، وبه سمِّيَتْ جَرْمٌ، وهما بطنان: أحدهما في قضاعة، والآخر في طيّ.
 (جرن) الجيم والراء والنون أصلٌ واحد، يدلُّ على اللين والسُّهولة. يقال للبَيْدَرِ جَرينٌ؛ لأنّه مكان قد أُصْلِحَ ومُلِّسَ. والجارن من الثياب: الذي انسَحَق ولانَ. وجَرَنَتِ الدِّرْعُ: لانَتْ وامْلاَسَّتْ. ومن الباب جِرَانُ البعير: مُقَدَّم عُنُقه من مَذْبَحِهِ، والجمع جُرُن([21]). قال:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])وذكرَ ناسٌ أنّ الجارنَ ولد الحيّة. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنه ليِّن المسِّ أملس.
(جره) الجيم والراء والهاء كلمةٌ واحدة، وهي الجَرَاهية. قال أبو عُبيدٍ: جَراهيةُ القوم: جَلَبَتُهُم وكلامُهم في علانيتهم دون سِرِّهم. ولو قال قائل: إنّ هذا مقلوبٌ من الجَهْرِ والجَهْرَاء والجَهارة لكان مَذْهباً.
(جرو) الجيم والراء والواو أصلٌ واحدٌ، وهو الصَّغير من ولد الكلب، ثم يحمل عليه غيرُه تشبيهاً. فالجَرو للكلب وغيره. ويقال: سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ ومُجْرٍ، إذا كان معها جِرْوُها. قال:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])فهذا الأصل. ثم* يقال للصَّغيرة من القِثّاء الجِرْوة. وفي الحديث: أُتِي النبي
صلى الله عليه وسلم بأَجْرٍ زُغْبٍ([24])"، وكذلك جَُِرْو الحنظل والرُّمّان. يعني أنها صغيرة. وبنو جِرْوة بطنٌ من العرب. ويقال ألقى الرّجُل جِرْوَتَه، أي ربَط جَأْشَه، وصَبَر على الأمر، كأنّه ربط جرواً وسكّنَه. وهو تشبيهٌ.
(جري) الجيم والراء والياء أصلٌ واحدٌ، وهو انسياحُ الشيء. يقال جَرَى الماء يَجْري جَرْيَةً وجَرْياً وجَرَياناً. ويقال للعَادة الإجْرِيَّا([25])، وذلك أنّه الوجْه الذي يجري فيه الإنسان. والجَرِيُّ: الوكيل، وهو بيّن الجِراية، تقول جَرَّيت جَرِيّاً واستَجْرَيتُ، أي اتَّخذْت. وفي الحديث: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". وسمِّي الوكيلُ جَريّاً لأنّه يَجْري مَجْرى موكّله، والجمع أجْرِيَاء.
فأمّا السفينة فهي الجارية، وكذلك الشَّمس، وهو القياس. والجارية من النِّساء من ذلك أيضاً، لأنَّها تُسْتَجْرَى في الخِدمة، وهي بيِّنة الجِراء. قال:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])ويقال: كان ذلك في أيّامِ جِرائها، أي صباها. وأما الجِرِّيَّة، وهي الحَوْصلة فالأصل الذي يعوَّل عليه فيها أنَّ الجيم مبدلة من قاف، كأن أصلها قِرِّيّة، لأنّها تَقْرِي الشيءَ أي تجمعه، ثم أبدَلُوا القافَ جيماً كما يفعلون ذلك فيهما.
(جرب) الجيم والراء والباء أصلان: أحدهما الشَّيء البسيط يعلوه كالنبات من جنسه، والآخَر شيءٌ يحوي شيئاً.
فالأوّل الجرَب وهو معروف، وهو شيءٌ ينبت على الجلْد من جنسه. يقال بعيرٌ أجرب، والجَمْع جَرْبَى. قال القطران:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
وممّا يُحمَل على هذا تشبيهاً تسميتُهم السَّماء جَرْباء، شبّهت كواكبُها بجرَب الأجرَب. قال أسامة بنُ الحارث:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])وقال الأعشى:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])والجِرْبَة: القَرَاح، وهو ذلك القياس لأنّه بسيطٌ يعلوه ما يعلوه منه. قال الأسعر:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])العجرمة:سُرعةٌ في خِفّة. وكان أبو عبيد يقول: الجِرْبة المزرعة. قال بشر:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
قال أبو حَنيفة: يقال للمجَرَّة جِرْبة النُّجوم. قال الشّاعر:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])خَيُّها: أن لا تُمطِر([33]). ومَرْي الجَنُوب: استدرارُها الغَيث.
والأصل الآخر الجِراب، وهو معروف. وجرابُ البئر: جوفُها من أعلاها إلى أسفلها. والجَرَبَّةُ: العانة من الحمير، وهو من بابِ ما قَبْله، لأن في ذلك تجمُّعاً. وربَّما سمَّوا الأقوياء من الناس إذا اجتمعُوا جَرَبَّةً. قال:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])(جرج) الجيم والراء والجيم كلمة واحدة، وهي الجادّة، يقال لها جَرَجَة. وزعم ناسٌ أنّ هذا مما صحَّف فيه أبو عُبيدٍ. وليس الأمر على ما ذكَرُوه، والجَرَجَةُ صحيحة. وقياسها جُرَيج اسم رجل. ويقال إنّ الجَرِجَ القَلِق. قال:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
وهذا ممكنٌ أن يقال مبدل من مَرِج. قال ابن دريد: والجَرَجُ الأرض ذاتُ الحجارة. فأما الجُرْجة لِشيءٍ([36]) شِبْه الخُرْج والعَيْبة، فما أُراها عربيةً مَحْضة. على أنّ أوساً قد قال:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])(جرح) الجيم والراء والحاء أصلان: أحدهما الكسب، والثاني شَقّ الجِلْد.
فالأوَّل قولهم [اجترح] إذا عمل وكَسبَ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. وإنَّما سمى ذلك اجتراحاً لأنه عَمَلٌ* بالجوَارح، وهي الأعضاء الكواسب. والجوارحُ من الطَّير والسباع: ذَوَاتُ الصَّيد.
وأما الآخَر [فقولهم] جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً، والاسم الجُرْح. ويقال جرَح الشاهدَ إذا ردّ قولَه بِنَثاً غيرِ جميل. واستَجْرَحَ فلانٌ إذا عمل ما يُجْرَح من أجله.
فأمَّا قول أبي عبيدٍ في حديث عبد الملك: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" إنه النُّقصان من الخير، فالمعنى صحيح إلاّ أنّ اللفظ لا يدلُّ عليه. والذي أراده عبدُ الملك ما فسَّرناه. أي إنّكم ما تزدادون على الوعْظ إلاّ ما يكسبكم الجَرْحَ والطَّعنَ عليكم، كما تُجرَح الأحاديث. وقال أبو عبيد: يريد أنَّها كثيرة صحيحها قليل. والمعنى عندنا في هذا كالذي ذكرناه مِن قَبْل، وهو أنَّها كثُرتْ حتى أحوج أهلَ العلم بها إلى جرْح بعضها، أنّه ليس بصحيح.
 (جرد) الجيم والراء والدال أصلٌ واحد، وهو بُدوُّ ظاهِر الشَّيء حيث لا يستُره ساتر. ثم يحمل عليه غيرُه ممَّا يشاركه في معناه. يقال تجرَّد الرَّجل من ثيابه يتجرَّدُ تجرُّداً. قال بعضُ أهل اللُّغة: الجَرِيد سَعَفُ النَّخل، الواحدة جريدة، سمِّيت بذلك لأنه قد جرِد عنها خُوصها. والأرْضُ الجَرَد: الفضاء الواسعُ، سمِّي بذلك لبُروزه وظُهوره وأن لا يستره شيءٌ. ويقال فرس أَجرَدُ إذا رَقَّت شَعْرتُه. وهو حسن الجُرْدة والمتجرَّد. ورجلٌ جارُودٌ، أي مشؤوم، كأنَّه يَجْرُدُ ويَحُتُّ. وسنةٌ جارودةٌ، أي مَحْلٌ، وهو من ذلك، والجَراد معروفٌ. وأرضٌ مجرودةٌ أصابها الجَرادُ. وقال بعضُ أهلِ العِلم: سمِّي جراداً لأنّه يجرُد الأرضَ يأكلُ ما عليها. والجَرَدُ: أن يَشْرَى جلْدُ الإنسان من أكل الجَراد. ومن هذا الباب، وهو القياس المستمرُّ، قولهم: عامٌ جرِيدٌ، أي تامٌّ، وذلك أنَّه كَمَُِل فخرج جريداً لا يُنْسَب إلى نقصانٍ. ومنه: "ما رَأَيْتُهُ مُذْ أجرَدَانِ([38]) وجَرِيدانِ" يريد يومين كاملين. والمعْنى ما ذكرته. ومنه انجرَدَ بنا السَّيرُ: امتدَّ. فأمّا قولهم للشيءِ يذهب ولا يُوقَف [له] على خبرٍ: "ما أدري أيُّ الجَرَاد عارَهُ" فهو مثلٌ، والجَراد هو هذا الجَرادُ المعروف.
(جرذ) الجيم والرال والذال كلمةٌ واحدة: الجُرَذُ الواحد من الجُِرْذان، وبه سمِّيَ الجَرَذُ الذي يأخُذُ في قوائم الدابّة. فأمّا قولهم رجل مُجَرَّذٌ أي مجرَّب، فهو من باب الإبدال، وليس أصلاً.
--------------ـــ
([1]) الشانئة: المبغضة. وفي الأصل: "شائبة"، صوابها في المجمل واللسان (جرز 182) وفي اللسان: "لم ترض".
([2]) أراد بالرغامى الرئة. وصدره في الديوان 51، واللسان (جرز):
* يحشرجها طوراً وطوراً كأنها *
([3]) في الأصل: "صوت" صوابه في المجمل واللسان.
([4]) الثمراء: جبل أو هضبة. والبيت في ديوان أبي ذؤيب 77 واللسان (جرس).
([5]) للعجاج في ديوانه 31 واللسان (جرس) وفي الديوان: "والتج" باللام.
([6]) المجرس، بفتح الراء المشددة وكسرها.
([7]) الإبرية، كالهبرية وزناً ومعنى، وهي ما تعلق بأسفل الشعر مثل النخالة. وفي اللسان: "حتى تستبين هبريته". وفي المجمل: "حتى يستكثر من الإبرية".
([8]) لمدرك بن حصن الأسدي، كما في اللسان (رمعل). وصدره، كما في (جرش، رمعل): * بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت *
([9]) تكملة الشعر بزيادة "ما" من المجمل.
([10]) جعله الجوهري مثل كسر يكسر. وقال ابن القطاع: صوابه جرض يجرض، على مثال كبر يكبر.
([11]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 114 واللسان (جرض).
([12]) جرئضة، كعلبطة. ويقال: "جرائضة" أيضاً، كعلابطة.
([13]) ديوان ذي الرمة 415 وهو مطلع قصيدة له. وفي الديوان: "أو بجرعاء".
([14]) ويقال أيضاً "سيل جراف" بمعناه.
([15]) ديوان جرير 468 واللسان (جرل).
([16]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل).
([17]) وفي اللسان: "وسئل الأعشى عن قوله: سلبتها جريالها. فقال: أي شربتها حمراء فبلتها بيضاء".
([18]) البيت لأبي خراش الهذلي من قصيدة في القسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 70. وأنشده في المجمل واللسان (جرم).
([19]) البيت لأبي أسماء بن الضريبة، كما في اللسان (جرم).
([20]) جزء من بيت في اللسان (جرم). وهو بتمامه:
إذا ما رأت شمساً عب الشمس شمرت *** إلى رملها والجارمي عميدها
ورواية اللسان (عبأ): "والجرهمي عميدها".
([21]) ويقال في الجميع أيضاً "أجرنة".
([22])البيت لجران العود من قصيدة في أول ديوانه، وبه سمي جران العود. انظر اللسان "جرن"، والمزهر (2: 441).
([23]) البيت من قصيدة لحبيب بن عبد الله المعروف بالأعلم الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 59. وهو في اللسان (جرا) بدون نسبة، وفي (حشب) منسوب إليه. وكلمة (إلى) ساقطة من الأصل.
([24]) في الأصل: "بجرو زغب"، صوابه من المجمل واللسان.
([25]) ومنه قول الكميت:
على تلك إجرياي وهي ضريبتي *** ولو أجلبوا طراً علي وأحلبوا
([26]) في المجمل واللسان: "لا يستجرينكم الشيطان".
([27]) للأعشى في ديوانه 99 واللسان (جرا). وكلمة "وطال" ساقطة من الأصل.
([28]) نسخة الشنقيطي من الهذليين 86 واللسان (جرب، طبب، ركد).
([29]) في البيت نقص ويستقيم بأن يكون أوله: "وقد". وبدله في ديوان الأعشى 86:
وما مجاور هيت إن عرضت له *** قد كان يسمو إلى الجرفين واطلعا
          وفي شرحه: "أبو عبيدة إلى الجرباء".
([30]) وروي عجزه في اللسان ( عجرم) بدون نسبة، وهو مع نسبته إلى الأسعر في الأزمنة والأمكنة (2: 11).
([31]) صدره كما في المفضليات (2: 130) : * تحدر ماء البئر عن جرشية *
([32]) البيت بدون نسبة أيضاً في الأزمنة والأمكنة (2: 4، 11).
 ([33])يقال خوت النجوم تخوى خيا، وأخوت.
([34]) الرجز لقطية بنت بشر زوج مروان بن الحكم. انظره مع قصته في الأغاني (1: 129). وكلمة "ليس" ساقطة من الأصل. وانظر المخصص (11: 44-47) بتحقيق الشنقيطي والبيت الأخير سبق في ص187.
 ([35])قبله في اللسان (جرج):  * إني لأهوى طفلة فيها غنج *
([36]) في الأصل: "فشيء".
([37]) ديوان أوس 19 واللسان (جرج). والدبور: جمع دبر، وهو النحل.
([38]) في الأصل: "من"، صوابه في المجمل واللسان. وانظر تخريج نحو هذا التعبير في مغني اللبيب (مذ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** والراء وما يثلثهما)
(**جرز**) **الجيم** والراء والزاء tek bir asıldır; o da kesmedir. Denir: **جَرَزْتُ الشيءَ** “onu kestim.” Ve **سيفٌ جُرَاز** yani “çok kesen.” Ve **أرضٌ جُرُزٌ**: onda bitki yoktur. Sanki ondan kesilmiş gibidir. **الكسائي** ve **الأصمعيّ** dedi: **أرضٌ مجروزة** **الجرز**’dendir; o, yağmurun isabet etmediği yerdir; ve denir: bitkisi yenmiş olandır. Ve **الجَرُوزُ**: adam ki yediği zaman sofrada hiçbir şey bırakmaz; aynı şekilde **المرأةُ الجَرُوزُ** ve deve de. Dedi ki:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
Araplar darbımesellerinde derler: "لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])"، yani: şiddetli buğzu ve hasedi sebebiyle, buğzettiği kimseler için ancak kökünden kazınmaya razı olur. Ve **الجارز**: öksürüğün şiddetlisi; bu, boğazı keser (yarar) olduğundandır. **الشمّاخ** dedi:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
Ve denir: **أرضٌ جارِزةٌ**: kuru, kaba; onu kum kuşatır. Ve **امرأةٌ جارِزٌ**: kısır. Ama onların “**ذو جَرَزٍ**” sözü, kalın sert olduğu zaman; aynı şekilde deve için de; bana göre kaba **الأرض الجارزة**’ye hamledilmiştir. Onun zikri geçti.

(**جرس**) **الجيم** ve الراء ve **السين** tek bir asıldır; o da sestendir; bundan sonrası ona hamledilmiştir.
Dediler: **الجَرْس** gizli sestir; denir: “Onun için bir **جَرْساً** işitmedim.” Ve “Kuşun **جَرْسَ**’ini işittim”; yani gagalarının yediği bir şey([3]) üzerinde çıkardığı sesi işittiğin zaman. Ve kuş **أجْرَسَ** etmiştir.
Ve buna hamledilenlerdendir: arıya **جوارس** demeleri; “yiyiciler” manasında; çünkü onda en küçük bir şey vardır ki sanki sestir. **أبو ذؤيبٍ** arıyı anarak dedi:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])
Ve **الجَرَس**: develere asılan şeydir. Hadiste: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ". Ve denir: **جَرَسْتُ بالكلام** yani onunla konuştum. Ve **أجْرَسَ الحَلْيُ**: ses çıkardı. Dedi ki:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الرجل المجرّس**([6]); o, tecrübe edilmiş olandır. Ve “geceden **جَرَْسٌ**” manası: bir taife.

(**جرش**) **الجيم** ve الراء ve **الشين** tek bir asıldır; o da **جَرْش الشَّيء**: bir şeyin dövülmesi, fakat dövülmesinin inceltilmemesidir. Denir: **جَرَشْته**; o da **جَرِيش**’tir. Ve **الجُرَاشة**: öğütülmüş şeyden düşen şeydir. Ve “tarağı başa **جرّشت**”: onu kaşıdın; ta ki **الإبْرِيَة**([7])’yi çoğaltasın. Ve **الخليل** zikretti ki **الجَرش** yemektir.
Ve babdan şâz olanlardandır: **الجِرِشَّى**; o, nefestir. Dedi ki:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
Ama onların “geceden **مَضَى جَرْشٌ**” sözü; o, taifedir; zikrettiğimiz asıldan şâzdır. Dedi ki:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *

(**جرض**) **الجيم** ve الراء ve **الضاد** iki asıldır: birisi boğulma (gırtlakta takılma) cinsinden; diğeri büyüklüktendir.
Birincisine gelince: derler **جَرِضَ بِرِيقه**([10]) “tükürüğüyle boğulur gibi oldu” (tıkandı)”; dedi ki:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])
**الخليل** dedi: **الجَرَضُ** insanın tükürüğünü bir keder ve hüzün üzere yutmasıdır. Ve denir: falan **جَرِيضاً** öldü; yani gamlı.
İkincisi onların “**بعيرٌ جِرْوَاضٌ**” sözü; yani kalın. Ve **الجُرائِض**: iri deve; ve denir: şiddetli yiyen. Ve **نعجة جُرَئِضةٌ**([12]) iri.

(**جرع**) **الجيم** ve الراء ve **العين** içilen şeyin azlığına delalet eder. Denir: içen suyu **جَرِع** eder, onu **يجرَعُه**; ve **جَرَعَ يجرَعُ**. Ama **الجرعاء**: hiçbir şey bitirmeyen kumluktur; bu, içmenin ona fayda vermemesindendir; sanki kanmamış gibidir. **ذو الرمّة** dedi:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])
Ve babdandır onların sözü: "أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن"، o, nefesin çıkan en sonudur. **الفرّاء** böyle dedi. Ve denir: **نُوقٌ مَجَارِيعُ**: sütü az develer; sanki memelerinde **جُرَعٌ**’dan başka bir şey yoktur.
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الجَرَع**; ipin kuvvelerinden, diğer kuvveler üzerinde görünen bir kuvvede bir bükülmedir.

(**جرف**) **الجيم** ve الراء ve **الفاء** tek bir asıldır; o, bir şeyi bütünüyle kapıp almaktır. Denir: **جَرَفْتُ الشيءَ جَرْفاً**; yani onunla bütünüyle gittin. Ve **سيفٌ جُرَافٌ**([14]) her şeyi götürür. Ve **الجُرُْف**: selin yediği yer. Ve “zaman onun malını **جَرَّفَ** etti”: onu silip süpürdü. Ve **مال مُجَرَّف**. Ve **رجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ**; sanki onu bir **جرْفاً** ile kapıp alır. Ve babdandır: **الجُرْفَة**: devenin uyluğundan bir deri parçasının kesilip uyluğu üzerine toplanmasıdır.

(**جرل**) **الجيم** ve الراء ve **اللام** iki asıldır: birisi taşlar; diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi: **الجَرْوَل** ve **الجرَاوِل** taşlardır. Denir: **أرض جَرِلةٌ**; yani **الجراول**’i çok olduğu zaman. Ve **الأَجْرَال** **الجَرَل**’in cemidir; o, taşlı bir yerdir. **جرير** dedi:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
İkincisi: **الجِرْيال**; o, kırmızı boyadır; bundan dolayı şaraba **جِرْيالاً** denilmiştir. Ama **الأعشى**’nın sözü:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])
Bir kavim dedi: onun rengini kastetti; o da onun kırmızılığıdır. Ondan bu hususta, onun rengini kastettiğine delalet eden bir rivayet naklettiler([17]).

(**جرم**) **الجيم** ve الراء ve **الميم** tek bir asıldır; fer‘ler ona döner. **الجرْمُ** kesmedir. Ve hurma ağaçlarını kesmeye (**صَِرام النَّخل**) **الجَِرَام** denir. Ve **الجَِرَامِ** zamanı geldi. Ve koyunun yününü **جَرَمْتُ** ve aldım. Ve **الجُرَامةُ**: hurma **جُرِم** edildiği zaman ondan düşen şeydir. Ve denir: **الجُرامة**; kesildikten sonra onun **كَرَبِهِ**’nden toplanan şeydir. Ve denir: **سنة مجَرَّمَةٌ**; yani tam; sanki tamamdan kopup ayrılmış gibidir. Bu, “gece **تجرَّم** etti: gitti”dendir. Ve **الجَرَام** ve **الجَريم**: kuru hurmadır. Bütün bunlar lafız, mana ve kıyasça mutabıktır.
Ve ona döndürülenlerdendir onların “**جَرَم**” sözü; yani kazandı; çünkü elde ettiği şey sanki onu kesip almıştır. Ve “falan **جَرِيمةُ أهله**”; yani onların kazananıdır. Dedi ki:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])
Bir kartalı vasfeder. Der ki: o, **ناهضٍ**’in kazananıdır; yavrusunu kastetti. Ve **الجُرْم** ve **الجَريمة**: günahtır; o da birincidendir; çünkü o kazançtır; kazanç da kesip almaktır. Ve onların “**لا جَرَم**” sözünde dediler: bu, “**جَرَمْتُ**” yani “kazandım” sözündendir. Ve şu beyti şahit getirdiler:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])
Yani onlara bir öfke kazandırdı. Ve beden **جِرْمٌ**’dür; çünkü onun bir miktarı ve kesilip biçimi vardır. Ve denir: **مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم**; yani büyük cisimli.
Ama onların ses sahibine “o, güzel **الجِرْم**’lüdür” sözleri; bir kavim dedi: sese **الجِرْم** denir. Bundan daha sahih olan, **أبو بكر بن دريد**’in sözü: manası, sesin **الجِرْم**’den güzel çıkışıdır. Ve Araplarda **بنو جارمٍ** vardır. Ve **الجارم**: kazanan; şairin sözü budur:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
Ve **جَرْمٌ** kazançtır; onunla **جَرْمٌ** isimlendirildi; ikisi iki batındır: biri **قضاعة**’da, diğeri **طيّ**’dedir.

(**جرن**) **الجيم** ve الراء ve **النون** tek bir asıldır; yumuşaklığa ve kolaylığa delalet eder. Harman yerine **جَرينٌ** denir; çünkü o, ıslah edilmiş ve düzeltilip pürüzsüzleştirilmiş bir yerdir. Ve elbiselerden **الجارن**: ezilip yumuşamış olandır. Ve zırh **جَرَنَتِ**: yumuşadı ve pürüzsüzleşti. Ve babdandır: devenin **جِرَانُ**’ı; boğazlağından boynunun ön kısmıdır; cem‘i **جُرُن**([21]). Dedi ki:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])
Ve bazı kimseler zikretti ki **الجارن** yılan yavrusudur. Eğer sahih ise o babdandır; çünkü dokunuşu yumuşak, pürüzsüzdür.

(**جره**) **الجيم** ve الراء ve **الهاء** tek bir kelimedir; o da **الجَرَاهية**’dir. **أبو عُبيدٍ** dedi: **جَراهيةُ القوم**: onların kalabalığı ve gizlileri dışında alenî konuşmalarıdır. Bir kimse “bu, **الجَهْرِ** ve **الجَهْرَاء** ve **الجَهارة**’den kalb edilmiştir” dese, bir mezhep olurdu.

(**جرو**) **الجيم** ve الراء ve **الواو** tek bir asıldır; o, köpek yavrusunun küçüğüdür; sonra benzetme yoluyla başkası ona hamledilir. **الجَرو** köpek ve başkası içindir. Ve denir: **سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ ومُجْرٍ**; yani onunla birlikte **جِرْوُها** olduğu zaman. Dedi ki:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])
İşte bu asıldır. Sonra denir: hıyarın küçüğüne **الجِرْوة**. Hadiste: Peygambere
صلى الله عليه وسلم **بأَجْرٍ زُغْبٍ**([24]) getirildi." Ve aynı şekilde **جَُِرْو الحنظل** ve **الرُّمّان**; yani onların küçük olduklarını kasteder. Ve **بنو جِرْوة** Araplardan bir batındır. Ve denir: adam **جِرْوَتَه**’ini attı; yani yüreğini bağladı ve işe sabretti; sanki bir yavruyu bağlayıp sakinleştirmiş gibidir. Bu bir benzetmedir.

(**جري**) **الجيم** ve الراء ve **الياء** tek bir asıldır; o, şeyin akıp yayılmasıdır. Denir: su **جَرَى** eder; **يَجْري**; **جَرْيَةً** ve **جَرْياً** ve **جَرَياناً**. Ve âdete **الإْجْرِيَّا**([25]) denir; çünkü o, insanın içinde yürüdüğü yoldur. Ve **الجَرِيُّ**: vekildir; **الجِراية**’si açıktır; dersin: **جَرَّيت جَرِيّاً** ve **استَجْرَيتُ**; yani edindim. Hadiste: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". Vekile **جَريّ** adı verildi; çünkü o, müvekkilinin yürüdüğü yol üzere yürür; cem‘i **أجْرِيَاء**.
Ama gemi: o **الجارية**’dir; aynı şekilde güneş; bu kıyastır. Ve kadınlardan **الجارية** da bundandır; çünkü o, hizmette **تُسْتَجْرَى** edilir; **الجِراء**’sı açıktır. Dedi ki:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])
Ve denir: bu, onun **جِرائها** günlerinde idi; yani gençliğinde. Ama **الجِرِّيَّة**; o, kursaktır; onda dayanılan asıl, **الجيم**’in **قاف**’tan بدل edilmiş olmasıdır; sanki aslı **قِرِّيّة**’dir; çünkü o, şeyi **تَقْرِي** eder; yani onu toplar; sonra **قاف**’ı **جيماً** yaptılar; ikisinde bunu yaptıkları gibi.

(**جرب**) **الجيم** ve الراء ve **الباء** iki asıldır: birisi, kendi cinsinden bitki gibi üstünde bir şey bulunan basit şey; diğeri, bir şeyi içine alan bir şeydir.
Birincisi **الجرَب**’dir; o bilinir; o, deride kendi cinsinden biten bir şeydir. Denir: **بعيرٌ أجرب**; cem‘i **جَرْبَى**. **القطران** dedi:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
Ve buna benzetme yoluyla hamledilenlerdendir: göğe **جَرْباء** adını vermeleri; yıldızlarını, uyuzlunun uyuzuna benzettiler. **أسامة بنُ الحارث** dedi:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])
Ve **الأعشى** dedi:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])
Ve **الجِرْبَة**: **القَرَاح**’tır; o, o kıyastır; çünkü o basittir, üstünde ondan olan şey yükselir. **الأسعر** dedi:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])
**العجرمة**: hafiflikte sürattir. **أبو عبيد** derdi ki: **الجِرْبة** ekindir. **بشر** dedi:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
**أبو حَنيفة** dedi: **المجَرَّة**’ye **جِرْبة النُّجوم** denir. Şair dedi:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])
**خَيُّها**: yağmur yağdırmamasıdır([33]). Ve **مَرْي الجَنُوب**: onun yağmuru sağmasıdır.
Diğer asıl **الجِراب**’dır; o bilinir. Ve kuyunun **جرابُ**’ı: üstünden altına kadar iç boşluğudur. Ve **الجَرَبَّةُ**: eşeklerin sürüsüdür; o, ondan önceki babdandır; çünkü onda bir toplanma vardır. Ve bazen insanlar güçlü olduklarında, toplandıkları zaman onlara **جَرَبَّةً** derler. Dedi ki:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])

(**جرج**) **الجيم** ve الراء ve **الجيم** tek bir kelimedir; o, ana yoldur; ona **جَرَجَة** denir. Bazı kimseler zannetti ki bu, **أبو عُبيدٍ**’in tashif ettiklerindendir. İş onların söyledikleri gibi değildir; **الجَرَجَةُ** sahihtir. Kıyası, bir adam adı olan **جُرَيج**’dir. Ve denir: **الجَرِجَ** kaygılıdır. Dedi ki:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
Bu, **مَرِج**’den بدل edilmiş denmesi mümkündür. **ابن دريد** dedi: **الجَرَجُ** taşlı yerdir. Ama **الجُرْجة** bir şeye([36])—heybe ve sandık benzeri—benzemesi bakımından; onu saf Arapça görmüyorum. Bununla beraber **أوس** dedi:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])

(**جرح**) **الجيم** ve الراء ve **الحاء** iki asıldır: birisi kazanç; ikincisi deriyi yarmaktır.
Birincisi onların **[اجترح]** sözü: çalıştı ve kazandı. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. Ona ancak **اجتراحاً** adını verdi; çünkü o, **الجوَارح** ile yapılan bir iştir; onlar, kazanan uzuvlardır. Ve kuşlardan ve yırtıcılardan **الجوارحُ**: av sahibi olanlardır.
İkincisine gelince: onların **[فقولهم] جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً** sözü; isim **الجُرْح**’tır. Ve denir: şahidi **جرَح** etti; yani onun sözünü çirkin olmayan bir ayıpla reddetti. Ve falan **استَجْرَحَ** etti; yani kendisi sebebiyle cerh edilen şeyi yaptı.
Ama **أبي عبيدٍ**’in **عبد الملك** hadisi hakkında sözü: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا"—onun, hayırdan eksilme olduğu—mana sahih; ancak lafız ona delalet etmez. **عبد الملك**’in muradı, bizim açıkladığımızdır: yani siz, vaaz üzerine ancak size **الجَرْحَ** ve size karşı ta‘nı kazandıran şeyi artırıyorsunuz; hadisler cerh edildiği gibi. **أبو عبيد** dedi: muradı, onun çok olduğu, sahihinin az olduğudur. Mana, bizce bu hususta, daha önce zikrettiğimiz gibidir: o, çoğaldı; ta ki ilim ehli, onun bir kısmını cerh etmeye muhtaç oldu; çünkü o sahih değildir.

(**جرد**) **الجيم** ve الراء ve **الدال** tek bir asıldır; o, örten bir örtü bulunmadığı yerde şeyin zahirinin ortaya çıkmasıdır. Sonra manasında ona ortak olan başka şeyler ona hamledilir. Denir: adam elbiselerinden **تجرَّد** etti; **يتجرَّدُ تجرُّداً**. Dil ehlinden bazıları dedi: **الجَرِيد** hurma yaprağıdır; tekili **جريدة**; ona bu ad verildi; çünkü ondan yaprakçıkları sıyrılıp **جرِد** olmuştur. Ve **الأرْضُ الجَرَد**: geniş boşluktur; ona bu ad verildi; çünkü o, belirgin ve görünürdür ve onu hiçbir şey örtmez. Ve denir: **فرس أَجرَدُ**; yani kılı inceldiği zaman. O, güzel **الجُرْدة**’li ve **المتجرَّد**’dir. Ve **رجلٌ جارُودٌ**; yani uğursuz; sanki o, sıyırır ve kazır. Ve **سنةٌ جارودةٌ**; yani kıtlık; o da bundandır. Ve **الجَراد** bilinir. Ve **أرضٌ مجرودةٌ**: ona çekirge isabet etmiştir. İlim ehlinden bazıları dedi: ona **جراداً** adı verildi; çünkü o, yeri sıyırır; üzerindekini yer. Ve **الجَرَدُ**: insanın derisinin çekirge yemekten soyulmasıdır. Ve bu babdandır—süregelen kıyas budur—onların “**عامٌ جرِيدٌ**” sözü; yani tam; çünkü o, kemale erdi; böylece tam çıkmış, bir noksanlığa nispet edilmez. Ve ondan: "ما رَأَيْتُهُ مُذْ أجرَدَانِ([38]) وجَرِيدانِ" yani iki tam gün. Mana, zikrettiğimdir. Ve ondan: yolculuk bize **انجرَدَ** etti; yani uzadı. Ama onların, gidip de haberi bulunmayan şey için sözleri: "ما أدري أيُّ الجَرَاد عارَهُ" bir meseldir; **الجَراد** da bu bilinen çekirgedir.

(**جرذ**) **الجيم** ve **الرال** ve **الذال** tek bir kelimedir: **الجُرَذُ** **الجُِرْذان**’ın tekilidir; ve onunla, hayvanın ayaklarında olan **الجَرَذُ** isimlendirildi. Ama onların “**رجل مُجَرَّذٌ**” sözü; yani tecrübe edilmiş; o, ibdal babındandır; asıl değildir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ر ذ
ومـن المجـاز‏:‏ جـرذ الفـرس وأصابـه الجـرذ وهـو أن ينتفـخ عصـب قوائمه شبهت تلك النفخ بالجرذان‏.‏
ومنه قولهم‏:‏ جرذ الشجرة‏:‏ شدّبها كأنه أزال جرذها أي عيبها أو أبنها التي هـي كالجرذان‏.‏
ومنه‏:‏ رجل مجرذ ومنجذ قد هذبته الأمور وشذبته‏.‏
ومنالكناية‏:‏ أكثر الله جرذان بيتك أي ملاه طعاماً‏.‏

##### Türkçe

ج ر ذ
Ve mecazdan: **جرذ الفرس** ve ona **الجرذ** isabet etti; bu, bacaklarının sinirinin şişmesidir; o şişkinlikler **الجرذان**a benzetilmiştir.
Ve ondan onların sözü: **جرذ الشجرة**: onu budadı; sanki onun **جرذ**ını, yani ayıbını yahut **أبنها**sını ki onlar **الجرذان** gibidir, gidermiş gibi.
Ve ondan: **رجل مجرذ ومنجذ**; işleri onu terbiye etmiş ve onu budamıştır.
Ve kinayeden: **أكثر الله جرذان بيتك**; yani onu yiyecekle doldursun.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَبو عبيد: الجَرَذُ. بالتحريك، كل ما حدث في عرقوب الفرس، وفي الصحاح: في عرقوب الدابة من تزيُّد وانتفاخ عصب ويكون في عرض الكعب من ظاهر أَو باطن. وقال ابن شميل: الجَرَذ ورم يأْخذ الفرس في عرض حافزه وفي ثَفِنتَه من رجله حتى يعقره ودم غليظ ينعقر
(* قوله «ودم غليظ ينعقر إلى قوله
فيكون ردئياً» كذا بالأصل ولعل فيه سقطاً. والأصل ينعقر الفرس والبعير ومع ذلك في بقية التركيب قلاقة ونعوذ بالله من سقم النسخ.) والبعير بِأَخْذِه. وفي نوادر الأَعراب: الجَرَذ داء يأْخذ في مفصل العرقوب ويكوى منه تمشيطاً فيبرأُ عرقوبه آخراً ضخماً غليظاً فيكون رديئاً في حمله ومشيه. ابن سيده: الجَرَذُ: داء يأْخذ في قوائم الدابة، وقد تقدّم في الدال المهملة والأَصل الذال العجمة؛ وداية جَرِذ. وحكى بعضهم: رجل جَرِذ الرجلين.والجُرَذ: الذكر من الفأْر، وقيل: الذكر الكبير من الفأْر، وقيل: هو أَعظم من اليربوع أَكدَر في ذنبه سواد والجمع جُرْذان. الصحاح: الجُرذُ ضرب من الفأْر.
وأُمُّ جِرْذانَ: آخر نخلة بالحجاز إِدراكاً؛ حكاها أَبو حنيفة وعزاها إِلى الأَصمعي، قال: ولذلك قال الساجع: إِذا طلعت الخَراتان أُكِلَتْ أُمُّ جِرْذان؛ وطلوع الخَراتَيْنِ في أُخْريات القَيْظ بعد طلوع سهيل وفي قُبُل. الصفَرِيّ قال: وزعموا أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، دعا لأُمّ جِرْذان مرتين؛ قال: رواه الأَصمعي عن نافع بن أَبي قارئ أَهل المدينة عن ربيعة بن أَبي عبد الرحمن فقيههم، قال: وهي أُم جِرْذان رطباً فإِذا جفت فهي الكبيس. وفي الحديث ذكر أُم جِرْذان، وهو نوع من التمر كبار، قيل: إِن نخله يجتمع تحت الفأْر، وهو الذي يسمى بالكوفة المُوشان، يعنون الفأْر بالفارسية. وأَرض جَرِذَة: من الجُرَذ أَي ذات جِرْذان. والجُرَذات: عَصَبان في ظاهر خَصِيلة الفرس وباطنهما يلي الجنبين.
ورجل مُجَرَّذٌ: داهٍ مُجَرِّبٌ للأُمور؛ ابن الأَعرابي: جَرَّذَه الدهر ودلَكه ودَيَّثَه ونَجَّذَهُ وحَنَّكه. أَبو عمرو: هو المُجَرَّذُ والمُجرَّسُ. وأَجْرذَه إِلى الشيء: أَلجأَه واضطره؛ أَنشد ابن الأَعرابي:وحاد عني عَبْدُهُمْ وأُجْرِذا
أَي أُلجئ؛ قال الشاعر:
كأن أَوْبَ صَنْعَةِ المَلاَّذِ
يَسْتَهْيِعُ المُراهِيَ المحاذي
عافِيه سَهْواً غيرَ ما إِجْراذِ
وعافيه: ما جاء من عفوه سهواً سهلاً بلا حث ولا إِكراه عليه. ورجل مُجْرَذٌ: أَفرده أَصحابه فلجأَ إِلى سواهم، وقيل: هو الذي ذهب ماله فلجأَ إِلى من ينوّله؛ قال كثير عزة:
وأَلفَيْتُ عَيَّالاً كأَنّ عُواءَه
بُكا مُجْرَذٍ، يَبْغي المَبيتَ، خَليع

##### Türkçe

أَبو عبيد: **الجَرَذُ**. harekeli (tahrîk ile): atın aşık kemiğinde meydana gelen her şey. Ve **الصحاح**’ta: binek hayvanının aşık kemiğinde, sinirin artması ve şişmesi kabilinden olan; topuğun enine, dıştan yahut içten olur. İbn Şümeyl dedi: **الجَرَذ** atı, mahmuzunun eninde ve bacağından **ثَفِنتَه**’sinde tutan bir şiştir; ta ki onu yaralar; ve kalın bir kan, yaralanır
(* “ve kalın bir kan, yaralanır” sözünden “böylece kötü olur” sözüne kadar: asılda böyle; belki onda bir düşme vardır. Asıl: at ve deve yaralanır; bununla beraber terkibin geri kalanında da karışıklık vardır; ve biz Allah’a nüsha hastalığından sığınırız.) ve deve de, onun tutmasıyla. **وفي نوادر الأَعراب**’da: **الجَرَذ** aşık ekleminde tutan bir hastalıktır; ondan dolayı tarama tarzında dağlanır; böylece aşık kemiği sonunda iyileşir, iri kalın olarak; böylece yükünü taşımada ve yürümesinde kötü olur. İbn Sîde: **الجَرَذُ**: binek hayvanının ayaklarında tutan bir hastalık; ve **الدال المهملة**’de geçmişti; asıl **الذال العجمة**’dir; ve **داية جَرِذ**. Bazıları hikâye etti: **رجل جَرِذ الرجلين**. Ve **الجُرَذ**: farenin erkeği; ve denildi: farenin büyük erkeği; ve denildi: o, jerboadan daha büyüktür; kuyruğunda siyahlık bulunan daha koyu renklidir; çoğulu **جُرْذان**. **الصحاح**: **الجُرذُ** fareden bir türdür.

Ve **أُمُّ جِرْذانَ**: Hicaz’da olgunlaşma bakımından en son hurma ağacı; onu Ebû Hanîfe nakletti ve onu Asma‘î’ye nisbet etti; dedi: bunun için secili söyleyen dedi ki: **إِذا طلعت الخَراتان أُكِلَتْ أُمُّ جِرْذان**; ve **الخَراتَيْنِ**’in doğuşu, Süheyl’in doğuşundan sonra ve **قُبُل**’de, yaz sıcağının sonlarındadır. **الصفَرِيّ** dedi: ve zannettiler ki Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **أُمّ جِرْذان** için iki kere dua etti; dedi: onu Asma‘î, Medine ehlinin Nâfi‘ b. Ebî Kâri’inden, onların fakihi Rabî‘a b. Ebî Abdirrahmân’dan rivayet etti; dedi: o, **أُم جِرْذان** yaş hurma iken; kuruyunca **الكبيس** olur. Hadiste **أُم جِرْذان** zikri vardır; o, iri hurmadan bir türdür; denildi: onun hurma ağaçları farenin altında toplanır; o, Kûfe’de **المُوشان** diye adlandırılandır; Farsça ile fareyi kastederler. Ve **أَرض جَرِذَة**: **الجُرَذ**’den; yani **ذات جِرْذان**. Ve **الجُرَذات**: atın yelesinin dış tarafında ve iç tarafında, ikisi de böğürlere bitişik olan iki sinirdir.

Ve **رجل مُجَرَّذٌ**: işlerde hilekâr, tecrübeli. İbnü’l-A‘râbî: zaman onu **جَرَّذَه** ve onu ovdu ve onu **دَيَّثَه** ve onu **نَجَّذَهُ** ve onu **حَنَّكه**. Ebû Amr: o, **المُجَرَّذُ** ve **المُجرَّسُ**’tur. Ve **أَجْرذَه إِلى الشيء**: onu iltica ettirdi ve onu mecbur etti; İbnü’l-A‘râbî inşad etti: **وحاد عني عَبْدُهُمْ وأُجْرِذا**
yani iltica ettirildim; şair dedi:
**كأن أَوْبَ صَنْعَةِ المَلاَّذِ
يَسْتَهْيِعُ المُراهِيَ المحاذي
عافِيه سَهْواً غيرَ ما إِجْراذِ**
Ve **عافِيه**: onun affından, sehven kolayca, teşvik olmaksızın ve ona zorlama olmaksızın gelen şeydir.

Ve **رجل مُجْرَذٌ**: arkadaşları onu yalnız bıraktı da başkalarına sığındı; ve denildi: o, malı giden de kendisine bir şey veren kimseye sığınandır; Kesîr Azze dedi:
**وأَلفَيْتُ عَيَّالاً كأَنّ عُواءَه
بُكا مُجْرَذٍ، يَبْغي المَبيتَ، خَليع**

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ر ذ * * الجُرَذُ * كالصرد ضرب من الفأر والجمع * الجِرذانُ * بالكسر

##### Türkçe

* ج ر ذ * * **الجُرَذُ** * **الصرد** gibi: fareden bir türdür; çoğulu * **الجِرذانُ** * kesre iledir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجرذ، محركة: كل ورم، وفي بعض النسخ: تورم في عرقوب الدابة، كذا في الصحاح، وقال أبو عبيد: هو كل ما حدث في عرقوب الفرس من تزيد وانتفاخ عصب، ويكون في عرض الكعب من ظاهر أو باطن، وقيل: ورم يأخذها في عرض حافره وفي ثفنته من رجله حتى يعقره ورم غليظ يتعقر، والبعير يأخذه أيضا، وبالمهملة: ورم في مؤخر عرقوب الفرس يعظم حتى يمنعه المشي والسعي، ولم أسمعه بالمهملة في عيوب الخيل لغير ابن شميل، وهو ثقة مأمون، وقد ذكره في غير عيوب الخيل بمعنييين مختلفين. كذا في التهذيب، وقد مر في الدال، والأصل الذال، وقد مر في الدال، والأصل الذال، ودابة جرذ، وحكى بعضهم: رجل جرذ الرجلين، كذا في المحكم، وفي الأساس أنه مجاز، قال شبهت تلك النفخ بالجرذان.
 الجرذ كصرد: ضرب من الفار، كذا في الصحاح، وفي التهذيب والمحكم: هون ذكر الفأر، وقيل: هو أعظم من اليربوع أكدر، في ذنبه سواد، وصوبوه، جرذانق، بالضم، وضبطه الزمخشري بالكسر وأرض جرذة، كما تقول: فئرة أي كثيرتها وفي الأساس: ومن الكناية: أكثر الله جرذان بيتك، أي ملأه طعاما. وأم جرذان بالكسر، وكذلك الجراذين، والوحدة جرذانة: ضربان من التمر وفي المحكم: وأم جرذان: آخر نخلة بالحجاز إدراكا، حكاه أبو حنيفة، وعزاها إلى الأصمعي، قال: ولذلك قال الساجع: إذا طلعت الخراتان، أكلت أم جرذان. وطلوع سهيل، وزعموا أن رسول الله صلى الله عليه وسلم دعا لأم جرذان مرتين، رواه الأصمعي عن نافع بن أبي نعيم قارىء أهل المدينة، عن ربيعة بن أبي عبد الرحمن فقيههم، قال: وهي أم جرذان رطبا، فإذا جفت فهي الكبيس. وذو أجراذ بالفتح: بنجد قال عمرو بن حميل:
  هل تعرف الدار بذي أجراذ                      دار لهند وابنتـي مـعـاذ من المجاز الأجراذ: الأفحج، وهو الذي يفرج بين رجليه إذا مشى. في المحكم أجرذه: أخرجه أصحابه وأفرده فلجأ إلى سواهم فهو مجرذ، وقيل: هو الذي ذهب ماله فلجأ إلى من يعوله، في التهذيب: أجرذه إليه: اضطره وأكرهه، وعبارة المحكم: ألجأه، قال عمرو بن حميل:
  يستهبع المواهق المحـاذي                      عافيه سهوا غير ما إجراذ والمجرذ، كمعظم: المجرب المحنك، عبارة المحكم: ورجل مجرذ: داه مجرب للأمور، وعبارة مجرذ: ذاه مجرب للأمور، وعبارة التهذيب: وجرذه الدهر ودلكه وديثه ونجذه وحنكه، بمعنى واحد، وهو المجرذ والمجرس. قلت: وهو مجاز، كما سيأتي وجرذت القرحة كفرحت، ضبطه الصاغاني: تعقدت كالجرذ وهو مجاز.
 ومما يستدرك عليه:

  من المحكم الجرذان: عصبان في ظاهر خصيلة الفرس، وباطنهما يلي الجنبين. ومن الأساس: من المجامز: جرذ الشجرة: شذبها، كأنه أزال جرذها، أي عيبها أو أبنها التيهي كالجرذان، ومنه: رجل مجرذ ومنجذ: قد هذبته الأمور وشذبته. وفي معجم البكري: أم أجراذ: بئر قديمة بمكة، ويروى بالمهملة.

##### Türkçe

**الجرذ**، harekeli: her şişlik; bazı nüshalarda: binek hayvanının aşık (عرقوب) yerinde bir şişlik; **الصحاح**’ta böyledir. Ebû Ubeyd dedi: O, atın aşığında meydana gelen her “artma” ve sinir şişmesidir; topuğun enine, dıştan veya içten olur. Ve denildi: Ayağının tırnağının eninde ve diz kapağı nasırında (ثفنة) onu tutan bir şişliktir; nihayet onu yaralar; kalın bir şişlik yaralanır. Deveye de olur. Ve noktasızla: atın aşığının arka tarafında bir şişlik; büyür, nihayet onu yürümekten ve koşmaktan alıkoyar. Onu, İbn Şümeyl’den başkası için, atların ayıpları içinde noktasızla işitmedim; o ise güvenilir, emniyetli (bir râvi)dir. Onu, atların ayıpları dışında, iki farklı mânâ ile zikretmiştir. **التهذيب**’te böyledir. Ve **الدال**’da geçti; aslolan **الذال**’dır. Ve **الدال**’da geçti; aslolan **الذال**’dır. Ve “**دابة جرذ**”: (yani) **جرذ** (olan) bir binek hayvanı. Bazıları nakletti: “**رجل جرذ الرجلين**”: bacakları **جرذ** (gibi) olan bir adam; **المحكم**’de böyledir. **الأساس**’ta: bunun mecaz olduğu (söylenir). Dedi: O şişkinlikleri **الجرذان**’a benzettim.

**الجرذ** “**كصرد**”: farenin bir türü; **الصحاح**’ta böyledir. **التهذيب** ve **المحكم**’de: o, farenin erkeğidir. Ve denildi: o, **اليربوع**’dan daha büyüktür, daha esmerdir; kuyruğunda siyahlık vardır; bunu doğru saydılar. “**جرذانق**”, ötre ile; Zemahşerî onu kesre ile ضبط etti. Ve “**أرض جرذة**”: tıpkı “**فئرة**” dediğin gibi; yani onun çokluğu. **الأساس**’ta: ve kinayeden: “Allah evinin **جرذان**’ını çoğaltsın”; yani onu yiyecekle doldursun. Ve “**أم جرذان**” kesre ile; yine “**الجراذين**”; tekili “**جرذانة**”: hurmanın iki türü. **المحكم**’de: ve “**أم جرذان**”: Hicaz’da olgunlaşma bakımından en son (olgunlaşan) hurma ağacı; Ebû Hanîfe bunu nakletti ve onu Asma‘î’ye nisbet etti. Dedi: bunun için secili söyleyen şöyle dedi: “**إذا طلعت الخراتان، أكلت أم جرذان**.” Ve (bu) Süheyl’in doğuşudur. Ve zannettiler ki Resûlullah صلى الله عليه وسلم “**أم جرذان**” için iki kere dua etti; Asma‘î bunu, Medine ehlinin kârîsi Nâfi‘ b. Ebî Nu‘aym’den, onların fakihi Rabî‘a b. Ebî Abdirrahmân’dan rivayet etti; dedi: O, yaş iken “**أم جرذان**”dır; kuruyunca ise “**الكبيس**”tir. Ve “**ذو أجراذ**” fetih ile: Necd’dedir. Amr b. Humeyl dedi:
  “**هل تعرف الدار بذي أجراذ                      دار لهند وابنتـي مـعـاذ**”
Mecazdan “**الأجراذ**”: “**الأفحج**”dır; o, yürüdüğünde iki bacağı arasını açan kimsedir. **المحكم**’de: “**أجرذه**”: arkadaşları onu çıkardı ve onu yalnız bıraktı; böylece başkalarına sığındı; o da “**مجرذ**”dir. Ve denildi: o, malı gidip de kendisini geçindirecek kimseye sığınan kimsedir. **التهذيب**’te: “**أجرذه إليه**”: onu mecbur etti ve zorladı. **المحكم**’ün ibaresi: onu sığındırdı (ona iltica ettirdi). Amr b. Humeyl dedi:
  “**يستهبع المواهق المحـاذي                      عافيه سهوا غير ما إجراذ**”
Ve “**المجرذ**”, “**كمعظم**”: tecrübeli, pişkin. **المحكم**’ün ibaresi: “**ورجل مجرذ**”: işlere dair tecrübeli, kurnaz. Ve “**مجرذ**” ibaresi: işlere dair tecrübeli, kurnaz. **التهذيب**’ün ibaresi: “**وجرذه الدهر ودلكه وديثه ونجذه وحنكه**”: tek bir mânâdadır; o da “**المجرذ**” ve “**المجرس**”tir. Dedim: bu mecazdır; ileride geleceği gibi. Ve “**جرذت القرحة**” “**كفرحت**” (vezninde): Sâgânî ضبط etti: **الجرذ** gibi düğümlendi; bu da mecazdır.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:

**المحكم**’den: “**الجرذان**”: atın “**خصيلة**”sinin dış tarafında iki sinirdir; iç tarafları iki böğreğe bitişiktir. **الأساس**’tan: “**من المجامز**”: “**جرذ الشجرة**”: onu budadı; sanki onun “**جرذ**”ını, yani ayıbını veya kusurunu, **الجرذان** gibi olan (şeyini) gidermiş gibidir. Ve ondan: “**رجل مجرذ ومنجذ**”: işleri onu terbiye etmiş ve budamıştır. **معجم البكري**’de: “**أم أجراذ**”: Mekke’de eski bir kuyudur; noktasızla da rivayet edilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَرَذَ
1 جَرَذَ ذ , inf. n. جَرْذٌ, (tropical:) He (a horse [or similar beast]) became affected with the kind of swelling termed جَرَذٌ [q. v. infrà]. (A.) ― -b2- جَرَذَت القَرْحَةُ (assumed tropical:) The wound, or ulcer, formed itself into a knot, or lump, (تَعَقَّدَت,) like what is termed جَرَذٌ, or جُرَذٌ. (K, accord. to different copies. [The former reading is app. the right.])

جرّذ
2 جرّذ ذ (tropical:) He trimmed a tree, as though by removing its جَرَذ, meaning its faulty parts, or knots, which are likened to جِرْذَان [pl. of جُرَذٌ]: whence ↓ رَجُلٌ مُجَرَّذٌ. (A.) ― -b2- [And hence,] جرّذهُ الدَّهْرُ (tropical:) Time, or fortune, tried and strengthened him by means of experience in affairs. (T, L, TA.)

جَرَذٌ
جَرَذٌ ذ (tropical:) Any swelling, (A'Obeyd, S, Mgh, L, K,) and inflation of the sinews, (A'Obeyd, S, Mgh, L,) in the hock (A'Obeyd, S, Mgh, L, K) of a horse (A'Obeyd, Mgh, L) or similar beast; (S, K;) and in the side of the hock-joint, externally and internally; (A'Obeyd, Mgh, L;) derived from جُرَذٌ, because resembling in form the rat (فأر) thus called: (Mgh:) or an inflation of the sinews of a horse's legs, occasioning swellings which are likened to [the rats called] جِرْذَان: (A:) or a swelling in the side of a horse's hoof, and in his stifle-joint (ثَفِنَة), or in the hinder part of his hock, which grows so large as to prevent his walking and working; also written جَرَدٌ; (ISh, L in arts. جرذ and جرد;) and likewise affecting the camel: (ISh, L in art. جرذ:) the original word is with ذ. (TA.) ― -b2- Also (tropical:) The faulty parts, or knots, of a tree, which are pared off; likened to جِرْذَان. (A.)

أَرْضٌ جَرِذَةٌ
أَرْضٌ جَرِذَةٌ ذ Land containing, (S, L,) or abounding with, (K,) [the large field-rats called] جِرْذَان; (S, L, K;) like ارض فَئِرَةٌ. (A.) ― -b2- دَابَّةٌ جَرِذٌ, (M, L,) or فَرَسٌ جَرِذٌ, (Mgh,) (tropical:) A beast, or horse, affected with the kind of swelling termed جَرَذٌ. (M, Mgh, L.) And رَجُلٌ جَرِذُ الرِّجْلَيْنِ (tropical:) [A man whose legs are affected with similar swellings]. (M, L, TA.)

جُرَذٌ
جُرَذٌ ذ [The large field-rat; so in the present day;] a species of فَأْر [or rat]: (S, A, Mgh, L, K:) or the male فأر: (T, M, IAmb, L, Msb:) or the large male فأر; said to be larger than the jerboa, of a dusky colour, with a blackness in his tail: (L:) or the large فأر that is in the deserts, or uncultivated plains, and that does not frequent, or keep to, houses: (Msb:) pl. جِرْذَانٌ, (S, A, Mgh, L, Msb, K,) or جُرْذَانٌ. (TA.) أكْثَرَ اللّٰهُ جِرْذَانَ بَيْتِكَ [lit. May God multiply the large rats of thy house, or tent,] means (tropical:) may God fill thy house, or tent, with wheat, or food. (A.) And تَفَرَّقَتْ جِرذَانُ بَيْتِهِ [lit. The large rats of his house, or tent, became dispersed,] has a contr. meaning. (Har p. 274.) ― -b2- أُمُّ جِرْذَانٍ A sort of dates, (L, Msb, K,) of a large size: before the fruit is cut [from the tree], rats collect beneath: so called when fresh and ripe: when dry, كَبِيسٌ: called in El-Koofeh مُوشَانٌ: (L:) and a sort of palm-tree, the last in the time of the ripening of its fruit in El-Hijلz: (As, AHn, L:) or [simply] the palm-tree. (T in art. ام.) Hence the saying, اـِذَا طَلَعَتِ الخَرَاتَانْ أُكِلَتْ أُمُّ جِرْذَانْ [When ElKharلtلn (the Eleventh Mansion of the Moon) rises aurorally (see مَنَازِلُ القَمَرِ in art. نزل), the dates called امّ جرذان are eaten]: for El-Kharل- tلn rises [aurorally] in the last part of the hot season, after the [auroral] rising of سُهَيْل [or Canopus], and before the season called الصَّفَرِىً. (AHn, L.)

جِرْذَانَةٌ
جِرْذَانَةٌ ذ (in the CK جَرْذَانَةٌ) A sort of date: pl. جَرَاذِينُ. (K.)

مُجَرَّدٌ
مُجَرَّدٌ مجرد (tropical:) A man freed from his faults by experience in affairs: see 2: (A:) or an intelligent, or a sagacious, man: (M, L:) one who has been tried and strengthened by experience in affairs. (T, S, M, L, K.)

##### Türkçe

**جَرَذَ**
1 **جَرَذَ** ذ , mastar ismi **جَرْذٌ**, (mecazî:) O (bir at [veya benzeri bir hayvan]) aşağıda zikredilecek olan **جَرَذٌ** diye adlandırılan şişlik türüyle etkilenmiş oldu. (A.) ― -b2- **جَرَذَت القَرْحَةُ** (mecazî olduğu varsayılarak:) Yara yahut ülser, **جَرَذٌ** veya **جُرَذٌ** diye adlandırılan şeye benzer biçimde bir düğüm yahut yumru hâline geldi, (تَعَقَّدَت,) (K, farklı nüshalara göre. [Birinci okunuş görünüşe göre doğrudur.])

**جرّذ**
2 **جرّذ** ذ (mecazî:) O, bir ağacı budadı; sanki onun **جَرَذ**’ını, yani kusurlu kısımlarını yahut **جُرَذٌ**’un çoğulu olan **جِرْذَان**’a benzetilen budaklarını gidererek: buradan ↓ **رَجُلٌ مُجَرَّذٌ**. (A.) ― -b2- [Ve buradan,] **جرّذهُ الدَّهْرُ** (mecazî:) Zaman yahut talih, işlerde tecrübe vasıtasıyla onu denedi ve güçlendirdi. (T, L, TA.)

**جَرَذٌ**
**جَرَذٌ** ذ (mecazî:) Herhangi bir şişlik, (A'Obeyd, S, Mgh, L, K,) ve sinirlerin şişmesi, (A'Obeyd, S, Mgh, L,) bir atın (A'Obeyd, Mgh, L) veya benzeri bir hayvanın; (S, K;) arka ayak bileğinde (A'Obeyd, S, Mgh, L, K); ve arka ayak bileği ekleminin yanında, dıştan ve içten; (A'Obeyd, Mgh, L;) **جُرَذٌ**’dan türetilmiştir; çünkü şekilce böyle adlandırılan sıçana (فأر) benzer: (Mgh:) yahut bir atın bacaklarının sinirlerinin şişmesi; **جِرْذَان** [diye adlandırılan sıçanlar]a benzetilen şişliklere sebep olur: (A:) yahut bir atın tırnağının yanında ve diz ekleminde (ثَفِنَة), yahut arka ayak bileğinin arka kısmında bir şişliktir; yürümeyi ve çalışmayı engelleyecek kadar büyür; **جَرَدٌ** diye de yazılır; (ISh, L, **جرذ** ve **جرد** maddelerinde;) ve aynı şekilde deveye de isabet eder: (ISh, L, **جرذ** maddesinde:) aslî kelime ذ iledir. (TA.) ― -b2- Ayrıca (mecazî:) bir ağacın yontulup kesilen kusurlu kısımları yahut budakları; **جِرْذَان**’a benzetilmiştir. (A.)

**أَرْضٌ جَرِذَةٌ**
**أَرْضٌ جَرِذَةٌ** ذ **جِرْذَان** [diye adlandırılan iri tarla sıçanlarını] içeren, (S, L,) yahut onlarla dolu olan, (K,) arazi; (S, L, K;) **ارض فَئِرَةٌ** gibidir. (A.) ― -b2- **دَابَّةٌ جَرِذٌ**, (M, L,) yahut **فَرَسٌ جَرِذٌ**, (Mgh,) (mecazî:) **جَرَذٌ** diye adlandırılan şişlik türüyle etkilenmiş bir hayvan yahut at. (M, Mgh, L.) Ve **رَجُلٌ جَرِذُ الرِّجْلَيْنِ** (mecazî:) [bacakları benzeri şişliklerle etkilenmiş bir adam]. (M, L, TA.)

**جُرَذٌ**
**جُرَذٌ** ذ [bugün kullanılan mânâsıyla iri tarla sıçanı;] **فَأْر** [yahut sıçan] türlerinden bir türdür: (S, A, Mgh, L, K:) yahut erkek **فأر**: (T, M, IAmb, L, Msb:) yahut iri erkek **فأر**; jerboadan daha büyük olduğu, donuk renkli olduğu, kuyruğunda bir karalık bulunduğu söylenir: (L:) yahut çöllerde yahut ekilmemiş düzlüklerde bulunan ve evlere uğramayan yahut evlere yerleşmeyen iri **فأر**: (Msb:) çoğulu **جِرْذَانٌ**, (S, A, Mgh, L, Msb, K,) yahut **جُرْذَانٌ**. (TA.) **أكْثَرَ اللّٰهُ جِرْذَانَ بَيْتِكَ** [lafzen: Allah senin evinin yahut çadırının iri sıçanlarını çoğaltsın] (mecazî:) Allah evini yahut çadırını buğdayla yahut yiyecekle doldursun, demektir. (A.) Ve **تَفَرَّقَتْ جِرذَانُ بَيْتِهِ** [lafzen: Onun evinin yahut çadırının iri sıçanları dağıldı] bunun zıddı bir mânâya sahiptir. (Har s. 274.) ― -b2- **أُمُّ جِرْذَانٍ** iri boyutlu bir çeşit hurma, (L, Msb, K,); meyve [ağaçtan] kesilmeden önce sıçanlar altında toplanır: taze ve olgun iken böyle adlandırılır: kuruyunca **كَبِيسٌ**: Kûfe’de **مُوشَانٌ** diye adlandırılır: (L:) ve Hicaz’da meyvesinin olgunlaşma vaktinde en son olan bir çeşit hurma ağacı: (As, AHn, L:) yahut [sadece] hurma ağacı. (T, **ام** maddesinde.) Buradan şu söz: **اـِذَا طَلَعَتِ الخَرَاتَانْ أُكِلَتْ أُمُّ جِرْذَانْ** [El-Kharatân (Ayın on birinci menzili) fecrî doğuşla doğduğunda (bk. **مَنَازِلُ القَمَرِ** **نزل** maddesinde), امّ جرذان denilen hurmalar yenir]: çünkü El-Kharatân [fecrî doğuşla] sıcak mevsimin son kısmında, **سُهَيْل** [yahut Canopus]’un [fecrî] doğuşundan sonra ve **الصَّفَرِىً** diye adlandırılan mevsimden önce doğar. (AHn, L.)

**جِرْذَانَةٌ**
**جِرْذَانَةٌ** ذ (CK’de **جَرْذَانَةٌ**) bir çeşit hurma: çoğulu **جَرَاذِينُ**. (K.)

**مُجَرَّدٌ**
**مُجَرَّدٌ** مجرد (mecazî:) işlerde tecrübe ile kusurlarından arındırılmış bir adam: 2’ye bak: (A:) yahut zeki yahut anlayışlı bir adam: (M, L:) işlerde tecrübe ile denenmiş ve güçlendirilmiş kimse. (T, S, M, L, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَرَذَ
جَرَذَ U ( n. ac. جَرْذ 1 ),
a.  Had a swelling, tumour ( horse &  c. ).

b.  Gathered, drew to a head ( swelling ).

جَرَّذَ
جَرَّذَ II ,
a.  Knotted ( a tree ).

جَرَذ
جَرَذ 4 ,
a.  Swelling, tumour.

جُرَذ
جُرَذ 9 , ( pl. جِرْذَاْن 34 ),
a.  Rat.

جِرْذَوْن
جِرْذَوْن ( pl. جِرْذَان ),
a.  see 9 .

##### Türkçe

**جَرَذَ**
**جَرَذَ** U ( i. ac. **جَرْذ** 1 ),
a. (at ve sığırda) bir şişlik, tümör oldu.

b. (şişlik) toplandı, baş verdi.

**جَرَّذَ**
**جَرَّذَ** II ,
a. (bir ağacı) budakladı.

**جَرَذ**
**جَرَذ** 4 ,
a. şişlik, tümör.

**جُرَذ**
**جُرَذ** 9 , (çoğ. **جِرْذَاْن** 34 ),
a. sıçan.

**جِرْذَوْن**
**جِرْذَوْن** (çoğ. **جِرْذَان** ),
a. 9’a bak.
