# جرر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جرر

الجَرُّ: الجَذْبُ، جَرَّهُ يَجُرُّه جَرّاً، وجَرَرْتُ الحبل وغيره أَجُرُّه جَرّاً. وانْجَرَّ الشيءُ: انْجَذَب. واجْتَرَّ واجْدَرَّ قلبوا التاء دالاً، وذلك في بعض اللغات؛ قال:
فقلتُ لِصاحِبي: لا تَحْبِسَنَّا
بِنَزْعِ أُصُولِه واجْدَرَّ شِيحَا
ولا يقاس ذلك. لا يقال في اجْتَرَأَ اجْدَرَأَ ولا في اجْتَرَحَ اجْدَرَحَ؛ واسْتَجَرَّه وجَرَّرَهُ وجَرَّرَ به؛ قال:
فَقُلْتُ لها: عِيشِي جَعَارِ، وجَرِّرِي
بِلَحْمِ امْرِئٍ لم يَشْهَدِ اليوم ناصِرُهْ
وتَجِرَّة: تَفْعِلَةٌ منه. وجارُّ الضَّبُعِ: المصرُ الذي يَجُرُّ الضبعَ عن وجارِها من شدته، وربما سمي بذلك السيل العظيم لأَنه يَجُرُّ الضباعَ من وُجُرِها أَيضاً، وقيل: جارُّ الضبع أَشدّ ما يكون من المطر كأَنه لا يدع شيئاً إِلاَّ جَرَّهُ. ابن الأَعرابي: يقال للمطر الذي لا يدع شيئاً إلاَّ أَساله وجَرَّهُ: جاءَنا جارُّ الضبع، ولا يجرّ الضبعَ إِلاَّ سَيْلٌ غالبٌ. قال شمر: سمعت ابن الأَعرابي يقول: جئتك في مثل مَجَرِّ الضبع؛ يريد السيل قد خرق الأَرض فكأَنَّ الضبع جُرَّتْ فيه؛ وأَصابتنا السماء بجارِّ الضبع. أَبو زيد: غَنَّاه فَأَجَرَّه أَغانِيَّ كثيرةً إِذا أَتبَعَه صوتاً بعد صَوْت؛ وأَنشد:
فلما قَضَى مِنِّي القَضَاءَ أَجَرَّني
أَغانِيَّ لا يَعْيَا بها المُتَرَنِّمُ
والجارُورُ: نهر يشقه السيل فيجرُّه. وجَرَّت المرأَة ولدها جَرّاً وجَرَّت به: وهو أَن يجوز وِلادُها عن تسعة أَشهر فيجاوزها بأَربعة أَيام أَو ثلاثة فَيَنْضَج ويتم في الرَّحِمِ. والجَرُّ: أَن تَجُرَّ. الناقّةُ ولدَها بعد تمام السنة شهراً أَو شهرين أَو أَربعين يوماً فقط. والجَرُورُ: من الحوامل، وفي المحكم: من الإِبل التي تَجُرُّ ولدَها إِلى أَقصى الغاية أَو تجاوزها؛ قال الشاعر:
جَرَّتْ تماماً لم تُخَنِّقْ جَهْضا
وجَرَّت الناقة تَجُرُّ جَرّاً إِذا أَتت على مَضْرَبِها ثم جاوزته بأَيام ولم تُنْتَجْ. والجَرُّ: أَن تزيد الناقة على عدد شهورها. وقال ثعلب: الناقة تَجُرُّ ولدَها شهراً. وقال: يقال أَتم ما يكون الولد إِذا جَرَّتْ به أُمّه. وقال ابن الأَعرابي: الجَرُورُ التي تَجُرُّ ثلاثة أَشهر بعد السنة وهي أَكرم الإِبل. قال: ولا تَجُرُّ إِلاَّ مَرابيعُ الإِبل فأَما المصاييفُ فلا تَجُرُّ. قال: وإِنما تَجُرُّ من الإِبل حُمْرُها وصُهْبُها ورُمْكُها ولا يَجُرُّ دُهْمُها لغلظ جلودها وضيق أَجوافها. قال: ولا يكاد شيء منها يَجُرُّ لشدّة لحومها وجُسْأَتِها، والحُمْرُ والصُّهْبُ ليست كذلك، وقيل: هي التي تَقَفَّصَ ولدها فَتُوثَقُ يداه إِلى عنقه عند نِتاجِه فَيُجَرُّ بين يديها ويُسْتَلُّ فصِيلُها، فيخاف عليه أَن يموت، فَيُلُبَسُ البخرقةَ حتى تعرفها أُمُّهُ عليه، فإِذا مات أَلبسوا تلك الخرقةَ فصيلاً آخر ثم ظَأَرُوها عليه وسَدّوا مناخرها فلا تُفْتَحُ حتى يَرْضَعَها ذلك الفصيلُ فتجد ريح لبنها منه فَتَرْأَمَه.
وجَرَّت الفرسُ تَجُرُّ جَرّاً، وهي جَرُورٌ إِذا زادت على أَحد عشر شهراً ولم تضع ما في بطنها، وكلما جَرَّتْ كان أَقوى لولدها، وأَكثرُ زَمَنِ جَرِّها بعد أَحد عشر شهراً خمس عشرة ليلة وهذا أَكثر أَوقاتها. أَبو عبيدة: وقت حمل الفرس من لدن أَن يقطعوا عنها السِّقادَ إِلى أَن تضعه أَحد عشر شهراً، فإِن زادت عليها شيئاً قالوا: جَرَّتْ. التهذيب: وأَما الإِبل الجارَّةُ فهي العوامل. قال الجوهري: الجارَّةُ الإِبل التي تُجَرُّ بالأَزِمَّةِ، وهي فاعلة بمعنى مفعولة، مثل عيشة راضية بمعنى مرضية، وماء دافق بمعنى مدفوق، ويجوز أَن تكون جارَّةً في سيرها. وجَرُّها: أَن تُبْطِئَ وتَرْتَع. وفي الحديث: ليس في الإِبل الجارَّةِ صَدَقَةٌ، وهي العوامل، سميت جارَّةً لأَنها تُجَرُّ جَرّاً بِأَزِمَّتِها أَي تُقاد بخُطُمِها وأَزِمَّتِها كأَنها مجرورة فقال جارَّة، فاعلة بمعنى مفعولة، كأَرض عامرة أَي معمورة بالماء، أَراد ليس في الإِبل العوامل صدقة؛ قال الجوهري: وهي ركائب القوم لأَن الصدقة في السوائم دون العوامل. وفلانٌ يَجُرُّ الإِبل أَي يسوقها سَوْقاً رُوَيْداً؛ قال ابن لجَأََ:
تَجُرُّ بالأَهْوَنِ من إِدْنائِها،
جَرَّ العَجُوزِ جانِبَيْ خَفَائِها
وقال:
إِن كُنْتَ يا رَبِّ الجِمالِ حُرَّا،
فارْفَعْ إِذا ما لم تَجِدْ مَجَرَّا
يقول: إِذا لم تجد الإِبل مرتعاً فارفع في سيرها، وهذا كقوله: إِذا سافرتم في الجدْبِ فاسْتَنْجُوا؛ وقال الآخر:
أَطْلَقَها نِضْوَ بلى طلح،
جَرّاً على أَفْواهِهِنَّ السُّجُحِ
(* قوله: «بلى طلح» كذا بالأَصل).
أَراد أَنها طِوال الخراطيم. وجَرَّ النَّوْءُ المكانَ: أَدامَ المَطَرَ؛ قال حُطَامٌ المُجاشِعِيُّ:
جَرَّ بها نَوْءٌ من السِّماكَيْن
والجَرُروُ من الرَّكايا والآبار: البعيدةُ القَعْرِ. الأَصمعي: بِئْرٌ جَرُورٌ وهي التي يستقى منها على بعير، وإِنما قيل لها ذلك لأَن دَلْوها تُجَرُّ على شَفِيرها لبُعْدِ قَعْرِها. شمر: امرأَة جَرُورٌ مُقْعَدَةٌ، ورَكِيَّةٌ جَرُورٌ: بعيدة القعر؛ ابن بُزُرْجٍ: ما كانت جَرُوراً ولقد أَجَرَّتْ، ولا جُدّاً ولقد أَجَدَّتْ، ولا عِدّاً ولقد أَعَدَّتْ. وبعير جَرُورٌ: يُسْنى بِهِ، وجمعه جُرُرٌ. وجَرَّ الفصيلَ جَرّاً وأَجَرَّه: شق لسانه لئلا يَرْضَعَ؛ قال:
على دِفِقَّى المَشْيِ عَيْسَجُورِ،
لمك تَلْتَفِتْ لِوَلَدٍ مَجْرُورِ
وقيل: الإِجْرارُ كالتَّفْلِيك وهو أَن يَجْعَلَ الراعي من الهُلْبِ مثل فَلْكَةِ المِغْزَل ثم يَثْقُب لسانَ البعير فيجعله فيه لئلا يَرْضَعَ؛ قال امرؤ القيس يصف الكلاب والثور:
فَكَرَّ إِليها بِمْبراتِهِ،
كما خَلَّ ظَهْرَ اللسانِ المُجِرّ
واسْتَجَرَّ الفصِيلُ عن الرَّضاع: أَخذته قَرْحَةٌ في فيه أَو في سائر جسده فكفّ عنه لذلك. ابن السكيت: أَجْرَرْتُ الفصيل إِذا شَقَقْتَ لسانه لئلا يَرْضَع؛ وقال عمرو بن معد يكرب:
فلو أَنَّ قَوْمِي أَنْطَقَتْنِي رِماحُهُمْ،
نَطَقْتُ، ولكِنَّ الرِّماحَ أَجَرَّتِ
أَي لو قاتلوا وأَبلوا لذكرت ذلك وفَخَرْتُ بهم، ولكن رماحهم أَجَرَّتْنِي أَي قطعت لساني عن الكلام بِفِرارِهم، أَراد أَنهم لم يقاتلوا. الأَصمعي: يقال جُرَّ الفَصِيلُ فهو مَجْرُورٌ، وأُجِرَّ فهو مُجَرٌّ؛ وأَنشد:وإِنِّي غَيْرُ مَجْرُورِ اللَّسَانِ
الليث: الجِرِيرُ جَبْلُ الزِّمامِ، وقيل: الجَرِيرُ حَبْلٌ من أَدَمٍ يُخْطَمُ به البعيرُ. وفي حديث ابن عمر: مَنْ أَصْبَحَ على غَيْرِ وتْرٍ أَصْبَحَ وعلى رأْسِهِ جَرِيرٌ سبعون ذِراعاً؛ وقال شمر: الجَرِيرُ الحَبْلُ وجَمْعُه أَجِرَّةٌ. وفي الحديث: أَن رجلاً كان يَجُرُّ الجَرِيرَ فأَصاب صاعين من تمر فتصدّق بأَحدهما؛ يريد، أَنه كان يستقي الماء بالحبل. وزِمامُ النَّاقَةِ أَيضاً: جَرِيرٌ؛ وقال زهير بن جناب في الجَرِيرِ فجعله حبلاً:
فَلِكُلِّهِمْ أَعْدَدْتُ تَيْ
ياحاً تُغَازِلُهُ الأَجِرَّةْ
وقال الهوازني: الجَرِيرُ من أَدَمِ مُلَيَّنٍ يثنى على أَنف البعير النَّجِيبةِ والفرسِ. ابن سَمعانَ: أَوْرَطْتُ الجَرِيرَ في عنق البعير إِذا جعلت طرفه في حَلْقَتِه وهو في عنقه ثم جذبته وهو حينئذٍ يخنق البعير؛ وأَنشد:
حَتَّى تَراها في الجَرِيرِ المُورَطِ،
سَرْحِ القِيَادِ سَمْحَةَ التَّهَبُّطِ
وفي الحديث: لولا أَن تغلبكم الناسُ عليها، يعني زمزم، لَنَزَعْتُ معكم حتى يُؤَثِّرَ الجَرِيرُ بظَهْرِي؛ هو حَبْلٌ من أَدَمٍ نحوُ الزِّمام ويطلق على غيره من الحبال المضفورة. وفي الحديث عن جابر قال: قال رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم: ما من مسلم ولا مسلمةٍ ذكرٍ ولا أُنثى ينام بالليل إِلاَّ على رأْسه جَرِيرٌ معقودٌ، فإِن هو استيقظ فذكر الله انْحَلَّتْ عُقْدَةٌ، فإِن قام وتوضأَ انْحَلَّتْ عُقَدُهُ كلها، وأَصْبَح نَشِيطاً قد أَصاب خيراً، وإِن هو نام لا يذكر الله أَصبح عليه عُقَدُهُ ثقيلاً؛ وفي رواية: وإِن لم يذكر الله تعالى حتى يصبح بال الشيطان في أُذنيه والجَرِيرُ: حبل مفتول من أَدَمٍ يكون في أَعناق الإِبل، والجمع أَجِرَّةٌ وَجُرَّانٌ. وأَجَرَّةُ: ترك الجَرِيرَ على عُنُقه. وأَجَرَّهُ جَرِيرة: خَلاَّهُ وسَوْمَهُ، وهو مَثَلٌ بذلك.
ويقال: قد أَجْرَرْتُه رَسَنَهُ إِذا تركته يصنع ما شاء. الجوهري: الجَرِيرُ حَبْلٌ يجعل للبعير بمنزلة العِذَارِ للدابة غَيْرُ الزِّمام، وبه سمي الرجل جَرِيراً. وفي الحديث: أَن الصحابة نازعوا جَرِيرَ ابن عبدالله زِمامَه فقال رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، خَلُّوا بَيْنَ جَرِيرٍ والجَرِيرِ: أَي دَعُوا له زمامَه. وفي الحديث: أَنه قال له نقادة الأَسدي: إِني رجل مُغْفِلٌ فأَيْنَ أَسِمُ؟ قال: في موضع الجَرِيرَ من السالفة؛ أَي في مُقَدَّم صفحة العنق؛ والمُغْفِلُ: الذي لا وسم على إِبله. وقد جَرَرْتُ الشيء أَجُرُّهُ جَرّاً. وأَجْرَرَتُه الدِّين إِذا أَخرته له. وأَجَرَّني أَغانيَّ إِذا تابعها. وفلان يُجَارُّ فلاناً أَي يطاوله. والتَّجْرِيرُ: الجَرُّ، شدّد للكثرة والمبالغة. واجْتَرَّه أَي جره. وفي حديث عبدالله قال: طعنت مُسَيْلِمَة ومشى في الرُّمْحِ فناداني رجل أَنْ أَجْرِرْه الرمح فلم أَفهم، فناداني أَن أَلْقِ الرُّمْحَ من يديك أَي اترك الرمح فيه. يقال: أَجْرَرْتُه الرمح إِذا طعنته به فمشى وهو يَجُرُّهُ كأَنك أَنت جعلته يَجُرُّهُ. وزعموا أَن عمرو بن بشر بن مَرْثَدٍ حين قتله الأَسَدِيُّ قال له: أَجِرَّ لي سراويلي فإِني لم أَسْتَعِنْ (* قوله: «لم
أستعن» فعل من استعان أَي حلق عانته). قال أَبو منصور: هو من قولهم أَجْرَرْتُه رَسَنَهُ وأَجررته الرمح إِذا طعنته وتركت الرمح فيه، أَي دَع السراويل عَلَيَّ أَجُرَّه، فَأَظهر الإِدغام على لغة أَهل الحجاز وهذا أَدغم على لغة غيرهم؛ ويجوز أَن يكون لما سلبه ثيابه وأَراد أَن يأْخذ سراويله قال: أَجِرْ لي سراويلي، من الإِجَارَةِ وهو الأَمانُ، أَي أَبقه عليَّ فيكون من غير هذا الباب. وأَجَرَّه الرُّمْحَ: طعنه به وتركه فيه: قال عنترة:
وآخْرُ مِنْهُمُ أَجْرَرْتُ رُمْحِي،
وفي البَجْلِيِّ مِعْبَلَةٌ وقِيعُ
يقال: أَجَرَّه إِذا طعنه وترك الرمح فيه يَجُرُّه.
ويقال: أَجَرَّ الرمحَ إِذا طعنه وترك الرمح فيه؛ قال الحَادِرَةُ واسمه قُطْبَةُ بن أَوس:
ونَقِي بِصَالِحِ مَالِنَا أَحْسَابَنَا،
ونَجُرُّ في الهَيُْجَا الرِّماحَ ونَدَّعِي
ابن السكيت: سئل ابنُ لِسَان الحُمَّرَة عن الضأْن، فقال: مَالٌ صِدْقٌ قَرْيَةٌ لا حِمَى لها إِذا أُفْلِتَتْ من جَرَّتَيْها؛ قال: يعني بِجَرَّتَيْها المَجَرَ في الدهر الشديد والنَّشَرَ وهو أَن تنتشر بالليل فتأْتي عليها السباع؛ قال الأَزهري: جعل المَجَرَ لها جَرَّتَيْنِ أَي حِبَالَتَيْنِ تقع فيهما فَتَهْلِكُ.
والجارَّةُ: الطريق إِلى الماء.
والجَرُّ: الجَبْلُ الذي في وسطه اللُّؤَمَةُ إِلى المَضْمَدَةِ؛ قال: وكَلَّفُوني الجَرَّ، والجَرُّ عَمَلْ
والجَرَّةُ: خَشَبة
(* قوله: «والجرة خشبة» بفتح الجيم وضمها، وأما التي
بمعنى الخبزة الآتية، فبالفتح لا غير كما يستفاد من القاموس). نحو الذراع يجعل رأْسها كِفَّةٌ وفي وسطها حَبْلٌ يَحْبِلُ الظَّبْيَ ويُصَادُ بها الظِّبَاءُ، فإِذا نَشِبَ فيها الظبي ووقع فيها نَاوَصَها ساعة واضطرب فيها ومارسها لينفلت، فإِذا غلبته وأَعيته سكن واستقرّ فيها، فتلك المُسالَمَةُ. وفي المثل: نَاوَصَ الجَرَّةَ ثم سَالَمَها؛ يُضْرَبُ ذلك للذي يخالف القوم عن رأْيهم ثم يرجع إِلى قولهم ويضطرّ إِلى الوِفَاقِ؛ وقيل: يضرب مثلاً لمن يقع في أَمر فيضطرب فيه ثم يسكن. قال: والمناوصة أَن يضطرب فإِذا أَعياه الخلاص سكن. أَبو الهيثم: من أَمثالهم: هو كالباحث عن الجَرَّةِ؛ قال: وهي عصا تربط إِلى حِبَالَةٍ تُغَيَّبُ في التراب للظبي يُصْطَاد بها فيها وَتَرٌ، فِإِذا دخلت يده في الحبالة انعقدت الأَوتار في يده، فإِذا وَثَبَ ليُفْلِتَ فمدَّ يده ضرب بتلك العصا يده الأُخْرَى ورجله فكسرها، فتلك العصا هي الجَرَّةُ. والجَرَّةُ أَيضاً: الخُبْزْةُ التي في المَلَّةِ؛ أَنشد ثعلب:
داوَيْتُه، لما تَشَكَّى وَوَجِعْ،
بِجَرَّةٍ مثلِ الحِصَانِ المُضْطَجِعْ
شبهها بالفرس لعظمها. وجَرَّ يَجُرُّ إِذا ركب ناقة وتركها ترعى. وجَرَّتِ الإِبل تَجُرُّ جَرّاً: رعت وهي تسير؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:لا تُعْجِلاَها أَنْ تَجُرَّ جَرّاً،
تَحْدُرُ صُفْراً وتُعَلِّي بُرّاً
أَي تُعَلِّي إِلى البادية البُرَّ وتَحْدُر إِلى الحاضرة الصُّفْرَ أَي الذهب، فإِما أَن يعني بالصُّفْر الدنانير الصفر، وإِما أَن يكون سماه بالصفر الذي تعمل منه الآنية لما بينهما من المشابهة حتى سُمِّيَ اللاطُونُ شَبَهاً. والجَرُّ: أَن تسير الناقة وترعى وراكبها عليها وهو الانجرار؛ وأَنشد:
إِنِّي، على أَوْنِيَ وانْجِرارِي،
أَؤُمُّ بالمَنْزِلِ وَالذَّرَارِي
أَراد بالمنزل الثُّرَيَّا، وفي حديث ابن عمر: أَنه شهد فتح مكة ومعه فرس حرون وجمل جرور؛ قال أَبو عبيد: الجمل الجرور الذي لا ينقاد ولا يكاد يتبع صاحبه؛ وقال الأَزهري: هو فعول بمعنى مفعول ويجوز أَن يكون بمعنى فاعل. أَبو عبيد: الجَرُورُ من الخيل البطيء وربما كان من إِعياء وربما كان من قِطَافٍ؛ وأَنشد للعقيلي:
جَرُورُ الضُّحَى مِنْ نَهْكَةٍ وسَآمِ
وجمعه جُرُرٌ، وأَنشد:
أَخَادِيدُ جَرَّتْها السَّنَابِكُ، غَادَرَتْ
بها كُلَّ مَشْقُوقِ القَمِيصِ مُجَدَّلِ
قيل للأَصمعي: جَرَّتْهَا من الجَرِيرَةِ؟ قال: لا، ولكن من الجَرِّ في الأَرض والتأْثير فيها، كقوله:
مَجَرّ جُيوشٍ غانمين وخُيَّبِ
وفرس جَرُورٌ: يمنع القياد.
والمَجَرَّةُ: السَّمْنَةُ الجامِدَةُ، وكذلك الكَعْبُ. والمَجَرَّةُ: شَرَحُ السماء، يقال هي بابها وهي كهيئة القبة. وفي حديث ابن عباس: المَجَرَّةُ باب السماء وهي البياض المعترض في السماء والنِّسْرَان من جانبيها. والمَجَرُّ: المَجَرَّةُ. ومن أَمثالهم: سَطِي مَجَر تُرْطِبْ هَجَر؛ يريد توسطي يا مَجَرَّةُ كَبِدَ السماء فإِن ذلك وقت إِرطاب النخيل بهجر. الجوهري: المَجَرَّةُ في السماء سميت بذلك لأَنها كأَثَرِ المَجَرَّةِ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: نَصَبْتُ على باب حُجْرَتِي عَبَاءَةً وعلى مَجَرّ بيتي سِتْراً؛ المَجَرُّ: هو الموضع المُعَتْرِضُ في البيت الذي يوضع عليه أَطراف العوارض وتسمى الجائزَة. وَأَجْرَرْتُ لسانَ الفصيل أَي شققته لئلا يَرْتَضِعَ؛ وقال امرؤ القيس يصف ثوراً وكلباً: فَكَرَّ إِليه بِمِبْرَاتِهِ،
كما خَلَّ ظَهْرَ اللِّسَانِ المُجِرّ
أَي كر الثور على الكلب بمبراته أَي بقرنه فشق بطن الكلب كما شق المُجِرُّ لسان الفصيل لئلا يرتضع.
وجَرَّ يَجُرُّ إِذا جنى جناية. والجُرُّ: الجَرِيرَةُ، والجَرِيرةُ: الذنب والجنابة يجنيها الرجل. وقد جَرَّ على نفسه وغيره جريرةً يَجُرُّها جَرّاً أَي جنى عليهم جناية: قال:
إِذا جَرَّ مَوْلانا علينا جَرِيرةً،
صَبَرْنا لها، إِنَّا كِرامٌ دعائِمُ
وفي الحديث: قال يا محمدُ بِمَ أَخَذْتَني؟ قال: بِجَريرَةِ حُلفَائك؛ الجَرِيرَةُ: الجناية والذنب، وذلك أَنه كان بين رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وبين ثقيف مُوَادعةٌ، فلما نقضوها ولم يُنْكِرْ عليهم بنو عقيل وكانوا معهم في العهد صاروا مِثْلَهم في نقض العهد فأَخذه بِجَريرَتهم؛ وقيل: معناه أُخِذْتَ لِتُدْفَعَ بك جَرِيرَةُ حلفائك من ثقيف، ويدل عليه أَنه فُدِيَ بعدُ بالرجلين اللذين أَسَرَتْهُما ثقيف من المسلمين؛ ومنه حديث لَقِيطٍ: ثم بايَعَهُ على أَن لا يَجُرَّ إِلاَّ نَفْسَهُ أَي لا يُؤْخَذَ بجَرِيَرةِ غيره من ولد أَو والد أَو عشيرة؛ وفي الحديث الآخر: لا تُجارِّ) أَخاك ولا تُشَارِّهِ؛ أَي لا تَجْنِ عليه وتُلْحِقْ به جَرِيرَةً، وقيل: معناه لا تُماطِلْه، من الجَرِّ وهو أَن تَلْوِيَهُ بحقه وتَجُرَّه من مَحَلّهِ إِلى وقت آخر؛ ويروى بتخفيف الراء، من الجَرْى والمسابقة، أَي لا تطاوله ولا تغالبه وفعلتُ ذلك مِنْ جَرِيرتَكِ ومن جَرَّاك ومن جَرَّائك أَي من أَجلك؛ أَنشد اللِّحْياني:
أَمِن جَرَّا بني أَسَدٍ غَضِبْتُمْ؟
ولَوْ شِئْتُمْ لكانَ لَكُمْ جِوَارُ
ومِنْ جَرَّائِنَا صِرْتُمْ عَبِيداً
لِقَوْمٍ، بَعْدَما وُطِئَ الخِيَارُ
وأَنشد الأَزهري لأَبي النجم:
فَاضَتْ دُمُوعُ العَيْنِ مِنْ جَرَّاها،
وَاهاً لِرَيَّا ثُمَّ وَاهاً وَاها
وفي الحديث: أَن امرأَةً دَخَلَتِ النارَ مِنْ جَرَّا هرَّةٍ أَي من أَجلها. الجوهري: وهو فَعْلَى. ولا تقل مِجْراكَ؛ وقال:
أُحِبُّ السَّبْتَ مِنْ جَرَّاكِ لَيْلَى،
كَأَنَّي، يا سَلاَمُ، مِنَ اليَهُودِ
قال: وربما قالوا مِنْ جَرَاك، غير مشدّد، ومن جَرَائِكَ، بالمدّ من المعتل.
والجِرَّةُ: جِرَّةُ البعير حين يَجْتَرُّها فَيَقْرِضُها ثم يَكُْظِمُها. الجوهري: الجِرَّةُ، بالكسر، ما يخرجه البعير للاجْتِرار. واحْتَرَّ البعير: من الجِرَّةِ، وكل ذي كَرِشٍ يَجْتَرُّ. وفي الحديث: أَنه خطب على ناقته وهي تَقْصَعُ بَجَرَّتها؛ الجِرَّةُ: ما يخرجه البعير من بطنه ليَمْضَغه ثم يبلعه، والقَصْعُ: شدَّةُ المضغ. وفي حديث أُمّ مَعْبَدٍ: فضرب ظهْرَ الشاة فاجْتَرَّتْ ودَرَّتْ؛ ومنه حديث عمر: لا يَصْلُح هذا الأَمرُ إِلاَّ لمن يَحْنَقُ على جِرَّتِهِ أَي لا يَحْقِدُ على رعيته فَضَرَب الجِرَّةَ لذلك مثلاَ. ابن سيده: والجِرَّةُ ما يُفِيضُ به البعيرُ من كَرِشه فيأْكله ثانيةً. وقد اجْتَرَّت الناقة والشاة وأَجَرَّتْ؛ عن اللحياني. وفلانٌ لا يَحْنَقُ على جِرَّتِه أَي لا يَكْتُمُ سرّاً، وهو مَثَلٌ بذلك. ولا أَفْعَلُه ما اختلف الدِّرَّةُ والجِرَّة، وما خالفت دِرَّةُ جِرَّةً، واختلافهما أَن الدِّرَّة تَسْفُلُ إِلى الرِّجْلَين والجِرَّةَ تعلو إِلى الرأْس. وروي ابن الأَعرابي: أَن الحَجَّاجَ سأَل رجلاً قَدِمَ من الحجاز عن المطر فقال: تتابعت علينا الأَسْمِيَةُ حتى مَنَعت السِّفَارَ وتَظَالَمِت المِعَزى واجْتُلِبَتِ الدِّرَّة بالجِرَّة. اجْتِلابُ الدِّرَّة بالجرّة: أَن المواشي تَتَمَّلأُ ثم تَبْرُكُ أَو تَرْبِضُ فلا تزال تَجْتَرُّ إِلى حين الحَلْبِ. والجِرَّة: الجماعة من الناس يقيمون ويَظْعَنُون.
وعَسْكَرٌ جَرّارٌ: كثير، وقيل: هو الذي لا يسير إِلاَّ زَحْفاً لكثرته؛ قال العجاج:
أَرْعَنَ جَرَّاراً إِذا جَرَّ الأَثَرْ
قوله: جَرَّ الأَثَر يعني أَنه ليس بقليل تستبين فيه آثاراً وفَجْوَاتٍ. الأَصمعي: كَتِيبَةٌ جَرَّارَةٌ أَي ثقيلة السَّيرِ لا تقدر على السَّيرِ إِلاَّ رُوَيْداً من كثرتها. والجَرَّارَةُ: عقرب صَفْرَاءُ صَفِيرةٌ على شكل التِّبْنَةِ، سميت جَرَّارَةً لِجَرّها ذَنَبَها، وهي من أَخبث العقارب وأَقتلها لمن تَلْدَغُه. ابن الأَعرابي: الجُرُّ جمع الجُرَّةِ، وهو المَكُّوكُ الذي يثقب أَسفله، يكون فيه البَذْرُ ويمشي به الأَكَّارُ والفَدَّان وهو يَنْهَالُ في الأَرض.
والجَرُّ: أَصْلُ الجبَل
(* قوله: «والجر أصل الجبل» كذا بهذا الضبط
بالأَصل المعوّل عليه. قال في القاموس: والجرّ أَصل الجبل أَو هو تصحيف للفراء، والصواب الجرّ أَصل كعلابط الجبل؛ قال شارحه: والعجب من المصنف حيث لم يذكر الجر أصل في كتابه هذا بل ولا تعرض له أَحد من أَئمة الغريب، فإِذاً لا تصحيف كما لا يخفى). وسَفْحُهُ، والجمع جِرارٌ؛ قال الشاعر: وقَدْ قَطَعْتُ وادِياً وجَرَّا.
وفي حديث عبد الرحمن: رأَيته يوم أُحُد عندَ جَرِّ الجبل أَي أَسفله؛ قال ابن دريد: هو حيث علا من السَّهْلِ إِلى الغِلَظ؛ قال: كَمْ تَرى بالجَرّ مِنْ جُمْجُمَةٍ،
وأَكُفٍّ قَدْ أُتِرّتْ، وجَرَلْ
والجَرُّ: الوَهْدَةُ من الأَرض. والجَرُّ أَيضاً: جُحْرُ الضّبُع والثعلب واليَربُوع والجُرَذِ؛ وحكى كراع فيهما جميعاً الجُرّ، بالضم، قال: والجُرُّ أَيضاً المسيل. والجَرَّةُ: إِناء من خَزَفٍ كالفَخَّار، وجمعها جَرٌّ وجِرَارٌ. وفي الحديث: أَنه نهى عن شرب نبيذ الجَرِّ. قال ابن دريد: المعروف عند العرب أَنه ما اتخذ من الطين، وفي رواية: عن نبيذ الجِرَارِ، وقيل: أَراد ما ينبذ في الجرار الضَّارِيَةِ يُدْخَلُ فيها الحَنَاتِمُ وغيرها؛ قال ابن الأَثير: أَراد النهي عن الجرار المدهونة لأَنها أَسرع في الشدّة والتخمير. التهذيب: الجَرُّآنية من خَزَفٍ، الواحدة جَرَّةٌ، والجمع جَرٌّ وجِرَارٌ.
والجِرَارَةُ: حرفة الجَرَّارِ.
وقولهم: هَلُمَّ جَرّاً؛ معناه على هِينَتِكَ. وقال المنذري في قولهم: هَلُمَّ جَرُّوا أَي تَعَالَوْا على هينتكم كما يسهل عليكم من غير شدّة ولا صعوبة، وأَصل ذلك من الجَرِّ في السَّوْقِ، وهو أَن يترك الإِبل والغنم ترعى في مسيرها؛ وأَنشد:
لَطَالَمَا جَرَرْتُكُنَّ جَرَّا،
حتى نَوَى الأَعْجَفُ واسْتَمَرَّا،
فالَيْومَ لا آلُو الرِّكابَ شَرَّا
يقال: جُرَّها على أَفواهها أَي سُقْها وهي ترتع وتصيب من الكلإِ؛ وقوله:فارْفَعْ إِذا ما لم تَجِدْ مَجَرَّا
يقول: إِذا لم تجد الإِبل مرتعاً. ويقال: كان عَاماً أَوَّلَ كذا وكذا فَهَلُمَّ جَرّاً إِلى اليوم أَي امتدّ ذلك إِلى اليوم؛ وقد جاءت في الحديث في غير موضع، ومعناها استدامة الأَمر واتصاله، وأَصله من الجَرِّ السَّحْبِ، وانتصب جَرّاً على المصدر أَو الحال.
وجاء بجيش الأَجَرَّيْنِ أَي الثَّقَلَيْنِ: الجن والإِنس؛ عن ابن الأَعرابي.
والجَرْجَرَةُ: الصوتُ. والجَرْجَرَةُ: تَرَدُّدُ هَدِيرِ الفحل، وهو صوت يردده البعير في حَنْجَرَته، وقد جَرْجَرَ؛ قال الأَغلب العجلي يصف فحلاً:
وَهْوَ إِذا جَرْجَرَ بعد الْهَبِّ،
جَرْجَرَ في حَنْجَرَةٍ كالحُبِّ،
وهامَةٍ كالْمِرجَلِ المُنْكَبِّ
وقوله أَنشده ثعلب:
ثُمَّتَ خَلَّهُ المُمَرَّ الأَسْمَرا،
لَوْ مَسَّ جَنْبَيْ بازِلٍ لَجَرْجَرا
قال: جَرْجَرَ ضَجَّ وصاح. وفَحْلٌ جُراجِرٌ: كثير الجَرْجَرَة، وهو بعير جَرْجارٌ، كما تقول: ثَرْثَرَ الرجلُ، فهو ثَرْثارٌ. وفي الحديث: الذي يشرب في الإِناء الفضة والذهب إِنما يُجَرْجِرُ في بطنه نار جهنم؛ أَي يَحْدُرُ فيه، فجعل الشُّرْبَ والجَرْعَ جَرْجَرَةً، وهو صوت وقوع الماء في الجوف؛ قال ابن الأَثير: قال الزمخشري: يروى برفع النار والأَكثر النصب. قال: وهذا الكلام مجاز لأَن نار جهنم على الحقيقة لا تُجَرْجِرُ في جوفه. والجَرْجَرَةُ: صوت البعير عند الضَّجَرِ ولكنه جعل صوت جَرْعِ الإِنسان للماء في هذه الأَواني المخصوصة لوقوع النهي عنها واستحقاق العقاب على استعمالها، كَجَرْجَرَةِ نار جهنم في بطنه من طريق المجاز، هذا وجه رفع النار ويكون قد ذكر يجرجر بالياء للفصل بينه وبين النار، وأَما على النصب فالشارب هو الفاعل والنار مفعوله، وجَرْجَرَ فلان الماء إِذا جَرَعَهُ جَرْعاً متواتراً له صوت، فالمعنى: كأَنما يَجْرَع نار جهنم؛ ومنه حديث الحسن: يأْتي الحُبَّ فَيَكْتَازُ منه ثم يُجَرْجِرُ قائماً أَي يغرف بالكوز من الحُبِّ ثم يشربه وهو قائم. وقوله في الحديث: قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز جَراجِرَهُمْ؛ أَي حُلُوقَهم؛ سماها جَراجِرَ لجَرْجَرَة الماء. أَبو عبيد: الجَراجِرُ والجَراجِبُ العظام من الإِبل، الواحد جُرْجُورٌ. ويقال: بل إِبل جُرْجُورٌ عظام الأَجواف. والجُرْجُورُ: الكرام من الإِبل، وقيل: هي جماعتها، وقيل: هي العظام منها؛ قال الكميت:
ومُقِلٍّ أَسَقْتُمُوهُ فَأَثْرَى
مائةً، من عطائكم، جُرْجُورا
وجمعها جَراجِرُ بغير ياء؛ عن كراع، والقياس يوجب ثباتها إِلى أَن يضطرّ إِلى حذفها شاعر؛ قال الأَعشى:
يَهَبُ الجِلَّةَ الجَرَاجِرَ، كالْبُسْـ
ـتانِ تَحْنُو لِدَرْدَقٍ أَطْفَالِ
ومائةٌ من الإِبل جُرْجُورٌ أَي كاملة.
والتَّجَرْجُرُ: صب الماء في الحلق، وقيل: هو أَن يَجْرَعَه جَرْعاً متداركاً حتى يُسْمَعَ صوتُ جَرْعِه؛ وقد جَرْجَرَ الشرابَ في حلقه، ويقال للحلوق: الجَراجِرُ لما يسمع لها من صوت وقوع الماء فيها؛ ومنه قول النابغة:
لَهِامِيمُ يَسْتَلْهُونَها في الجَراجِرِ
قال أَبو عمرو: أَصلُ الجَرْجَرَةِ الصوتُ. ومنه قيل للعَيْرِ إِذا صَوَّتَ: هو يُجَرْجِرُ. قال الأَزهري: أَراد بقوله في الحديث يجرجر في جوفه نار جهنم أَي يَحْدُر فيه نار جهنم إِذا شرب في آنية الذهب، فجعل شرب الماء وجَرْعَه جَرْجَرَةَ لصوت وقوع الماء في الجوف عند شدة الشرب، وهذا كقول الله عز وجل: إِن الذين يأْكلون أَموال اليتامى ظلماً إِنما يأْكلون في بطونهم ناراً؛ فجعل أَكل مال اليتيم مثل أَكل النار لأَن ذلك يؤدّي إِلى النار. قال الزجاج: يُجَرْجِرُ في جوفه نار جهنم أَي يُردِّدُها في جوفه كما يردد الفحل هُدَيِرَه في شِقْشِقَتِه، وقيل: التَّجَرْجُرُ والجَرْجَرَةُ صَبُّ الماء في الحلق. وجَرْجَرَهُ الماء: سقاه إِياه على تلك الصورة؛ قال جرير:
وقد جَرْجَرَتْهُ الماءَ، حتى كأَنَّها
تُعالِجُ في أَقْصَى وِجارَيْنِ أَضْبُعا
يعنى بالماء هنا المَنِيَّ، والهاء في جرجرته عائدة إِلى الحياء. وإِبِلٌ جُراجِرَةٌ: كثيرة الشرب؛ عن ابن الأَعرابي، وأُنشد: أَوْدَى بماء حَوْضِكَ الرَّشِيفُ،
أَوْدَى بِهِ جُراجِراتٌ هِيفُ
وماء جُراجِرٌ: مُصَوِّت، منه. والجُراجِرُ: الجوفُ.
والجَرْجَرُ: ما يداس به الكُدْسُ، وهو من حديد. والجِرْجِرُ، بالكسر: الفول في كلام أَهل العراق. وفي كتاب النبات: الجِرْجِرُ، بالكسر، والجَرْجَرُ والجِرْجيرُ والجَرْجار نبتان. قال أَبو حنيفة: الجَرْجارُ عُشْبَةٌ لها زَهْرَةٌ صفراء؛ قال النابغة ووصف خيلاً:
يَتَحَلَّبُ اليَعْضِيدُ من أَشْداقِها
صُفْراً، مَناخِرُها مِنَ الجَرْجارِ
الليث: الجَرْجارُ نبت؛ زاد الجوهري: طيب الريح. والجِرْجِيرُ: نبت آخر معروف، وفي الصحاح: الجِرْجِيرُ بقل.
قال الأَزهري في هذه الترجمة: وأَصابهم غيث جِوَرٌّ أَي يجر كل شيء. ويقال: غيث جِوَرُّ إِذا طال نبته وارتفع. أَبو عبيدة غَرْبٌ جِوَرٌّ فارضٌ ثقيل. غيره: جمل جِوَرُّ أَي ضخم، ونعجة جِوَرَّة؛ وأَنشد: فاعْتامَ مِنّا نَعْجَةً جِوَرَّهْ،
كأَنَّ صَوْتَ شَخْبها للدِّرَّهْ
هَرْهَرَة الهِرِّ دَنَا لِلْهِرَّهْ
قال الفراء: جِوَرُّ إِن شئت جعلت الواو فيه زائدة من جَرَرْت، وإِن شئت جعلته فِعَلاًّ من الجَوْرِ، ويصير التشديد في الراء زيادة كما يقال حَمارَّةٌ. التهذيب: أَبو عبيدة: المَجَرُّ الذي تُنْتَجُه أُمه يُنْتابُ من أَسفل فلا يَجْهَدُ الرَّضاعَ، إِنما يَرِفُّ رَفّاً حتى يُوضَعَ خِلفُها في فيه. ويقال: جوادٌ مُجَرٌّ، وقد جَرَرْتُ الشيء أَجُرُّه جَرّاً؛ ويقال في قوله:
أَعْيَا فَنُطْنَاهُ مَناطَ الجَرِّ
أَراد بالجَرَّ الزَّبِيلَ يُعَلَّق من البعير، وهو النَّوْطُ كالجُلَّة الصغيرة.
الصحاح: والجِرِّيُّ ضرب من السمك. والجِرِّيَّةُ: الحَوْصَلَةُ؛ أَبو زيد: هي القِرِّيَّةُ والجِرِّيَّةُ للحوصلة. وفي حديث ابن عباس: أَنه سئل عن أَكل الجِرِّيِّ، فقال: إِنما هو شيء حرمه اليهود؛ الجِرِّيُّ، بالكسر والتشديد: نوع من السمك يشبه الحية ويسمى بالفارسية مَارْماهي، ويقال: الجِرِّيُّ لغة في الجِرِّيت من السمك. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: أَنه كان ينهي عن أَكل الجِرِّيّ والجِرِّيت. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، دُلِّ على أُم سلمة فرأَى عندها الشُّبْرُمَ وهي تريد أَن تشربه فقال: إِنه حارٌّ جارٌّ، وأَمرها بالسَّنَا والسَّنُّوتِ؛ قال أَبو عبيد: وبعضهم يرويه حارٌّ يارٌّ، بالياء، وهو إِتباع؛ قال أَبو منصور: وجارٌّ بالجيم صحيح أَيضاً. الجوهري: حارٌّ جارٌّ إِتباع له؛ قال أَبو عبيد: وأَكثر كلامهم حارُّ يارُّ، بالياء. وفي ترجمة حفز: وكانت العرب تقول للرجل إِذا قاد أَلفاً: جَرَّاراً. ابن الأَعرابي: جُرْجُرْ إِذا أَمرته بالاستعداد للعدوّ؛ ذكره الأَزهري آخر ترجمة جور، وأَما قولهم لا جَرَّ بمعنى لا جَرَمَ فسنذكره في ترجمة جرم، إِن شاء الله تعالى.

### Türkçe

**الجَرُّ**: çekme(ktir), **الجَذْبُ**; **جَرَّهُ يَجُرُّه جَرّاً**: onu çekti, onu çekiyor, çekme(yle). Ve **جَرَرْتُ الحبل** ve başkasını **أَجُرُّه جَرّاً**: ipi ve başkasını çekme(yle) çektim. Ve **انْجَرَّ الشيءُ**: çekildi; **انْجَذَب**. Ve **اجْتَرَّ** ve **اجْدَرَّ**: **التاء**’yı **دالاً**’a çevirdiler; bu, bazı lehçelerdedir; dedi ki:

فقلتُ لِصاحِبي: لا تَحْبِسَنَّا
بِنَزْعِ أُصُولِه واجْدَرَّ شِيحَا

Ve bu kıyas edilmez. **اجْتَرَأَ**’da **اجْدَرَأَ** denilmez, ne de **اجْتَرَحَ**’ta **اجْدَرَحَ**; ve **اسْتَجَرَّه** ve **جَرَّرَهُ** ve **جَرَّرَ به**; dedi ki:

فَقُلْتُ لها: عِيشِي جَعَارِ، وجَرِّرِي
بِلَحْمِ امْرِئٍ لم يَشْهَدِ اليوم ناصِرُهْ

Ve **تَجِرَّة**: ondan **تَفْعِلَةٌ** veznidir. Ve **جارُّ الضَّبُعِ**: şiddetinden dolayı sırtlanı ininden çeken yağmur(=sağanak)tır; ve bazen ona bu ad verildi: büyük sel; çünkü o da sırtlanları inlerinden çeker; ve denildi: **جارُّ الضبع** yağmurun en şiddetli olduğu hâlidir; sanki hiçbir şeyi bırakmaz da onu çekip götürür. İbnü’l-A‘râbî: hiçbir şeyi bırakmayıp onu akıtan ve çeken yağmur için şöyle denir: “Bize **جارُّ الضبع** geldi”; ve sırtlanı ancak galip bir sel çeker. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: “Sana **مَجَرِّ الضبع** gibi bir zamanda geldim”; selin yeri yarıp geçtiğini kasteder; sanki sırtlan onun içinde sürüklenmiş gibidir; ve gök bize **بجارِّ الضبع** ile isabet etti. Ebû Zeyd: “Ona türkü söyledi de onu **فَأَجَرَّه**: birçok **أَغانِيَّ** (türkü) ile peş peşe getirdi” (yani) bir sesi bir sesten sonra ona tâbi kıldığında; ve okudu:

فلما قَضَى مِنِّي القَضَاءَ أَجَرَّني
أَغانِيَّ لا يَعْيَا بها المُتَرَنِّمُ

Ve **الجارُورُ**: selin yarıp açtığı, sonra onu çekip götürdüğü ırmaktır. Ve kadın çocuğunu **جَرّاً** çekti ve onunla **جَرَّت به**: bu, doğumunun dokuz ayı geçmesi, onu dört gün yahut üç gün aşmasıdır; böylece rahimde olgunlaşır ve tamamlanır. Ve **الجَرُّ**: çekmen(=geciktirmen)dir: dişi deve, bir yıl tamamlandıktan sonra bir ay yahut iki ay yahut yalnız kırk gün çocuğunu (karnında) taşır. Ve **الجَرُورُ**: gebe(ler)den; ve **المحكم**’de: yavrusunu en son sınıra kadar yahut onu aşacak şekilde çeken develerdendir; şair dedi ki:

جَرَّتْ تماماً لم تُخَنِّقْ جَهْضا

Ve dişi deve **جَرَّت**: **تَجُرُّ جَرّاً**; (bu) doğum vaktine gelip sonra onu günlerle aştığı ve doğurmadığı zamandır. Ve **الجَرُّ**: dişi devenin aylarının sayısı üzerine artmasıdır. Sa‘leb dedi: dişi deve yavrusunu bir ay çeker. Ve dedi: yavru en tam olduğu hâl, annesi onunla **جَرَّتْ** olduğu zamandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَرُورُ**: bir yıldan sonra üç ay çeken dişi devedir; ve o, develerin en kerimidir. Dedi: ve ancak develerin **مَرابيعُ**’i çeker; **المصاييفُ** ise çekmez. Dedi: develerden ancak onların **حُمْرُها**’sı, **صُهْبُها**’sı ve **رُمْكُها**’sı çeker; **دُهْمُها**’sı çekmez; derilerinin kalınlığı ve karın boşluklarının darlığı sebebiyle. Dedi: onlardan bir şeyin çekmesi neredeyse olmaz; etlerinin şiddeti ve **جُسْأَتِها** sebebiyle; **الحُمْرُ** ve **الصُّهْبُ** böyle değildir. Ve denildi: o, yavrusunu **تَقَفَّصَ** eden (dişi deve)dir; böylece doğumu sırasında elleri boynuna bağlanır; onun önünde sürüklenir ve yavrusu çekilip alınır; onun üzerine ölmesinden korkulur; böylece annesi onu onun üzerinde tanısın diye ona bir bez parçası giydirilir; sonra ölürse o bez parçasını başka bir yavruya giydirirler; sonra onu ona **ظَأَرُوها** ederler ve burun deliklerini kapatırlar; o yavru onu eminceye kadar açılmaz; böylece ondan süt kokusunu bulur da ona şefkat eder.

Ve kısrak **جَرَّت**: **تَجُرُّ جَرّاً**; ve o **جَرُورٌ**’dur: on bir ayı aşıp karnındakini doğurmadığında; ve her ne zaman **جَرَّتْ** ise yavrusu için daha güçlü olur. Ve on bir aydan sonra onun **جَرِّ**sinin en çoğu on beş gecedir; ve bu, vakitlerinin en çoğudur. Ebû Ubeyde: kısrağın gebelik vakti, ondan **السِّقادَ**’ı kestikleri andan onu doğuruncaya kadar on bir aydır; eğer onun üzerine bir şey artırırsa “**جَرَّتْ**” derler. **التهذيب**: develerden **الإِبل الجارَّةُ** ise, onlar çalışan(=yük çeken)lerdir. Cevherî dedi: **الجارَّةُ**: yularlarla çekilen develerdir; ve o, mef‘ûl mânasında fâ‘iledir; “**عيشة راضية**” (yani) **مرضية** mânasında, ve “**ماء دافق**” (yani) **مدفوق** mânasında olduğu gibi. Ve yürüyüşünde **جارَّةً** olması da câizdir. Ve onun **جَرُّها**: yavaşlaması ve otlamasıdır. Ve hadiste: “**الإِبل الجارَّةِ**’de sadaka yoktur”; ve onlar çalışanlardır; ona **جارَّةً** adı verildi; çünkü o, yularlarıyla **جَرّاً** çekilir; yani burun halkaları ve yularlarıyla sevk edilir; sanki çekilmiş gibidir; bu yüzden **جارَّة** dedi; fâ‘ile, mef‘ûl mânasındadır; “**أَرض عامرة**” yani su ile mamur edilmiş mânasında olduğu gibi. (Hadisle) murad: çalışan develerde sadaka yoktur. Cevherî dedi: onlar kavmin binekleridir; çünkü sadaka, çalışanlarda değil, otlayanlarda(=salma)dır. Ve “Falanca **يَجُرُّ الإِبل**”: develeri yavaşça sürer; İbn Luce’ dedi ki:

تَجُرُّ بالأَهْوَنِ من إِدْنائِها،
جَرَّ العَجُوزِ جانِبَيْ خَفَائِها

Ve dedi:

إِن كُنْتَ يا رَبِّ الجِمالِ حُرَّا،
فارْفَعْ إِذا ما لم تَجِدْ مَجَرَّا

Der ki: develer için otlak bulamazsan, yürüyüşlerinde hızlandır; bu, onun şu sözü gibidir: “Kıtlıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجُوا**.” Ve başkası dedi ki:

أَطْلَقَها نِضْوَ بلى طلح،
جَرّاً على أَفْواهِهِنَّ السُّجُحِ

(* “**بلى طلح**” sözü: asılda böyle). Murad: onların hortumları(=burunları) uzundur. Ve **جَرَّ النَّوْءُ المكانَ**: yağmuru devam ettirdi; **حُطَامٌ المُجاشِعِيُّ** dedi ki:

جَرَّ بها نَوْءٌ من السِّماكَيْن

Ve **الجَرُروُ** kuyulardan ve su kuyularından: dibi uzak(=derin) olan(lar)dır. Asma‘î: **بِئْرٌ جَرُورٌ**: ondan deve üzerinde su çekilen kuyudur; ona bu ad ancak şu sebeple verildi: kovası, dibinin uzaklığı sebebiyle ağzının kenarı üzerinde çekilir. Şemmer: **امرأَة جَرُورٌ مُقْعَدَةٌ**; ve **رَكِيَّةٌ جَرُورٌ**: dibi uzak(=derin). İbn Büzurc: “O **جَرُوراً** olmadı; hâlbuki **أَجَرَّتْ**; ve **جُدّاً** olmadı; hâlbuki **أَجَدَّتْ**; ve **عِدّاً** olmadı; hâlbuki **أَعَدَّتْ**.” Ve **بعير جَرُورٌ**: onunla su çekilir; çoğulu **جُرُرٌ**’dür. Ve **جَرَّ الفصيلَ جَرّاً** ve **أَجَرَّه**: emmesin diye dilini yardı; dedi ki:

على دِفِقَّى المَشْيِ عَيْسَجُورِ،
لمك تَلْتَفِتْ لِوَلَدٍ مَجْرُورِ

Ve denildi: **الإِجْرارُ** **التَّفْلِيك** gibidir; o da şudur: çoban, **الهُلْبِ**’den iğ fırdöndüsünün **فَلْكَةِ**si gibi bir şey yapar; sonra devenin dilini deler, onu ona yerleştirir; emmesin diye; İmru’ül-Kays, köpekleri ve boğayı vasfederken dedi ki:

فَكَرَّ إِليها بِمْبراتِهِ،
كما خَلَّ ظَهْرَ اللسانِ المُجِرّ

Ve **اسْتَجَرَّ الفصِيلُ عن الرَّضاع**: ağzında yahut bedeninin geri kalanında bir yara aldı da bu sebeple ondan vazgeçti. İbnü’s-Sikkît: **أَجْرَرْتُ الفصيل**: emmesin diye dilini yardığın zaman; ve Amr b. Ma‘dîkerib dedi ki:

فلو أَنَّ قَوْمِي أَنْطَقَتْنِي رِماحُهُمْ،
نَطَقْتُ، ولكِنَّ الرِّماحَ أَجَرَّتِ

Yani: savaşsalardı ve iyi iş görselerdi bunu zikreder ve onlarla övünürdüm; fakat mızrakları beni **أَجَرَّتْ**: yani kaçmaları sebebiyle sözden dilimi kesti; onların savaşmadığını murad etti. Asma‘î: “**جُرَّ الفَصِيلُ**: o **مَجْرُورٌ**’dur; ve **أُجِرَّ**: o **مُجَرٌّ**’dür” denir; ve okudu: “**وإِنِّي غَيْرُ مَجْرُورِ اللَّسَانِ**”. Leys: **الجِرِيرُ**: yuların ipi(=örgüsü)dür; ve denildi: **الجَرِيرُ**: deveye burun halkası takmak için kullanılan deriden bir iptir. İbn Ömer hadîsinde: “Kim **وتْرٍ** üzere olmaksızın sabahlarsa, sabahlar ve başının üzerinde yetmiş arşın **جَرِيرٌ** (bulunur).” Şemmer dedi: **الجَرِيرُ** iptir; çoğulu **أَجِرَّةٌ**’dir. Ve hadiste: bir adam **الجَرِيرَ**’i çekiyordu da iki sâ‘ hurma elde etti; sonra ikisinden biriyle sadaka verdi; (burada) murad: ip ile su çekiyordu.

Ve devenin yuları da: **جَرِيرٌ**’dir; Züheyr b. Cenâb **الجَرِيرِ** hakkında söylemiş ve onu bir ip yapmıştır:
فَلِكُلِّهِمْ أَعْدَدْتُ تَيْ
ياحاً تُغَازِلُهُ الأَجِرَّةْ

El-Hevâzinî dedi: **الجَرِيرُ** yumuşatılmış deridendir; seçkin devenin ve atın burnu üzerine iki kat edilir. İbn Sem‘ân: Devenin boynunda iken sonra onu çektiğinde—o sırada deve boğulur hâlde iken—**الجَرِيرَ**’i devenin boynuna **أَوْرَطْتُ** (soktum/yerleştirdim), yani ucunu onun halkasına koyduğumda; ve inşad etti:
حَتَّى تَراها في الجَرِيرِ المُورَطِ،
سَرْحِ القِيَادِ سَمْحَةَ التَّهَبُّطِ

Hadiste: “İnsanlar sizi onun üzerinde yenmeselerdi—yani Zemzem’i kastediyor—sizinle birlikte çekerdim; ta ki **الجَرِيرُ** sırtımda iz bırakıncaya kadar”; o, deriden bir iptir; **الزِّمام** gibidir; ve örülmüş iplerden başkasına da ad olarak kullanılır. Ve Câbir’den hadiste dedi ki: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Geceleyin uyuyan hiçbir Müslüman erkek ve Müslüman kadın, erkek ve dişi yoktur ki başının üzerinde düğümlenmiş bir **جَرِيرٌ** olmasın; eğer uyanır da Allah’ı zikrederse bir düğüm çözülür; eğer kalkar ve abdest alırsa düğümlerinin hepsi çözülür ve dinç olarak sabahlar, bir hayır elde etmiş olur; eğer Allah’ı zikretmeden uyursa düğümleri onun üzerinde ağır olarak sabahlar”; bir rivayette: “Eğer Allah Teâlâ’yı sabahlayıncaya kadar zikretmezse şeytan onun kulaklarına bevleder.” Ve **الجَرِيرُ**: develerin boyunlarında bulunan, deriden bükülmüş bir iptir; çoğulu **أَجِرَّةٌ** ve **جُرَّانٌ**’dır. Ve **أَجَرَّةُ**: **الجَرِيرَ**’i onun boynunda bırakmasıdır. Ve **أَجَرَّهُ جَرِيرة**: onu bıraktı ve onu otlatmaya saldı; bu, bununla ilgili bir meseldir.

Ve denir: Onu dilediğini yapsın diye bıraktığımda, “Onun yularını **أَجْرَرْتُه**.” El-Cevherî: **الجَرِيرُ** bir iptir; deve için yapılır; binek hayvanı için **العِذَارِ**’ın konumu gibidir; **الزِّمام** değildir; ve bununla adama **جَرِيراً** adı verilmiştir. Hadiste: Sahâbîler Cerîr b. Abdullah’ın **زِمامَه**’ini çekiştirdiler de Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “**جَرِيرٍ** ile **الجَرِيرِ** arasını bırakın”; yani onun yularını ona bırakın. Hadiste: Nakade el-Esedî ona dedi ki: “Ben **مُغْفِلٌ** bir adamım; neremi dağlayayım?” Dedi: “**الجَرِيرَ**’in **السالفة**’den olduğu yerde”; yani boynun sayfasının ön kısmında; ve **المُغْفِلُ**: develerinde dağlama izi olmayan kimsedir. Ve “Şeyi **جَرَرْتُ**; onu **أَجُرُّهُ**; **جَرّاً** (çekme)” denir. Ve ona borcu **أَجْرَرَتُه**: onu onun için ertelediğimde. Ve şarkılarımı bana **أَجَرَّني**: onları peş peşe getirdiğinde. Ve falan, falanla **يُجَارُّ**: yani ona boy ölçüşür. Ve **التَّجْرِيرُ**: **الجَرُّ**’dur; çokluk ve mübalağa için şeddelendi. Ve onu **اجْتَرَّه**: yani onu çekti. Abdullah hadîsinde: “Müseylime’yi mızrakladım; mızrağın içinde yürüdü; bir adam bana ‘mızrağı **أَنْ أَجْرِرْه**’ diye seslendi de anlamadım; bana ‘mızrağı elinden at’ diye seslendi”; yani mızrağı onun içinde bırak. Denir: Onu mızrakla dürttüğümde ve o onu sürükleyerek yürüdüğünde “Onu mızrağı **أَجْرَرْتُه**”; sanki sen onu onu sürükler kılmışsın. Ve zannettiler ki Amr b. Bişr b. Merşed’i el-Esedî öldürdüğü vakit ona dedi: “Şalvarımı benim için **أَجِرَّ**; çünkü ben **لم أَسْتَعِنْ**.”
(* Sözü: “**لم أستعن**” fiilidir; **استعان**’dan; yani kasık kıllarını tıraş etti.)
Ebû Mansûr dedi: Bu, “Onun yularını **أَجْرَرْتُه**” ve “Onu mızrağı **أَجررته**” sözündendir; yani onu mızrakladığında ve mızrağı onun içinde bıraktığında; yani şalvarı benim üzerimde bırak ki onu ben çekeyim; böylece Hicaz ehlinin dili üzere idğâmı açıkladı; bu ise başkalarının dili üzere idğâm etti; ve caizdir ki, onun elbiselerini soyduğunda ve şalvarını almak istediğinde “Şalvarımı benim için **أَجِرْ**” dedi; **الإِجَارَةِ**’den, o da emandır; yani onu benim üzerimde bırak; böylece bu babdan olmayan olur. Ve “Mızrağı ona **أَجَرَّه**”: onu onunla mızrakladı ve onu onda bıraktı; Antara dedi:
وآخْرُ مِنْهُمُ أَجْرَرْتُ رُمْحِي،
وفي البَجْلِيِّ مِعْبَلَةٌ وقِيعُ

Denir: Onu mızrakladığında ve mızrağı onun içinde, onu sürükler hâlde bıraktığında “**أَجَرَّه**”. Ve denir: Mızrağı **أَجَرَّ**: onu mızrakladı ve mızrağı onun içinde bıraktı; el-Hâdire—adı Kutbe b. Evs—dedi:
ونَقِي بِصَالِحِ مَالِنَا أَحْسَابَنَا،
ونَجُرُّ في الهَيُْجَا الرِّماحَ ونَدَّعِي

İbnü’s-Sikkît: İbn Lisân el-Hummera’ya koyun hakkında soruldu; dedi: “Doğru maldır; korusu olmayan bir köydür; iki **جَرَّتَيْها**’sından kurtarıldığında.” Dedi: **بِجَرَّتَيْها** ile, şiddetli zamanda **المَجَرَ**’i ve **النَّشَرَ**’i kastediyor; o da geceleyin yayılmasıdır; böylece yırtıcılar ona gelir. El-Ezherî dedi: **المَجَرَ**’i onun için iki **جَرَّتَيْنِ** yaptı; yani iki **حِبَالَتَيْنِ**; onlara düşer de helâk olur.

Ve **الجارَّةُ**: suya giden yoldur.

Ve **الجَرُّ**: ortasında **اللُّؤَمَةُ**’den **المَضْمَدَةِ**’ye kadar olan **الجَبْلُ**’dür; dedi:
وكَلَّفُوني الجَرَّ، والجَرُّ عَمَلْ

Ve **الجَرَّةُ**: bir tahta parçasıdır
(* Sözü: “**والجرة خشبة**” **الجيم**’in fethi ve zammı iledir; ekmek anlamındaki ise yalnız fetih iledir; kamustan anlaşıldığı üzere.)
kol gibi; başı bir **كِفَّةٌ** yapılır; ortasında bir ip vardır; ceylanı bağlar ve onunla ceylanlar avlanır; ceylan ona takılıp içine düştüğünde bir süre **نَاوَصَها** eder ve içinde çırpınır ve ondan kurtulmak için onu yoklar; onu yenip onu aciz bıraktığında sakinleşir ve içinde yerleşir; işte o **المُسالَمَةُ**’dir. Meselde: “**نَاوَصَ الجَرَّةَ ثم سَالَمَها**”; bu, kavme görüşlerinde muhalefet edip sonra onların sözüne dönen ve uzlaşmaya mecbur kalan kimse için darb-ı mesel yapılır; ve denildi: Bir işe düşüp onda çırpınan sonra sakinleşen kimse için mesel yapılır. Dedi: ve **المناوصة** çırpınmasıdır; kurtuluş onu aciz bırakınca sakinleşir. Ebû’l-Heysem: Mesellerindendir: “O, **الجَرَّةِ** arayan gibidir”; dedi: O, ceylan için toprağa gizlenen bir kapanın ipine bağlanan bir asadır; onunla avlanır; onda bir kiriş vardır; eli kapanın içine girdiğinde kirişler onun elinde düğümlenir; kurtulmak için sıçradığında elini uzatırsa o asa ile öteki eline ve ayağına vurur da onları kırar; işte o asa **الجَرَّةُ**’dir. Ve **الجَرَّةُ** ayrıca: külde olan ekmektir; Sa‘leb inşad etti:
داوَيْتُه، لما تَشَكَّى وَوَجِعْ،
بِجَرَّةٍ مثلِ الحِصَانِ المُضْطَجِعْ

Onu büyüklüğünden dolayı ata benzetti. Ve “**جَرَّ يَجُرُّ**”: bir deveye bindiğinde ve onu otlasın diye bıraktığında. Ve “Develer **جَرَّتِ**; **تَجُرُّ جَرّاً**”: yürürken otladılar; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
لا تُعْجِلاَها أَنْ تَجُرَّ جَرّاً،
تَحْدُرُ صُفْراً وتُعَلِّي بُرّاً

Yani çöle **البُرَّ**’u yükseltir ve yerleşime **الصُّفْرَ**’ı indirir; yani altın; ya **الصُّفْر** ile sarı dinarları kastediyor, yahut onu, aralarındaki benzerlikten dolayı kapların yapıldığı **الصفر** ile adlandırdı; ta ki benzerlikten dolayı **اللاطُونُ** adlandırıldı. Ve **الجَرُّ**: devenin yürümesi ve otlamasıdır; binicisi onun üzerindedir; o da **الانجرار**’dır; ve inşad etti:
إِنِّي، على أَوْنِيَ وانْجِرارِي،
أَؤُمُّ بالمَنْزِلِ وَالذَّرَارِي

**المنزل** ile **الثُّرَيَّا**’yı kastetti. İbn Ömer hadîsinde: Mekke’nin fethine şahit oldu; yanında huysuz bir at ve **جمل جرور** vardı. Ebû Ubeyd dedi: **الجمل الجرور** boyun eğmeyen ve neredeyse sahibine uymayan devedir. El-Ezherî dedi: O, mef‘ûl manasında **فعول**’dür; ve fâil manasında olması da caizdir. Ebû Ubeyd: **الجَرُورُ** atlardan yavaş olandır; bazen yorgunluktan olur, bazen de **قِطَافٍ**’tan olur; ve el-Ukaylî’den inşad etti:
جَرُورُ الضُّحَى مِنْ نَهْكَةٍ وسَآمِ

Çoğulu **جُرُرٌ**’dür; ve inşad etti:
أَخَادِيدُ جَرَّتْها السَّنَابِكُ، غَادَرَتْ
بها كُلَّ مَشْقُوقِ القَمِيصِ مُجَدَّلِ

El-Asma‘î’ye denildi: “Onu **الجَرِيرَةِ**’den mi çekti?” Dedi: Hayır; fakat yerde **الجَرِّ**’den ve onda iz bırakmaktan; şu sözü gibi:
مَجَرّ جُيوشٍ غانمين وخُيَّبِ

Ve **جَرُورٌ** bir at: yuları (çekip götürmeyi) engeller.

Ve **المَجَرَّةُ**: donmuş yağlılık; aynı şekilde **الكَعْبُ**. Ve **المَجَرَّةُ**: göğün yarığı; “o, onun kapısıdır ve kubbe heyeti gibidir” denir. İbn Abbas’ın hadîsinde: **المَجَرَّةُ** göğün kapısıdır; o, gökte enlemesine uzanan beyazlıktır ve **النِّسْرَان** onun iki yanındandır. Ve **المَجَرُّ**: **المَجَرَّةُ**. Ve onların darb-ı mesellerindendir: سَطِي مَجَر تُرْطِبْ هَجَر؛ bununla “ey **مَجَرَّةُ**, göğün ciğerinin ortasına gelmem”i kasteder; çünkü bu, Hecer’de hurmaların nemlenme vaktidir. el-Cevherî: gökteki **المَجَرَّةُ** buna, **المَجَرَّةِ**’nin izi gibi olduğu için adlandırıldı. Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Odamın kapısına bir **عَبَاءَةً** diktim ve evimin **مَجَرّ**’i üzerine bir perde (diktim)”; **المَجَرُّ**: evde, kirişlerin uçlarının üzerine konulduğu enlemesine yer; ona **الجائزَة** denir. Ve **أَجْرَرْتُ** emzikli yavrunun dilini: yani onu, emmesin diye yardım. İmru’ul-Kays bir boğayı ve bir köpeği vasfederken dedi:

فَكَرَّ إِليه بِمِبْرَاتِهِ،
كما خَلَّ ظَهْرَ اللِّسَانِ المُجِرّ

Yani boğa, **مِبْرَاتِهِ** ile, yani boynuzuyla köpeğin üzerine döndü; köpeğin karnını, **المُجِرُّ**’ün yavrunun dilini emmesin diye yardığı gibi yardı.

Ve **جَرَّ يَجُرُّ**: bir cinayet işlediği zaman. Ve **الجُرُّ**: **الجَرِيرَةُ**; ve **الجَرِيرةُ**: adamın işlediği günah ve cinayet. Ve kendisine ve başkasına bir **جريرةً** çekti; onu **يَجُرُّها جَرّاً**: yani onların üzerine bir cinayet işledi; dedi ki:

إِذا جَرَّ مَوْلانا علينا جَرِيرةً،
صَبَرْنا لها، إِنَّا كِرامٌ دعائِمُ

Ve hadîste: “Ey Muhammed, beni ne ile aldın?” dedi. “Müttefiklerinin **جَريرَةِ**’si ile” dedi; **الجَرِيرَةُ**: cinayet ve günah; bu, Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ile Sakîf arasında bir barışma olduğu içindi; onu bozduklarında ve Benû Akîl onlara karşı çıkmadığında—ve onlar ahitte onlarla birlikte olduklarından—ahdi bozmada onlar gibi oldular; böylece onu onların **جَريرَتهم**’si ile aldı; ve denildi ki: manası, “Sakîf’ten müttefiklerinin **جَرِيرَةُ**’si seninle ödensin diye alındın”dır; ve buna delil, sonra Sakîf’in Müslümanlardan esir aldığı iki adam karşılığında fidye edilmesidir. Ve ondan, **لَقِيطٍ** hadîsi: sonra ona, “yalnızca kendisini **يَجُرَّ** etmesi” üzerine biat etti; yani oğuldan yahut babadan yahut aşiretten başkasının **جَرِيَرةِ**’si ile alınmaması. Ve diğer hadîste: “لا تُجارِّ) kardeşini ve ona **تُشَارِّهِ** etme”; yani ona cinayet işlemeyesin ve ona bir **جَرِيرَةً** ilhak etmeyesin; ve denildi ki: manası, ona oyalama yapma; **الجَرِّ**’dendir: o, hakkıyla onu bükmen ve onu yerinden başka bir vakte çekmendir. Ve râ’nın hafifletilmesiyle rivayet edilir; **الجَرْى** ve yarıştandır: yani ona boy ölçüşme ve ona galebe çalma. Ve bunu senin **جَرِيرتَكِ**’nden ve senin **جَرَّاك**’ından ve senin **جَرَّائك**’ından yaptım: yani senin yüzünden; el-Lihyânî inşad etti:

أَمِن جَرَّا بني أَسَدٍ غَضِبْتُمْ؟
ولَوْ شِئْتُمْ لكانَ لَكُمْ جِوَارُ
ومِنْ جَرَّائِنَا صِرْتُمْ عَبِيداً
لِقَوْمٍ، بَعْدَما وُطِئَ الخِيَارُ

Ve el-Ezherî, Ebû’n-Necm için inşad etti:

فَاضَتْ دُمُوعُ العَيْنِ مِنْ جَرَّاها،
وَاهاً لِرَيَّا ثُمَّ وَاهاً وَاها

Ve hadîste: bir kadının bir kedi yüzünden, yani onun sebebiyle, ateşe girdiği. el-Cevherî: ve o **فَعْلَى**’dır. Ve **مِجْراكَ** deme; ve dedi ki:

أُحِبُّ السَّبْتَ مِنْ جَرَّاكِ لَيْلَى،
كَأَنَّي، يا سَلاَمُ، مِنَ اليَهُودِ

Dedi ki: bazen **مِنْ جَرَاك** derler, şeddesiz; ve **مِنْ جَرَائِكَ**, med ile, illetli olandandır.

Ve **الجِرَّةُ**: devenin, onu geviş getirip onu koparıp sonra onu yuttuğu sıradaki **جِرَّةُ**’si. el-Cevherî: **الجِرَّةُ**, kesre ile, devenin geviş getirmek için çıkardığı şeydir. Ve deve **احْتَرَّ** etti: **الجِرَّةِ**’dendir; ve işkembesi olan her şey geviş getirir. Ve hadîste: devesinin üzerinde hutbe verdi; o da **بَجَرَّتها** ile **تَقْصَعُ** ediyordu; **الجِرَّةُ**: devenin karnından çıkarıp çiğnemesi sonra yutması için olan şey; ve **القَصْعُ**: çiğnemenin şiddetidir. Ümm Ma‘bed hadîsinde: koyunun sırtına vurdu da geviş getirdi ve süt verdi. Ve ondan Ömer hadîsi: “Bu iş, ancak **جِرَّتِهِ**’ne **يَحْنَقُ** etmeyen için salih olur”; yani raiyyetine kin tutmayan; bu sebeple **الجِرَّةَ**’yi buna misal yaptı. İbn Sîde: ve **الجِرَّةُ**, devenin işkembesinden taşırdığı, sonra onu ikinci defa yediği şeydir. Ve deve ve koyun geviş getirdi; ve **أَجَرَّتْ**; el-Lihyânî’den. Ve falan kimse **جِرَّتِه**’ne **يَحْنَقُ** etmez: yani bir sırrı gizlemez; ve bu, bununla bir meseldir. Ve onu yapmam: **الدِّرَّةُ** ile **الجِرَّة** ihtilaf ettiği müddetçe; ve **دِرَّةُ** bir **جِرَّةً**’ye muhalefet ettiği müddetçe. Ve ikisinin ihtilafı: **الدِّرَّة** ayaklara doğru aşağı iner, **الجِرَّةَ** başa doğru yükselir. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: Haccâc, Hicaz’dan gelmiş bir adama yağmur hakkında sordu; o dedi ki: **الأَسْمِيَةُ** üzerimize ardı ardına geldi, ta ki yolculuğu engelledi; ve keçiler karardı; ve **الدِّرَّة** **بالجِرَّة** ile getirildi. **اجْتِلابُ الدِّرَّة بالجرّة**: hayvanların dolması, sonra çökmesi yahut yatması; böylece sağım vaktine kadar geviş getirmeye devam etmesidir. Ve **الجِرَّة**: insanlardan, ikamet eden ve göçen cemaat.

Ve **جَرّارٌ** bir ordu: çok; ve denildi ki: çokluğundan dolayı ancak sürünerek yürüyendir; el-Acçâc dedi ki:

أَرْعَنَ جَرَّاراً إِذا جَرَّ الأَثَرْ

Onun sözü: **جَرَّ الأَثَر**; yani o az değildir ki onda izler ve açıklıklar belirgin olsun. el-Asma‘î: **كَتِيبَةٌ جَرَّارَةٌ**: yani yürüyüşü ağır; çokluğundan dolayı ancak yavaş yavaş yürümeye güç yetirir. Ve **الجَرَّارَةُ**: saman çöpü şeklinde, sarı, küçük sarı bir akrep; kuyruğunu sürüklemesinden dolayı **جَرَّارَةً** adlandırıldı; o, akreplerin en habislerindendir ve soktuğu kimse için en öldürücülerindendir. İbnü’l-A‘râbî: **الجُرُّ** **الجُرَّةِ**’nin cem‘idir; o, altı delinen **المَكُّوكُ**’tur; içinde tohum olur; çiftçi ve sabancı onunla yürür, o da toprağa dökülür.

Ve **الجَرُّ**: dağın kökü
(* Onun sözü: “**والجر أصل الجبل**” asılda, kendisine itimat edilen nüshada bu ضبط ile böyledir. **القاموس**’ta dedi: **والجرّ** dağın köküdür yahut o, **الفراء** için bir tashîftir; doğrusu: **الجرّ** **كعلابط** dağın köküdür; şârihi dedi: musannifin bu kitabında **الجر**’i “kök” olarak zikretmemesi, hatta garîb imamlarından hiç kimsenin ona temas etmemesi şaşırtıcıdır; öyleyse, gizli olmadığı üzere, tashîf yoktur). Ve onun eteği; cem‘i **جِرارٌ**; şair dedi ki:

وقَدْ قَطَعْتُ وادِياً وجَرَّا.

Ve Abdurrahman hadîsinde: onu Uhud günü dağın **جَرِّ**’i yanında, yani aşağısında gördüm. İbn Düreyd dedi ki: o, düzden sertliğe doğru yükselen yerdir; dedi ki:

كَمْ تَرى بالجَرّ مِنْ جُمْجُمَةٍ،
وأَكُفٍّ قَدْ أُتِرّتْ، وجَرَلْ

Ve **الجَرُّ**: yerden bir çukur. Ve **الجَرُّ** ayrıca: sırtlanın, tilkinin, yerbu‘un ve farenin deliği. Kurâ‘ ikisinde de **الجُرّ**’ü, damme ile, nakletti; dedi ki: ve **الجُرُّ** ayrıca akıntı yatağıdır. Ve **الجَرَّةُ**: çömlek gibi pişmiş topraktan bir kap; cem‘i **جَرٌّ** ve **جِرَارٌ**. Ve hadîste: **نبيذ الجَرِّ** içmekten nehyetti. İbn Düreyd dedi ki: Araplar yanında bilinen, çamurdan yapılmış olandır. Ve bir rivayette: **نبيذ الجِرَارِ**’dan; ve denildi ki: **الجرار الضَّارِيَةِ** içinde nebîz yapılanı kastetti; içine **الحَنَاتِمُ** ve başkası sokulur. İbnü’l-Esîr dedi ki: yağlanmış küplerden nehyi kastetti; çünkü onlar şiddete ve mayalanmaya daha çabuk götürür. **التهذيب**: **الجَرُّآنية** pişmiş topraktandır; tekili **جَرَّةٌ**; cem‘i **جَرٌّ** ve **جِرَارٌ**.

Ve **الجِرَارَةُ**: **الجَرَّارِ**’ın mesleği.

Ve onların sözü: **هَلُمَّ جَرّاً**; mânâsı: “yavaşça, ağır ağır.” Ve el-Münzirî onların sözü hakkında dedi:
**هَلُمَّ جَرُّوا** yani “gelin” (demektir); “yavaşça” üzere, size şiddet
ve zorluk olmaksızın nasıl kolay gelirse (öyle). Bunun aslı, sevk etmede **الجَرِّ**’dendir; o da, develeri ve koyunları
yürüyüşünde otlamaya bırakmaktır; ve (şu beyit) okundu:
لَطَالَمَا جَرَرْتُكُنَّ جَرَّا،
حتى نَوَى الأَعْجَفُ واسْتَمَرَّا،
فالَيْومَ لا آلُو الرِّكابَ شَرَّا
Denir: **جُرَّها على أَفواهها** yani onları sür; onlar otlayarak ve ottan nasip alarak (giderken).
Ve onun sözü: **فارْفَعْ إِذا ما لم تَجِدْ مَجَرَّا**
diyor ki: develer için otlak bulmadığın zaman. Ve denir: “Şu ve şu şeyin ilk yılı idi,
işte **فَهَلُمَّ جَرّاً** bugüne kadar” yani bu, bugüne kadar uzadı; ve hadiste
birden çok yerde gelmiştir; mânâsı işin sürmesi ve bitişik (devamlı) olmasıdır. Aslı, **الجَرِّ**
yani sürüklemedendir. Ve **جَرّاً** masdar olarak yahut hâl olarak mansub olmuştur.

Ve “**بجيش الأَجَرَّيْنِ**” ile geldi; yani iki ağır (olan): cin ve insan; İbn
el-A‘râbî’den.

Ve **الجَرْجَرَةُ**: sestir. Ve **الجَرْجَرَةُ**: aygırın böğürtüsünün tekrarlanmasıdır; o,
devenin gırtlağında tekrarladığı bir sestir; ve “**جَرْجَرَ**” etmiştir; el-Ağleb el-‘Aclî bir
aygırı vasfederek dedi:
وَهْوَ إِذا جَرْجَرَ بعد الْهَبِّ،
جَرْجَرَ في حَنْجَرَةٍ كالحُبِّ،
وهامَةٍ كالْمِرجَلِ المُنْكَبِّ
Ve onun sözü; Sa‘leb okudu:
ثُمَّتَ خَلَّهُ المُمَرَّ الأَسْمَرا،
لَوْ مَسَّ جَنْبَيْ بازِلٍ لَجَرْجَرا
Dedi: **جَرْجَرَ** “gürültü etti ve bağırdı.” Ve **فَحْلٌ جُراجِرٌ**: çok **الجَرْجَرَة**’li; o,
**بعير جَرْجارٌ**’dır; tıpkı “adam **ثَرْثَرَ** etti, o hâlde o **ثَرْثارٌ**’dır” dediğin gibi. Ve hadiste:
“Gümüş ve altın kaptan içen kimse, ancak karnında cehennem ateşini **يُجَرْجِرُ** eder”; yani onu
aşağı indirir; böylece içmeyi ve yudumlamayı **جَرْجَرَةً** kıldı; o, suyun iç boşluğa düşmesinin sesidir.
İbn el-Esîr dedi: ez-Zemahşerî dedi: ateşin merfû‘ rivayet edildiği de vardır; çoğu ise nasbdır.
Dedi: Bu söz mecazdır; çünkü cehennem ateşi hakikatte onun
içinde **تُجَرْجِرُ** etmez. Ve **الجَرْجَرَةُ**: devenin bıkkınlık anındaki sesidir; fakat o,
bu özel kaplarda insanın suyu yudumlayışının sesini—onlardan nehiy vâki olduğu ve onları
kullanmakla ceza hak edildiği için—mecaz yoluyla, karnında cehennem ateşinin **جَرْجَرَة**’si gibi kıldı.
Bu, ateşin ref‘inin vechi (gerekçesi)dir; ve “**يجرجر**”i yâ ile zikretmiş olur; onunla ateş arasında ayırmak için.
Nasb üzere ise, içen fâildir, ateş onun mef‘ûlüdür. Ve “Falanca suyu **جَرْجَرَ** etti” denir; onu,
sesli, peş peşe yudumlayarak içtiği zaman. O hâlde mânâ: sanki cehennem ateşini yudumluyor gibidir.
Ve ondan, el-Hasen hadisi: “Küp’e gelir, ondan bir şey alır, sonra ayakta **يُجَرْجِرُ** eder” yani
küp’ten maşrapa ile alır, sonra ayakta iken onu içer. Ve hadisteki sözü: “Bir kavim Kur’an okur,
**جَراجِرَهُمْ**’ini aşmaz”; yani boğazlarını; suyun **جَرْجَرَة**’sinden dolayı onlara **جَراجِرَ** adını verdi.
Ebû ‘Ubeyd: **الجَراجِرُ** ve **الجَراجِبُ** develerden iri olanlardır; tekili **جُرْجُورٌ**’dur.
Ve denir: bilakis **إِبل جُرْجُورٌ**; karın boşlukları iri olanlar. Ve **الجُرْجُورُ**: develerin soyluları;
ve denildi: onların topluluğudur; ve denildi: onlardan iri olanlardır; el-Kumeyt dedi:
ومُقِلٍّ أَسَقْتُمُوهُ فَأَثْرَى
مائةً، من عطائكم، جُرْجُورا
Ve onun cem‘i, yâ’sız **جَراجِرُ**’dür; Kurâ‘dan. Kıyas, şair onu
hazfetmeye mecbur kalıncaya dek onun sabit kalmasını gerektirir; el-A‘şâ dedi:
يَهَبُ الجِلَّةَ الجَرَاجِرَ، كالْبُسْـ
ـتانِ تَحْنُو لِدَرْدَقٍ أَطْفَالِ
Ve develerden yüz (adet), **جُرْجُورٌ**’dur; yani tam.

Ve **التَّجَرْجُرُ**: suyu boğaza dökmektir; ve denildi: onu, yudumlayışının sesi işitilinceye kadar
ard arda yudumlamasıdır; ve içeceği boğazında **جَرْجَرَ** etmiştir. Ve boğazlara,
içlerinde suyun düşüşünden işitilen sesten dolayı **الجَراجِرُ** denir; ve ondan, en-Nâbiğa’nın sözü:
لَهِامِيمُ يَسْتَلْهُونَها في الجَراجِرِ
Ebû ‘Amr dedi: **الجَرْجَرَة**’nin aslı sestir. Ve ondan, yaban eşeğine ses çıkardığında
“o **يُجَرْجِرُ** eder” denildi. el-Ezherî dedi: hadisteki “karnında cehennem ateşini **يجرجر** eder” sözüyle
murad: altın kaplarda içtiği zaman, karnına cehennem ateşini aşağı indirir; böylece su içmeyi ve
onu yudumlamayı, şiddetli içişte suyun iç boşluğa düşüşünün sesinden dolayı **جَرْجَرَة** kıldı. Bu,
Aziz ve Celil Allah’ın sözü gibidir: “Yetimlerin mallarını zulümle yiyenler, ancak karınlarında ateş yerler”;
yetim malını yemeyi, ateş yemeye benzetti; çünkü bu, ateşe götürür. ez-Zeccâc dedi:
“karnında cehennem ateşini **يُجَرْجِرُ** eder” yani onu, aygırın böğürtüsünü gırtlak kesesinde tekrarladığı gibi
karnında tekrarlar. Ve denildi: **التَّجَرْجُرُ** ve **الجَرْجَرَةُ** suyu boğaza dökmektir. Ve “su onu **جَرْجَرَهُ**”
(yani) ona o surette içirdi; Cerîr dedi:
وقد جَرْجَرَتْهُ الماءَ، حتى كأَنَّها
تُعالِجُ في أَقْصَى وِجارَيْنِ أَضْبُعا
Burada su ile meniyi kasteder; ve “**جرجرته**”deki hâ, hayâya döner.

Ve **إِبِلٌ جُراجِرَةٌ**: çok içen (develer); İbn el-A‘râbî’den; ve şu okundu:
أَوْدَى بماء حَوْضِكَ الرَّشِيفُ،
أَوْدَى بِهِ جُراجِراتٌ هِيفُ
Ve **ماء جُراجِرٌ**: ses çıkaran; ondan. Ve **الجُراجِرُ**: iç boşluktur.

Ve **الجَرْجَرُ**: yığın (kudüs) ile çiğnenen şeydir; demirdendir. Ve **الجِرْجِرُ** (kesre ile):
Irak ehlinin sözünde bakladır. Ve Nebât kitabında: **الجِرْجِرُ** (kesre ile),
ve **الجَرْجَرُ** ve **الجِرْجيرُ** ve **الجَرْجار** iki bitkidir. Ebû Hanîfe dedi: **الجَرْجارُ** sarı çiçekli bir ottur;
en-Nâbiğa dedi ve atları vasfetti:
يَتَحَلَّبُ اليَعْضِيدُ من أَشْداقِها
صُفْراً، مَناخِرُها مِنَ الجَرْجارِ
el-Leys: **الجَرْجارُ** bir bitkidir; el-Cevherî ziyade etti: güzel kokuludur. Ve **الجِرْجِيرُ**: başka bir
bilinen bitkidir; ve **الصحاح**’ta: **الجِرْجِيرُ** sebzedir.

el-Ezherî bu tercemede dedi: “Onlara **غيث جِوَرٌّ** isabet etti” yani her şeyi çeker. Ve denir:
**غيث جِوَرُّ**; bitkisi uzayıp yükseldiği zaman. Ebû ‘Ubeyde: **غَرْبٌ جِوَرٌّ**; yaşlı, ağır.
Başkası: **جمل جِوَرُّ** yani iri; ve **نعجة جِوَرَّة**; ve şu okundu:
فاعْتامَ مِنّا نَعْجَةً جِوَرَّهْ،
كأَنَّ صَوْتَ شَخْبها للدِّرَّهْ
هَرْهَرَة الهِرِّ دَنَا لِلْهِرَّهْ
el-Ferrâ dedi: **جِوَرُّ**; istersen içindeki vâv’ı **جَرَرْت**’ten ziyade kılarsın; istersen onu
**الجَوْر**’dan **فِعَلاًّ** kılarsın; ve râ’daki teşdîd, “**حَمارَّةٌ**” denildiği gibi ziyade olur.
**التهذيب**: Ebû ‘Ubeyde: **المَجَرُّ**; annesinin doğurduğu (yavru) aşağıdan emmeye alışır; emzirmeyi
zorlamaz; ancak hafif hafif emer; ta ki arka ayağı ağzına konuncaya kadar. Ve denir:
**جوادٌ مُجَرٌّ**. Ve “şeyi **جَرَرْتُ**; onu **أَجُرُّه جَرّاً**” denir. Ve onun sözü hakkında denir:
أَعْيَا فَنُطْنَاهُ مَناطَ الجَرِّ
**الجَرَّ** ile, deveden asılan **الزَّبِيلَ**i kastetti; o, **النَّوْطُ**tur; küçük **الجُلَّة** gibi.

**الصحاح**: ve **الجِرِّيُّ** balıktan bir türdür. Ve **الجِرِّيَّةُ**: kursaktır; Ebû
Zeyd: kursak için **القِرِّيَّةُ** ve **الجِرِّيَّةُ** (denir). İbn Abbâs hadisi: ona
**الجِرِّيِّ**’yi yemenin hükmü soruldu; dedi ki: “O, ancak Yahudilerin haram kıldığı bir şeydir.”
**الجِرِّيُّ** (kesre ve teşdîd ile): yılanı andıran bir balık türüdür; Farsçada **مَارْماهي** diye adlandırılır.
Ve denir: **الجِرِّيُّ** balıktan **الجِرِّيت** için bir lugattır. Ali hadisi—Allah yüzünü keremli kılsın—:
onun **الجِرِّيّ** ve **الجِرِّيت** yemekten nehiy eder olduğu. Ve hadiste: “Peygamber, صلى ...”

Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **أم سلمة**’ye delâlet olundu; onun yanında **الشُّبْرُمَ**’yi gördü; o da onu içmek istiyordu. Bunun üzerine dedi ki: “O, sıcak, çekici (ishal edici)dir”; ve ona **السَّنَا** ile **السَّنُّوتِ**’i emretti. **أَبو عبيد** dedi ki: Bazıları onu **حارٌّ يارٌّ** diye, **الياء** ile rivayet eder; bu, tâbî kılmadır. **أَبو منصور** dedi ki: **جارٌّ** de **الجيم** ile sahihdir, ayrıca; yani. **الجوهري**: **حارٌّ جارٌّ** onun için tâbî kılmadır. **أَبو عبيد** dedi ki: Sözlerinin çoğu **حارُّ يارُّ**dur, **الياء** ile.

**حفز** tercümesinde: Araplar, bir kimse bin (kişiyi) sevk ettiğinde o adama **جَرَّاراً** derlerdi. **ابن الأَعرابي**: **جُرْجُرْ**; onu düşmana karşı hazırlanmakla emrettiğinde. **الأَزهري** onu **جور** tercümesinin sonunda zikretti. Ama onların **لا جَرَّ** sözleri, **لا جَرَمَ** mânâsında ise, onu **جرم** tercümesinde zikredeceğiz, yüce Allah dilerse.
