# جرذ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B0/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B0.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جرذ

ج ذ ر
جذر ، جرذ : مستعملان .
جذر : قال الليث : الجَذْرُ : أَصْلُ اللِّسان ، وأصل الذَّكَر ، وأَصلُ كلِّ شيءْ ، قال : وأَصلُ الحساب الذي يُقال : عَشَرة في عشرة أو كَذا في كذا ، نقول : ما جَذْرُه ؟ أي ما مَبْلَغُ تمامِهِ فتقول : عَشَرة في عشرة ، مائة . وخمسة في خمسة ، خمسة وعشرون ؛ فَجذْر مائة عَشرة ، وجَذْر خَمسةٍ وعشرين ، خمسة .
وفي حديث حُذَيْفَةَ بنِ اليمان عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) نزلتِ الأَمانَةُ في جَذْرِ قلوب الرّجال ، ثم نَزَلَ القرآن ، فعلِموا من القُرآن ، وعلموا من السنة ، ثم حدَّثنا عن رَفْع الأمانة في حديث طويل .
قال أبو عبيد ، قال الأصمعي ، وأبو عمرو الجَذْرُ : الأصل من كلِّ شَيْء .
وقال زهير يصف بقرة وحشية :
وسامِعَتَيْن تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما
إلى جَذْرِ مَدْلُوكِ الكُعوب مُحَدَّدِ
وقال أبو عمرو : هو الجِذْرُ بالكسر ، وقال الأصمعي : بالفَتح .
وقال ابن جبلة : سألت ابنَ الأعرابيّ عنه فقال : هو جَذْرٌ ولا أَقولُ جِذْر بالكسر . قال : والجَذْرُ : أصْلُ حساب ونَسب ، والجِذْرُ بالكسر : أصلُ شجرة ، ونحو ذلك .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجَذَّرُ : القَصِيرُ من الرّجال .
أبو زيد : جَذَرْتُ الشّيء جَذْراً وَأَجْذَرْتُه إذا اسْتَأْصلْتَه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : جَذَرْتُ الشيءَ
أجْذِرُه جَذْراً : إذا قطعتَه .
وقال شَمِر : يقال إنه لَشديدُ جَذرِ اللّسان أي أصله ، وشَديدُ جَذْر الذَّكَر : أي أصله .
قال الفرزدق :
رَأَتْ كَمَراً مِثْلَ الجلامِيدِ فُتِّحَتْ
أَحالِيلُها حتى اسْمَأَدَّتْ جُذُورها
أي أصولها .
وقال خالد بن جَنْبَة : الجَذْرُ : جَذْرُ الكلام ، وهو أن يكونَ الرجلُ مُحْكماً لا يَسْتعين بأَحد ، ولا يُرَدُّ عليه ولا يُعاب . فيقال : قاتلَه الله ، كيف يَجْذِرُ في المُجادلة ؟
وقالَ أَسِيد : الجَذْرُ أيضاً : الانْقطاع من الحَبْل والصَّاحب والرُّفقة ومن كُلِّ شيء ، وأنشد :
يا طَيبَ حَالَ قضاه الله دونكم
واسْتحصَد الحبْلُ منك اليومَ فانجذَرا
أي انقطع .
قال : وقال أبو عمرو : الجِذْرُ بكسر الجيم : الأَصل .
جرذ : أبو عُبيدة : الْجَرَذُ : كلُّ ما حَدَثَ في عُرقوبِ الفرس من تَزَيُّد أو انْتفاخِ عَصَبِ ، ويكون في عُرضِ الكَعْب من ظاهِرٍ أو باطن ، وقرأت في ( كتاب الخيل ) لابن شُمَيل ، قال : أمَّا الْجرَذُ بالذَّال فَوَرَمٌ يأخُذُ الفَرس في عُرض حافِره ، وفي ثَفِنَتِهِ من رِجله حتى يَعْقِرَه وَرَمٌ غَليظ يَتَعَقَّر ، والبعير يَأْخُذُه أيضاً .
قال : والجَرْدُ بالدال بلا تعجيم : ورَمٌ في مُؤخَّر عُرقوب الفَرس ، يَعظُم حتى يمنعُه المشيَ والسَّعْي .
قلت : ولم أسْمع الجَرَدَ بالدَّال في عُيوب الخيل لغير ابن شُمَيْل ، وهو ثِقَةٌ مأمون ، وقد ذكرَ الجَرَدَ والجَرَذَ في عُيوب الخيل بمعنيين مُختلفين .
وأما أبو عُبَيْدة فإنه يُنْكِرُ الجردَ بالدال ، وكذلك الأصمعي وغيره .
وقال الليث : الْجَرَذُ ، بالذال : داءٌ يأْخُذُ في قَوائم البِرْذَوْن . دَابَّةٌ جَرِذ .
وفي ( نوادر الأعراب ) : الجرَذ داءٌ يأْخذ في مَفْصِل العُرقوب ، فيكوي منه تمشيطاً فَيبْرأُ عُرقوبه آخِراً ضَخْماً غليظاً ، فيكون رديئاً في حمله ومشيه .
قال : والجُرَذُ : اسمُ الذكرَ من الفار ، وجمعه جِرْذَان .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، يقال : جَرَّذَه الدهر ، ودَلَّكَه ، وديَّثَه ، ونَجَّذَه ، وحَنَّكَه بمعنى واحد ، وهو المُجَرَّذُ والمُجَرَّسُ . روى ذلك أبو عُبَيد ، عن أبي عَمْرو .
شَمِر عن ابن الأعرابيّ : نَجَّذَه الدهرُ ، وقلّحَهُ ، وجرَّذَه إذا أحكمه . قال : وأجْرَذْت فلاناً من ماله إذا أخرجته من
ماله . رواه الإياديّ عنه . أبو عبيد ، عن أبي عمرٍ و : المُجَرَّذُ ، والمجرَّسُ والمُضَرَّسُ ، والمُقَتَّلُ ؛ كله الذي قد جرّب الأمور .
وقال الأصمعي : أجّرَذْتُه إلى كذا وكذا ، أي اضْطَررته وأنشد :
كأَنَّ أوْبَ صَنْعَةِ الملاّذِ
يَسْتَهْيعُ المُراهِقَ المُحَاذِي
عافِيه سَهْواً غير ما إجْراذِ
وعافيه : ما جاءَ من عَدْوِه عفواً .
سَهْواً : عَفْواً سَهلاً ، بلا حَثَ شديد ولا إكْراه عليه .

### Türkçe

ج ذ ر
**جذر** , **جرذ** : kullanımdadırlar.

**جذر** : Leys dedi: **الجَذْرُ**: dilin aslı, erkeğin (cinsel organının) aslı ve her şeyin aslıdır. Dedi: ve “on çarpı on” yahut “şu çarpı şu” denilen hesabın aslıdır; “onun **جَذْرُ**’ü nedir?” deriz; yani onun tamamının miktarı nedir? Böylece “on çarpı on, yüz” dersin. “Beş çarpı beş, yirmi beş”; böylece yüzün **جَذْر**’ü ondur; yirmi beşin **جَذْر**’ü beştir.

Huzeyfe b. el-Yemân’ın, Resûlullah’tan ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettiği hadiste: “Emanet, erkeklerin kalplerinin **جَذْرِ**’ine indirildi; sonra Kur’an indirildi; böylece Kur’an’dan bildiler ve sünnetten bildiler; sonra bize, uzun bir hadiste, emanetin kaldırılmasını anlattı.”

Ebû Ubeyd dedi, Asmaî ve Ebû Amr dedi: **الجَذْرُ**: her şeyin aslıdır.

Züheyr, bir yaban ineğini vasfederek dedi:
وسامِعَتَيْن تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما
إلى **جَذْرِ** مَدْلُوكِ الكُعوب مُحَدَّدِ

Ebû Amr dedi: o, kesre ile **الجِذْرُ**’dür; Asmaî dedi: fetha ile.

İbn Cebele dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye onu sordum; dedi ki: o **جَذْرٌ**’dür ve kesre ile **جِذْر** demem. Dedi: ve **الجَذْرُ**: hesabın ve nesebin aslıdır; kesre ile **الجِذْرُ**: ağacın aslı ve bunun benzeri şeylerdir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المُجَذَّرُ**: erkeklerden kısa olan.

Ebû Zeyd: Bir şeyi **جَذَرْتُ** onu **جَذْراً** ve **أَجْذَرْتُه**: onu kökünden söktüğün zaman.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Bir şeyi **جَذَرْتُ**; onu **أجْذِرُه** **جَذْراً**: onu kestiğin zaman.

Şemir dedi: “O, dilin **جَذرِ**’i bakımından şiddetlidir” denir; yani onun aslı. Ve “erkeğin **جَذْر**’i bakımından şiddetli” (denir): yani onun aslı.

Ferazdak dedi:
رَأَتْ كَمَراً مِثْلَ الجلامِيدِ فُتِّحَتْ
أَحالِيلُها حتى اسْمَأَدَّتْ **جُذُورها**

Yani: kökleri.

Hâlid b. Cenbe dedi: **الجَذْرُ**: sözün **جَذْرُ**’üdür; o da, kişinin sağlam olması, kimseye dayanıp yardım istememesi, kendisine karşılık verilmemesi ve ayıplanmamasıdır. Şöyle denir: “Allah onu kahretsin, münazarada nasıl **يَجْذِرُ**!”

Esîd dedi: **الجَذْرُ** ayrıca: ipten, arkadaştan, yoldaşlıktan ve her şeyden kopuştur. Ve şu beyti okudu:
يا طَيبَ حَالَ قضاه الله دونكم
واسْتحصَد الحبْلُ منك اليومَ فانجذَرا

Yani: koptu.

Dedi: ve Ebû Amr dedi: cîmin kesresiyle **الجِذْرُ**: asıldır.

**جرذ** : Ebû Ubeyde: **الْجَرَذُ**: atın aşilinde sinirin artması yahut şişmesi olarak meydana gelen her şeydir; ve topuğun eninde, dıştan yahut içten olur. İbn Şümeyl’in **( كتاب الخيل )**’inde okudum; dedi ki: **الْجرَذُ** ise **بالذَّال**: atı, tırnağının eninde ve bacağından **ثَفِنَتِهِ**’inde tutan bir şişliktir; onu topal eden, kalın bir şişliktir; derinleşip yaralar; deveye de isabet eder.

Dedi: ve **الجَرْدُ** ise **بالدال بلا تعجيم**: atın aşilinin arka tarafında bir şişliktir; büyür de yürümeyi ve koşmayı ona engeller.

Ben dedim: Atların ayıpları içinde **الجَرَدَ**’i **بالدَّال** İbn Şümeyl’den başkasından işitmedim; o güvenilir, emin biridir. Ve atların ayıpları içinde **الجَرَدَ**’i ve **الجَرَذَ**’i iki farklı mânâ ile zikretmiştir.

Ebû Ubeyde’ye gelince, o **الجردَ**’i **بالدال** inkâr eder; Asmaî ve başkaları da böyledir.

Leys dedi: **الْجَرَذُ** **بالذال**: bürzûn’un ayaklarında tutan bir hastalıktır. **دَابَّةٌ جَرِذ**.

**( نوادر الأعراب )**’da: **الجرَذ**: aşil ekleminde tutan bir hastalıktır; ondan dolayı dağlama yaparak tedavi eder; böylece aşili sonunda iri, kalın olarak iyileşir; böylece yük taşımasında ve yürüyüşünde kötü olur.

Dedi: ve **الجُرَذُ**: farenin erkeğinin adıdır; çoğulu **جِرْذَان**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Zaman onu **جَرَّذَه** etti, onu **دَلَّكَه** etti, onu **ديَّثَه** etti, onu **نَجَّذَه** etti, onu **حَنَّكَه** etti” denir; tek bir mânâdadır; ve o, **المُجَرَّذُ** ve **المُجَرَّسُ**’tur. Bunu Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Zaman onu **نَجَّذَه** etti, onu **قلّحَهُ** etti ve onu **جرَّذَه** etti: onu sağlamlaştırdığı zaman. Dedi: Birini malından **أجْرَذْت**: onu malından çıkardığın zaman. İyâdî bunu ondan rivayet etti. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المُجَرَّذُ** ve **المجرَّسُ** ve **المُضَرَّسُ** ve **المُقَتَّلُ**; hepsi, işleri tecrübe etmiş olan kimsedir.

Asmaî dedi: Onu şuna şuna **أجّرَذْتُه**; yani onu zorladım. Ve şu beyti okudu:
كأَنَّ أوْبَ صَنْعَةِ الملاّذِ
يَسْتَهْيعُ المُراهِقَ المُحَاذِي
عافِيه سَهْواً غير ما إجْراذِ

Ve **عافِيه**: onun koşusundan kendiliğinden gelen şeydir.

**سَهْواً**: kolayca, yumuşakça; şiddetli bir sevk olmaksızın ve ona bir zorlama olmaksızın.
