# جرز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جرز

جرز يجرز جرزا: أكل أكلا وحيا، أي بسرعة. جرز: قتل، يجرزه جرزا، قال رؤبة:
  حتى وقمنا كيده بالرجـز                      والصقع من قاذفة وجرز فإنه أراد بالجرز القتل. قال الصاغاني: وروى أبو عمرو رجز رؤبة هكذا:
  بالمشرفيات وطعن وخـز                      والصقع من قاذفة وجرز قال: ويروى: والصقب. والقاذفة: المنجنيق. جرز: نخس يجرزه جرزا. وبه فسر ابن سيده بيت الشماخ الآتي ذكره قريبا. جرز: قطع يجرزه جرزا. من المجاز: الجروز كصبور: الأكول الذي إذا أكل لم يترك على المائدة شيئا، أو هو السريع الأكل من الناس؛ وكذا الإبل، والأنثى جروز أيضا، وقد جرز، ككرم، جرازة. وقال الأصمعي: ناقة جروز: إذا كانت أكولا تأكل كل شيء. يقال: أرض جرز، بضمتين وجرز، بضم فسكون مخففة عن الأول، كعسر وعسر، وجرز، بالفتح، يجوز أن يكون مصدرا وصف به، كأنها أرض ذات جرز، أي أكل للنبات، وجرز، محركة، كنهر ونهر، ومجروزة، إذا كانت لا تنبت، كأنها تأكل النبت أكلا، أو التي أكل نباتها، أو التي لم يصبها مطر، قال:

  تسر أن تلقى البلاد فلا                      مجروزة نفاسة وعلا وقال الفراء في قوله تعالى:  أو لم يروا أنا نسوق الماء إلى الأرض الجرز  قال: أن تكون الأرض لا نبات فيها، يقال: قد جرزت الأرض فهي مجروزة، جرزها الجراد والشاء والإبل ونحو ذلك. وفي الحديث:  أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم بينما يسير إذ أتى على أرض جرز مجدبة مثل الأيم  التي لا نبات بها. وفي حديث الحجاج وذكر الأرض ثم قال: لتوجدن جرزا لا يبقى عليها من الحيوان أحد. وج الجرز، محركة، أجراز، كسبب وأسباب، وجمع الجرز، بالضم، جرزة، مثل جحر وجحرة، ربما يقال: أرض أجراز، كما يقال: أرضون أجراز، تقول منه: أجرزوا، كما تقول: أيبسوا، وأجرز القوم: أمحلوا. وأرض جارزة: يابسة غليظة يكتنفها رمل أو قاع والجمع جوارز. وأكثر ما يستعمل في جزائر البحر. والجرزة، محركة: الهلاك، ويقال: رماه الله بشرزة وجرزة، يريد به الهلاك. ومن أمثالهم: لم ترض شائنة إلا بجرزة. يضرب في العداوة وأن المبغض لا يرضى إلا باستئصال من يبغضه. يقال: جاء بجرزة: بالضم: الحزمة من القت ونحوه، نقله الصاغاني وزاد الزمخشري، كالجرز، أي بغير هاء. وأجرزت الناقة فهي مجرز، إذا هزلت. والجرز، بالضم وبضمتين: عمود من حديد معروف. عربي. كذا في اللسان. قلت: والمعروف أنه معرب، ج أجراز وجرزة، الأخير كعنبة. قال يعقوب: ولا تقل أجرزة وأنشد قول رؤبة:
  والصقع من خابطة وجرز الجرز، بالكسر: لباس النساء من الوبر وجلود الشاء، ويقال: هو الفرو الغليظ، ج جروز. الجرز، بالتحريك: السنة الجدبة، يقال: سنة جرز، أي مجدبة، والجمع أجراز، قال الراجز:
  قد جرفتهن السنون الأجراز الجرز: الجسم، قال رؤبة:
  بعد اعتماد الجرز البطيش قال ابن سيده: كذا حكي في تفسيره، الجرز: صدر الإنسان أو وسطه، ومنهم من فسر قول رؤبة بأحدهما. قال ابن الأعرابي: الجرز: لحم ظهر الجمل، وأنشد للعجاج في صفة جمل سمين فضخه الحمل:
  وانهم هاموم السديف الواري                      عن جرز عنه وجوز عاري والجراز، كغراب: السيف القاطع، وقيل: الماضي النافذ، ويقال: سيف جراز، إذا كان مستأصلا. وذو الجراز: سيف ورقاء بن زهير، يقال: ضرب به زهير خالد بن جعفر فنبا ذو الجراز ولم يقطع. الجراز، كسحاب: نبات يظهر كالقرعة لا ورق له ثم يعظم حتى يكون كإنسان قاعد ثم يدق رأسه ويتفرق وينور نورا كالدفلى تبهج من حسنه الجبال، وهي منابته، ولا يرعى ولا ينتفع به في شيء من مرعى أو مأكل، وهو رخو مثل الدباء، يرمى بالحجر فيغيب فيه. قاله أبو حنيفة. ورجل ذو جراز: كسحاب: غليظ صلب، هكذا في النسخ، والصواب رجل ذو جرز، محركة، أي غلظ وصلابة. وإنه لذو جرز، أي قوة وخلق شديد، يكون للناس والإبل. والجارز: الشديد السعال. وأحسن منه: والجارز من السعال: الشديد، قال الشماخ يصف حمر الوحش:
  يحشرجها طورا وطورا كأنها                      لها بالرغامى والخياشيم جارز

  هكذا أنشدها الجوهري واستشهد الأزهري بهذا البيت على السعال خاصة وقال: الرغامى زيادة الكبد، وأراد بها الرئة، ومنها يهيج السعال. وقال ابن بري: أي يحشرجها تارة وتارة يصيح بهن كأن به جارزا وهو السعال، والرغامى: الأنف وما حوله، قال الصاغاني: والرواية: له بالرغامى، أي للحمار. من المجاز: الجارز: المرأة العاقر، شبهت بالأرض التي لا تنبت. وجرأز، كقرطق: ع بالبصرة، نقله الصاغاني، يقال: مفازة مجراز، أي مجدبة. والمجارزة: مفاكهة تشبه السباب. نقله الصاغاني. والتجارز: التشاتم والترامي به، والإساءة، يكون بالقول والفعال. وجرزان بالضم: ناحية بأرمينية الكبرى، نقله الصاغاني. يقال: طوت الحية أجرازها، إذا ترحت، أي طوت جسمها، جمع جرز، محركة، وهو الجسم، وقد تقدم، أنشد الأصمعي يصف حية:
  إذا طوى أجرازه أثلاثا                      فعاد بعد طرقة ثلاثا أي عاد ثلاث طرق بعد ما كان طرقة واحدة، أراد: بعد أن كان شيئا واحدا طوى نفسه فصار منطويا ثلاثة أشياء. ومما يستدرك عليه: يقال للناقة إنها لجراز الشجر، كغراب: تأكله وتكسره، ومنه قول الشاعر:
  كل علنداة جراز للشجر فإنه عنى ناقة شبهها بالجراز من السيوف، أي أنها تفعل في الشجر فعل السيوف فيها. وجرزت الأرض جرزا، من حد فرح، وأجرزت: صارت جرزا، وفي بعض التفاسير: الأرض الجرز: أرض اليمن. وجرزه الزمان: اجتاحه، كما في الأساس. والجراز، كغراب: أحد سيوف النبي صلى الله عليه وسلم، ذكره أئمة السير. وقال القتيبي: الجرز: الرغيبة التي لا تنشف مطرا كثيرا. ويقال: طوى فلان أجرازه، إذا تراخى. وجرزه بالشتم: رماه به. وجرزة، بالضم: موضع من أرض اليمامة، نقله الصاغاني. وجرزوان، بضم الجيم والزاي، مدينة من أعمال جوزجان، معرب كرزوان. والجرز محركة: فصوص المفاصل، نقله الصاغاني. وإسماعيل بن إبراهيم الجرزي الجرجاني، عن مسلم بن إبراهيم وغيره هكذا ضبطه الحافظ بالفتح. وجرزة الهواء، بالكسر: قرية بمصر بالصعيد الأدنى، وقد رأيتها.

### Türkçe

جرز yجرz جرzan: bir yiyişle yedi; yani süratle. **جرز**: öldürdü; onu **يجرزه** **جرزا**; Rü’be dedi ki:
  “Hatta recz ile onun hilesini ayakta durdurduk                      ve mancınıktan olan **الصقع** ve **قاذفة** ve **جرز**” bununla **الجرز** ile öldürmeyi kastetmiştir. Sâğânî dedi ki: Ebû ‘Amr, Rü’be’nin reczini şöyle rivayet etti:
  “**بالمشرفيات** ve bir saplama **وخـز**                      ve mancınıktan olan **الصقع** ve **قاذفة** ve **جرز**” dedi ki: “ve **والصقب** diye de rivayet olunur.” **القاذفة**: mancınık. **جرز**: dürttü; onu **يجرزه** **جرزا**. Bununla İbn Sîdeh, az sonra zikri gelecek Şemmâh’ın beytini tefsir etti. **جرز**: kesti; onu **يجرزه** **جرزا**. Mecazdan: **الجروز** (Sabûr vezninde): obur; yediği zaman sofrada hiçbir şey bırakmayan; yahut insanlardan hızlı yiyen; develer de böyledir; dişisi de **جروز**’dur; ve **قد جرز** (Kerum gibi) **جرازة**. Asma‘î dedi ki: **ناقة جروز**: obur olduğu, her şeyi yediği zaman. Denir: **أرض جرز** (iki ötre ile) ve **جرز** (ötre sonra sükûn) birinciden hafifletilmiş; **عسر** ve **عسر** gibi; ve **جرز** (fetha ile): bir mastar olup onunla vasfedilmiş olması caizdir; sanki o, **أرض ذات جرز**’dur; yani bitki için bir yiyiş; ve **جرز** (harekeli), **نهر** ve **نهر** gibi; ve **مجروزة**: bitki bitirmediği zaman; sanki bitkiyi yiyişle yer; yahut bitkisi yenmiş olan; yahut yağmur isabet etmemiş olan. Dedi ki:

  “Memnun olursun beldeleri karşılamaya; artık                      ne **مجروزة** (kıtlık) ne de yükseklik (vardır).” Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **أو لم يروا أنا نسوق الماء إلى الأرض الجرز** dedi ki: “yerin içinde bitki olmaması; denir: **قد جرزت الأرض فهي مجروزة**; çekirge, koyun, deve ve bunun gibi şeyler onu **جرز** etti.” Hadiste: “Allah Teâlâ’nın Resûlü صلى الله تعالى عليه وسلم yürürken, bitkisi olmayan **الأيم** gibi kıraç **أرض جرز**’a geldi.” Haccâc hadîsinde ve yerin zikrinde, sonra dedi ki: “Üzerinde hayvandan hiç kimse kalmayacak **جرزا** bulacaksınız.” **الجرز**’in (harekeli) çoğulu: **أجراز**; **سبب** ve **أسباب** gibi; ve **الجرز**’in (ötre ile) cem‘i: **جرزة**; **جحر** ve **جحرة** gibi. Bazen denir: **أرض أجراز**; denildiği gibi: **أرضون أجراز**; ondan dersin: **أجرزوا**; dediğin gibi: **أيبسوا**; ve **أجرز القوم**: kıtlığa düştüler. Ve **أرض جارزة**: kuru, kaba; onu kum yahut düz çukur yer kuşatır; çoğulu **جوارز**. En çok deniz adalarında kullanılır. **الجرزة** (harekeli): helâk; ve denir: Allah onu **بشرزة وجرزة** ile attı; bununla helâkı ister. Atasözlerindendir: “**لم ترض شائنة إلا بجرزة**.” Düşmanlıkta darb-ı meseldir; ve buğzedenin, buğzettiğini kökünden kazımak dışında razı olmayacağı (anlamında). Denir: **جاء بجرزة**: (ötre ile) yonca ve benzerinden bir demet; Sâğânî nakletti; Zemahşerî de artırdı: **كالجرز**; yani **هاء**sız. Ve **أجرزت الناقة فهي مجرز**: zayıfladığı zaman. **الجرز** (ötre ile ve iki ötre ile): bilinen demirden bir direk. Arapçadır. Lisân’da böyle. Dedim: bilinen, onun mu‘arreb olduğudur; çoğulu **أجراز** ve **جرزة**; sonuncusu **عنبة** gibi. Ya‘kûb dedi ki: **أجرزة** deme; ve Rü’be’nin sözünü inşâd etti:
  “Ve **الصقع** bir **خابطة** ve **جرز**’dendir.” **الجرز** (kesre ile): kadınların deve tüyünden ve koyun derilerinden elbisesi; ve denir: o, kalın kürktür; çoğulu **جروز**. **الجرز** (tahrîk ile): kıtlık yılı; denir: **سنة جرز**; yani kıtlık; çoğulu **أجراز**. Râciz dedi ki:
  “Onları **السنون الأجراز** yılları süpürüp götürdü.” **الجرز**: cisim. Rü’be dedi ki:
  “**الجرز البطيش**’in dayanmasından sonra.” İbn Sîdeh dedi ki: tefsirinde böyle nakledildi; **الجرز**: insanın göğsü yahut ortası; ve onlardan kimi, Rü’be’nin sözünü ikisinden biriyle tefsir etti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الجرز**: devenin sırt eti. Ve A‘câc’dan, yükün onu ezdiği semiz bir deve vasfında, inşâd etti:
  “Ve o, gizli iç yağın **هاموم**’udur                      ondan **جرز**’dan ve çıplak **جوز**’dan.” **الجراز** (Gurâb vezninde): keskin kılıç; ve denildi: delip geçen, nüfuz eden; ve denir: **سيف جراز**; kökünü kazıyıcı olduğu zaman. **ذو الجراز**: Verkâ’ b. Züheyr’in kılıcıdır; denir: Züheyr onunla Hâlid b. Ca‘fer’e vurdu; **ذو الجراز** sekip (geri) döndü ve kesmedi. **الجراز** (Sehâb vezninde): yaprağı olmayan, sonra büyüyüp oturan bir insan gibi oluncaya kadar büyüyen, sonra başı incelip ayrılan ve zakkum gibi bir çiçekle çiçeklenen bir bitki; güzelliğinden dağları sevindirir; ve bunlar onun bitiş yerleridir; otlanmaz ve otlak yahut yiyecekten hiçbir şeyde ondan faydalanılmaz; ve o, kabak gibi yumuşaktır; taşla atılır da onun içinde kaybolur. Bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ve **رجل ذو جراز** (Sehâb vezninde): kalın, sert; nüshalarda böyledir; doğrusu **رجل ذو جرز** (harekeli)dir; yani kalınlık ve sertlik. Ve o, elbette **ذو جرز**’dur; yani kuvvet ve şiddetli yaratılış; insanlarda ve develerde olur. **الجارز**: şiddetli öksürük. Ondan daha güzeli: **الجارز من السعال**: şiddetli olan. Şemmâh, yaban eşeklerini vasfederek dedi ki:
  “Onları bazen hırıltıya boğar ve bazen de sanki                      onun için **بالرغامى والخياشيم جارز** vardır.”

  Cevherî onu böyle inşâd etti; Ezherî bu beyitle özellikle öksürüğe istişhâd etti ve dedi ki: **الرغامى** karaciğerin fazlalığıdır; onunla akciğeri kastetti; öksürük ondan kabarır. İbn Berrî dedi ki: yani onları bir kere hırıltıya boğar, bir kere de onlara bağırır; sanki onda **جارز** vardır; o da öksürüktür; **الرغامى**: burun ve onun çevresidir. Sâğânî dedi ki: rivayet: **له بالرغامى**; yani eşek için. Mecazdan: **الجارز**: kısır kadın; bitirmeyen yere benzetildi. **جرأز** (Kurtuk vezninde): Basra’da bir yer; Sâğânî nakletti; denir: **مفازة مجراز**; yani kıraç. **المجارزة**: sövmeye benzeyen şakalaşma; Sâğânî nakletti. **التجارز**: karşılıklı sövüşme ve onunla birbirine atma; ve kötülük; söz ve fiille olur. **جرزان** (ötre ile): Büyük Ermeniye’de bir nahiye; Sâğânî nakletti. Denir: yılan **أجرازها**’ını dürdü; gevşediği zaman; yani cismini dürdü; **جرز**’in (harekeli) cem‘i; o da cisimdir; ve geçti. Asma‘î, bir yılanı vasfederek inşâd etti:
  “**أجرازه**’ını üçte birler hâlinde dürdüğü zaman                      sonra bir **طرقة**dan sonra üçe döndü.” yani bir **طرقة** iken üç **طرق** olarak döndü; kastetti: tek bir şey iken kendini dürdü de üç şey olarak dürülmüş oldu. Ve ona ilâve edilenlerdendir: deveye “o, elbette **لجراز الشجر** (Gurâb vezninde)dir” denir: onu yer ve kırar. Ondan şairin sözü:
  “Her **علنداة** ağaç için **جراز**’dır.” çünkü o, kılıçlardan olan **الجراز** ile benzettiği bir deve kastetti; yani ağaçta, kılıçların onda yaptığı fiili yapar. Ve **جرزت الأرض جرزا** (Ferihh’in haddi üzere) ve **أجرزت**: **جرزا** oldu. Ve bazı tefsirlerde: **الأرض الجرز**: Yemen toprağıdır. Ve **جرزه الزمان**: onu silip süpürdü; Esâs’ta olduğu gibi. Ve **الجراز** (Gurâb vezninde): Nebî صلى الله عليه وسلم’in kılıçlarından biridir; siyer imamları onu zikretti. Kuteybî dedi ki: **الجرز**: çok yağmurla kurumayan **الرغيبة**’dir. Ve denir: falan **أجرازه**’ını dürdü; gevşediği zaman. Ve **جرزه بالشتم**: onu onunla attı. Ve **جرزة** (ötre ile): Yemâme toprağından bir yer; Sâğânî nakletti. Ve **جرزوان** (cîm ve zây ötre ile): Cûzcân amellerinden bir şehir; **كرزوان** gibi mu‘arreb. Ve **الجرز** (harekeli): eklem boğumlarının parçaları; Sâğânî nakletti. Ve İsmâ‘îl b. İbrâhîm **الجرزي** **الجرجاني**; Müslim b. İbrâhîm ve başkalarından; hâfız onu fetha ile böyle ضبط etti. Ve **جرزة الهواء** (kesre ile): Mısır’da Aşağı Sa‘îd’de bir köy; onu gördüm.
