# جرس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جرس

الجرس، بالفتح، المصدر: الصوت المجروس، عن الليث، أو الصوت نفسه، عن ابن السكيت، أو خفيه، عن ابن دريد، ويكسر، عن ابن السكيت، ونقله ابن سيده، وذكر فيه التحريك أيضا عن كراع، أو إذا أفرد فتح فقيل: ما سمعت له جرسا أي صوتا، وإذا قالوا: ما سمعت له حسا ولا جرسا، كسروا فأتبعوا اللفظ، ولم يفرق ابن السكيت. الجرس: اللحس باللسان، يجرس، بالضم، ويجرس، بالكسر، يقال: جرست الماشية الشجر والعشب تجرسه وتجرسه جرسا: لحسته، وجرست البقرة ولدها جرسا: لحسته، وكذلك النحل إذا أكلت الشجر للتعسيل، زاد الزمخشري ولها عند ذلك جرس، وقال الليث: النحل تجرس العسل جرسا وتجرس النور، وهو لحسها إياه ثم تعسله. الجرس: الطائفة من الشيء يقال: مر جرس من الليل، أي وقت وطائفة منه. وحكي عن ثعلب فيه، جرس، بالتحريك، قال ابن سيده: ولست منه على ثقة، وقد يقال بالشين. معجمة، والجمع أجراس وجروس. الجرس: التكلم كالتجرس، وقد جرس وتجرس، إذا تكلم بشيء وتنغم. نقله الليث. الجرس، بالكسر: الأصل. الجرس، بالتحريك: الذي يعلق في عنق البعير، قال ابن دريد: اشتقاقه من الجرس، أي الصوت، وخصه بعضهم بالجلجل، ومنه الحديث:  لا تصحب الملائكة رفقة فيها كلب ولا جرس  قيل: إنما كرهه لأنه يدل على أصحابه بصوته، وكان عليه السلام يحب أن لا يعلم العدو به حتى يأتيهم فجأة. الجرس: الذي يضرب به أيضا، نقله الليث. وأجرسه: ضربه. وجرس: اسم كلب، نقله الصاغاني. جرس بن لاطم بن عثمان بن مزينة جد شريح بن ضمرة الصحابي، أول من قدم بصدقات مزينة على النبي صلى الله عليه وسلم. جريس، كزبير، الجعفري، كوفي، والد عبد الرحمن وعوف، وهما من أتباع التابعين. روى عبد الرحمن عن التابعين، وعنه الثوري، وعوف روى عنه ابن عيينة. قال أبو عبيدة: الجرس: الأكل، وقد جرس يجرس. والجاروس: الأكول، عن ابن الأعرابي. جروس، كصبور: د، بين هراة وغزنة. جروس: ماء بنجد، لبني عقيل. والجاروس: حب، م معروف يؤكل مثل الدخن، معرب كاورس، وهو ثلاثة أصناف، أجودها الأصفر الرزين، وهو يشبه بالأرز في قوته، وأقوى قبضا من الدخن، يدر البول، ويمسك الطبيعة. وجاورسة: ة، بمرو، بها قبر عبد الله بن بريدة بن الحصيب بن عبد الله بن الأعرج الأسلمي التابعي قاضي مرو، روى عن أبيه، وأبوه هو الذي نزل مرو ودفن بها بمقبرة حصين، وهي مقبرة مرو، كما سيأتي. وجاورسان: ة، هكذا نقله الصاغاني ولم يعين في التكملة، وهي بالري، كما صرح به في العباب. وقه جاورسان هكذا بضم القاف وسكون الهاء: ة بأصبهان وقه: معرب، معناه القرية. والجريسة: ما يسرق من الغنم بالليل، عن ابن عباد. وأجرس الرجل: علا صوته. والطائر إذا سمعت صوت مره، قال جندل بن المثنى الحارثي:
  حتى إذا أجـرس كـل طـائر                      قامت تعنظي بك سمع الحاضر أجرس الحادي؛ إذا حدا للإبل، عن ابن السكيت، وأنشد الراجز:
  أجرس لها يا ابن أبي كباش                      فما لها الليلة من إنفـاش أي احد لها لتسمع الحداء فتسير، قال الجوهري: ورواه ابن السكيت بالشين وألف الوصل والرواة على خلافه. من المجاز: أجرس الحلي: صات مثل صوت الجرس، قال العجاج:
  تسمع للحلي إذا ما وسوسـا                      وارتج في أجيادها وأجرسا
  زفزفة الريح الحصاد اليبسا

  أجرس السبع: سمع جرس الإنسان من بعيد. من المجاز: التجريس: التحكيم والتجربة، ومنه الحديث:  قال عمر لطلحة رضي الله عنهما: قد جرستك الدهور، أي حنكتك وجعلتك خبيرا بالأمور مجربا، ويروى بالشين بمعناه. ورجل مجرس ومجرس كمحدث ومعظم، على الأخير اقتصر الجوهري، وناقة مجرسة: مدربة مجربة في السير والركوب. التجريس بالقوم، التسميع بهم والتنديد، عن ابن عباد، والاسم الجرسة، بالضم. قال أبو سعيد وأبو تراب: الاجتراس: الاكتساب، والشين لغة فيه. والتجرس: التكلم والتنغم، عن أبي تراب، وقد تقدم في كلامه، فهو تكرار. وفي العباب: التركيب يدل على الصوت، وما بعد ذلك فمحمول عليه، وقد شذ عن هذا التركيب: الرجل المجرس، ومضى جرس من الليل. ومما يستدرك عليه: جرس الطير، محركة صوت مناقيرها على شيء تأكله، ومنه الحديث:  فيسمعون صوت جرس طير الجنة  أي صوت أكلها، وقد جرس وأجرس، إذا صوت، قال الأصمعي: كنت في مجلس شعبة بن الحجاج قال:  فيسمعون جرش طير الجنة  ، بالشين، فقلت: جرس، فنظر إلي وقال: خذوها عنه فإنه أعلم بهذا منا، وقد تقدمت له الإشارة في الخطبة في التصحيف. والجرس، محركة: الحركة، عن كراع. وأرض خصبة جرسة، وهي التي تصوت إذا حركت وقلبت. وأجرس الحي: سمعت جرسه، وفي التهذيب: أجرس الحي: سمعت صوت جرس شيء. وفلان مجرس لفلان: يأنس بكلامه وينشرح بالكلام عنده. وقال أبو حنيفة رحمه الله: فلان مجرس لفلان، أي مأكل ومنتفع، وقال مرة: فلان مجرس لفلان، أي يأخذ منه ويأكل من عنده. وجرس الحرف نغمته، وسائر الحروف مجروسة ما عدا حروف اللين: الياء والألف والواو. والجوارس: النحل، قال أبو ذؤيب:
  يظل على الثمراء منهـا جـوارس                      مراضع صهب الريش زغب رقابها وقيل: جوارس النحل: ذكورها. وانجرس الحلي: كأجرس، وأجرس به صاحبه، نقله الزمخشري. وجريس كزبير: شيخ يروي عنه زهير بن معاوية. وجريسان، بالضم: قرية من جزيرة ابن نصر، من أعمال مصر. والجريسات: قرية من أعمال المنوفية من مصر، نسب إليها أشموم.

### Türkçe

**الجرس**, fetih ile, mastar: **الصوت المجروس**, Leys’ten; yahut sesin kendisi, İbnü’s-Sikkît’ten; yahut onun hafîsi, İbn Düreyd’den. Ve kesrelenir, İbnü’s-Sikkît’ten; İbn Sîde onu nakletti; ve onda harekeleştirmeyi de Kırâ‘dan zikretti. Yahut tekil kılınırsa fethedilir; böylece denilir: “ما سمعت له **جرسا**” yani bir ses. Ve eğer dedilerse: “ما سمعت له **حسا** ولا **جرسا**”, kesrelediler; böylece lafzı tâbi kıldılar; İbnü’s-Sikkît ayırmadı.

**الجرس**: dil ile yalamaktır; **يجرس**, damme ile; ve **يجرس**, kesre ile. Denilir: **جرست** hayvanlar ağacı ve otu; **تجرسه** ve **تجرسه** **جرسا**: onu yaladı. Ve **جرست** inek yavrusunu **جرسا**: onu yaladı. Ve yine arılar, bal yapmak için ağacı yediklerinde; Zemahşerî artırdı: ve onların o sırada bir **جرس**’i vardır. Leys dedi: arılar balı **جرسا** **تجرس** ve çiçeği **تجرس**; o, onu yalaması, sonra onu bal yapmasıdır.

**الجرس**: şeyden bir taifedir; denilir: “مر **جرس** من الليل” yani ondan bir vakit ve bir taife. Sa‘leb’den onda hikâye edildi: **جرس**, harekeleştirme ile. İbn Sîde dedi: ben ondan emin değilim; ve şîn ile de denilebilir, mu‘ceme. Cem‘i: **أجراس** ve **جروس**.

**الجرس**: **التجرس** gibi konuşmaktır; ve **جرس** ve **تجرس** olmuştur; bir şeyle konuştuğu ve nağmelendiği zaman. Leys onu nakletti.

**الجرس**, kesre ile: asıl.

**الجرس**, harekeleştirme ile: devenin boynuna asılan şeydir. İbn Düreyd dedi: onun اشتقاق’ı **الجرس**’tendir, yani sesten; bazıları onu **الجلجل** ile tahsis etti. Ondandır hadis: “لا تصحب الملائكة رفقة فيها كلب ولا **جرس**”. Denildi: ancak onu kerih gördü; çünkü sesiyle sahiplerine delâlet eder; ve o (sallallahu aleyhi ve sellem) düşmanın onu bilmemesini severdi; ta ki onlara ansızın gelinceye kadar.

**الجرس**: onunla vurulan şeydir de; Leys onu nakletti. Ve **أجرسه**: onu vurdu.

Ve **جرس**: bir köpeğin adıdır; Sâgânî onu nakletti.

**جرس** b. Lâtım b. Osmân b. Muzeyne: sahâbî Şurayh b. Damra’nın ceddi; Muzeyne’nin sadakalarıyla Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) ilk gelen.

**جريس**, **كزبير**: el-Ca‘ferî, Kûfî; Abdurrahman ve Avf’un babası; ikisi de tâbiînin tâbilerindendir. Abdurrahman tâbiînden rivayet etti; ondan Sevrî (rivayet etti). Avf, ondan İbn Uyeyne rivayet etti.

Ebû Ubeyde dedi: **الجرس**: yemektir; ve **جرس** **يجرس** olmuştur. Ve **الجاروس**: çok yiyen; İbnü’l-A‘râbî’den.

**جروس**, **كصبور**: bir belde; Herat ile Gazne arasında.

**جروس**: Necd’de bir su; Benî Akîl’indir.

Ve **الجاروس**: bir habb; bilinen bir **م**; darı gibi yenir; **كاورس**’tan mu‘arrebdir. O üç صنف’tır; onların en iyisi sarı, sıkı olandır; o, kuvvetinde pirince benzer; darıdan daha kuvvetli kabız eder; idrarı akıtır; tabiatı tutar.

Ve **جاورسة**: **ة**, Merv’de; onda Abdullah b. Bureyde b. Husayb b. Abdullah el-A‘rec el-Eslemî et-Tâbiî’nin kabri vardır; Merv kadısıdır; babasından rivayet etti; babası da Merv’e inen ve orada Husayn mezarlığında defnedilen kimsedir; o, Merv mezarlığıdır; geleceği üzere.

Ve **جاورسان**: **ة**; Sâgânî onu böyle nakletti ve **التكملة**’de tayin etmedi; o Rey’dedir; **العباب**’da onunla tasrih ettiği gibi. Ve “**قه جاورسان**” böyle, kāfın dammesi ve hâ’nın sükûnu ile: İsfahan’da bir **ة**. Ve **قه**: mu‘arrebdir; manası köydür.

Ve **الجريسة**: geceleri koyundan çalınan şey; İbn Abbâd’dan.

Ve **أجرس** adam: sesi yükseldi. Ve kuş, bir defa sesini işittiğin zaman. Cündel b. el-Müsennâ el-Hârisî dedi ki:
حتى إذا **أجـرس** كـل طـائر
قامت تعنظي بك سمع الحاضر

**أجرس** hâdî; develere hidâ ettiğinde; İbnü’s-Sikkît’ten. Ve râciz’i inşâd etti:
**أجرس** لها يا ابن أبي كباش
فما لها الليلة من إنفـاش
Yani: ona hidâ et ki hidâyı işitsin de yürüsün. Cevherî dedi: İbnü’s-Sikkît onu şîn ile ve vasl elifiyle rivayet etti; râviler onun hilâfınadır.

Mecazdandır: **أجرس** süs: **الجرس**’in sesi gibi ses çıkardı. ‘Accâc dedi ki:
تسمع للحلي إذا ما وسوسـا
وارتج في أجيادها و**أجرسا**
زفزفة الريح الحصاد اليبسا

**أجرس** yırtıcı: insanın **جرس**’ini uzaktan işitti.

Mecazdandır: **التجريس**: tahkîm ve tecrübedir. Ondandır hadis: “قال عمر لطلحة رضي الله عنهما: قد **جرستك** الدهور” yani seni pişirdi ve seni işlerde haberdar, tecrübeli kıldı. Şîn ile de, manasıyla, rivayet olunur.

Ve bir adam **مجرس** ve **مجرس**, **كمحدث** ve **كمعظم**; sonuncu üzere Cevherî iktisar etti. Ve bir dişi deve **مجرسة**: yürüyüşte ve binmede alıştırılmış, tecrübe edilmiş.

**التجريس** kavimle: onlara işittirme ve teşhir; İbn Abbâd’dan. İsim: **الجرسة**, damme ile.

Ebû Saîd ve Ebû Turâb dedi: **الاجتراس**: kazanmadır; şîn onda bir lugattır.

Ve **التجرس**: konuşmak ve nağmelenmek; Ebû Turâb’dan; ve onun sözünde geçti; o halde tekrardır.

Ve **العباب**’da: terkîb sese delâlet eder; ondan sonrası ona hamledilmiştir. Ve bu terkîbden şâz olmuştur: **الرجل المجرس** ve “مضى **جرس** من الليل”.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **جرس** kuş, harekeli: yediği bir şey üzerinde gagalarının sesidir. Ondandır hadis: “فيسمعون صوت **جرس** طير الجنة” yani onun yemesinin sesi. Ve **جرس** ve **أجرس** olmuştur; ses çıkardığı zaman. Asma‘î dedi: Şu‘be b. el-Haccâc’ın meclisindeydim; dedi ki: “فيسمعون **جرش** طير الجنة”, şîn ile. Ben dedim: **جرس**. Bana baktı ve dedi: “Onu ondan alın; çünkü o bu hususta bizden daha bilendir.” Ve hutbede tashîf hakkında ona işaret geçmişti.

Ve **الجرس**, harekeli: hareket; Kırâ‘dan.

Ve bereketli bir yer **جرسة**: o, hareket ettirildiği ve çevrildiği zaman ses çıkarandır.

Ve **أجرس** mahalle: onun **جرس**’ini işittim. Ve **التهذيب**’de: **أجرس** mahalle: bir şeyin **جرس** sesini işittim.

Ve falan, falan için **مجرس**: onun sözüyle ünsiyet eder ve onun yanında sözle ferahlar.

Ebû Hanîfe (rahimehullah) dedi: falan, falan için **مجرس**; yani yenilen ve faydalanılandır. Ve bir defa dedi: falan, falan için **مجرس**; yani ondan alır ve onun yanında yer.

Ve **جرس** harf: onun nağmesidir. Ve bütün harfler **مجروسة**’dir; **حروف اللين** müstesna: **الياء** ve **الألف** ve **الواو**.

Ve **الجوارس**: arılardır. Ebû Züeyb dedi ki:
يظل على الثمراء منهـا **جـوارس**
مراضع صهب الريش زغب رقابها
Ve denildi: arıların **جوارس**’ı: onların erkekleridir.

Ve **انجرس** süs: **كأجرس**. Ve **أجرس** onunla sahibi; Zemahşerî onu nakletti.

Ve **جريس** **كزبير**: Züheyr b. Muâviye’nin kendisinden rivayet ettiği bir şeyh.

Ve **جريسان**, damme ile: İbn Nasr adasının bir köyü; Mısır’ın amellerindendir.

Ve **الجريسات**: Mısır’ın Menûfiyye amellerinden bir köy; Eşmûm ona nisbet edildi.
