# جرذ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جرذ

أَبو عبيد: الجَرَذُ. بالتحريك، كل ما حدث في عرقوب الفرس، وفي الصحاح: في عرقوب الدابة من تزيُّد وانتفاخ عصب ويكون في عرض الكعب من ظاهر أَو باطن. وقال ابن شميل: الجَرَذ ورم يأْخذ الفرس في عرض حافزه وفي ثَفِنتَه من رجله حتى يعقره ودم غليظ ينعقر
(* قوله «ودم غليظ ينعقر إلى قوله
فيكون ردئياً» كذا بالأصل ولعل فيه سقطاً. والأصل ينعقر الفرس والبعير ومع ذلك في بقية التركيب قلاقة ونعوذ بالله من سقم النسخ.) والبعير بِأَخْذِه. وفي نوادر الأَعراب: الجَرَذ داء يأْخذ في مفصل العرقوب ويكوى منه تمشيطاً فيبرأُ عرقوبه آخراً ضخماً غليظاً فيكون رديئاً في حمله ومشيه. ابن سيده: الجَرَذُ: داء يأْخذ في قوائم الدابة، وقد تقدّم في الدال المهملة والأَصل الذال العجمة؛ وداية جَرِذ. وحكى بعضهم: رجل جَرِذ الرجلين.والجُرَذ: الذكر من الفأْر، وقيل: الذكر الكبير من الفأْر، وقيل: هو أَعظم من اليربوع أَكدَر في ذنبه سواد والجمع جُرْذان. الصحاح: الجُرذُ ضرب من الفأْر.
وأُمُّ جِرْذانَ: آخر نخلة بالحجاز إِدراكاً؛ حكاها أَبو حنيفة وعزاها إِلى الأَصمعي، قال: ولذلك قال الساجع: إِذا طلعت الخَراتان أُكِلَتْ أُمُّ جِرْذان؛ وطلوع الخَراتَيْنِ في أُخْريات القَيْظ بعد طلوع سهيل وفي قُبُل. الصفَرِيّ قال: وزعموا أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، دعا لأُمّ جِرْذان مرتين؛ قال: رواه الأَصمعي عن نافع بن أَبي قارئ أَهل المدينة عن ربيعة بن أَبي عبد الرحمن فقيههم، قال: وهي أُم جِرْذان رطباً فإِذا جفت فهي الكبيس. وفي الحديث ذكر أُم جِرْذان، وهو نوع من التمر كبار، قيل: إِن نخله يجتمع تحت الفأْر، وهو الذي يسمى بالكوفة المُوشان، يعنون الفأْر بالفارسية. وأَرض جَرِذَة: من الجُرَذ أَي ذات جِرْذان. والجُرَذات: عَصَبان في ظاهر خَصِيلة الفرس وباطنهما يلي الجنبين.
ورجل مُجَرَّذٌ: داهٍ مُجَرِّبٌ للأُمور؛ ابن الأَعرابي: جَرَّذَه الدهر ودلَكه ودَيَّثَه ونَجَّذَهُ وحَنَّكه. أَبو عمرو: هو المُجَرَّذُ والمُجرَّسُ. وأَجْرذَه إِلى الشيء: أَلجأَه واضطره؛ أَنشد ابن الأَعرابي:وحاد عني عَبْدُهُمْ وأُجْرِذا
أَي أُلجئ؛ قال الشاعر:
كأن أَوْبَ صَنْعَةِ المَلاَّذِ
يَسْتَهْيِعُ المُراهِيَ المحاذي
عافِيه سَهْواً غيرَ ما إِجْراذِ
وعافيه: ما جاء من عفوه سهواً سهلاً بلا حث ولا إِكراه عليه. ورجل مُجْرَذٌ: أَفرده أَصحابه فلجأَ إِلى سواهم، وقيل: هو الذي ذهب ماله فلجأَ إِلى من ينوّله؛ قال كثير عزة:
وأَلفَيْتُ عَيَّالاً كأَنّ عُواءَه
بُكا مُجْرَذٍ، يَبْغي المَبيتَ، خَليع

### Türkçe

أَبو عبيد: **الجَرَذُ**. harekeli (tahrîk ile): atın aşık kemiğinde meydana gelen her şey. Ve **الصحاح**’ta: binek hayvanının aşık kemiğinde, sinirin artması ve şişmesi kabilinden olan; topuğun enine, dıştan yahut içten olur. İbn Şümeyl dedi: **الجَرَذ** atı, mahmuzunun eninde ve bacağından **ثَفِنتَه**’sinde tutan bir şiştir; ta ki onu yaralar; ve kalın bir kan, yaralanır
(* “ve kalın bir kan, yaralanır” sözünden “böylece kötü olur” sözüne kadar: asılda böyle; belki onda bir düşme vardır. Asıl: at ve deve yaralanır; bununla beraber terkibin geri kalanında da karışıklık vardır; ve biz Allah’a nüsha hastalığından sığınırız.) ve deve de, onun tutmasıyla. **وفي نوادر الأَعراب**’da: **الجَرَذ** aşık ekleminde tutan bir hastalıktır; ondan dolayı tarama tarzında dağlanır; böylece aşık kemiği sonunda iyileşir, iri kalın olarak; böylece yükünü taşımada ve yürümesinde kötü olur. İbn Sîde: **الجَرَذُ**: binek hayvanının ayaklarında tutan bir hastalık; ve **الدال المهملة**’de geçmişti; asıl **الذال العجمة**’dir; ve **داية جَرِذ**. Bazıları hikâye etti: **رجل جَرِذ الرجلين**. Ve **الجُرَذ**: farenin erkeği; ve denildi: farenin büyük erkeği; ve denildi: o, jerboadan daha büyüktür; kuyruğunda siyahlık bulunan daha koyu renklidir; çoğulu **جُرْذان**. **الصحاح**: **الجُرذُ** fareden bir türdür.

Ve **أُمُّ جِرْذانَ**: Hicaz’da olgunlaşma bakımından en son hurma ağacı; onu Ebû Hanîfe nakletti ve onu Asma‘î’ye nisbet etti; dedi: bunun için secili söyleyen dedi ki: **إِذا طلعت الخَراتان أُكِلَتْ أُمُّ جِرْذان**; ve **الخَراتَيْنِ**’in doğuşu, Süheyl’in doğuşundan sonra ve **قُبُل**’de, yaz sıcağının sonlarındadır. **الصفَرِيّ** dedi: ve zannettiler ki Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **أُمّ جِرْذان** için iki kere dua etti; dedi: onu Asma‘î, Medine ehlinin Nâfi‘ b. Ebî Kâri’inden, onların fakihi Rabî‘a b. Ebî Abdirrahmân’dan rivayet etti; dedi: o, **أُم جِرْذان** yaş hurma iken; kuruyunca **الكبيس** olur. Hadiste **أُم جِرْذان** zikri vardır; o, iri hurmadan bir türdür; denildi: onun hurma ağaçları farenin altında toplanır; o, Kûfe’de **المُوشان** diye adlandırılandır; Farsça ile fareyi kastederler. Ve **أَرض جَرِذَة**: **الجُرَذ**’den; yani **ذات جِرْذان**. Ve **الجُرَذات**: atın yelesinin dış tarafında ve iç tarafında, ikisi de böğürlere bitişik olan iki sinirdir.

Ve **رجل مُجَرَّذٌ**: işlerde hilekâr, tecrübeli. İbnü’l-A‘râbî: zaman onu **جَرَّذَه** ve onu ovdu ve onu **دَيَّثَه** ve onu **نَجَّذَهُ** ve onu **حَنَّكه**. Ebû Amr: o, **المُجَرَّذُ** ve **المُجرَّسُ**’tur. Ve **أَجْرذَه إِلى الشيء**: onu iltica ettirdi ve onu mecbur etti; İbnü’l-A‘râbî inşad etti: **وحاد عني عَبْدُهُمْ وأُجْرِذا**
yani iltica ettirildim; şair dedi:
**كأن أَوْبَ صَنْعَةِ المَلاَّذِ
يَسْتَهْيِعُ المُراهِيَ المحاذي
عافِيه سَهْواً غيرَ ما إِجْراذِ**
Ve **عافِيه**: onun affından, sehven kolayca, teşvik olmaksızın ve ona zorlama olmaksızın gelen şeydir.

Ve **رجل مُجْرَذٌ**: arkadaşları onu yalnız bıraktı da başkalarına sığındı; ve denildi: o, malı giden de kendisine bir şey veren kimseye sığınandır; Kesîr Azze dedi:
**وأَلفَيْتُ عَيَّالاً كأَنّ عُواءَه
بُكا مُجْرَذٍ، يَبْغي المَبيتَ، خَليع**
