# جرذ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جرذ

الجرذ، محركة: كل ورم، وفي بعض النسخ: تورم في عرقوب الدابة، كذا في الصحاح، وقال أبو عبيد: هو كل ما حدث في عرقوب الفرس من تزيد وانتفاخ عصب، ويكون في عرض الكعب من ظاهر أو باطن، وقيل: ورم يأخذها في عرض حافره وفي ثفنته من رجله حتى يعقره ورم غليظ يتعقر، والبعير يأخذه أيضا، وبالمهملة: ورم في مؤخر عرقوب الفرس يعظم حتى يمنعه المشي والسعي، ولم أسمعه بالمهملة في عيوب الخيل لغير ابن شميل، وهو ثقة مأمون، وقد ذكره في غير عيوب الخيل بمعنييين مختلفين. كذا في التهذيب، وقد مر في الدال، والأصل الذال، وقد مر في الدال، والأصل الذال، ودابة جرذ، وحكى بعضهم: رجل جرذ الرجلين، كذا في المحكم، وفي الأساس أنه مجاز، قال شبهت تلك النفخ بالجرذان.
 الجرذ كصرد: ضرب من الفار، كذا في الصحاح، وفي التهذيب والمحكم: هون ذكر الفأر، وقيل: هو أعظم من اليربوع أكدر، في ذنبه سواد، وصوبوه، جرذانق، بالضم، وضبطه الزمخشري بالكسر وأرض جرذة، كما تقول: فئرة أي كثيرتها وفي الأساس: ومن الكناية: أكثر الله جرذان بيتك، أي ملأه طعاما. وأم جرذان بالكسر، وكذلك الجراذين، والوحدة جرذانة: ضربان من التمر وفي المحكم: وأم جرذان: آخر نخلة بالحجاز إدراكا، حكاه أبو حنيفة، وعزاها إلى الأصمعي، قال: ولذلك قال الساجع: إذا طلعت الخراتان، أكلت أم جرذان. وطلوع سهيل، وزعموا أن رسول الله صلى الله عليه وسلم دعا لأم جرذان مرتين، رواه الأصمعي عن نافع بن أبي نعيم قارىء أهل المدينة، عن ربيعة بن أبي عبد الرحمن فقيههم، قال: وهي أم جرذان رطبا، فإذا جفت فهي الكبيس. وذو أجراذ بالفتح: بنجد قال عمرو بن حميل:
  هل تعرف الدار بذي أجراذ                      دار لهند وابنتـي مـعـاذ من المجاز الأجراذ: الأفحج، وهو الذي يفرج بين رجليه إذا مشى. في المحكم أجرذه: أخرجه أصحابه وأفرده فلجأ إلى سواهم فهو مجرذ، وقيل: هو الذي ذهب ماله فلجأ إلى من يعوله، في التهذيب: أجرذه إليه: اضطره وأكرهه، وعبارة المحكم: ألجأه، قال عمرو بن حميل:
  يستهبع المواهق المحـاذي                      عافيه سهوا غير ما إجراذ والمجرذ، كمعظم: المجرب المحنك، عبارة المحكم: ورجل مجرذ: داه مجرب للأمور، وعبارة مجرذ: ذاه مجرب للأمور، وعبارة التهذيب: وجرذه الدهر ودلكه وديثه ونجذه وحنكه، بمعنى واحد، وهو المجرذ والمجرس. قلت: وهو مجاز، كما سيأتي وجرذت القرحة كفرحت، ضبطه الصاغاني: تعقدت كالجرذ وهو مجاز.
 ومما يستدرك عليه:

  من المحكم الجرذان: عصبان في ظاهر خصيلة الفرس، وباطنهما يلي الجنبين. ومن الأساس: من المجامز: جرذ الشجرة: شذبها، كأنه أزال جرذها، أي عيبها أو أبنها التيهي كالجرذان، ومنه: رجل مجرذ ومنجذ: قد هذبته الأمور وشذبته. وفي معجم البكري: أم أجراذ: بئر قديمة بمكة، ويروى بالمهملة.

### Türkçe

**الجرذ**، harekeli: her şişlik; bazı nüshalarda: binek hayvanının aşık (عرقوب) yerinde bir şişlik; **الصحاح**’ta böyledir. Ebû Ubeyd dedi: O, atın aşığında meydana gelen her “artma” ve sinir şişmesidir; topuğun enine, dıştan veya içten olur. Ve denildi: Ayağının tırnağının eninde ve diz kapağı nasırında (ثفنة) onu tutan bir şişliktir; nihayet onu yaralar; kalın bir şişlik yaralanır. Deveye de olur. Ve noktasızla: atın aşığının arka tarafında bir şişlik; büyür, nihayet onu yürümekten ve koşmaktan alıkoyar. Onu, İbn Şümeyl’den başkası için, atların ayıpları içinde noktasızla işitmedim; o ise güvenilir, emniyetli (bir râvi)dir. Onu, atların ayıpları dışında, iki farklı mânâ ile zikretmiştir. **التهذيب**’te böyledir. Ve **الدال**’da geçti; aslolan **الذال**’dır. Ve **الدال**’da geçti; aslolan **الذال**’dır. Ve “**دابة جرذ**”: (yani) **جرذ** (olan) bir binek hayvanı. Bazıları nakletti: “**رجل جرذ الرجلين**”: bacakları **جرذ** (gibi) olan bir adam; **المحكم**’de böyledir. **الأساس**’ta: bunun mecaz olduğu (söylenir). Dedi: O şişkinlikleri **الجرذان**’a benzettim.

**الجرذ** “**كصرد**”: farenin bir türü; **الصحاح**’ta böyledir. **التهذيب** ve **المحكم**’de: o, farenin erkeğidir. Ve denildi: o, **اليربوع**’dan daha büyüktür, daha esmerdir; kuyruğunda siyahlık vardır; bunu doğru saydılar. “**جرذانق**”, ötre ile; Zemahşerî onu kesre ile ضبط etti. Ve “**أرض جرذة**”: tıpkı “**فئرة**” dediğin gibi; yani onun çokluğu. **الأساس**’ta: ve kinayeden: “Allah evinin **جرذان**’ını çoğaltsın”; yani onu yiyecekle doldursun. Ve “**أم جرذان**” kesre ile; yine “**الجراذين**”; tekili “**جرذانة**”: hurmanın iki türü. **المحكم**’de: ve “**أم جرذان**”: Hicaz’da olgunlaşma bakımından en son (olgunlaşan) hurma ağacı; Ebû Hanîfe bunu nakletti ve onu Asma‘î’ye nisbet etti. Dedi: bunun için secili söyleyen şöyle dedi: “**إذا طلعت الخراتان، أكلت أم جرذان**.” Ve (bu) Süheyl’in doğuşudur. Ve zannettiler ki Resûlullah صلى الله عليه وسلم “**أم جرذان**” için iki kere dua etti; Asma‘î bunu, Medine ehlinin kârîsi Nâfi‘ b. Ebî Nu‘aym’den, onların fakihi Rabî‘a b. Ebî Abdirrahmân’dan rivayet etti; dedi: O, yaş iken “**أم جرذان**”dır; kuruyunca ise “**الكبيس**”tir. Ve “**ذو أجراذ**” fetih ile: Necd’dedir. Amr b. Humeyl dedi:
  “**هل تعرف الدار بذي أجراذ                      دار لهند وابنتـي مـعـاذ**”
Mecazdan “**الأجراذ**”: “**الأفحج**”dır; o, yürüdüğünde iki bacağı arasını açan kimsedir. **المحكم**’de: “**أجرذه**”: arkadaşları onu çıkardı ve onu yalnız bıraktı; böylece başkalarına sığındı; o da “**مجرذ**”dir. Ve denildi: o, malı gidip de kendisini geçindirecek kimseye sığınan kimsedir. **التهذيب**’te: “**أجرذه إليه**”: onu mecbur etti ve zorladı. **المحكم**’ün ibaresi: onu sığındırdı (ona iltica ettirdi). Amr b. Humeyl dedi:
  “**يستهبع المواهق المحـاذي                      عافيه سهوا غير ما إجراذ**”
Ve “**المجرذ**”, “**كمعظم**”: tecrübeli, pişkin. **المحكم**’ün ibaresi: “**ورجل مجرذ**”: işlere dair tecrübeli, kurnaz. Ve “**مجرذ**” ibaresi: işlere dair tecrübeli, kurnaz. **التهذيب**’ün ibaresi: “**وجرذه الدهر ودلكه وديثه ونجذه وحنكه**”: tek bir mânâdadır; o da “**المجرذ**” ve “**المجرس**”tir. Dedim: bu mecazdır; ileride geleceği gibi. Ve “**جرذت القرحة**” “**كفرحت**” (vezninde): Sâgânî ضبط etti: **الجرذ** gibi düğümlendi; bu da mecazdır.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:

**المحكم**’den: “**الجرذان**”: atın “**خصيلة**”sinin dış tarafında iki sinirdir; iç tarafları iki böğreğe bitişiktir. **الأساس**’tan: “**من المجامز**”: “**جرذ الشجرة**”: onu budadı; sanki onun “**جرذ**”ını, yani ayıbını veya kusurunu, **الجرذان** gibi olan (şeyini) gidermiş gibidir. Ve ondan: “**رجل مجرذ ومنجذ**”: işleri onu terbiye etmiş ve budamıştır. **معجم البكري**’de: “**أم أجراذ**”: Mekke’de eski bir kuyudur; noktasızla da rivayet edilir.
