# جرس (ج-ر-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ر - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَرْسُ والجِرْسُ: الصوتُ الخفيُّ.
ويقال: سمعت جَرْسَ الطير، إذا سمعتَ صوت مناقيرها على شيءٍ تأكله. وفي الحديث: "فيسمعون جَرْسَ طيرِ الجنة".
وتقول: أَجْرَسَ الطائرُ، إذا سمعتَ صوتَ مَرِّهِ.
وكذلك أَجْرَسَ الحَلْيُ، إذا سمعتَ صوت جَرْسِهِ. وقال:
تَسْمَعُ لِلْحَلْيِ إذا ما وَسْوَساوارْتَجَّ في أَجْيادِها وأَجْرَسا
وقد أَجْرَسَني السَبُعُ، إذا سمع جَرْسي.
وجَرَسَتِ النحلُ العُرْفُظَ تَجرِسه إذا أكلتْه ومنه قيل للنحل جَوارِسُ. قال الشاعر:
تَظَلُّ على الثَمْراءِ منهـا جَـوارِسٌمَراضيعُ شُهْبُ الريشِ زُغْبٌ رِقابُها
 ومضى جَرْسٌ من الليل، أي طائفة منه.
والجَرَسُ بالتحريك: الذي يعلق في عنق البعير، والذي يُضرَب به أيضاً.
وأجْرسَ الحادي، إذا حدا للإبل.
وجَرَسَتْ وتَجَرَّسَتْ أي تكلّمت بشيء وتَنَغَّمَتْ.
أبو عمرو: المُجَرَّسُ بفتح الراء: الذي قد جرَّب الأمور. يقال: جَرَّسَتْهُ الأمور، أي جَرَّبَتْهُ وأحكمتْهُ.

##### Türkçe

**الجَرْسُ** ve **الجِرْسُ**: gizli ses.

Ve denilir: **جَرْسَ الطير** işittim; yani onun yediği bir şey üzerinde gagalarının sesini işittiğinde. Ve hadiste: “Böylece **جَرْسَ طيرِ الجنة** işitirler.”

Ve dersin: **أَجْرَسَ الطائرُ**; yani onun geçişinin sesini işittiğinde.

Yine **أَجْرَسَ الحَلْيُ**; yani onun **جَرْسِهِ** sesini işittiğinde. Ve dedi ki:
لِلْحَلْيِ eğer fısıldadıysa işitirsin
ve onun boyunlarında titredi ve **أَجْرَسا**

Ve **أَجْرَسَني السَبُعُ**; yani benim **جَرْسي**mi işittiğinde.

Ve **جَرَسَتِ النحلُ العُرْفُظَ** onu **تَجرِسه**; yani onu yediğinde; bundan dolayı arıya **جَوارِسُ** denildi. Şair dedi ki:
Ondan **جَوارِسٌ** hurma üzerinde durup kalır
süt emenler; tüyleri akımsı; boyunları ince tüylü

Ve geceden bir **جَرْسٌ** geçti; yani ondan bir taife.

Ve harekeli **الجَرَسُ**: devenin boynuna asılan şey; ve ayrıca onunla vurulan şey.

Ve **أجْرسَ الحادي**; yani develere hidâ ettiğinde.

Ve **جَرَسَتْ** ve **تَجَرَّسَتْ**: yani bir şeyle konuştu ve nağmelendi.

Ebû Amr: **المُجَرَّسُ** (ر’nin fethiyle): işleri denemiş olan. Denilir: **جَرَّسَتْهُ الأمور**; yani onu denedi ve onu sağlamlaştırdı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج س ر
جسر ، جرس ، سرج ، سجر ، رجس : مستعملة .
جسر : قال الليث : الجَسْرُ ، والجِسْرُ : لُغتانِ وهو القَنْطَرَةُ ونحوُه مِمَّا يُعْبَرُ عليه .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رَجُلٌ جَسْرٌ إذا كانَ طَوِيلاً ضَخماً ، ومنهُ قيلَ للنَّاقَةِ : جَسْرَةٌ ، وقال ابنُ مُقْبِلٍ :
هَوْجَاءُ مَوْضِعُ رَحْلِها جَسْرُ
أي ضَخْمٌ .
وقال الليث : ناقةٌ جسرةٌ إذا كانت ماضِيَةً ، قلّما يقالُ جَمَلٌ جسرٌ .
ورجلٌ جَسْرٌ : جَسيمٌ جَسُورٌ شُجاعٌ .
وإنَّ فُلاناً ليُجسِّرُ فُلاناً أيْ يُشَجِّعُهُ .
( ابن السكيت ) جَسَرَ الفَحلُ وفَدَرَ وجَفَرَ إذا تَرَكَ الضِّرَابَ ، قال الراعي :
تَرَى الطَّرِفَاِت العِيطَ مِنْ بَكَرَاتِهَا
يَرعْنَ إلَى أَلْوَاحِ أَعْيَسَ جَاسِرِ
وفي قُضَاعَةَ : جَسْرٌ مِن بَني عِمْرَانَ بنِ الحَافِ .
وفي قَيْسٍ : جَسْرٌ آخرُ ، وهوَ جَسرُ بن
مُحَارِبِ بن خَصَفَةَ ، وذَكَرَهُمَا الكُمَيْتُ فقال :
تَقَصَّفَ أَوْبَاشُ الزَّعَانِفِ حَوْلَنَا
قَصِيفاً كَأَنَّا مِنْ جُهَيْنَة أَوْ جَسْرِ
وَمَا جَسْرَ قَيسٍ قَيْسِ عَيْلانَ أبْتَغِي
وَلكِنْ أَبَا القَيْنِ اعتدلنا إلى الجَسْرِ
وجَاريَةٌ جَسْرَة السَّوَاعِدِ أي مُمْتَلِئَتهُمَا ، وأنشد :
دَارٌ لِخَوْدٍ جَسْرَةِ المُخَدَّمِ
( شمرٌ ) : نَاقةٌ جَسْرةٌ : مَاضِيَةٌ ، وَتَجَاسَرَ القَوْمُ في سَيْرهْمِ ، وأنشد :
بَكَرَتْ تجاسَرُ عَنْ بُطُونِ عُنَيْزَةٍ
أي تسيرُ ، وقال جرير :
وأَجْدَرُ إنْ تَجَاسَرَ ثمَّ نَادَى
بِدَعْوَى يَالَ خِنْدِفَ أنْ يُجَابَا
قال : تَجَاسَرَ : تَطَاوَلَ ، ثمَّ رَفعَ رَأَسَهُ ، وفي ( النَّوادرُ ) : تَجَاسَرَ فُلانٌ لِفُلانٍ بالعَصَا إذا تَحَرَّكَ لهُ بهَا .
سجر : قال الليث : السَّجْرُ : إيقَادكَ في التنُّورِ تَسْجُرُه بالوَقُودِ سَجْراً .
والسَّجُورُ : اسْمُ الحَطَبِ .
والمِسْجَرَةُ : الخَشَبَةُ التي يُسَاطُ بها السَّجُورُ في التّنُّورِ .
وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( الْمَرْفُوعِ وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ ) ( الطور : 6 ) وفي قوله : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ) ( التكوير : 6 ) كان عليُّ بنُ أبي طالبٍ رضيَ الله عنه يقولُ : مَسْجُورٌ بالنّارِ أَيْ مَمْلُوءٌ .
وقال الفراء : المَسْجُورُ في كلامِ العَرَبِ : المَمْلُوءُ ، وقد سَجَرْتُ الإنَاءَ وسَكَرْتُهُ إذا ملأتَهُ ، وقال لبيدٌ :
مَسْجُورَةً متجاوراً أقلامُهَا
وقال الفراء في قوله : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ( أي أفضَى بعْضُها إلى بَعضٍ فَصَارَ بَحْراً وَاحِداً .
وقال الربيعُ بن خَيثَمٍ : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ) ( التكوير : 6 ) : فَاضَتْ وقال قَتَادَةُ : ذَهَبَ مَاؤُها .
وقال كَعْبٌ : البحر : هو جَهَنَّمُ يُسْجَرُ .
وقال الزَّجَّاجُ : قُرِىء سُجِّرت ، وسُجِرَتْ ومَعنَى سُجِّرتْ : فُجِّرتْ ، ومعنى سُجِرَتْ : مُلِئَتْ .
وقيل : جُعلت مياهُهَا نِيرَاناً بهَا يعذبُ أَهْلُ النارِ .
وقال الليث : الساجِرُ : السيلُ الذي يَملأُ كلَّ شيءٍ .
قال : والسَّجَرُ والسُّجرَةُ : حُمْرَةٌ في العَينِ في بياضهَا ، وبعضُهم يقولُ : إذا خالَطتِ الحُمرَةُ الزُّرقَةَ فهيَ أيْضاً سَجْرَاء .
( أبو عبيدٍ ) : المسْجُورُ : السَّاكِنُ ، والمُمْتَلِىءُ مَعاً .
وقال الليثُ : المُسَجَّرُ : الشَّعرُ المرسَلُ ، وأَنشد :
إذا تَثَنّى فَرْعُهَا المُسَجَّرُ
( أبو عبيد وابن السكيت ) : السَّجِيرُ : الصَّديقُ ، وجَمعهُ : سُجَرَاءُ .
وقال الفراءُ : المسجورُ : اللبنُ الذي ماؤهُ أكثرُ مِنْ لَبَنِه .
وقال أبو زيدٍ : المَسجُورُ يكونُ المَملُوءَ ، ويكونُ الذي ليسَ فيه شيءٌ .
ولؤْلؤَة مسجورةٌ إذا كانتْ كثيرةَ الماءِ .
وكلبٌ مَسْجُورٌ : في عنقِهِ ساجورٌ .
( سلمة عن الفراء ) قال : السَّجوريُّ : الأحمقُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا حنَّت النَّاقة فطرَّبتْ في إثرِ وَلدهَا قيلَ : سَجَرتْ تسجُرُ سَجْراً .
وقال أبو زُبَيدٍ :
حَنَّتْ إلى برقٍ فقلتُ لها قِرِي
بعضَ الحَنِينِ فإنَّ سَجْرَكِ شَائِقِي
وقال أبو زيدٍ : كَتَبَ الحجاجُ إلى عاملٍ له : أنِ ابعثْ إليّ فُلاناً مُسَمَّعاً مُسوجَراً ، أي مُقيداً مغلُولاً .
وشَعْرٌ منسجرٌ أي مُسْتَرْسِلٌ .
ولؤلؤٌ مَسجورٌ إذا انتَثرَ منْ نِظَامِهِ ، وأنشد :
كَالُّلؤلؤ المسجورِ أُغفِلَ في
سِلْكِ النِّظَامِ فَخَانَهُ النَّظْمُ
وسَجَرتُ الماءَ في حَلقِهِ : صببتُه .
قال مُزاحِمٌ :
كمَا سَجَرتْ ذا المَهْدِ أُمٌّ حَفِيَّةٌ
بِيُمْنَى يَدَيْهَا من قَدِيَ مُعَسَّلِ
القَديُّ : الطيبُ الطعمِ من الشرابِ والطعامِ .
ويُقالُ : وَرَدْنَا ماءً سَاجِراً . إذا مَلأَ السيل ، وقال الشماخ :
وَأَحْمَى عليها ابْنَا يزيدَ بنِ مُسْهرٍ
بِبَطْنِ المَرَاضِ كُلَّ حِسْيٍ وسَاجِرِ
وقال أبو العبَّاسِ : اختلُفوا في السَّجَرِ في العينِ فقال بعضهم : هو الحُمرَةُ في سوادِ العينِ ، وقيل : هو البياضُ الخَفِيفُ في سوادِ العينِ ، وقيل : هي كُدرَةٌ في بَيَاضِ العينِ منْ تَرْكِ الكُحْلِ .
وقال أبو سعيدٍ : بحرٌ مسجورٌ ومَفْجُورٌ .
ويقالُ : سَجِّرْ هذا الماءَ : أي فَجِّرْهُ حيثُ تُرِيدُ .
جرس : قال الليثُ : الجرسُ : مصدرُ الصوتِ المجروسِ ، والجرسُ : الصوتُ نفسُه ، وجرستُ الكلامَ أي تَكلَّمتُ بهِ ، وجرْسُ الحَرْفِ : نغمتُهُ ، والحروفُ الثَّلاثةُ الجوفُ لا جُرُوس لهَا ، وهي الياءُ والألِفُ والواوُ ، وسائرُ الحروفِ مَجْرُوسَةٌ .
( ابن السكيت عن الأصمعيّ ) قال : الجَرْسُ ، والجِرْسُ : الصَّوْتُ .
يقالُ : قد أجرَسَ الطائرُ إذا سُمعَ صوتُ مَرِّهِ .
وأَجْرَسنيِ السَّبُعُ إذا سمِعَ صَوْتِي .
وأجرَسَ الحَيُّ إذا سَمِعْتَ صَوتَ جَرْسِ شيءٍ ، وأنشد :
حَتَّى إذا أجرَسَ كلُّ طائرِ
قامَتْ تُعَنْظِي بكِ سِمْعَ الحَاضِرِ
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( دَخَلَ بيتَ بعضِ نسائِهِ فَسَقَتْهُ عسَلاً ، فَتَواطأتْ ثِنتانِ منْ نِسَائِهِ أن تقولَ لهُ أَيَّتُهُمَا دخَلَ عليْهَا : أأكلتَ مَغَافيرَ ؟ فإنْ قال : لا قالتْ له : فَشَرِبْتَ إذن عَسَلاً جَرَسَتْ نَحْلهُ العُرْفُطَ ) ، أي : أَكَلتْ ورَعَتْ .
ونَحْلٌ جَوَارِسُ : تأكُلُ ثَمَرَ الشجَرِ ، وقال أبو ذُؤيب يصفُ النحْلَ :
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارس
مراضيعُ صُهْبُ الريشِ زُغبٌ رقابها
صُهْبُ الريشِ : صُفْرُ الأجنحةِ ، والمراضيعُ : التي معها أولادُها .
وقال أبو عبيد : الجَرْسُ : الأكلُ ، وقد جَرَسَ يجرِسُ .
( ابن السكيت ) : الجَرَسُ : الذي يُضرب .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تَصْحَبُ الملائكةُ رُفقةً فيها جَرَسٌ ) .
وقال الليث : النحل تجرُسُ العَسَلَ جَرساً ، وتجرِسُ النَّورَ جَرساً ، وهو لحسُها إياه ثم تعسيلُهُ .
وأجرَسَ الحلىَ إذا صوَّت كصوت الجَرَس .
وقال العَجَّاجُ :
تَسمَعُ للحَلي إذا ما وَسْوَسَا
وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسَا
زَفْزَفَةَ الريحِ الحَصَادَ اليَبَسَا
ويقال : فلانٌ مَجْرَسٌ لفلان إذا كان يأنس بكلامه .
وأنشد :
أنت لي مجرُسٌ إذا
ما نبا كلُّ مجرَسِ
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رجُلٌ مجرَّسٌ منجَّذٌ إذا جرَّبَ الأمورَ وعرفها ، وقد جرَّسَتُه الأمورُ .
وأنشد :
مجرّساتٍ غرَّةَ الغَريرِ
بالرَّيمِ والرَّيمُ على المزجُورِ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجارُوسُ : الكثيرُ الأكلِ .
والجِرسُ : الأصلُ .
والجَرسُ ، والجِرسُ : الصَّوتُ .
( أبو سعيد ) : اجْتَرَسْتُ ، واجْتَرَشْتُ أي كسبتُ .
رجس : قال الله جل وعز : ( إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالاَنصَابُ وَالاَزْلاَمُ رِجْسٌ ) ( المائدة : 90 ) .
قال الزجاج : الرِّجسُ في اللغة : اسمٌ لكل ما استُقذِرَ من عَمَلٍ ، فبالغَ الله في ذمِّ هذه
الأشياء وسمَّاها رِجْساً .
ويقال : رَجُسَ الرَّجُلُ رَجْساً ، وَرَجِسَ يَرْجَسُ إذا عَمِلَ عَمَلاً قبيحاً .
والرَّجسُ بفتح الراء : شدة الصوت ، فكأن الرِّجسَ : العملُ الذي يقبُحُ ذِكْرُهُ ويرتفعُ في القُبْحِ .
وَرَعْدٌ رَجَّاسٌ : شديدُ الصوت ، وأنشد :
وكلُّ رجَّاسٍ يسوقُ الرُّجَّسا
قال : وأما الرِّجزُ بالزاي فالعذاب ، أو العَمَلُ الذي يؤدي إلى العذاب .
وقال ابن السكيت : الرَّجْسُ : مَصْدَرُ صوتِ الرَّعدِ وتمخُّضُه .
قال : والرِّجسُ : الشيءُ القَذِرُ .
وقال ابن الأعرابي : المِرْجَاسُ : حَجَرٌ يُلقى في جوف البئر ليُعلَمَ بصوته قَدْرُ قَعْرِ الماء وعمقِهِ .
وقال الليث : رَجُسَ الرجل يرجُسُ رَجَاسَةً ، وإنه لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ .
وقال شمر : قال الفراء : يقال : هم في مَرْجُوسَةٍ من أمرهم ، وفي مَرجُوسَاء أي في التباسٍ .
وأنشد أبو الجَدَلِ الأعرابي :
نحنُ صَبَحْنَا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ
بدارِ حالٍ ليلةَ الخميسِ
قال : المَرجوسُ : الملعونُ ، وأراد مَزوَزَ بن محمد ، أخذه من الرِّجْسِ .
( أبو عبيد عن الكسائيِّ ) : هم في مَرجُوسةٍ من أمرهم ، أي في اختلاط ودَوَرانٍ .
وقال الليث : بعيرٌ رجَّاسٌ ومِرجَسٌ أي شديِدُ الهَدِيرِ .
قال : والرِّجسُ في القرآن : العذابُ كالرِّجز ، وكل قَذَرٍ : رِجْسٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : مر بنا جماعةٌ رَجِسُونَ نَجِسُونَ نَضِفُونَ وَجِرُونَ صقَّارونَ أي كُفَّارٌ .
وأرْجَسَ الرجل إذا قدَّر الماء بالمِرجَاسِ .
وقيل : الرِّجْسُ : المَأْثَمُ .
وقال ابن الكلبي في قول الله جل وعز : ( فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا ) ( الأنعام : 145 ) الرِّجس : المأثَمُ .
وقال مجاهد في قوله : ( كَذاَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ ) ( الأنعام : 125 ) ، قال : ما لا خير فيه .
وقال أبو جعفر في قوله : ( اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ ) ( الأحزاب : 33 ) .
قال : الرِّجس : الشك .
وقال ابن الكلبيِّ في قوله : ( إنما الأنصاب والأزلام رجس ) ( المائدة : 90 ) أي مَأْثَمٌ .
سرج : قال الليث : السَّرجُ : رِحَالَةُ الدابَّةِ .
يقال : أسرَجتُه إسراجاً .
ومُتَّخِذُهُ : سرَّاجٌ .
وحِرْفَتُهُ : السِّراجَةُ .
والسِّراجُ : الزَّاهِرُ الذي يَزْهَرُ بالليل .
وقد أسرَجْتُ السِّرَاجَ إسراجاً .
والمَسْرَجَةُ : التي توضع عليها المِسْرَجَةُ .
والمِسْرَجَةُ : التي توضع فيها الفتيلة .
والشَّمسُ : سِرَاجُ النهار ، والهُدى : سِرَاجُ المؤمنين .
ويقال : سرَّج الله وجهه وبهَّجَهُ أي حسَّنه :
وأنشد قولَهُ :
وفاحماً ومَرْسِناً مسرَّجا
قال : عنى به الحُسْنَ والبهجةَ ، ولم يعنِ أنه أفطَسُ مسرَّجُ الوَسَطِ .
وقال غيره : شَبَّهَ أَنْفَهُ وامتِدَادَهُ بالسَّيْفِ السُّرَيجيِّ ، وهو ضربٌ من السيوفِ التي تعرف بالسُّرَيجيَّاتِ .
وقال أبو زيد : سرَّج الله وجهه أي حسنه .
وقولُ الله : ( ياأَيُّهَا النَّبِىُّ إِنَّآ أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً ( ) ( وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَدَاعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُّنِيراً ) ( الأحزاب : 46 ) .
وقال الزجاج : أراد بقوله : ( اللَّهِ بِإِذْنِهِ ( أي وكتاباً بيِّناً .
المعنى : أرسلناك شاهداً وذا سِرَاجٍ منير أي وذا كتاب منير : بيِّن ، وإن شِئْتَ كان سراجاً منصوباً على معنى ، داعياً إلى الله ، وتالياً كتاباً بيِّناً .
( قلت ) : وإن جعلتَ سراجاً نعتاً للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان حسناً ، ويكون معناه هادياً كأنه سِرَاجٌ يُهتدى به في الظلم .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : إنه لكريم السُّرجُوجَةِ ، والسِّرجيجَةِ ، أي كريم الطبيعة .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّرّاج : الكذاب ، وقد سَرَجَ أي كَذَب .
ويقال : تكلّم بكلمة فَسَرَّجَ عليها بأُسْرُوجَةٍ :
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا اسَتَوتْ أخلاق القوم قيل : هُمْ على سُرجُوجَةٍ واحدة ومَرِنٍ ومَرِسٍ .

##### Türkçe

ج س ر
**جسر** , **جرس** , **سرج** , **سجر** , **رجس** : kullanımdadır.

**جسر** : Leys dedi: **الجَسْرُ** ve **الجِسْرُ**: iki lugattır; o, köprü ve onun benzeri, üzerinden geçilen şeydir.
( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **رَجُلٌ جَسْرٌ**: uzun, iri olduğu zaman; bundan dolayı dişi deveye: **جَسْرَةٌ** denilmiştir. İbn Mukbil dedi ki:
هَوْجَاءُ مَوْضِعُ رَحْلِها جَسْرُ
yani: iri.
Leys dedi: **ناقةٌ جسرةٌ**: yürüyüp giden olduğu zaman; nadiren **جَمَلٌ جسرٌ** denir.
Ve **رجلٌ جَسْرٌ**: iri cüsseli, cesur, yiğit.
Ve muhakkak falan, falanı **يُجسِّرُ**; yani onu cesaretlendirir.

( İbnü’s-Sikkît ) **جَسَرَ** erkek deve, ve **فَدَرَ** ve **جَفَرَ**: çiftleşmeyi bıraktığı zaman; Râî dedi ki:
تَرَى الطَّرِفَاِت العِيطَ مِنْ بَكَرَاتِهَا
يَرعْنَ إلَى أَلْوَاحِ أَعْيَسَ جَاسِرِ

Kudâa’da: Hâf’ın oğlu İmrân b. Benî’den **جَسْرٌ** vardır.
Kays’ta: başka bir **جَسْرٌ** vardır; o, Muhârib b. Hasafe’nin oğlu **جَسرُ**’dur. Kümeyt ikisini zikretti de şöyle dedi:
تَقَصَّفَ أَوْبَاشُ الزَّعَانِفِ حَوْلَنَا
قَصِيفاً كَأَنَّا مِنْ جُهَيْنَة أَوْ جَسْرِ
وَمَا جَسْرَ قَيسٍ قَيْسِ عَيْلانَ أبْتَغِي
وَلكِنْ أَبَا القَيْنِ اعتدلنا إلى الجَسْرِ

Ve **جَاريَةٌ جَسْرَة السَّوَاعِدِ**: yani ikisi dolgun; ve şu okundu:
دَارٌ لِخَوْدٍ جَسْرَةِ المُخَدَّمِ

( Şemmer ) : **نَاقةٌ جَسْرةٌ**: yürüyüp giden; ve kavim yürüyüşlerinde **تَجَاسَرَ** etti; ve şu okundu:
بَكَرَتْ تجاسَرُ عَنْ بُطُونِ عُنَيْزَةٍ
yani yürür. Cerîr dedi ki:
وأَجْدَرُ إنْ تَجَاسَرَ ثمَّ نَادَى
بِدَعْوَى يَالَ خِنْدِفَ أنْ يُجَابَا
Dedi: **تَجَاسَرَ**: uzadı; sonra başını kaldırdı. Ve ( **النَّوادرُ** )’de: falan, falana değnekle **تَجَاسَرَ** etti; yani onun için onunla hareket ettiğinde.

**سجر** : Leys dedi: **السَّجْرُ**: tandırda yakmandır; onu yakıtla **تَسْجُرُه**; **سَجْراً**.
Ve **السَّجُورُ**: odunun adıdır.
Ve **المِسْجَرَةُ**: tandırda **السَّجُورُ**’un onunla karıştırıldığı tahta.

Ferrâ, Aziz ve Celîl olan Allah’ın sözü hakkında: ( **الْمَرْفُوعِ وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ** ) ( Tûr: 6 ) ve şu sözü hakkında: ( **حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ** ) ( Tekvîr: 6 ) dedi: Ali b. Ebî Tâlib رضي الله عنه derdi ki: ateşle **مَسْجُورٌ**; yani dolu.
Ferrâ dedi: Arapların sözünde **المَسْجُورُ**: dolu olandır; ve kabı doldurduğum zaman **سَجَرْتُ** ve **سَكَرْتُهُ** dedim. Lebîd dedi ki:
مَسْجُورَةً متجاوراً أقلامُهَا

Ferrâ, şu sözünde: ( **حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ** ) ( yani ) bir kısmı bir kısmına ulaştı da tek bir deniz oldu.
Rabî‘ b. Haysam dedi: ( **حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ** ) ( Tekvîr: 6 ): taştı. Katâde dedi: suyu gitti.
Ka‘b dedi: deniz: o, cehennemdir; **يُسْجَرُ**.
Zeccâc dedi: **سُجِّرت** ve **سُجِرَتْ** diye okunmuştur; **سُجِّرتْ**’in manası: yarıldı/fışkırtıldı; **سُجِرَتْ**’in manası: dolduruldu.
Ve denildi ki: suları, onunla ateş ehlinin azap gördüğü ateşler kılındı.

Leys dedi: **الساجِرُ**: her şeyi dolduran sel.
Dedi: **السَّجَرُ** ve **السُّجرَةُ**: gözde, beyazında bir kızıllıktır; bazısı der ki: kızıllık mavilikle karıştığında o da **سَجْرَاء**’dır.

( Ebû Ubeyd ) : **المسْجُورُ**: sakin olan ve dolu olan, birlikte.
Leys dedi: **المُسَجَّرُ**: salıverilmiş saç; ve şu okundu:
إذا تَثَنّى فَرْعُهَا المُسَجَّرُ

( Ebû Ubeyd ve İbnü’s-Sikkît ) : **السَّجِيرُ**: dost; çoğulu: **سُجَرَاءُ**.
Ferrâ dedi: **المسجورُ**: suyu sütünden daha çok olan süt.
Ebû Zeyd dedi: **المَسجُورُ** dolu olan olur; ve içinde hiçbir şey olmayan da olur.
Ve **لؤْلؤَة مسجورةٌ**: suyu çok olduğu zaman.
Ve **كلبٌ مَسْجُورٌ**: boynunda **ساجورٌ** vardır.

( Seleme, Ferrâ’dan ) dedi: **السَّجوريُّ**: ahmak.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ) : dişi deve inledi de yavrusunun ardından nağmelendiği zaman: **سَجَرتْ تسجُرُ سَجْراً** denir.
Ebû Zübeyd dedi ki:
حَنَّتْ إلى برقٍ فقلتُ لها قِرِي
بعضَ الحَنِينِ فإنَّ سَجْرَكِ شَائِقِي

Ebû Zeyd dedi: Haccâc, bir âmiline yazdı: bana falanı işittirilmiş, **مُسوجَراً** olarak gönder; yani bağlanmış, zincire vurulmuş.
Ve **شَعْرٌ منسجرٌ**: yani salıverilmiş.
Ve **لؤلؤٌ مَسجورٌ**: dizisinden dağıldığı zaman; ve şu okundu:
كَالُّلؤلؤ المسجورِ أُغفِلَ في
سِلْكِ النِّظَامِ فَخَانَهُ النَّظْمُ

Ve onun boğazına suyu **سَجَرتُ**: onu döktüm.
Muzâhim dedi ki:
كمَا سَجَرتْ ذا المَهْدِ أُمٌّ حَفِيَّةٌ
بِيُمْنَى يَدَيْهَا من قَدِيَ مُعَسَّلِ
**القَديُّ**: içecek ve yemekten tadı hoş olan.

Ve denir ki: sel doldurduğu zaman **وَرَدْنَا ماءً سَاجِراً**. Şemmâh dedi ki:
وَأَحْمَى عليها ابْنَا يزيدَ بنِ مُسْهرٍ
بِبَطْنِ المَرَاضِ كُلَّ حِسْيٍ وسَاجِرِ

Ebû’l-Abbâs dedi: gözdeki **السَّجَرِ** hakkında ihtilaf ettiler; bazısı dedi: gözün siyahında kızıllıktır; ve denildi ki: gözün siyahında hafif bir beyazlıktır; ve denildi ki: sürmeyi terk etmekten gözün beyazında bir bulanıklıktır.
Ebû Saîd dedi: **بحرٌ مسجورٌ** ve **مَفْجُورٌ**.
Ve denir ki: bu suyu **سَجِّرْ**: yani onu istediğin yere fışkırt.

**جرس** : Leys dedi: **الجرسُ**: çınlatılmış sesin kaynağıdır; ve **الجرسُ**: sesin kendisidir. Ve sözü **جرستُ**: yani onunla konuştum. Ve harfin **جرْسُ**’u: nağmesidir. Ve iç boşluğu olan üç harfin **جُرُوس**’u yoktur; onlar **الياءُ** ve **الألِفُ** ve **الواوُ**’dur; diğer harflerin hepsi **مَجْرُوسَةٌ**’dır.

( İbnü’s-Sikkît, Asmaî’den ) dedi: **الجَرْسُ** ve **الجِرْسُ**: sestir.
Denir ki: kuş **أجرَسَ** etti; yani geçişinin sesi işitildiği zaman.
Ve yırtıcı hayvan beni **أَجْرَسنيِ**; yani sesimi işittiği zaman.
Ve mahalle **أجرَسَ** etti; yani bir şeyin **جَرْسِ** sesini işittiğin zaman; ve şu okundu:
حَتَّى إذا أجرَسَ كلُّ طائرِ
قامَتْ تُعَنْظِي بكِ سِمْعَ الحَاضِرِ

Ve hadiste, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ): ( kadınlarından bazısının evine girdi de ona bal içirdi; kadınlarından ikisi, hangisine girerse ona “**أأكلتَ مَغَافيرَ ؟**” demek üzere anlaşmıştı; eğer “hayır” derse ona “öyleyse bal içtin; onun arıları **جَرَسَتْ** **العُرْفُطَ**’u” der ) ; yani yedi ve otladı.

Ve **نَحْلٌ جَوَارِسُ**: ağaç meyvesini yer. Ebû Züeyb, arıyı vasfederek dedi ki:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارس
مراضيعُ صُهْبُ الريشِ زُغبٌ رقابها
**صُهْبُ الريشِ**: kanatları sarı olanlar; **المراضيعُ**: yanında yavruları olanlar.

Ebû Ubeyd dedi: **الجَرْسُ**: yemektir; ve **جَرَسَ يجرِسُ**.
( İbnü’s-Sikkît ) : **الجَرَسُ**: vurulan şeydir.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( içinde **جَرَسٌ** bulunan bir yol arkadaşlığına melekler eşlik etmez ).

Leys dedi: arı balı **تجرُسُ**; **جَرساً**; ve çiçeği **تجرِسُ**; **جَرساً**; o, onu yalaması sonra onu bal yapmasıdır.
Ve süs eşyası **أجرَسَ** etti; yani **الجَرَس** sesi gibi ses çıkardığı zaman.
A‘câc dedi ki:
تَسمَعُ للحَلي إذا ما وَسْوَسَا
وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسَا
زَفْزَفَةَ الريحِ الحَصَادَ اليَبَسَا

Ve denir: falan, falan için **مَجْرَسٌ**’tur; onun sözüyle ünsiyet ettiği zaman.
Ve şu okundu:
أنت لي مجرُسٌ إذا
ما نبا كلُّ مجرَسِ

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ) : **رجُلٌ مجرَّسٌ منجَّذٌ**: işleri tecrübe ettiği ve bildiği zaman; ve işler onu **جرَّسَتُه**.
Ve şu okundu:
مجرّساتٍ غرَّةَ الغَريرِ
بالرَّيمِ والرَّيمُ على المزجُورِ

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **الجارُوسُ**: çok yiyen.
Ve **الجِرسُ**: asıldır.
Ve **الجَرسُ** ve **الجِرسُ**: sestir.
( Ebû Saîd ) : **اجْتَرَسْتُ** ve **اجْتَرَشْتُ**: yani kazandım.

**رجس** : Aziz ve Celîl olan Allah dedi: ( **إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالاَنصَابُ وَالاَزْلاَمُ رِجْسٌ** ) ( Mâide: 90 ).
Zeccâc dedi: dilde **الرِّجسُ**: amelden iğrenç sayılan her şeyin adıdır; Allah bu şeyleri yermede ileri gitti ve onları **رِجْساً** diye adlandırdı.
Ve denir: adam **رَجُسَ**; **رَجْساً**; ve **رَجِسَ يَرْجَسُ**: çirkin bir iş yaptığı zaman.
Ve **الرَّجسُ** (râ’nın fethiyle): sesin şiddetidir; sanki **الرِّجسَ**: zikri çirkin olan ve çirkinlikte yükselen iştir.
Ve **وَرَعْدٌ رَجَّاسٌ**: sesi şiddetli; ve şu okundu:
وكلُّ رجَّاسٍ يسوقُ الرُّجَّسا
Dedi: **الرِّجزُ** ise **الزاي** ile: azaptır; yahut azaba götüren iştir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّجْسُ**: gök gürültüsü sesinin kaynağı ve onun kabarmasıdır.
Dedi: **الرِّجسُ**: pis şeydir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِرْجَاسُ**: kuyunun içine atılan bir taştır; sesiyle suyun dibinin miktarı ve derinliği bilinsin diye.
Leys dedi: adam **رَجُسَ**; **يرجُسُ**; **رَجَاسَةً**; ve o, **لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ**’tur.
Şemmer dedi: Ferrâ dedi: denir ki: onlar işlerinde bir **مَرْجُوسَةٍ** içindedir; ve **مَرجُوسَاء** içinde; yani bir karışıklık içinde.
Ebû’l-Cedel el-A‘râbî şu şiiri okudu:
نحنُ صَبَحْنَا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ
بدارِ حالٍ ليلةَ الخميسِ
Dedi: **المَرجوسُ**: lanetlenmiş olandır; Müzavvez b. Muhammed’i kastetti; onu **الرِّجْسِ**’ten aldı.

( Ebû Ubeyd, Kisâî’den ) : onlar işlerinde bir **مَرجُوسةٍ** içindedir; yani bir karışma ve dönüp durma içinde.
Leys dedi: **بعيرٌ رجَّاسٌ** ve **مِرجَسٌ**: yani böğürtüsü şiddetli.
Dedi: Kur’an’da **الرِّجسُ**: **الرِّجز** gibi azaptır; ve her pislik: **رِجْسٌ**’tur.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : bize bir topluluk uğradı: **رَجِسُونَ** **نَجِسُونَ** **نَضِفُونَ** **وَجِرُونَ** **صقَّارونَ**; yani kâfirler.
Ve adam, **المِرجَاسِ** ile suyu takdir ettiği zaman **أرْجَسَ** etti.
Ve denildi: **الرِّجْسُ**: günah.
İbnü’l-Kelbî, Aziz ve Celîl olan Allah’ın sözü hakkında: ( **فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا** ) ( En‘âm: 145 ) dedi: **الرِّجس**: günahtır.
Mücâhid, şu sözünde: ( **كَذاَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ** ) ( En‘âm: 125 ) dedi: içinde hayır olmayan şey.
Ebû Ca‘fer, şu sözünde: ( **اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ** ) ( Ahzâb: 33 ) dedi: **الرِّجس**: şüphedir.
İbnü’l-Kelbî, şu sözünde: ( **إنما الأنصاب والأزلام رجس** ) ( Mâide: 90 ) dedi: yani günah.

**سرج** : Leys dedi: **السَّرجُ**: binek hayvanının eyeri.
Denir: onu **أسرَجتُه**; **إسراجاً**.
Ve onu yapan: **سرَّاجٌ**.
Ve mesleği: **السِّراجَةُ**.
Ve **السِّراجُ**: geceleyin parlayan aydınlık.
Ve lambayı **أسرَجْتُ**; **إسراجاً**.
Ve **المَسْرَجَةُ**: **المِسْرَجَةُ**’nin üzerine konulduğu şey.
Ve **المِسْرَجَةُ**: fitilin içine konulduğu şey.
Ve güneş: gündüzün **سِرَاجُ**’ıdır; ve hidayet: müminlerin **سِرَاجُ**’ıdır.

Ve denir: Allah onun yüzünü **سرَّج** etti ve **بهَّجَهُ**; yani onu güzelleştirdi;
ve onun sözünü okudu:
وفاحماً ومَرْسِناً مسرَّجا
Dedi: bununla güzelliği ve parlaklığı kastetti; onun basık burunlu, ortası eyerlenmiş olduğunu kastetmedi.
Başkası dedi: burnunu ve uzamasını **السَّيْفِ السُّرَيجيِّ**’ye benzetti; o, **السُّرَيجيَّاتِ** diye bilinen kılıçlardan bir türdür.
Ebû Zeyd dedi: Allah onun yüzünü **سرَّج** etti; yani onu güzelleştirdi.

Allah’ın sözü: ( **ياأَيُّهَا النَّبِىُّ إِنَّآ أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً** ) ( ) ( **وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَدَاعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُّنِيراً** ) ( Ahzâb: 46 ).
Zeccâc dedi: şu sözüyle kastetti: ( **اللَّهِ بِإِذْنِهِ** ) yani ve apaçık bir kitap.
Mana: seni şahit ve aydınlatıcı bir **سِرَاجٍ** sahibi olarak gönderdik; yani aydınlatıcı bir kitap sahibi olarak: apaçık. Ve istersen **سراجاً**’ı, “Allah’a davet eden” manası üzerine mansup kılarsın; ve apaçık bir kitabı okuyan olarak.
( Dedim ) : **سراجاً**’ı Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatı kılarsan güzel olur; manası, karanlıklarda onunla yol bulunulan bir **سِرَاجٌ** gibi hidayet edici olur.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ) : o, **السُّرجُوجَةِ** ve **السِّرجيجَةِ** bakımından kerimdir; yani tabiatça kerim.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **السَّرّاج**: yalancı; ve **سَرَجَ**: yani yalan söyledi.
Ve denir: bir söz söyledi de onun üzerine bir **بأُسْرُوجَةٍ** ile **فَسَرَّجَ** etti:

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ) : kavmin ahlakı düzleştiği zaman: onlar tek bir **سُرجُوجَةٍ** ve **مَرِنٍ** ve **مَرِسٍ** üzeredirler, denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والراء وما يثلثهما)
(جرز) الجيم والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو القطْع. يقال جَرَزْتُ الشيءَ قطعتُه. وسيفٌ جُرَاز أي قَطّاع. وأرضٌ جُرُزٌ لا نَبْت بها. كأنَّه قُطِع عنها. قال الكسائي* والأصمعيّ : أرضٌ مجروزة من الجرز، وهي التي لم يُصِبْها المطر، ويقال هي التي أُكل نباتُها. والجَرُوزُ: الرّجُل الذي إذا أكل لم يترُكْ على المائدةِ شيئاً، وكذلك المرأةُ الجَرُوزُ، والنّاقةُ. قال:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
والعرب تقول في أمثالها: "لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])، أي إنّها مِن شِدّة بَغضائها وحسَدها لا ترضى للذين تُبغِضُهم إلاّ بالاستئصال. والجارز: الشديد من السُّعال، وذلك أنّه يقطَع الحَلْق. قال الشمّاخ:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
ويقال أرضٌ جارِزةٌ: يابسة غليظة يكتنفها رَمْل. وامرأةٌ جارِزٌ عاقر. فأمّا قولهم ذو جَرَزٍ إذا كان غليظاً صُلْباً، وكذلك البعيرُ، فهو عندي محمولٌ على الأرض الجارزة الغليظة. وقد مضى ذِكرُها.
(جرس) الجيم والراء والسين أصلٌ واحد، وهو من الصَّوت، وما بعد ذلك فمحمول عليه.
قالوا: الجَرْس الصَّوت الخفيّ، يقال ما سمعت لـه جَرْساً، وسمِعتُ جَرْسَ الطّير، إذا سمعتَ صوتَ مناقيرها على شيء([3]) تأكله. وقد أجْرَسَ الطائر.
ومما حُمِل على هذا قولهم للنَّحل جوارس، بمعنى أواكِل، وذلك أنّ لها عند ذلك أدنى شيءٍ كأنه صوت. قال أبو ذؤيبٍ يذكر نَحْلا:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])والجَرَس: الذي يعلَّق على الجِمال. وفي الحديث: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ". ويقال جَرَسْتُ بالكلام أي تكلّمتُ به. وأجْرَسَ الحَلْيُ: صوَّت. قال:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])ومما شذَّ عن هذا الأصل الرجل المجرّس([6]) وهو المجرّب. ومعنى جَرَْسٌ من الليل، أي طائفة.
(جرش) الجيم والراء والشين أصلٌ واحد وهو جَرْش الشَّيء: أنْ يُدقَّ ولا يُنْعَم دَقُّه. يقال جَرَشْته، وهو جَرِيش. والجُرَاشة: ما سقط من الشيءِ المجروش. وجرّشت الرأس بالمشط: حككته حتَّى تَستكثِرَ الإبْرِيَة([7]). وذكر الخليل أنّ الجَرش الأكْل.
ومما شذَّ عن الباب الجِرِشَّى، وهو النَّفس. قال:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
فأمّا قولهم مَضَى جَرْشٌ من اللّيل، فهي الطائفة، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه. قال:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *
(جرض) الجيم والراء والضاد أصلانِ: أحدهما جنسٌ من الغَصَص، والآخر من العِظَم.
فأمّا الأوّل فيقولون جَرِضَ بِرِيقه([10]) إذا اغتصَّ به. قال:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])قال الخليل: الجَرَضُ أن يبتلع الإنسانُ ريقَه على همٍّ وحزْنٍ. ويقال: مات فلانٌ جَرِيضاً، أي مغموماً.
والثاني قولهم بعيرٌ جِرْوَاضٌ، أي غليظ. والجُرائِض: البعير الضَّخم، ويقال الشّديد الأكل. ونعجة جُرَئِضةٌ([12]) ضَخْمة.
(جرع) الجيم والراء والعين يدلّ على قلّة الشيء المشروب. يقال: جَرِع الشاربُ الماءَ يجرَعُه، وجَرَعَ يجرَعُ. فأمَّا [الجرعاء فـ] الرَّملة التي لا تُنبت شيئاً، وذلك من أنّ الشُّرب لاينفَعُها فكأنَّها لم تَرْوَ. قال ذو الرمّة:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])ومن الباب قولهم: "أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن"، وهو آخِرُ ما يخرُجُ من النَّفَس. كذا قال الفرّاء. ويقال نُوقٌ مَجَارِيعُ: قليلات اللَّبن، كأنّه ليس في ضُروعها إلا جُرَعٌ.
ومما شذّ عن هذا الأصل الجَرَع: التواءٌ في قوَّةٍ من قُوَى الحَبْل ظاهرةٍ على سائر القُوَى.
(جرف) الجيم والراء والفاء أصلٌ واحدٌ، هو أخْذ الشيءِ كلِّه هَبْشاً. يقال: جَرَفْتُ الشيءَ جَرْفاً، إذا ذهبْتَ به كلِّه. وسيفٌ جُرَافٌ([14]) يُذْهِبُ كلَّ شيء. والجُرُْف المكان يأكله السيل. وجَرَّفَ الدهرُ مالَه*: اجتاحه. ومال مُجَرَّف. ورجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ، كأنّه يجرِف ذلك جرْفاً. ومن الباب: الجُرْفَة: أنْ تُقَْطَع من فخذِ البعير جلدَةٌ وتُجْمَع على فَخِذه.
 (جرل) الجيم والراء واللام أصلان: أحدهما الحجارة: والآخر لونٌ من الألوان.
فالأول الجَرْوَل والجرَاوِل الحجارة. يقال: أرض جَرِلةٌ، إذا كانت كثيرةَ الجراول. والأَجْرَال جمع الجَرَل، وهو مكان ذو حجارة. قال جرير:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
والآخَر الجِرْيال، وهو الصِّبْغ الأحمر؛ ولذلك سميت الخمر جِرْيالاً. فأما قول الأعشى:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])فقال قومٌ: أراد لونَها، وهي حمرتها. رووا عنه في ذلك روايةً تدلُّ على أنّه أراد لونَها([17]).
(جرم) الجيم والراء والميم أصلٌ واحد يرجع إليه الفروع. فالجرْمُ القطْع. ويقال لِصَِرام النَّخل الجَِرَام. وقد جاءَ زمن الجَِرَامِ. وجَرَمْتُ صُوف الشَّاةِ وأخذته. والجُرَامةُ: ما سقطَ من التّمْرِ إذا جُرِم. ويقال الجُرامة ما التُقِط من كَرَبِهِ بعد ما يُصْرَمُ. ويقال سنة مجَرَّمَةٌ ، أي تامّة، كأنها تصرَّمَت عن تمام. وهو من تجرَّم الليلُ ذَهَب. والجَرَام والجَريم: التَّمْر اليابس. فهذا كلُّه متّفقٌ لفظاً ومعنىً وقياساً.
ومما يُردّ إليه قولهم جَرَم، أي كَسَب؛ لأن الذي يَحُوزُه فكأنه اقتطَعَه. وفلانٌ جَرِيمةُ أهله، أي كاسِبُهم. قال:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])يصف عقاباً. يقول: هي كاسِبَةُ ناهضٍ. أراد فرخَها. والجُرْم والجَريمة: الذَّنْب وهو من الأوَّل؛ لأنه كَسْبٌ، والكَسْب اقتطاع. وقالوا في قولهم "لا جَرَم": هو من قولهم جَرَمْتُ أي كسَبت. وأنشدوا:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])أي كَسَبَتْهُمْ غضباً. والجَسَدُ جِرْمٌ، لأنّ لـه قَدْراً وتَقْطيعاً. ويقال مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم، أي عظام الأجرام.
فأمّا قولُهم لصاحب الصَّوت: إنه لحسن الجِرْم، فقال قوم: الصَّوْتُ يقال له الجِرْم. وأصحُّ من ذلك قول أبي بكر بن دريد إنَّ معناه حَسنُ خروجِ الصّوتِ من الجِرْم. وبنو جارمٍ في العرب. والجارم: الكاسب، وهو قول القائل:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
وجَرْمٌ هو الكَسْبُ، وبه سمِّيَتْ جَرْمٌ، وهما بطنان: أحدهما في قضاعة، والآخر في طيّ.
 (جرن) الجيم والراء والنون أصلٌ واحد، يدلُّ على اللين والسُّهولة. يقال للبَيْدَرِ جَرينٌ؛ لأنّه مكان قد أُصْلِحَ ومُلِّسَ. والجارن من الثياب: الذي انسَحَق ولانَ. وجَرَنَتِ الدِّرْعُ: لانَتْ وامْلاَسَّتْ. ومن الباب جِرَانُ البعير: مُقَدَّم عُنُقه من مَذْبَحِهِ، والجمع جُرُن([21]). قال:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])وذكرَ ناسٌ أنّ الجارنَ ولد الحيّة. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنه ليِّن المسِّ أملس.
(جره) الجيم والراء والهاء كلمةٌ واحدة، وهي الجَرَاهية. قال أبو عُبيدٍ: جَراهيةُ القوم: جَلَبَتُهُم وكلامُهم في علانيتهم دون سِرِّهم. ولو قال قائل: إنّ هذا مقلوبٌ من الجَهْرِ والجَهْرَاء والجَهارة لكان مَذْهباً.
(جرو) الجيم والراء والواو أصلٌ واحدٌ، وهو الصَّغير من ولد الكلب، ثم يحمل عليه غيرُه تشبيهاً. فالجَرو للكلب وغيره. ويقال: سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ ومُجْرٍ، إذا كان معها جِرْوُها. قال:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])فهذا الأصل. ثم* يقال للصَّغيرة من القِثّاء الجِرْوة. وفي الحديث: أُتِي النبي
صلى الله عليه وسلم بأَجْرٍ زُغْبٍ([24])"، وكذلك جَُِرْو الحنظل والرُّمّان. يعني أنها صغيرة. وبنو جِرْوة بطنٌ من العرب. ويقال ألقى الرّجُل جِرْوَتَه، أي ربَط جَأْشَه، وصَبَر على الأمر، كأنّه ربط جرواً وسكّنَه. وهو تشبيهٌ.
(جري) الجيم والراء والياء أصلٌ واحدٌ، وهو انسياحُ الشيء. يقال جَرَى الماء يَجْري جَرْيَةً وجَرْياً وجَرَياناً. ويقال للعَادة الإجْرِيَّا([25])، وذلك أنّه الوجْه الذي يجري فيه الإنسان. والجَرِيُّ: الوكيل، وهو بيّن الجِراية، تقول جَرَّيت جَرِيّاً واستَجْرَيتُ، أي اتَّخذْت. وفي الحديث: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". وسمِّي الوكيلُ جَريّاً لأنّه يَجْري مَجْرى موكّله، والجمع أجْرِيَاء.
فأمّا السفينة فهي الجارية، وكذلك الشَّمس، وهو القياس. والجارية من النِّساء من ذلك أيضاً، لأنَّها تُسْتَجْرَى في الخِدمة، وهي بيِّنة الجِراء. قال:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])ويقال: كان ذلك في أيّامِ جِرائها، أي صباها. وأما الجِرِّيَّة، وهي الحَوْصلة فالأصل الذي يعوَّل عليه فيها أنَّ الجيم مبدلة من قاف، كأن أصلها قِرِّيّة، لأنّها تَقْرِي الشيءَ أي تجمعه، ثم أبدَلُوا القافَ جيماً كما يفعلون ذلك فيهما.
(جرب) الجيم والراء والباء أصلان: أحدهما الشَّيء البسيط يعلوه كالنبات من جنسه، والآخَر شيءٌ يحوي شيئاً.
فالأوّل الجرَب وهو معروف، وهو شيءٌ ينبت على الجلْد من جنسه. يقال بعيرٌ أجرب، والجَمْع جَرْبَى. قال القطران:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
وممّا يُحمَل على هذا تشبيهاً تسميتُهم السَّماء جَرْباء، شبّهت كواكبُها بجرَب الأجرَب. قال أسامة بنُ الحارث:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])وقال الأعشى:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])والجِرْبَة: القَرَاح، وهو ذلك القياس لأنّه بسيطٌ يعلوه ما يعلوه منه. قال الأسعر:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])العجرمة:سُرعةٌ في خِفّة. وكان أبو عبيد يقول: الجِرْبة المزرعة. قال بشر:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
قال أبو حَنيفة: يقال للمجَرَّة جِرْبة النُّجوم. قال الشّاعر:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])خَيُّها: أن لا تُمطِر([33]). ومَرْي الجَنُوب: استدرارُها الغَيث.
والأصل الآخر الجِراب، وهو معروف. وجرابُ البئر: جوفُها من أعلاها إلى أسفلها. والجَرَبَّةُ: العانة من الحمير، وهو من بابِ ما قَبْله، لأن في ذلك تجمُّعاً. وربَّما سمَّوا الأقوياء من الناس إذا اجتمعُوا جَرَبَّةً. قال:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])(جرج) الجيم والراء والجيم كلمة واحدة، وهي الجادّة، يقال لها جَرَجَة. وزعم ناسٌ أنّ هذا مما صحَّف فيه أبو عُبيدٍ. وليس الأمر على ما ذكَرُوه، والجَرَجَةُ صحيحة. وقياسها جُرَيج اسم رجل. ويقال إنّ الجَرِجَ القَلِق. قال:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
وهذا ممكنٌ أن يقال مبدل من مَرِج. قال ابن دريد: والجَرَجُ الأرض ذاتُ الحجارة. فأما الجُرْجة لِشيءٍ([36]) شِبْه الخُرْج والعَيْبة، فما أُراها عربيةً مَحْضة. على أنّ أوساً قد قال:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])(جرح) الجيم والراء والحاء أصلان: أحدهما الكسب، والثاني شَقّ الجِلْد.
فالأوَّل قولهم [اجترح] إذا عمل وكَسبَ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. وإنَّما سمى ذلك اجتراحاً لأنه عَمَلٌ* بالجوَارح، وهي الأعضاء الكواسب. والجوارحُ من الطَّير والسباع: ذَوَاتُ الصَّيد.
وأما الآخَر [فقولهم] جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً، والاسم الجُرْح. ويقال جرَح الشاهدَ إذا ردّ قولَه بِنَثاً غيرِ جميل. واستَجْرَحَ فلانٌ إذا عمل ما يُجْرَح من أجله.
فأمَّا قول أبي عبيدٍ في حديث عبد الملك: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" إنه النُّقصان من الخير، فالمعنى صحيح إلاّ أنّ اللفظ لا يدلُّ عليه. والذي أراده عبدُ الملك ما فسَّرناه. أي إنّكم ما تزدادون على الوعْظ إلاّ ما يكسبكم الجَرْحَ والطَّعنَ عليكم، كما تُجرَح الأحاديث. وقال أبو عبيد: يريد أنَّها كثيرة صحيحها قليل. والمعنى عندنا في هذا كالذي ذكرناه مِن قَبْل، وهو أنَّها كثُرتْ حتى أحوج أهلَ العلم بها إلى جرْح بعضها، أنّه ليس بصحيح.
 (جرد) الجيم والراء والدال أصلٌ واحد، وهو بُدوُّ ظاهِر الشَّيء حيث لا يستُره ساتر. ثم يحمل عليه غيرُه ممَّا يشاركه في معناه. يقال تجرَّد الرَّجل من ثيابه يتجرَّدُ تجرُّداً. قال بعضُ أهل اللُّغة: الجَرِيد سَعَفُ النَّخل، الواحدة جريدة، سمِّيت بذلك لأنه قد جرِد عنها خُوصها. والأرْضُ الجَرَد: الفضاء الواسعُ، سمِّي بذلك لبُروزه وظُهوره وأن لا يستره شيءٌ. ويقال فرس أَجرَدُ إذا رَقَّت شَعْرتُه. وهو حسن الجُرْدة والمتجرَّد. ورجلٌ جارُودٌ، أي مشؤوم، كأنَّه يَجْرُدُ ويَحُتُّ. وسنةٌ جارودةٌ، أي مَحْلٌ، وهو من ذلك، والجَراد معروفٌ. وأرضٌ مجرودةٌ أصابها الجَرادُ. وقال بعضُ أهلِ العِلم: سمِّي جراداً لأنّه يجرُد الأرضَ يأكلُ ما عليها. والجَرَدُ: أن يَشْرَى جلْدُ الإنسان من أكل الجَراد. ومن هذا الباب، وهو القياس المستمرُّ، قولهم: عامٌ جرِيدٌ، أي تامٌّ، وذلك أنَّه كَمَُِل فخرج جريداً لا يُنْسَب إلى نقصانٍ. ومنه: "ما رَأَيْتُهُ مُذْ أجرَدَانِ([38]) وجَرِيدانِ" يريد يومين كاملين. والمعْنى ما ذكرته. ومنه انجرَدَ بنا السَّيرُ: امتدَّ. فأمّا قولهم للشيءِ يذهب ولا يُوقَف [له] على خبرٍ: "ما أدري أيُّ الجَرَاد عارَهُ" فهو مثلٌ، والجَراد هو هذا الجَرادُ المعروف.
(جرذ) الجيم والرال والذال كلمةٌ واحدة: الجُرَذُ الواحد من الجُِرْذان، وبه سمِّيَ الجَرَذُ الذي يأخُذُ في قوائم الدابّة. فأمّا قولهم رجل مُجَرَّذٌ أي مجرَّب، فهو من باب الإبدال، وليس أصلاً.
--------------ـــ
([1]) الشانئة: المبغضة. وفي الأصل: "شائبة"، صوابها في المجمل واللسان (جرز 182) وفي اللسان: "لم ترض".
([2]) أراد بالرغامى الرئة. وصدره في الديوان 51، واللسان (جرز):
* يحشرجها طوراً وطوراً كأنها *
([3]) في الأصل: "صوت" صوابه في المجمل واللسان.
([4]) الثمراء: جبل أو هضبة. والبيت في ديوان أبي ذؤيب 77 واللسان (جرس).
([5]) للعجاج في ديوانه 31 واللسان (جرس) وفي الديوان: "والتج" باللام.
([6]) المجرس، بفتح الراء المشددة وكسرها.
([7]) الإبرية، كالهبرية وزناً ومعنى، وهي ما تعلق بأسفل الشعر مثل النخالة. وفي اللسان: "حتى تستبين هبريته". وفي المجمل: "حتى يستكثر من الإبرية".
([8]) لمدرك بن حصن الأسدي، كما في اللسان (رمعل). وصدره، كما في (جرش، رمعل): * بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت *
([9]) تكملة الشعر بزيادة "ما" من المجمل.
([10]) جعله الجوهري مثل كسر يكسر. وقال ابن القطاع: صوابه جرض يجرض، على مثال كبر يكبر.
([11]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 114 واللسان (جرض).
([12]) جرئضة، كعلبطة. ويقال: "جرائضة" أيضاً، كعلابطة.
([13]) ديوان ذي الرمة 415 وهو مطلع قصيدة له. وفي الديوان: "أو بجرعاء".
([14]) ويقال أيضاً "سيل جراف" بمعناه.
([15]) ديوان جرير 468 واللسان (جرل).
([16]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل).
([17]) وفي اللسان: "وسئل الأعشى عن قوله: سلبتها جريالها. فقال: أي شربتها حمراء فبلتها بيضاء".
([18]) البيت لأبي خراش الهذلي من قصيدة في القسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 70. وأنشده في المجمل واللسان (جرم).
([19]) البيت لأبي أسماء بن الضريبة، كما في اللسان (جرم).
([20]) جزء من بيت في اللسان (جرم). وهو بتمامه:
إذا ما رأت شمساً عب الشمس شمرت *** إلى رملها والجارمي عميدها
ورواية اللسان (عبأ): "والجرهمي عميدها".
([21]) ويقال في الجميع أيضاً "أجرنة".
([22])البيت لجران العود من قصيدة في أول ديوانه، وبه سمي جران العود. انظر اللسان "جرن"، والمزهر (2: 441).
([23]) البيت من قصيدة لحبيب بن عبد الله المعروف بالأعلم الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 59. وهو في اللسان (جرا) بدون نسبة، وفي (حشب) منسوب إليه. وكلمة (إلى) ساقطة من الأصل.
([24]) في الأصل: "بجرو زغب"، صوابه من المجمل واللسان.
([25]) ومنه قول الكميت:
على تلك إجرياي وهي ضريبتي *** ولو أجلبوا طراً علي وأحلبوا
([26]) في المجمل واللسان: "لا يستجرينكم الشيطان".
([27]) للأعشى في ديوانه 99 واللسان (جرا). وكلمة "وطال" ساقطة من الأصل.
([28]) نسخة الشنقيطي من الهذليين 86 واللسان (جرب، طبب، ركد).
([29]) في البيت نقص ويستقيم بأن يكون أوله: "وقد". وبدله في ديوان الأعشى 86:
وما مجاور هيت إن عرضت له *** قد كان يسمو إلى الجرفين واطلعا
          وفي شرحه: "أبو عبيدة إلى الجرباء".
([30]) وروي عجزه في اللسان ( عجرم) بدون نسبة، وهو مع نسبته إلى الأسعر في الأزمنة والأمكنة (2: 11).
([31]) صدره كما في المفضليات (2: 130) : * تحدر ماء البئر عن جرشية *
([32]) البيت بدون نسبة أيضاً في الأزمنة والأمكنة (2: 4، 11).
 ([33])يقال خوت النجوم تخوى خيا، وأخوت.
([34]) الرجز لقطية بنت بشر زوج مروان بن الحكم. انظره مع قصته في الأغاني (1: 129). وكلمة "ليس" ساقطة من الأصل. وانظر المخصص (11: 44-47) بتحقيق الشنقيطي والبيت الأخير سبق في ص187.
 ([35])قبله في اللسان (جرج):  * إني لأهوى طفلة فيها غنج *
([36]) في الأصل: "فشيء".
([37]) ديوان أوس 19 واللسان (جرج). والدبور: جمع دبر، وهو النحل.
([38]) في الأصل: "من"، صوابه في المجمل واللسان. وانظر تخريج نحو هذا التعبير في مغني اللبيب (مذ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** والراء وما يثلثهما)
(**جرز**) **الجيم** والراء والزاء tek bir asıldır; o da kesmedir. Denir: **جَرَزْتُ** الشيءَ, onu kestim. Ve **سيفٌ جُرَاز** yani kesici. Ve **أرضٌ جُرُزٌ**: onda bitki yoktur. Sanki ondan kesilmiştir. **الكسائي** ve **الأصمعيّ** dedi: **أرضٌ مجروزة** **الجرز**’dendir; o, yağmurun isabet etmediği yerdir; ve denir: bitkisi yenmiş olandır. Ve **الجَرُوزُ**: yiyince sofrada hiçbir şey bırakmayan adam; aynı şekilde **المرأةُ الجَرُوزُ** ve deve. Dedi ki:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
Ve Araplar darbımesellerinde derler: "لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])، yani şiddetli buğzu ve hasedi sebebiyle, buğzettikleri kimseler için ancak kökünü kazımaya razı olur. Ve **الجارز**: öksürüğün şiddetlisi; bu, boğazı keser. **الشمّاخ** dedi:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
Ve denir: **أرضٌ جارِزةٌ**: kuru, kaba; onu kum kuşatır. Ve **امرأةٌ جارِزٌ**: kısır. Ama onların “**ذو جَرَزٍ**” sözü, kaba sert olduğu zaman; aynı şekilde deve; bu, bence kaba **الأرض الجارزة** üzerine hamledilmiştir. Onun zikri geçmişti.

(**جرس**) **الجيم** ve الراء ve **السين** tek bir asıldır; o da sestendir; bundan sonrası ona hamledilmiştir.
Dediler: **الجَرْس** gizli sestir; denir: onun için bir **جَرْساً** işitmedim; ve kuşun **جَرْسَ**’ini işittim: gagalarının, yediği bir şey([3]) üzerinde çıkardığı sesi işittiğin zaman. Ve kuş **أجْرَسَ** etti.
Ve buna hamledilenlerdendir: arıya **جوارس** demeleri; “yiyiciler” manasında; çünkü onda, o sırada, en küçük bir şey sanki bir sestir. **أبو ذؤيبٍ** arıyı zikrederek dedi:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])
Ve **الجَرَس**: develere asılan şeydir. Ve hadiste: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ". Ve denir: **جَرَسْتُ** بالكلام, yani onunla konuştum. Ve **أجْرَسَ الحَلْيُ**: ses çıkardı. Dedi ki:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الرجل المجرّس**([6]) ve o, tecrübe edilmiş olandır. Ve geceden **جَرَْسٌ** manası: bir taife.

(**جرش**) **الجيم** ve الراء ve **الشين** tek bir asıldır; o da **جَرْش** الشيءِ: dövülmesi ve dövülmesinin inceltilmemesidir. Denir: **جَرَشْته**; ve o **جَرِيش**’tir. Ve **الجُرَاشة**: öğütülmüş şeyden düşen şeydir. Ve **جرّشت الرأس بالمشط**: onu kaşıdın; ta ki **الإبْرِيَة**([7])’yi çoğaltasın. Ve **الخليل** zikretti ki **الجَرش** yemektir.
Ve babdan şâz olanlardandır: **الجِرِشَّى**; o, nefestir. Dedi ki:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
Ama onların “**مَضَى جَرْشٌ من اللّيل**” sözü: o, taifedir; zikrettiğimiz asıldan şâzdır. Dedi ki:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *

(**جرض**) **الجيم** ve الراء ve **الضاد** iki asıldır: biri gırtlakta takılma cinsinden; diğeri büyüklüktendir.
Birincisine gelince: derler **جَرِضَ بِرِيقه**([10]) onunla boğulduğu zaman. Dedi ki:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])
**الخليل** dedi: **الجَرَضُ** insanın, bir keder ve hüzün üzere tükürüğünü yutmasıdır. Ve denir: falan **جَرِيضاً** öldü; yani gamlı.
İkincisi: onların **بعيرٌ جِرْوَاضٌ** sözü; yani kaba. Ve **الجُرائِض**: iri deve; ve denir: şiddetli yiyen. Ve **نعجة جُرَئِضةٌ**([12]) iri.

(**جرع**) **الجيم** ve الراء ve العين, içilen şeyin azlığına delalet eder. Denir: **جَرِع** الشاربُ الماءَ **يجرَعُه**; ve **جَرَعَ يجرَعُ**. Ama [**الجرعاء** فـ] hiçbir şey bitirmeyen kumluktur; bu, içmenin ona fayda vermemesindendir; sanki kanmamıştır. **ذو الرمّة** dedi:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])
Ve babdandır onların: "أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن" sözü; o, nefesin çıkan en sonudur. **الفرّاء** böyle dedi. Ve denir: **نُوقٌ مَجَارِيعُ**: sütü az olanlar; sanki memelerinde ancak **جُرَعٌ** vardır.
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الجَرَع**: ipin kuvvelerinden, diğer kuvveler üzerinde görünen bir kuvvede bir bükülmedir.

(**جرف**) **الجيم** ve الراء ve الفاء tek bir asıldır; o, şeyin tamamını toplayıp kapmadır. Denir: **جَرَفْتُ** الشيءَ **جَرْفاً**, onu bütünüyle götürdüğün zaman. Ve **سيفٌ جُرَافٌ**([14]) her şeyi götürür. Ve **الجُرُْف**: selin yediği yer. Ve **جَرَّفَ الدهرُ مالَه**: onu silip süpürdü. Ve **مال مُجَرَّف**. Ve **رجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ**: sanki onu **جرْفاً** kapar. Ve babdandır: **الجُرْفَة**: devenin uyluğundan bir deri parçasının kesilip uyluğu üzerinde toplanmasıdır.

(**جرل**) **الجيم** ve الراء ve اللام iki asıldır: biri taşlar; diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi: **الجَرْوَل** ve **الجرَاوِل** taşlardır. Denir: **أرض جَرِلةٌ**, **الجراول**’i çok olduğu zaman. Ve **الأَجْرَال** **الجَرَل**’in cemidir; o, taşlı bir yerdir. **جرير** dedi:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
İkincisi: **الجِرْيال**; o, kırmızı boyadır; bundan dolayı şaraba **جِرْيالاً** adı verildi. Ama **الأعشى**’nın sözü:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])
Bir kavim dedi: onun rengini kastetti; o da onun kırmızılığıdır. Ondan, onun rengini kastettiğine delalet eden bir rivayet rivayet ettiler([17]).

(**جرم**) **الجيم** ve الراء ve الميم tek bir asıldır; fer‘ler ona döner. **الجرْمُ** kesmedir. Ve hurma ağacını kesmeye **الجَِرَام** denir. Ve **زمن الجَِرَامِ** geldi. Ve koyunun yününü **جَرَمْتُ** ve aldım. Ve **الجُرَامةُ**: **جُرِم** edildiği zaman hurmadan düşen şeydir. Ve denir: **الجُرامة**: kesildikten sonra onun **كَرَبِهِ**’nden toplanan şeydir. Ve denir: **سنة مجَرَّمَةٌ**; yani tam; sanki tamamdan kopup bitmiştir. Ve o, **تجرَّم الليلُ**’den: gitti. Ve **الجَرَام** ve **الجَريم**: kuru hurmadır. Bu, lafız, mana ve kıyasça bütünüyle mutabıktır.
Ve ona döndürülenlerdendir onların **جَرَم** sözü; yani kazandı; çünkü elde ettiği şey sanki onu kesip almıştır. Ve falan **جَرِيمةُ أهله**; yani onların kazananıdır. Dedi ki:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])
Bir kartalı vasfeder. Der ki: o, **ناهضٍ**’in kazananıdır. Onunla yavrusunu kastetti. Ve **الجُرْم** ve **الجَريمة**: günahtır; o da birincidendir; çünkü o kazançtır; kazanç da kesip almadır. Ve onların "لا جَرَم" sözünde dediler: o, **جَرَمْتُ** yani kazandım sözündendir. Ve şu beyti şahit getirdiler:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])
Yani onlara bir öfke kazandırdı. Ve beden **جِرْمٌ**’dür; çünkü onun bir miktarı ve kesilip biçimi vardır. Ve denir: **مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم**; yani büyük cisimli.
Ama onların ses sahibine: “o, **حسن الجِرْم**’dür” sözleri; bir kavim dedi: sese **الجِرْم** denir. Bundan daha sahih olan, **أبي بكر بن دريد**’in sözü: manası, sesin **الجِرْم**’den güzel çıkışıdır. Ve Araplarda **بنو جارمٍ** vardır. Ve **الجارم**: kazanan; şu söyleyenin sözüdür:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
Ve **جَرْمٌ** kazançtır; onunla **جَرْمٌ** isimlendirildi; ve onlar iki batındır: biri **قضاعة**’da, diğeri **طيّ**’dedir.

(**جرن**) **الجيم** ve الراء ve **النون** tek bir asıldır; yumuşaklığa ve kolaylığa delalet eder. Harman yerine **جَرينٌ** denir; çünkü o, ıslah edilmiş ve düzeltilip pürüzsüzleştirilmiş bir yerdir. Ve elbiselerden **الجارن**: ezilip yumuşamış olandır. Ve **جَرَنَتِ الدِّرْعُ**: yumuşadı ve pürüzsüzleşti. Ve babdandır: devenin **جِرَانُ**’ı: boğazlağından, boynunun ön kısmıdır; cem‘i **جُرُن**([21]). Dedi ki:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])
Ve bir topluluk zikretti ki **الجارن** yılan yavrusudur. Eğer sahihse, o babdandır; çünkü dokunuşu yumuşak, pürüzsüzdür.

(**جره**) **الجيم** ve الراء ve **الهاء** tek bir kelimedir; o da **الجَرَاهية**’dir. **أبو عُبيدٍ** dedi: **جَراهيةُ القوم**: onların kalabalığı ve gizlileri dışında alenî konuşmalarıdır. Bir söyleyen deseydi ki: bu, **الجَهْرِ** ve **الجَهْرَاء** ve **الجَهارة**’den kalb edilmiştir; bir mezhep olurdu.

(**جرو**) **الجيم** ve الراء ve **الواو** tek bir asıldır; o, köpek yavrusunun küçüğüdür; sonra benzetme yoluyla başkası ona hamledilir. **الجَرو** köpek ve başkası içindir. Ve denir: **سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ** ve **مُجْرٍ**, onunla birlikte **جِرْوُها** olduğu zaman. Dedi ki:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])
Bu asıldır. Sonra denir: hıyarın küçüğüne **الجِرْوة**. Ve hadiste: Peygambere
صلى الله عليه وسلم "**بأَجْرٍ زُغْبٍ**([24])" getirildi; aynı şekilde **جَُِرْو** **الحنظل** ve **الرُّمّان**; yani onlar küçüktür. Ve **بنو جِرْوة** Araplardan bir batındır. Ve denir: adam **جِرْوَتَه**’ini attı; yani yüreğini bağladı ve işe sabretti; sanki bir yavruyu bağladı ve onu sakinleştirdi. Bu bir benzetmedir.

(**جري**) **الجيم** ve الراء ve **الياء** tek bir asıldır; o, şeyin akıp yayılmasıdır. Denir: **جَرَى** الماء **يَجْري** **جَرْيَةً** ve **جَرْياً** ve **جَرَياناً**. Ve âdete **الإْجْرِيَّا**([25]) denir; çünkü o, insanın içinde yürüdüğü yoldur. Ve **الجَرِيُّ**: vekildir; o, **الجِراية**’si açık olandır; dersin: **جَرَّيت** **جَرِيّاً** ve **استَجْرَيتُ**, yani edindim. Ve hadiste: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". Vekile **جَريّاً** adı verildi; çünkü o, müvekkilinin yürüdüğü yol üzere yürür; cem‘i **أجْرِيَاء**.
Ama gemi: o, **الجارية**’dir; aynı şekilde güneş; bu kıyastır. Ve kadınlardan **الجارية** da bundandır; çünkü o, hizmette **تُسْتَجْرَى** edilir; ve onun **الجِراء**’ı açıktır. Dedi ki:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])
Ve denir: bu, onun **جِرائها** günlerindeydi; yani gençliğinde. Ama **الجِرِّيَّة**; o, kursaktır; onda dayanılan asıl şudur ki **الجيم**, **قاف**’tan bedeldir; sanki aslı **قِرِّيّة**’dir; çünkü o, şeyi **تَقْرِي** eder; yani onu toplar; sonra **قاف**’ı **جيماً** yaptılar; ikisinde bunu yaptıkları gibi.

(**جرب**) **الجيم** ve الراء ve **الباء** iki asıldır: biri, kendi cinsinden bitki gibi üstüne çıkan basit şey; diğeri, bir şeyi içine alan şeydir.
Birincisi **الجرَب**’dir; o bilinir; o, deride kendi cinsinden biten bir şeydir. Denir: **بعيرٌ أجرب**; cem‘i **جَرْبَى**. **القطران** dedi:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
Ve buna benzetme yoluyla hamledilenlerdendir: göğe **جَرْباء** adını vermeleri; onun yıldızlarını, uyuzlunun uyuzuna benzettiler. **أسامة بنُ الحارث** dedi:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])
Ve **الأعشى** dedi:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])
Ve **الجِرْبَة**: **القَرَاح**’tır; ve o, o kıyastır; çünkü o basittir, üstüne ondan çıkan şey çıkar. **الأسعر** dedi:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])
**العجرمة**: hafiflikte bir sürattir. Ve **أبو عبيد** derdi: **الجِرْبة** ekinliktir. **بشر** dedi:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
**أبو حَنيفة** dedi: **المجَرَّة**’ye **جِرْبة النُّجوم** denir. Şair dedi:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])
**خَيُّها**: yağmur yağdırmamasıdır([33]). Ve **مَرْي الجَنُوب**: onun yağmuru sağdırmasıdır.
Diğer asıl **الجِراب**’dır; o bilinir. Ve kuyunun **جرابُ**’ı: üstünden altına kadar iç boşluğudur. Ve **الجَرَبَّةُ**: eşeklerin sürüsüdür; o, ondan önceki babdandır; çünkü onda bir toplanma vardır. Ve bazen insanlar güçlü olduklarında, toplandıkları zaman onlara **جَرَبَّةً** adını verirler. Dedi ki:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])

(**جرج**) **الجيم** ve الراء ve **الجيم** tek bir kelimedir; o, ana yoldur; ona **جَرَجَة** denir. Bir topluluk zannetti ki bu, **أبو عُبيدٍ**’de tashif edilmiş şeylerdendir. İş onların söyledikleri üzere değildir; **الجَرَجَةُ** sahihtir. Onun kıyası **جُرَيج** bir adam adıdır. Ve denir: **الجَرِجَ** kaygılıdır. Dedi ki:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
Bu, **مَرِج**’den bedel denmesi mümkündür. **ابن دريد** dedi: **الجَرَجُ** taşlı yerdir. Ama **الجُرْجة**’ye, **الخُرْج** ve **العَيْبة** benzeri bir şey([36]) için; onu, sırf Arapça görmüyorum. Bununla beraber **أوس** dedi ki:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])

(**جرح**) **الجيم** ve الراء ve **الحاء** iki asıldır: biri kazanç; diğeri deriyi yarmaktır.
Birincisi onların [**اجترح**] sözü: çalıştığı ve kazandığı zaman. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. Ona ancak **اجتراحاً** adını verdi; çünkü o, **الجوَارح** ile bir ameldir; onlar, kazanan uzuvlardır. Ve kuşlardan ve yırtıcılardan **الجوارحُ**: av sahibi olanlardır.
İkincisine gelince: [onların sözü] **جرحَهُ** بحديدةٍ **جرْحاً**; isim **الجُرْح**’tır. Ve denir: şahidi **جرَح** etti; yani onun sözünü güzel olmayan bir ayıpla reddetti. Ve **استَجْرَحَ** falan: kendisi sebebiyle cerhedilecek şeyi işlediği zaman.
Ama **أبي عبيدٍ**’in, **عبد الملك** hadisi hakkında sözü: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" bunun hayırdan eksilme olduğu; mana sahih, fakat lafız ona delalet etmez. **عبد الملك**’in muradı, bizim açıkladığımızdır: yani siz, vaaz üzerine ancak size **الجَرْحَ** ve size karşı ta‘nı kazandıran şeyi artırıyorsunuz; hadisler cerhedildiği gibi. **أبو عبيد** dedi: onun muradı, sahihi az, çoğu çok olmasıdır. Bizce bu manada, bundan önce zikrettiğimiz gibidir: o, çoğaldı; ta ki onunla ilim ehline, bazısını cerhetme ihtiyacını doğurdu; çünkü o sahih değildir.

( **جرد**) **الجيم** ve الراء ve **الدال** tek bir asıldır; o, örten bir örtü bulunmadığı yerde şeyin zahirinin ortaya çıkmasıdır. Sonra manasında ona ortak olan başkası ona hamledilir. Denir: adam elbiselerinden **تجرَّد** eder; **يتجرَّدُ تجرُّداً**. Dil ehlinden bazıları dedi: **الجَرِيد** hurma dalıdır; bir tanesi **جريدة**; ona bu ad verildi; çünkü ondan yaprakçıkları soyulup **جرِد** edilmiştir. Ve **الأرْضُ الجَرَد**: geniş boşluktur; ona bu ad verildi; çünkü onun belirginliği ve görünürlüğü ve onu örten bir şeyin olmaması sebebiyle. Ve denir: **فرس أَجرَدُ**; tüyü inceldiği zaman. Ve o, **حسن الجُرْدة** ve **المتجرَّد**’dir. Ve **رجلٌ جارُودٌ**; yani uğursuz; sanki o, soyup kazır. Ve **سنةٌ جارودةٌ**; yani kıtlık; o da bundandır. Ve **الجَراد** bilinir. Ve **أرضٌ مجرودةٌ**: ona çekirge isabet etti. İlim ehlinden bazıları dedi: ona **جراداً** adı verildi; çünkü o, yeri **يجرُد** eder; üzerindekini yer. Ve **الجَرَدُ**: çekirge yemekten insanın derisinin soyulmasıdır. Ve bu babdandır; o, devam eden kıyastır: onların **عامٌ جرِيدٌ** sözü; yani tam; çünkü o, kemale erdi; tam olarak çıktı; bir eksikliğe nispet edilmez. Ve ondan: "ما رَأَيْتُهُ مُذْ **أجرَدَانِ**([38]) و**جَرِيدانِ**" iki tam günü kasteder. Mana, zikrettiğimdir. Ve ondan: **انجرَدَ** بنا السَّيرُ: uzadı. Ama onların, gidip de haberi bulunmayan şey için sözleri: "ما أدري أيُّ **الجَرَاد** عارَهُ" o bir meseldir; ve **الجَراد** bu bilinen çekirgedir.

(**جرذ**) **الجيم** ve الرال ve **الذال** tek bir kelimedir: **الجُرَذُ** **الجُِرْذان**’ın bir ferdidir; onunla, hayvanın ayaklarında olan **الجَرَذُ** isimlendirildi. Ama onların **رجل مُجَرَّذٌ** sözü; yani tecrübe edilmiş; o, ibdal babındandır; asıl değildir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ر س
ما سمعنا له جرساً ولا همساً وهما الخفي من الصوت وسمعـت جـرس الطيـر وهـو صـوت مناقيرها إذا نقرت وأجرس الطائر وأجرس لإبلك‏:‏ ارفع جرسك بالحداء‏.‏
قال‏:‏ تنجو إذا مـا الحاديـان أجرسـا تسير فيها القـوم خمسـاً أملسـا وجرس الكلام‏:‏ نغم به‏.‏
والحروف كلها مجروسة إلا أحرف اللين‏.‏
وفلان مجرس لي أي موضع للكلام معه‏.‏
قال‏:‏ أنت لي مجـرس إذا ما نبا كل مجرس وجرس بالقوم‏:‏ صوت بهم‏.‏
وأجرسني السبع‏:‏ سمع جرسي‏.‏
وجرست النحل نور الشجر‏:‏ أكلته ولها عند ذلك جرس وهي جوارس‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ تظل على الثمراء منها جوارس مراضيع صهب الريش زغب رقابها ومن المجاز‏:‏ رجل مضرس مجرس أي عضته الأمور بأضراسها وأكلته حتى عرفته‏.‏
وأجرس الحلي والجرس واجرس به صاحبه‏.‏
قال العجاج‏:‏ تسمـع للحلـي إذا مـا وسوسـا والتـج فـي أجيادهـا وأجرسا زفزفـة الريح الحصاد اليبسا

##### Türkçe

ج ر س
Onun için ne bir **جرس** işittik ne de bir **همس**; o ise sesin gizli olanıdır. Ve kuşun **جرس**ini işittim; o, gagaladıkları zaman gagalarının sesidir. Kuş **أجرس** etti. Ve “develerin için **أجرس** et”: “**حداء** ile **جرس**ini yükselt.”

Dedi ki:
“İki **حاديان** **أجرس** edince kurtulursun;
içinde kavmi beş (gece) pürüzsüz olarak yürütür.”

Ve sözün **جرس**i: onunla nağme yaptı.

Harflerin hepsi **مجروسة**dir; **أحرف اللين** hariç.

Ve falan kimse benim için **مجرس**tir; yani onunla konuşmaya bir yer (imkân) vardır.

Dedi ki:
“Sen benim için **مجرس**sin; her **مجرس** uzaklaşınca.”

Ve kavme **جرس** etti: onlara seslendi.

Ve yırtıcı hayvan beni **أجرس** etti: **جرس**imi işitti.

Ve arılar ağacın çiçeğini **جرست**: onu yedi; ve onların o sırada bir **جرس**i vardır; ve onlar **جوارس**tir.

Ebû Züeyb dedi ki:
“Onlardan **جوارس** olanlar **الثمراء** üzerinde kalır;
emzirenler; tüyleri sarımsı, boyunları ince tüylü.”

Ve mecazdan: **مضرس مجرس** bir adam; yani işler onu azı dişleriyle ısırdı ve onu yedi; nihayet onu tanıttı.

Ve süs eşyası **أجرس** etti; ve **الجرس**; ve onun sahibi onunla **اجرس** etti.

Accecc dedi ki:
“Fısıldayınca süs eşyası için işitirsin;
ve gerdanlarında **التج**; ve **أجرسا** etti;
kuru ekini biçen rüzgârın **زفزفة**si.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَرْسُ: مصدرٌ، الصوتُ المَجْرُوسُ. والجَرْسُ: الصوتُ نفسه. والجَرْسُ: الأَصلُ، وقيل: الجَرْسُ والجِرْسُ الصوت الخَفِيُّ. قال ابن سيده: الجَرْسُ والجِرْسُ والجَرَسُ؛ الأَخيرة عن كراع: الحركةُ والصوتُ من كل ذي صوت، وقيل: الجَرْس، بالفتح، إِذا أُفرد، فإِذا قالوا: ما سمعت له حِسّاً ولا جِرْساً، كسروا فأَتبعوا اللفظ اللفظ.
وأَجْرَسَ: علا صوته، وأَجْرَسَ الطائرُ إِذا سمعتَ صوتَ مَرِّه؛ قال جَنْدَلُ بنُ المُثَّنَّى الحارثي الطُّهَوِيُّ يخاطب امرأَته: لقد خَشِيتُ أَن يَكُبَّ قابِرِي
ولم تُمارِسْكِ من الضَّرائرِ
شِنْظِيرَةٌ شائِلَةُ الجَمائِرِ،
حتى إِذا أَجْرَسَ كلُّ طائِرِ،
قامتْ تُعَنْظِي بكِ سِمْعَ الحاضِرِ
يقول: لقد خشيت أَن أَموت ولا أَرى لك ضَرَّةً سَلِطَةً تُعَنظِي بكِ وتُسْمِعُكِ المكروه عند إِجْراس الطائر، وذلك عند الصَّباح. والجمائر: جمع جَمِيرة، وهي ضفيرة الشعر، وقيل: جَرَسَ الطائرُ وأَجْرَس صَوَّتَ. ويقال: سمعت جَرْسَ الطيرإِذا سمعت صوت مناقيرها على شيء تأْكله. وفي الحديث: فتسمعون صوتَ جَرْسِ طَيْرِ الجنة؛ أَي صوتَ أَكلها. قال الأَصْمَعِيُّ: كنتُ في مجلس شُعْبَةَ قال: فتسمعون جَرْشَ طير الجنة، بالشين، فقلت: جَرْسَ، فنظر إِليَّ وقال: خذوها عنه فإِنه أَعلم بهذا منا؛ ومنه الحديث: فأَقبل القوم يَدِبُّونَ ويُخْفُونَ الجَرْسَ؛ أَي الصوت. وفي حديث سعيد بن جبير، رضي اللَّه عنه، في صفة الصَّلْصالِ قال: أَرض خِصْبَةٌ جَرِسَةٌ؛ الجَرْسة: التي تصوِّت إِذا حركت وقلبت وأَجْرَسَ الحادي إِذا حدا للإِبل؛ قال الراجز:
أَجْرِسْ لها يا ابنَ أَبي كِباشِ،
فما لَها الليلةَ من إِنْفاشِ،
غيرَ السُّرَى وسائِقٍ نَجَّاشِ
أَي احْدُ لها لتَسْمَعَ الحُداءَ فتَسِيرَ. قال الجوهري: ورواه ابن السكيت بالشين وأَلف الوصل، والرواة على خلافه. وجَرَسْتُ وتَجَرَّسْتُ أَي تكلمت بشيء وتنغمت به. وأَجْرَسَ الحَيُّ: سمعتُ جَرْسه. وفي التهذيب: أَجْرَسَ الحيُّ إِذا سَمعت صوتَ جَرْسِ شيء. وأَجرَسني السَّبُعُ: سمع جَرْسِي. وجَرَسَ الكلامَ: تكلم به.
وفلانٌ مَجْرَسٌ لفلان: يأْنس بكلامه وينشرح بالكلام عنده؛ قال: أَنْتَ لي مَجْرَسٌ، إِذا
ما نَبا كلُّ مَجْرَسِ
وقال أَبو حنيفة: فلان مَجْرَسٌ لفلان أَي مأْكلٌ ومُنتَفَعٌ. وقال مرة: فلان مَجْرَسٌ لفلان أَي يأْخذ منه ويأْكل من عنده.
والجَرَسُ: الذي يُضْرَبُ به. وأَجْرَسه: ضربه. وروي عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه قال: لا تَصْحَبُ الملائكةُ رُفْقَةً فيها جَرَسٌ؛ هو الجُلْجُلُ الذي يعلق على الدواب؛ قيل: إِنما كرهه لأَنه يدل على أَصحابه بصوته؛ وكان، عليه السلام، يحب أَن لا يعلم العدوّ به حتى يأْتيهم فجأَةً، وقيل الجَرَسُ الذي يُعلق في عنق البعير. وأَجْرَسَ الحَلْيُ: سُمِع له صوتٌ مثل صوت الجَرَسِ، وهو صوتُ جَرْسِه؛ قال العجاج: تَسْمَعُ للحَلْيِ إِذا ما وَسْوَسا،
وارْتَجَّ في أَجيادِها وأَجْرَسا،
زَفْزَفَةَ الرِّيحِ الحَصادَ اليَبَسا
وجَرْس الحَرْفِ: نَغْمَتُه. والحروفُ الثلاثة الجُوفُ: وهي الياء والأَلف والواو، وسائرُ الحروفِ مَجْرُوسَةٌ.
أَبو عبيد: والجَرْسُ الأَكل، وقد جَرَسَ يَجْرُسُ. والجاروسُ: الكثير الأَكل. وجَرَسَت الماشيةُ الشجرَ والعُشْبَ تَجْرِسُه وتَجْرُسُه جَرْساً: لَحَسَتْه. وجَرَسَت البقرة ولدها جَرْساً: لحسته، وكذلك النحلُ إِذا أَكلت الشجر للتَّعْسِيل؛ قال أَبو ذؤيب يصف نحلاً:
جَوارِسُها تَأْوي الشُّعُوفَ دَوائِباً،
وتَنصَبُّ أَلْهاباً مَصِيفاً كِرابُها
وجَرَسَتِ النحلُ العُرْفُطَ تَجْرُِسُ إِذا أَكلته، ومنه قيل للنحل: جَوارِسُ. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، دخل بيت بعض نسائه فسقته عَسَلاً، فَتَواطَأَتْ ثنتان من نسائه أَن تقول أَيَّتُهما دخل عليها: أَكَلْتَ مَغافِيرَ، فإِن قال: لا، قالت: فَشَرِبْتَ إِذاً عسلاً جَرَسَتْ نَحْلُه العُرْفُطَ؛ أَي أَكلتْ ورَعَتْ. والعُرْفُطُ: شجر. ونَحْلٌ جَوارِسُ: تَأْكل ثمر الشجر؛ وقال أَبو ذؤيب الهذلي يصف النحل: يَظَلُّ على الثَّمْراءِ منها جَوارِسٌ،
مَراضيعُ صُهْبُ الرّيشِ زُغْبٌ رِقابُها
والثمراء: جبل؛ وقال بعضهم: هو اسم للشجر المُثْمِر. ومراضيع: صغارٌ، يعني أَن عسل الصِّغار منها أَفضل من عسل الكبار. والصُّهْبَةُ: الشُّقْرَةُ، يريد أَجنحتها. الليث: النحلُ تَجْرُسُ العسلَ جَرْساً وتجرُسُ النَّوْرَ، وهو لَحْسُها إِياه، ثم تُعَسَّله. ومرَّ جَرْسٌ من الليل أَي وقتٌ وطائفة منه. وحكي عن ثعلب فيه: جَرَسٌ، بفتح الراء، قال ابن سيده: ولست منه على ثقة، وقد يقال بالشين معجمة، والجمع أَجْراسٌ وجُرُوسٌ. ورجل مُجَرَّسٌ ومُجَرِّسٌ: مُجَرِّبٌ للأُمور؛ وقال اللحياني: هو الذي أَصابته البلايا، وقيل: رجل مُجَرَّسٌ إِذا جَرَّس الأُمور وعرفها، وقد جَرَّسَتْه الأُمورُ أَي جَرَّبَتْه وأَحكمته؛ وأَنشد:
مُجَرِّساتٍ غِرَّة الغَرِيرِ
بالزَّجْرِ، والرَّيْمُ على المَزْجُورِ
وأَوَّل هذه القصيدة:
جارِيَ لا تَسْتَنْكِري غَدِيري،
سَيْرِي وإِشفاقي على بعيرِي،
وحَذَرِي ما ليس بالمَحْذُورِ،
وكَثْرَةَ التَحْدِيثِ عن شُقُوري،
وحِفْظَةً أَكَنَّها ضَمِيرِي
أَي لا تنكري حِفظَة أَي غضباً أَغضبه مما لم أَكن أَغضب منه؛ ثم قال: والعَصْرَ قَبلَ هذه العُصُورِ،
مُجَرِّساتٍ غِرَّةَ الغَرِيرِ
بالزَّجْرِ، والرَّيْمُ على المَزْجُورِ
العصر: الزمن، والدهر. والتجريس: التحكيم والتجربة، فيقول: هذه العصور قد جَرَّسَت الغِرَّ منا أَي حكمت بالزجر عما لا ينبغي إِتيانه. والرِّيْمُ: الفضل، فيقول: من زُجِرَ فالفضل عليه لأَنه لا يُزْجَرُ إِلا عن أَمر قَصَّرَ فيه. وفي حديث ناقة النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: وكانت ناقةً مُجَرَّسَةً أَي مُجَرَّبة مُدَرَّبة في الركوب والسير. والمُجَرَّسُ من الناس: الذي قد جرَّبَ الأُمور وخَبَرَها؛ ومنه حديث عمر، رضي اللَّه عنه، قال له طَلحَة: قد جَرّسَتْك الدُّهورُ أَي حَنَّكَتك وأَحكمتك وجعلتك خبيراً بالأُمور مجرَّباً، ويروى بالشين المعجمة بمعناه. أَبو سعيد: اجْتَرَسْتُ واجْتَرَشْتُ أَي كَسَبْتُ.

##### Türkçe

**الجَرْسُ**: bir mastardır; **الصوتُ المَجْرُوسُ** (çınlatılmış ses). Ve **الجَرْسُ**: sesin kendisi.

Ve **الجَرْسُ**: asıl/kök; ve denildi ki: **الجَرْسُ** ve **الجِرْسُ** gizli sestir. İbn Sîde dedi: **الجَرْسُ** ve **الجِرْسُ** ve **الجَرَسُ**; sonuncusu Kurâ‘dan: her ses sahibinden hareket ve sestir; ve denildi ki: **الجَرْس** (fetha ile), tek başına getirildiğinde böyledir; “**ما سمعت له حِسّاً ولا جِرْساً**” dediklerinde ise kesre yaptılar da lafzı lafza tâbi kıldılar.

Ve **أَجْرَسَ**: sesi yükseldi. Ve **أَجْرَسَ الطائرُ**: geçişinin sesini işittiğinde (denir); Cendel b. el-Müsennâ el-Hârisî et-Tuhavî, karısına hitap ederek dedi:
لقد خَشِيتُ أَن يَكُبَّ قابِرِي
ولم تُمارِسْكِ من الضَّرائرِ
شِنْظِيرَةٌ شائِلَةُ الجَمائِرِ،
حتى إِذا أَجْرَسَ كلُّ طائِرِ،
قامتْ تُعَنْظِي بكِ سِمْعَ الحاضِرِ

Der ki: Ben, ölüp de sana, kuşun **إِجْراس**ı (seslenişi) sırasında—bu da sabah vaktindedir—sana kötü olanı işittiren ve sana karşı sertlik yapan bir ortak eş görmeden ölmekten korktum. Ve **الجمائر**: **جَمِيرة**’nin çoğuludur; o da saç örgüsüdür. Ve denildi ki: **جَرَسَ الطائرُ** ve **أَجْرَس**: ses çıkardı.

Ve denilir: **سمعت جَرْسَ الطير**: gagalarının yediği bir şey üzerindeki sesini işittiğinde. Ve hadiste: “**فتسمعون صوتَ جَرْسِ طَيْرِ الجنة**”; yani: yemesinin sesi. el-Asma‘î dedi: Şu‘be’nin meclisindeydim; dedi ki: “**فتسمعون جَرْشَ طير الجنة**” şîn ile; ben de “**جَرْسَ**” dedim; bana baktı ve dedi ki: “Bunu ondan alın; çünkü o, bu hususta bizden daha bilendir.” Ve ondan hadistir: “**فأَقبل القوم يَدِبُّونَ ويُخْفُونَ الجَرْسَ**”; yani: sesi. Ve Sa‘îd b. Cübeyr’in—Allah ondan razı olsun—**الصَّلْصالِ** sıfatı hakkında hadisinde dedi ki: “**أَرض خِصْبَةٌ جَرِسَةٌ**”; **الجَرْسة**: hareket ettirildiğinde ve çevrildiğinde ses çıkaran (yer). Ve **أَجْرَسَ الحادي**: develere hidâ ettiğinde (denir); râciz dedi:
أَجْرِسْ لها يا ابنَ أَبي كِباشِ،
فما لَها الليلةَ من إِنْفاشِ،
غيرَ السُّرَى وسائِقٍ نَجَّاشِ

Yani: ona hidâ et ki hidâyı işitsin de yürüsün. el-Cevherî dedi: İbnü’s-Sikkît onu şîn ile ve hemzetü’l-vasl ile rivayet etti; râviler ise onun hilâfınadır. Ve **جَرَسْتُ** ve **تَجَرَّسْتُ**: yani bir şeyle konuştum ve onunla nağmelendim. Ve **أَجْرَسَ الحَيُّ**: onun **جَرْس**ini işittim. Ve **التهذيب**’de: **أَجْرَسَ الحيُّ**: bir şeyin **جَرْس** sesini işittiğinde (denir). Ve **أَجرَسني السَّبُعُ**: **جَرْس**imi işitti. Ve **جَرَسَ الكلامَ**: onunla konuştu.

Ve falan, falan için **مَجْرَسٌ**tur: onun sözüyle ünsiyet eder ve onun yanında sözle ferahlar; dedi ki:
أَنْتَ لي مَجْرَسٌ، إِذا
ما نَبا كلُّ مَجْرَسِ

Ve Ebû Hanîfe dedi: falan, falan için **مَجْرَسٌ**tur; yani yenilecek şey ve faydalanılacak şeydir. Ve bir defa dedi: falan, falan için **مَجْرَسٌ**tur; yani ondan alır ve onun yanında yer.

Ve **الجَرَسُ**: kendisiyle vurulan şeydir. Ve **أَجْرَسه**: ona vurdu. Ve Peygamber’den—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—rivayet edildi ki dedi: “İçinde **جَرَسٌ** bulunan bir yol arkadaşlığına melekler eşlik etmez”; o, binek hayvanlarına asılan **الجُلْجُلُ**dür; denildi ki: onu ancak sesiyle sahiplerine delâlet ettiği için kerih gördü; ve o—aleyhisselâm—düşmanın onu bilmemesini, ta ki onlara ansızın gelinceye kadar, severdi. Ve denildi ki: **الجَرَسُ** devenin boynuna asılan şeydir. Ve **أَجْرَسَ الحَلْيُ**: ona, **الجَرَسِ** sesine benzer bir ses işitildi; o, onun **جَرْس** sesidir; el-Acçâc dedi:
تَسْمَعُ للحَلْيِ إِذا ما وَسْوَسا،
وارْتَجَّ في أَجيادِها وأَجْرَسا،
زَفْزَفَةَ الرِّيحِ الحَصادَ اليَبَسا

Ve **جَرْس الحَرْفِ**: onun nağmesidir. Ve **الحروفُ الثلاثة الجُوفُ**: onlar **الياء** ve **الأَلف** ve **الواو**dur; diğer harflerin hepsi **مَجْرُوسَةٌ**dur.

Ebû Ubeyd: ve **الجَرْسُ** yemektir; ve **جَرَسَ يَجْرُسُ**. Ve **الجاروسُ**: çok yiyendir. Ve **جَرَسَت الماشيةُ الشجرَ والعُشْبَ تَجْرِسُه وتَجْرُسُه جَرْساً**: onu yaladı. Ve **جَرَسَت البقرة ولدها جَرْساً**: onu yaladı; ve aynı şekilde arılar, bal yapmak için ağacı yediklerinde; Ebû Züeyb, arıyı vasfederek dedi:
جَوارِسُها تَأْوي الشُّعُوفَ دَوائِباً،
وتَنصَبُّ أَلْهاباً مَصِيفاً كِرابُها

Ve **جَرَسَتِ النحلُ العُرْفُطَ تَجْرُِسُ**: onu yediğinde (denir); bundan dolayı arıya **جَوارِسُ** denildi. Ve hadiste: Peygamber—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—eşlerinden bazısının evine girdi de ona bal içirdi; eşlerinden iki tanesi, hangisine girerse ona “**أَكَلْتَ مَغافِيرَ**” demek üzere anlaşmışlardı; eğer “hayır” derse, “öyleyse **شَرِبْتَ** bal içtin; onun arısı **جَرَسَتْ نَحْلُه العُرْفُطَ**” derdi; yani yedi ve otladı. Ve **العُرْفُطُ**: ağaçtır.

Ve **نَحْلٌ جَوارِسُ**: ağaç meyvesini yer; Ebû Züeyb el-Hüzelî, arıyı vasfederek dedi:
يَظَلُّ على الثَّمْراءِ منها جَوارِسٌ،
مَراضيعُ صُهْبُ الرّيشِ زُغْبٌ رِقابُها

Ve **الثمراء**: bir dağdır; ve bazısı dedi ki: meyve veren ağacın adıdır. Ve **مراضيع**: küçüklerdir; yani onların küçüklerinin balı, büyüklerinin balından daha üstündür. Ve **الصُّهْبَةُ**: sarılıktır; kanatlarını kastediyor. el-Leys: arı, balı **جَرْساً** olarak **تَجْرُسُ** ve çiçeği (**النَّوْرَ**) **تجرُسُ**; bu, onu yalamasıdır; sonra onu bal yapar. Ve geceden bir **جَرْسٌ** geçti: yani ondan bir vakit ve bir taife. Sa‘leb’den onda şöyle nakledildi: **جَرَسٌ** (râ’nın fethasıyla). İbn Sîde dedi: Ben bunda güven üzere değilim. Ve mu‘ceme şîn ile de söylenir. Çoğulu: **أَجْراسٌ** ve **جُرُوسٌ**.

Ve **رجل مُجَرَّسٌ** ve **مُجَرِّسٌ**: işlerde tecrübeli olandır. el-Lihyânî dedi: o, belâların isabet ettiği kimsedir. Ve denildi ki: **رجل مُجَرَّسٌ**: işleri **جَرَّس** ettiğinde ve onları bildiğinde (denir). Ve **جَرَّسَتْه الأُمورُ**: yani onu tecrübe etti ve onu sağlamlaştırdı; ve şu beyit okundu:
مُجَرِّساتٍ غِرَّة الغَرِيرِ
بالزَّجْرِ، والرَّيْمُ على المَزْجُورِ

Ve bu kasidenin başı:
جارِيَ لا تَسْتَنْكِري غَدِيري،
سَيْرِي وإِشفاقي على بعيرِي،
وحَذَرِي ما ليس بالمَحْذُورِ،
وكَثْرَةَ التَحْدِيثِ عن شُقُوري،
وحِفْظَةً أَكَنَّها ضَمِيرِي

Yani: **حِفظَة**’yi inkâr etme; yani daha önce öfkelenmediğim bir şeyden öfkelendiğim bir öfkeyi. Sonra dedi ki:
والعَصْرَ قَبلَ هذه العُصُورِ،
مُجَرِّساتٍ غِرَّةَ الغَرِيرِ
بالزَّجْرِ، والرَّيْمُ على المَزْجُورِ

**العصر**: zaman ve dehrdir. Ve **التجريس**: sağlamlaştırma ve tecrübedir. Şöyle der: bu devirler, bizden olan toyları **جَرَّسَت**; yani yapılmaması gerekeni yapmaktan men ile hükmetti. Ve **الرِّيْمُ**: fazlalık/üstünlüktür; şöyle der: men edilen kimse üzerindeki fazilet onadır; çünkü ancak onda kusur ettiği bir işten men edilir. Ve Peygamber’in devesi hakkında hadiste: “Ve o, **ناقةً مُجَرَّسَةً** idi”; yani binmeye ve yürümeye tecrübe edilmiş, alıştırılmış. Ve insanlardan **المُجَرَّسُ**: işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiş olandır. Ve ondan Ömer’in—Allah ondan razı olsun—hadisi: Talha ona dedi ki: “**قد جَرّسَتْك الدُّهورُ**”; yani seni olgunlaştırdı, sağlamlaştırdı ve seni işlerde tecrübeli, haberdar kıldı. Aynı mânâ ile mu‘ceme şîn ile de rivayet edilir. Ebû Sa‘îd: **اجْتَرَسْتُ** ve **اجْتَرَشْتُ**: yani kazandım.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ر س * * الجَرْسُ * بفتح الجيم وكسرها الصوت يقال سمعت جرس الطير إذا سمعت صوت مناقيرها على شيء تأكله وفي الحديث ﴿فيسمعون جرس طير الجنة﴾ وجرس الحلي أيضا صوته و * أجْرَسَ * الطائر إذا سُمع صوت جرسه و * الجَرَسُ * بفتحتين الذي يُعلق في عنق البعير والذي يضرب به أيضا وفي الحديث ﴿لا تصحب الملائكة رفقة فيها جرس﴾

##### Türkçe

* ج ر س * * **الجَرْسُ** * **الجيم**’in fethası ve kesresiyle: ses. “Kuşun **جرس**’ini işittim” denir; yani, gagalarının yediği bir şey üzerinde çıkardığı sesi işittiğin zaman. Hadiste: {Cennet kuşlarının **جرس**’ini işitirler}. Takının **جرس**’i de: onun sesi. Ve **أجْرَسَ**: kuş; **جرس**’inin sesi işitildiği zaman. Ve **الجَرَسُ**: iki fetha ile; devenin boynuna asılan ve onunla da vurulan şey. Hadiste: {İçinde **جرس** bulunan bir kafileye melekler arkadaşlık etmez}.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجرس، بالفتح، المصدر: الصوت المجروس، عن الليث، أو الصوت نفسه، عن ابن السكيت، أو خفيه، عن ابن دريد، ويكسر، عن ابن السكيت، ونقله ابن سيده، وذكر فيه التحريك أيضا عن كراع، أو إذا أفرد فتح فقيل: ما سمعت له جرسا أي صوتا، وإذا قالوا: ما سمعت له حسا ولا جرسا، كسروا فأتبعوا اللفظ، ولم يفرق ابن السكيت. الجرس: اللحس باللسان، يجرس، بالضم، ويجرس، بالكسر، يقال: جرست الماشية الشجر والعشب تجرسه وتجرسه جرسا: لحسته، وجرست البقرة ولدها جرسا: لحسته، وكذلك النحل إذا أكلت الشجر للتعسيل، زاد الزمخشري ولها عند ذلك جرس، وقال الليث: النحل تجرس العسل جرسا وتجرس النور، وهو لحسها إياه ثم تعسله. الجرس: الطائفة من الشيء يقال: مر جرس من الليل، أي وقت وطائفة منه. وحكي عن ثعلب فيه، جرس، بالتحريك، قال ابن سيده: ولست منه على ثقة، وقد يقال بالشين. معجمة، والجمع أجراس وجروس. الجرس: التكلم كالتجرس، وقد جرس وتجرس، إذا تكلم بشيء وتنغم. نقله الليث. الجرس، بالكسر: الأصل. الجرس، بالتحريك: الذي يعلق في عنق البعير، قال ابن دريد: اشتقاقه من الجرس، أي الصوت، وخصه بعضهم بالجلجل، ومنه الحديث:  لا تصحب الملائكة رفقة فيها كلب ولا جرس  قيل: إنما كرهه لأنه يدل على أصحابه بصوته، وكان عليه السلام يحب أن لا يعلم العدو به حتى يأتيهم فجأة. الجرس: الذي يضرب به أيضا، نقله الليث. وأجرسه: ضربه. وجرس: اسم كلب، نقله الصاغاني. جرس بن لاطم بن عثمان بن مزينة جد شريح بن ضمرة الصحابي، أول من قدم بصدقات مزينة على النبي صلى الله عليه وسلم. جريس، كزبير، الجعفري، كوفي، والد عبد الرحمن وعوف، وهما من أتباع التابعين. روى عبد الرحمن عن التابعين، وعنه الثوري، وعوف روى عنه ابن عيينة. قال أبو عبيدة: الجرس: الأكل، وقد جرس يجرس. والجاروس: الأكول، عن ابن الأعرابي. جروس، كصبور: د، بين هراة وغزنة. جروس: ماء بنجد، لبني عقيل. والجاروس: حب، م معروف يؤكل مثل الدخن، معرب كاورس، وهو ثلاثة أصناف، أجودها الأصفر الرزين، وهو يشبه بالأرز في قوته، وأقوى قبضا من الدخن، يدر البول، ويمسك الطبيعة. وجاورسة: ة، بمرو، بها قبر عبد الله بن بريدة بن الحصيب بن عبد الله بن الأعرج الأسلمي التابعي قاضي مرو، روى عن أبيه، وأبوه هو الذي نزل مرو ودفن بها بمقبرة حصين، وهي مقبرة مرو، كما سيأتي. وجاورسان: ة، هكذا نقله الصاغاني ولم يعين في التكملة، وهي بالري، كما صرح به في العباب. وقه جاورسان هكذا بضم القاف وسكون الهاء: ة بأصبهان وقه: معرب، معناه القرية. والجريسة: ما يسرق من الغنم بالليل، عن ابن عباد. وأجرس الرجل: علا صوته. والطائر إذا سمعت صوت مره، قال جندل بن المثنى الحارثي:
  حتى إذا أجـرس كـل طـائر                      قامت تعنظي بك سمع الحاضر أجرس الحادي؛ إذا حدا للإبل، عن ابن السكيت، وأنشد الراجز:
  أجرس لها يا ابن أبي كباش                      فما لها الليلة من إنفـاش أي احد لها لتسمع الحداء فتسير، قال الجوهري: ورواه ابن السكيت بالشين وألف الوصل والرواة على خلافه. من المجاز: أجرس الحلي: صات مثل صوت الجرس، قال العجاج:
  تسمع للحلي إذا ما وسوسـا                      وارتج في أجيادها وأجرسا
  زفزفة الريح الحصاد اليبسا

  أجرس السبع: سمع جرس الإنسان من بعيد. من المجاز: التجريس: التحكيم والتجربة، ومنه الحديث:  قال عمر لطلحة رضي الله عنهما: قد جرستك الدهور، أي حنكتك وجعلتك خبيرا بالأمور مجربا، ويروى بالشين بمعناه. ورجل مجرس ومجرس كمحدث ومعظم، على الأخير اقتصر الجوهري، وناقة مجرسة: مدربة مجربة في السير والركوب. التجريس بالقوم، التسميع بهم والتنديد، عن ابن عباد، والاسم الجرسة، بالضم. قال أبو سعيد وأبو تراب: الاجتراس: الاكتساب، والشين لغة فيه. والتجرس: التكلم والتنغم، عن أبي تراب، وقد تقدم في كلامه، فهو تكرار. وفي العباب: التركيب يدل على الصوت، وما بعد ذلك فمحمول عليه، وقد شذ عن هذا التركيب: الرجل المجرس، ومضى جرس من الليل. ومما يستدرك عليه: جرس الطير، محركة صوت مناقيرها على شيء تأكله، ومنه الحديث:  فيسمعون صوت جرس طير الجنة  أي صوت أكلها، وقد جرس وأجرس، إذا صوت، قال الأصمعي: كنت في مجلس شعبة بن الحجاج قال:  فيسمعون جرش طير الجنة  ، بالشين، فقلت: جرس، فنظر إلي وقال: خذوها عنه فإنه أعلم بهذا منا، وقد تقدمت له الإشارة في الخطبة في التصحيف. والجرس، محركة: الحركة، عن كراع. وأرض خصبة جرسة، وهي التي تصوت إذا حركت وقلبت. وأجرس الحي: سمعت جرسه، وفي التهذيب: أجرس الحي: سمعت صوت جرس شيء. وفلان مجرس لفلان: يأنس بكلامه وينشرح بالكلام عنده. وقال أبو حنيفة رحمه الله: فلان مجرس لفلان، أي مأكل ومنتفع، وقال مرة: فلان مجرس لفلان، أي يأخذ منه ويأكل من عنده. وجرس الحرف نغمته، وسائر الحروف مجروسة ما عدا حروف اللين: الياء والألف والواو. والجوارس: النحل، قال أبو ذؤيب:
  يظل على الثمراء منهـا جـوارس                      مراضع صهب الريش زغب رقابها وقيل: جوارس النحل: ذكورها. وانجرس الحلي: كأجرس، وأجرس به صاحبه، نقله الزمخشري. وجريس كزبير: شيخ يروي عنه زهير بن معاوية. وجريسان، بالضم: قرية من جزيرة ابن نصر، من أعمال مصر. والجريسات: قرية من أعمال المنوفية من مصر، نسب إليها أشموم.

##### Türkçe

**الجرس**, fetih ile, mastar: **الصوت المجروس**, Leys’ten; yahut sesin kendisi, İbnü’s-Sikkît’ten; yahut onun hafîsi, İbn Düreyd’den. Ve kesrelenir, İbnü’s-Sikkît’ten; İbn Sîde onu nakletti; ve onda harekeleştirmeyi de Kırâ‘dan zikretti. Yahut tekil kılınırsa fethedilir; böylece denilir: “ما سمعت له **جرسا**” yani bir ses. Ve eğer dedilerse: “ما سمعت له **حسا** ولا **جرسا**”, kesrelediler; böylece lafzı tâbi kıldılar; İbnü’s-Sikkît ayırmadı.

**الجرس**: dil ile yalamaktır; **يجرس**, damme ile; ve **يجرس**, kesre ile. Denilir: **جرست** hayvanlar ağacı ve otu; **تجرسه** ve **تجرسه** **جرسا**: onu yaladı. Ve **جرست** inek yavrusunu **جرسا**: onu yaladı. Ve yine arılar, bal yapmak için ağacı yediklerinde; Zemahşerî artırdı: ve onların o sırada bir **جرس**’i vardır. Leys dedi: arılar balı **جرسا** **تجرس** ve çiçeği **تجرس**; o, onu yalaması, sonra onu bal yapmasıdır.

**الجرس**: şeyden bir taifedir; denilir: “مر **جرس** من الليل” yani ondan bir vakit ve bir taife. Sa‘leb’den onda hikâye edildi: **جرس**, harekeleştirme ile. İbn Sîde dedi: ben ondan emin değilim; ve şîn ile de denilebilir, mu‘ceme. Cem‘i: **أجراس** ve **جروس**.

**الجرس**: **التجرس** gibi konuşmaktır; ve **جرس** ve **تجرس** olmuştur; bir şeyle konuştuğu ve nağmelendiği zaman. Leys onu nakletti.

**الجرس**, kesre ile: asıl.

**الجرس**, harekeleştirme ile: devenin boynuna asılan şeydir. İbn Düreyd dedi: onun اشتقاق’ı **الجرس**’tendir, yani sesten; bazıları onu **الجلجل** ile tahsis etti. Ondandır hadis: “لا تصحب الملائكة رفقة فيها كلب ولا **جرس**”. Denildi: ancak onu kerih gördü; çünkü sesiyle sahiplerine delâlet eder; ve o (sallallahu aleyhi ve sellem) düşmanın onu bilmemesini severdi; ta ki onlara ansızın gelinceye kadar.

**الجرس**: onunla vurulan şeydir de; Leys onu nakletti. Ve **أجرسه**: onu vurdu.

Ve **جرس**: bir köpeğin adıdır; Sâgânî onu nakletti.

**جرس** b. Lâtım b. Osmân b. Muzeyne: sahâbî Şurayh b. Damra’nın ceddi; Muzeyne’nin sadakalarıyla Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) ilk gelen.

**جريس**, **كزبير**: el-Ca‘ferî, Kûfî; Abdurrahman ve Avf’un babası; ikisi de tâbiînin tâbilerindendir. Abdurrahman tâbiînden rivayet etti; ondan Sevrî (rivayet etti). Avf, ondan İbn Uyeyne rivayet etti.

Ebû Ubeyde dedi: **الجرس**: yemektir; ve **جرس** **يجرس** olmuştur. Ve **الجاروس**: çok yiyen; İbnü’l-A‘râbî’den.

**جروس**, **كصبور**: bir belde; Herat ile Gazne arasında.

**جروس**: Necd’de bir su; Benî Akîl’indir.

Ve **الجاروس**: bir habb; bilinen bir **م**; darı gibi yenir; **كاورس**’tan mu‘arrebdir. O üç صنف’tır; onların en iyisi sarı, sıkı olandır; o, kuvvetinde pirince benzer; darıdan daha kuvvetli kabız eder; idrarı akıtır; tabiatı tutar.

Ve **جاورسة**: **ة**, Merv’de; onda Abdullah b. Bureyde b. Husayb b. Abdullah el-A‘rec el-Eslemî et-Tâbiî’nin kabri vardır; Merv kadısıdır; babasından rivayet etti; babası da Merv’e inen ve orada Husayn mezarlığında defnedilen kimsedir; o, Merv mezarlığıdır; geleceği üzere.

Ve **جاورسان**: **ة**; Sâgânî onu böyle nakletti ve **التكملة**’de tayin etmedi; o Rey’dedir; **العباب**’da onunla tasrih ettiği gibi. Ve “**قه جاورسان**” böyle, kāfın dammesi ve hâ’nın sükûnu ile: İsfahan’da bir **ة**. Ve **قه**: mu‘arrebdir; manası köydür.

Ve **الجريسة**: geceleri koyundan çalınan şey; İbn Abbâd’dan.

Ve **أجرس** adam: sesi yükseldi. Ve kuş, bir defa sesini işittiğin zaman. Cündel b. el-Müsennâ el-Hârisî dedi ki:
حتى إذا **أجـرس** كـل طـائر
قامت تعنظي بك سمع الحاضر

**أجرس** hâdî; develere hidâ ettiğinde; İbnü’s-Sikkît’ten. Ve râciz’i inşâd etti:
**أجرس** لها يا ابن أبي كباش
فما لها الليلة من إنفـاش
Yani: ona hidâ et ki hidâyı işitsin de yürüsün. Cevherî dedi: İbnü’s-Sikkît onu şîn ile ve vasl elifiyle rivayet etti; râviler onun hilâfınadır.

Mecazdandır: **أجرس** süs: **الجرس**’in sesi gibi ses çıkardı. ‘Accâc dedi ki:
تسمع للحلي إذا ما وسوسـا
وارتج في أجيادها و**أجرسا**
زفزفة الريح الحصاد اليبسا

**أجرس** yırtıcı: insanın **جرس**’ini uzaktan işitti.

Mecazdandır: **التجريس**: tahkîm ve tecrübedir. Ondandır hadis: “قال عمر لطلحة رضي الله عنهما: قد **جرستك** الدهور” yani seni pişirdi ve seni işlerde haberdar, tecrübeli kıldı. Şîn ile de, manasıyla, rivayet olunur.

Ve bir adam **مجرس** ve **مجرس**, **كمحدث** ve **كمعظم**; sonuncu üzere Cevherî iktisar etti. Ve bir dişi deve **مجرسة**: yürüyüşte ve binmede alıştırılmış, tecrübe edilmiş.

**التجريس** kavimle: onlara işittirme ve teşhir; İbn Abbâd’dan. İsim: **الجرسة**, damme ile.

Ebû Saîd ve Ebû Turâb dedi: **الاجتراس**: kazanmadır; şîn onda bir lugattır.

Ve **التجرس**: konuşmak ve nağmelenmek; Ebû Turâb’dan; ve onun sözünde geçti; o halde tekrardır.

Ve **العباب**’da: terkîb sese delâlet eder; ondan sonrası ona hamledilmiştir. Ve bu terkîbden şâz olmuştur: **الرجل المجرس** ve “مضى **جرس** من الليل”.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **جرس** kuş, harekeli: yediği bir şey üzerinde gagalarının sesidir. Ondandır hadis: “فيسمعون صوت **جرس** طير الجنة” yani onun yemesinin sesi. Ve **جرس** ve **أجرس** olmuştur; ses çıkardığı zaman. Asma‘î dedi: Şu‘be b. el-Haccâc’ın meclisindeydim; dedi ki: “فيسمعون **جرش** طير الجنة”, şîn ile. Ben dedim: **جرس**. Bana baktı ve dedi: “Onu ondan alın; çünkü o bu hususta bizden daha bilendir.” Ve hutbede tashîf hakkında ona işaret geçmişti.

Ve **الجرس**, harekeli: hareket; Kırâ‘dan.

Ve bereketli bir yer **جرسة**: o, hareket ettirildiği ve çevrildiği zaman ses çıkarandır.

Ve **أجرس** mahalle: onun **جرس**’ini işittim. Ve **التهذيب**’de: **أجرس** mahalle: bir şeyin **جرس** sesini işittim.

Ve falan, falan için **مجرس**: onun sözüyle ünsiyet eder ve onun yanında sözle ferahlar.

Ebû Hanîfe (rahimehullah) dedi: falan, falan için **مجرس**; yani yenilen ve faydalanılandır. Ve bir defa dedi: falan, falan için **مجرس**; yani ondan alır ve onun yanında yer.

Ve **جرس** harf: onun nağmesidir. Ve bütün harfler **مجروسة**’dir; **حروف اللين** müstesna: **الياء** ve **الألف** ve **الواو**.

Ve **الجوارس**: arılardır. Ebû Züeyb dedi ki:
يظل على الثمراء منهـا **جـوارس**
مراضع صهب الريش زغب رقابها
Ve denildi: arıların **جوارس**’ı: onların erkekleridir.

Ve **انجرس** süs: **كأجرس**. Ve **أجرس** onunla sahibi; Zemahşerî onu nakletti.

Ve **جريس** **كزبير**: Züheyr b. Muâviye’nin kendisinden rivayet ettiği bir şeyh.

Ve **جريسان**, damme ile: İbn Nasr adasının bir köyü; Mısır’ın amellerindendir.

Ve **الجريسات**: Mısır’ın Menûfiyye amellerinden bir köy; Eşmûm ona nisbet edildi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَرَسَ
1 جَرَسَ جرس , [aor., app., جَرُسَ and جَرِسَ , as seems to be implied in the K, inf. n. جَرْسٌ, which see below,] He, or it, made a sound; (TA;) as also ↓ اجرس: (Mgh, TA:) [or both signify he, or it, made a low, gentle, slight, or soft, sound; as appears from what follows.] You say, جَرَسَ بِالكَلَامِ, (A,) or جَرَسَ الكَلَامَ, (Msb,) He spoke in a low, gentle, or soft, voice or tone; or with modulation, or melody; syn. نَغَمَ فِيهِ, (A,) or نَغَمَ بِهِ. (Msb.) And جَرَسَ, (S,) inf. n. جَرْسٌ; (K;) and ↓ تجرٍّ; (S, K;) He spoke: (K:) or he said a thing, and spoke in a low, gentle, or soft, voice or tone, or with modulation or melody; expl. by تَكَلَّمَ بِشَىْءٍ وَتَنَغَّمَ. (Lth, S.) And ↓ اجرس is also used in the senses here following. It (a bird) caused the sound of its passing to be heard: (S, A, * K:) and in like manner it is said of a man. (K, accord. to the TA; but not found by me in any copy of the K.) ↓ And (tropical:) It (an ornament, حَلْىٌ,) made a sound (S, A, * K) like that of a جَرَس [or bell]; (TA;) as also ↓ انجرس. (A, TA.) ↓ And It (a tribe, حَىٌّ,) made its sound (جَرْس) to be heard: or, accord. to the T, made the sound of the جَرْس of a thing to be heard. (TA.) ↓ And He (a man) raised his voice. (TA.) ↓ And He (a camel-driver) sang to camels for the purpose of urging or exciting: (S, K:) or raised his voice in doing so. (A.) ― -b2- [Hence, app.,] جَرَسَ, aor. جَرُسَ (Lth, AO, S, K,) and جَرِسَ , (K,) inf. n. جَرْسٌ, (Lth, AO, K,) He ate [a thing: because a slight sound is made in doing so]: (AO, TA:) or he licked [a thing] with his tongue. (K.) You say, جَرَسَت النَّحْلُ العُرْفُطَ The bees ate the [trees called] عرفط: (S) and جَرَسَتِ النَّوْرَ, (Lth, A,) and العَسَلَ [put tropically for النَّوْرَ because honey is made from flowers or blossoms], (Lth, TA,) the bees ate the flowers, or blossoms, making a sound in so doing: (A:) or licked the flowers, or blossoms, and thence made honey. (Lth, TA.) And جَرَسَتِ المَاشِيَةُ الشَّجَرَ, and العُشْبَ, The beasts licked the trees, and the herbage. (TA.) And جَرَسَتِ البَقَرَةُ وَلَدَهَا The cow licked her young one. (TA.)

جرّس بِالقَوْمِ
2 جرّس بِالقَوْمِ جرس بالقوم , inf. n. تَجْرِيسٌ, He rendered the persons notorious, or infamous; [as, for instance, by parading them, and making public proclamation before them; accord. to the usage of the verb in the present day;] syn. سَمَّعَ بِهِمْ, (K,) and نَدَّدَ, (Ibn-'Abbلd, TA,) and صَوَّتَ. (A.) -A2- جَرَّسَتْهُ الأُمُورُ, (S,) and الدُّهُورُ, (TA,) inf. n. as above, (K,) (tropical:) [Events, and misfortunes,] rendered him experienced, or expert, and sound, or firm, in judgment &c. (S, K, * TA)

اجرس
4 اجرس أجرس اجرس جرس : see 1, in six places. ― -b2- اجرس بِالحَلْىِ (tropical:) [He made a sound with the ornament]: said of the owner [or wearer] of the ornament. (A.) ― -b3- اجرس الجَرَسَ He struck [or sounded] the bell. (TA.) ― -b4- أَجْرَسَنِى السَّبُعُ The animal of prey heard my sound (جَرْسِى): (ISk, S, A, K:) or heard it from afar. (TA.)

5 تَجَرَّسَ see 1.

7 اـِنْجَرَسَ see 1.

جَرْسٌ
جَرْسٌ جرس (S, A, Msb, K) and ↓ جِرْسٌ (S, A, K) and ↓ جَرَسٌ (Kr, ISd) A sound: (ISk, A, K:) or a low, faint, gentle, slight, or soft, sound: (IDrd, S A, K:) such, for instance, as the sound of the beaks of birds, (S, A, Msb,) pecking, (A,) upon a thing which they are eating: (S:) and that of bees eating flowers or blossoms: (A:) and of a tribe [or crowd of men, more particularly as heard from some distance; i. e., a hum]: (TA:) and of a camel-driver singing to his beasts to urge or excite them: (A:) and the slight sound of a letter of the alphabet: (TA:) and low, gentle, or soft, speech: (Msb:) or when the word is used alone, [i. e., not coupled with another noun as it is in the second of the two examples here following,] it is with fet-h: thus one says, مَا سَمِعْتُ لَهُ جَرْسًا; (A, K;) i. e., I heard not any sound of him, or it: (TA:) but you say, ↓ مَا سَمِعْتُ لَهُ حِسًّا وَلَا جِرْسًا, with kesr; (A, K;) i. e., I heard not any motion, nor any sound, of him, or it: (TA in art. حس:) pl. [app. of the third] أَجْرَاسٌ. (Ham p. 200.) [See also جَرْشٌ.]

جِرْسٌ
جِرْسٌ جرس : see what next precedes, in two places.

جَرَسٌ
جَرَسٌ جرس [A bell;] a thing well known; (Msb;) the thing that is hung to the neck of the camel (S, Mgh, K) &c., and that makes a sound: (Mgh:) or, accord. to some, the [little round bell called] جُلْجُل: (TA:) and also that which is struck [to make it sound]: (Lth, S, K:) the thing that is struck by the Christians at the times of prayers: (Har p. 616:) pl. أجْرَاسٌ. (Mgh, Msb.) It is said in a trad., لَا تَصْحَبُ المَلَائِكَةُ رُفْقَةً فِيهَا جَرَسٌ [The angels will not accompany an assemblage of persons journeying together among whom is a bell]: (S, TA:) the reason is said to be, because it guides others to them; for Mo- hammad liked not to let the enemy know of his approach until he came upon them suddenly. (TA.) -A2- See also جَرْسٌ.

جُرْسَةٌ
جُرْسَةٌ جرس جرسه جرسة The act of rendering [a person or persons] notorious, or infamous. (TA.) [See 2.]

جَارُوسٌ
جَارُوسٌ جاروس Voracious. (IAar, K.)

جَوَارِسُ
جَوَارِسُ جوارس [as though pl. of جَارِسَةٌ] Bees: (S:) or bees eating flowers, or blossoms, and making a sound in doing so: (A:) or جَوَارِسُ النَّحْلِ signifies the males of bees. (TA.)

جَاوَرْسٌ
جَاوَرْسٌ جاورس [A species of millet;] a kind of grain, (Msb, K,) well known, (K,) resembling ذُرَة, but smaller: (Msb:) or, accord. to some, a species of دُخْن: (Msb:) or i. q. دُخْنٌ: (S in art. دخن, and TA in art. دخل:) or a well-known grain, which is eaten, like دُخْن, of which there are three species, the best whereof is the yellow [الصفر, or the word may be الاصغر, the smallest,] and weighty: it is likened to rice in its power, or virtue, is more astringent than دُخْن, promotes the flow of urine, and constringes: the word is arabicized, from [the Persian] گَاوِرْسْ. (TA.)

مُجَرَّسٌ
مُجَرَّسٌ مجرس (S) and مُجَرِّسٌ (TA) (tropical:) A man (TA) experienced, or expert, in affairs, (S, TA,) and rendered sound, or firm, in judgment &c. (TA.) And with ة, (tropical:) A she-camel tried and proved by use, or practice, in pace and riding. (TA.)

مَجْرُوسٌ
مَجْرُوسٌ مجروس [Uttered with a sound: or with a low, gentle, slight, or soft, sound]. Every letter of the alphabet is مَجْرُوسَة, except the soft letters, (A, TA,) namely, وا, and ى. (TA.)

##### Türkçe

جَرَسَ
1 **جَرَسَ** **جرس** , [aor., app., **جَرُسَ** and **جَرِسَ** , K’da ima ediliyor göründüğü üzere, aşağıda bakılacak olan mastar ismi **جَرْسٌ**,] O, yahut o (şey), bir ses çıkardı; (TA;) ↓ **اجرس** da böyledir: (Mgh, TA:) [yahut ikisi de, aşağıdan anlaşıldığı üzere, o, yahut o (şey), alçak, yumuşak, hafif, yahut ince bir ses çıkardı anlamındadır.] Sen dersin ki, **جَرَسَ بِالكَلَامِ**, (A,) yahut **جَرَسَ الكَلَامَ**, (Msb,) O, alçak, yumuşak, yahut ince bir sesle veya tonla konuştu; yahut nağmeli, yahut ezgili olarak; eş anlamlısı **نَغَمَ فِيهِ**, (A,) yahut **نَغَمَ بِهِ**. (Msb.) Ve **جَرَسَ**, (S,) mastar ismi **جَرْسٌ**; (K;) ve ↓ **تجرٍّ**; (S, K;) O konuştu: (K:) yahut bir şey söyledi ve alçak, yumuşak, yahut ince bir sesle veya tonla, yahut nağme yahut ezgi ile konuştu; **تَكَلَّمَ بِشَىْءٍ وَتَنَغَّمَ** diye açıklanır. (Lth, S.) Ve ↓ **اجرس** aşağıdaki mânalarda da kullanılır. O (bir kuş) geçişinin sesini işittirdi: (S, A, * K:) ve aynı şekilde bir adam hakkında da söylenir. (K, TA’ya göre; fakat K’nın hiçbir nüshasında benim bulduğum yoktur.) ↓ Ve (mecazen:) O (bir süs, **حَلْىٌ**, ) **جَرَس** [yahut çan] sesine benzer bir ses çıkardı: (TA;) ↓ **انجرس** da böyledir. (A, TA.) ↓ Ve O (bir kabile, **حَىٌّ**,) kendi sesini (**جَرْس**) işittirdi: yahut T’ye göre, bir şeyin **جَرْس** sesini işittirdi. (TA.) ↓ Ve O (bir adam) sesini yükseltti. (TA.) ↓ Ve O (bir deve sürücüsü) dürtmek yahut coşturmak maksadıyla develere türkü söyledi: (S, K:) yahut bunu yaparken sesini yükseltti. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **جَرَسَ**, aor. **جَرُسَ** (Lth, AO, S, K,) ve **جَرِسَ**, (K,) mastar ismi **جَرْسٌ**, (Lth, AO, K,) O [bir şeyi] yedi: [çünkü bunu yaparken hafif bir ses çıkar]: (AO, TA:) yahut diliyle [bir şeyi] yaladı. (K.) Sen dersin ki, **جَرَسَت النَّحْلُ العُرْفُطَ** Arılar **عرفط** [denilen ağaçları] yedi: (S) ve **جَرَسَتِ النَّوْرَ**, (Lth, A,) ve **العَسَلَ** [balın çiçeklerden yapılması sebebiyle **النَّوْرَ** yerine mecazen konulmuştur], (Lth, TA,) arılar çiçekleri yahut tomurcukları yedi, bunu yaparken ses çıkararak: (A:) yahut çiçekleri yahut tomurcukları yaladı ve oradan bal yaptı. (Lth, TA.) Ve **جَرَسَتِ المَاشِيَةُ الشَّجَرَ**, ve **العُشْبَ**, Davarlar ağaçları ve otu yaladı. (TA.) Ve **جَرَسَتِ البَقَرَةُ وَلَدَهَا** İnek yavrusunu yaladı. (TA.)

جرّس بِالقَوْمِ
2 **جرّس بِالقَوْمِ** **جرس بالقوم** , mastar ismi **تَجْرِيسٌ**, O kimseleri meşhur etti, yahut rezil etti; [meselâ onları dolaştırarak ve önlerinde alenî ilan yaparak; fiilin günümüzdeki kullanımına göre;] eş anlamlısı **سَمَّعَ بِهِمْ**, (K,) ve **نَدَّدَ**, (Ibn-'Abbلd, TA,) ve **صَوَّتَ**. (A.) -A2- **جَرَّسَتْهُ الأُمُورُ**, (S,) ve **الدُّهُورُ**, (TA,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) (mecazen:) [Olaylar ve musibetler] onu tecrübeli, yahut usta, ve hüküm vb. hususlarda sağlam yahut metin kıldı. (S, K, * TA)

اجرس
4 **اجرس** **أجرس** **اجرس** **جرس** : 1’e bak, altı yerde. ― -b2- **اجرس بِالحَلْىِ** (mecazen:) [Süs ile ses çıkardı]: süsün sahibi [yahut takanı] hakkında söylenir. (A.) ― -b3- **اجرس الجَرَسَ** O, çanı vurdu [yahut çanı çaldı]. (TA.) ― -b4- **أَجْرَسَنِى السَّبُعُ** Yırtıcı hayvan benim sesimi (**جَرْسِى**) işitti: (ISk, S, A, K:) yahut onu uzaktan işitti. (TA.)

5 **تَجَرَّسَ** 1’e bak.

7 **اـِنْجَرَسَ** 1’e bak.

جَرْسٌ
**جَرْسٌ** **جرس** (S, A, Msb, K) ve ↓ **جِرْسٌ** (S, A, K) ve ↓ **جَرَسٌ** (Kr, ISd) Bir ses: (ISk, A, K:) yahut alçak, zayıf, yumuşak, hafif, yahut ince bir ses: (IDrd, S A, K:) meselâ kuşların gagalarının sesi, (S, A, Msb,) gagalarken, (A,) yedikleri bir şey üzerinde: (S:) ve arıların çiçekleri yahut tomurcukları yemesinin sesi: (A:) ve bir kabilenin [yahut bir topluluğun, daha ziyade uzaktan işitildiği üzere; yani bir uğultu] sesi: (TA:) ve deve sürücüsünün hayvanlarını dürtmek yahut coşturmak için türkü söylemesinin sesi: (A:) ve alfabedeki bir harfin hafif sesi: (TA:) ve alçak, yumuşak, yahut ince konuşma: (Msb:) yahut kelime tek başına kullanıldığında, [yani aşağıdaki iki örneğin ikincisinde olduğu gibi başka bir isimle birlikte olmadığında,] fet-ha iledir: böylece denir ki, **مَا سَمِعْتُ لَهُ جَرْسًا**; (A, K;) yani, onun, yahut onun (şeyin), hiçbir sesini işitmedim: (TA:) fakat sen dersin ki, ↓ **مَا سَمِعْتُ لَهُ حِسًّا وَلَا جِرْسًا**, kesr ile; (A, K;) yani, onun, yahut onun (şeyin), ne bir hareketini ne de bir sesini işitmedim: (TA, **حس** maddesinde:) çoğulu [görünüşe göre üçüncünün] **أَجْرَاسٌ**. (Ham p. 200.) [Ayrıca **جَرْشٌ**’e de bak.]

جِرْسٌ
**جِرْسٌ** **جرس** : hemen önce geçen şeye bak, iki yerde.

جَرَسٌ
**جَرَسٌ** **جرس** [Bir çan;] bilinen bir şey; (Msb;) devenin boynuna asılan (S, Mgh, K) vb. ve ses çıkaran şey: (Mgh:) yahut bazılarına göre, [**جُلْجُل** denilen küçük yuvarlak çan]: (TA:) ve ayrıca vurulan [ses çıkarmak için vurulan] şey: (Lth, S, K:) Hristiyanların dua vakitlerinde vurduğu şey: (Har p. 616:) çoğulu **أجْرَاسٌ**. (Mgh, Msb.) Bir hadiste şöyle denmiştir, **لَا تَصْحَبُ المَلَائِكَةُ رُفْقَةً فِيهَا جَرَسٌ** [İçlerinde çan bulunan birlikte yolculuk eden bir topluluğa melekler eşlik etmez]: (S, TA:) sebebinin, başkalarına onları göstermesi olduğu söylenmiştir; zira Muhammed, ansızın üzerlerine varıncaya kadar düşmanın yaklaşmasını bilmesini sevmezdi. (TA.) -A2- Ayrıca **جَرْسٌ**’e bak.

جُرْسَةٌ
**جُرْسَةٌ** **جرس** **جرسه** **جرسة** [Bir kimseyi yahut kimseleri] meşhur etme, yahut rezil etme fiili. (TA.) [2’ye bak.]

جَارُوسٌ
**جَارُوسٌ** **جاروس** Obur. (IAar, K.)

جَوَارِسُ
**جَوَارِسُ** **جوارس** [sanki **جَارِسَةٌ**’nin çoğulu gibi] Arılar: (S:) yahut çiçekleri yahut tomurcukları yiyen ve bunu yaparken ses çıkaran arılar: (A:) yahut **جَوَارِسُ النَّحْلِ** arıların erkekleri demektir. (TA.)

جَاوَرْسٌ
**جَاوَرْسٌ** **جاورس** [Bir darı türü;] bir çeşit tane, (Msb, K,) bilinen, (K,) **ذُرَة**’ye benzeyen, fakat daha küçük: (Msb:) yahut bazılarına göre, **دُخْن**’ün bir türü: (Msb:) yahut **دُخْنٌ** ile aynı: (S, **دخن** maddesinde, ve TA, **دخل** maddesinde:) yahut bilinen bir tane; **دُخْن** gibi yenir; onun üç türü vardır; en iyisi sarı [**الصفر**, yahut kelime **الاصغر**, en küçük, olabilir] ve ağır olanıdır: kuvveti yahut faydası bakımından pirince benzetilir; **دُخْن**’den daha büzücüdür, idrar akışını artırır ve büzüştürür: kelime, [Farsça] **گَاوِرْسْ**’tan arapçalaştırılmıştır. (TA.)

مُجَرَّسٌ
**مُجَرَّسٌ** **مجرس** (S) ve **مُجَرِّسٌ** (TA) (mecazen:) Bir adam (TA) işlerde tecrübeli, yahut usta, (S, TA,) ve hüküm vb. hususlarda sağlam yahut metin kılınmış. (TA.) Ve **ة** ile, (mecazen:) yürüyüş ve binme hususunda kullanım yahut pratik ile denenmiş ve ispatlanmış bir dişi deve. (TA.)

مَجْرُوسٌ
**مَجْرُوسٌ** **مجروس** [Bir sesle; yahut alçak, yumuşak, hafif, yahut ince bir sesle söylenmiş]. Alfabedeki her harf **مَجْرُوسَة**’dir; yumuşak harfler hariç, (A, TA,) yani, **وا**, ve **ى**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَرَسَ
جَرَسَ I ,  U ( n. ac. جَرْس 1 ),
a.  Spoke softly, whispered.

جَرَّسَ
جَرَّسَ II ,
a.  Rendered notorious, infamous; put to shame.

أَجْرَسَ
أَجْرَسَ IV ,
a.  see I .

جَرْس
جَرْس 1 ,  جِرْس 2 ,
a.  Faint sound, undertone.

جُرْسَة
جُرْسَة 3t ,
a.  Notoriety; infamy, ignominy; disgrace.

جَرَس
جَرَس 4 , ( pl. أَجْرَاْس 38 ),
a.  Bell, hand-bell.

##### Türkçe

جَرَسَ
جَرَسَ I , U ( n. ac. **جَرْس** 1 ),
a. Yumuşakça konuştu, fısıldadı.

جَرَّسَ
جَرَّسَ II ,
a. Kötü şöhretli, rezil yaptı; utanca düşürdü.

أَجْرَسَ
أَجْرَسَ IV ,
a. I’e bak.

جَرْس
جَرْس 1 , **جِرْس** 2 ,
a. Hafif ses, alttan gelen ses.

جُرْسَة
جُرْسَة 3t ,
a. Kötü şöhret; rezillik, yüz karası; utanç.

جَرَس
جَرَس 4 , ( pl. **أَجْرَاْس** 38 ),
a. Çan, el çanı.
