# جرش (ج-ر-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ر - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والشين والراء معهما
ش ج ر، ج ش ر، ش ر ج، ج ر ش مستعملات
شجر:
يقال لمجتمع الشَّجَرِ: شَجراءُ. والمَشجَرَةُ: أرض تنبت الشَّجَر الكثير، وقلَّ ما يقال: الأرض شَجيرة، وماء شَجير.
وهذه أشجَرُ من هذه أب أكثر شَجَراً.
والشَّجَرُ أصناف، فأما جِلُّ الشَّجَر فعِظامُه وما بقي على الشِّتاء، وأمّا دِقٌّ الشَّجَر فصنفانِ، أحدهما تبقى له وأرُومةٌ في الأرض في الشتاء، ويُنبتٌ في الربيع، وما يَنبت من الحَبِّ كما يَنبت من البقل، وفَرقٌ ما بين الشجَر والبقل، أنَّ الشَّجَرَ يبقى له أرُومةٌ على الشتاء ولا يبقى للبقل شيءٌ.
وأهل الحجاز يقولون: هذه الشَجَرُ، وهذه البُرُّ، وهي الشَّعيرُ، "وهي التَّمرُ" وهي الذَّهبُ، لأن القِطعة منه ذَهَبةٌ وبلُغتهم نَزَلَ: "والذين يَكنِزُونَ الذَّهبَ والفضَّة ولا يُنفقُونها في سبيل الله"، ولذلك لم يقُل : "يُنفقونَه" لأن المذكَّر غالبٌ للمؤنَّث، فإذا اجتمعتا فالذَّهبُ مذكَّر والفِضَّةُ مؤنَّثةٌ.
ويقال: شَجَرةٌ وشَجَراتٌ وشَجَر.
والمُشَجَّرُ ضربٌ من التَّصاوير على صِفةِ الشَّجَر.
وقد شَجَرَ بينهم أمرٌ وخصُومةٌ أي اختلط واختلف، واشتَجَرَ بينهم.
وتَشاجَرَ القومُ: تنازعوا واختلفوا.
ويقال: سُمِّيَ الشَّجَر لاختلاف أغصانِه ودخولِ بعضها في بعضٍ، واشتقَّ من "تشاجر القوم".
والشَّجَرُ: مَفرِجُ الفمِ، قال يصفُ فَحلاً:
ينحي إذا مت جاهلٌ تَرَمرَمَـا
شَجراً لإعناقِ الدَّواهي محِطَما
والشَّجيرُ: الغريبُ الذي لا قِدحَ له.
والشَّجُورُ البعير.
وإذا تَدَلَّت أغصان شَجَرٍ أو ثوب فرفعته وأخفيته قلت: شَجَرتُه، وهو مَشجُورٌ، قال العجاج: رفع من جلاله المَشجُور والجِلالُ واحدٌ وهو الغطاء، وجمعه أجِلَّةٌ.
والشَّجارُ: خشبُ الهَوَدَجِ فإذا غُشِّيَ غِشاوةً صار هَودَجاً.
والرِّماح شَواجِرُ يختلف بعضها في بعضٍ، واشتَجَرَتِ الرِّماحُ في جَنبِه.
والمَشجور الممسُوك، وهي خَشَبة فيها شِراعُ السفينة.
والسَّجيرُ والشَّجيرُ واحدٌ، وهما الخليط والصديقُ.
وجَشَّروا الدَّوابَّ: أرسلوها في الجَشر.
والجَشَرُ: ما يكون في سواحل البحر وقراره من الحصى والأصداف وأشباه ذلك، وربَّما اجتمع فلزق بعضه ببعض وصار حجراً تُنحَتُ منه أرحيةٌ بالبصرة لا تصلح للطَّحن، فيُجعلُ لرؤوس البلاليعِ.
قال زائدة: وجدنا أرضاً به جَشرٌ من بُقولٍ أي خليط من ضروبه.
وجَشَرَ الصُّبحُ: انكشط عنه الظَّلام، وعن عثمانَ: "لا يَغُرَّنَّكم جَشركُم عن صلاتِكم".
وقال زائدة: أرضٌ جَشِرةٌ أي صفّاء.
والجاشِرُ: الغليظ.
ومالٌ جَشرٌ أي يأوي إلى أهله.
قال أبو الدُّقَيش: أصبح بنو فُلانٍ جَشراً أي يأوُونَ إلى مكانهم في الإبلِ.
والجَشيرُ: الجُوالقُ الصَّخمُ.
والجاشِريَّةُ: امرأةٌ منسُوبةٌ.
شرج:
الشَّرَجُ: عُرى المُصحف، والعَيبةِ والخِباء ونحوهِ مِمّا يُشرَجُ بعضهُ ببعض.
وشَرَّجَتِ اللبن تَشريجاً أي نضدت بعضه ببعض.
والشَّريجةُ: جَديلة من قصبٍ للحَمامِ.
والشِّريجان: لونانِ مختلفان من كل شيءٍ، قال في وصف القطا:
شَرائجَ بين كُدريٍّ وجُونِ
والعُودُ الواحد يشقُّ منه القوسان يُدعى الشَّريج.
والشَّريجُ: العقب، يقال: أعطني شريجةً منه.
والشَّرجُ شَرَجُ الوادي إذا بَلَغَ مُنفسحه، ورُبما اجتمعت أشراجُ أوديةٍ في موضعٍ واحدٍ، قال العجّاج: بحيثُ كان الواديان شَرَجَا أي بحيث يلتقيان ويَتفَرَّقان.
قال زائدة: شَرَجُ الوادي مُنعرجة ومُلتقاه والأشرَجُ الذي له خٌصيَةٌ واحدةٌ ويقال: هو الذي خُصيتُه في صَفَنِها فلحقت.
وقال زائدةُ: تَشَرَّجَ اللَّبن خالطه دمٌ يخرج من أثر صِرار النّاقة.
وشَرَّجتُه أنا إذا خلطتُه بدُهنٍ أو بشيءٍ من دسمٍ.
وشَرَجتُ الثَّوب وشَمرَجتهُ إذا خِطتُه خِياطَةَ سُوءٍ.
والشَّريجةُ من أدواتِ النِّساء: ما تعدُّه للنَّدف.
وانشَرَج القوسُ والقناةُ: أصابها انكسار غير باتٍّ.
جرش:
الجَرسُ: حَكُّ شيءٍ خَشنٍ بشيءٍ مثله كما تجرُشَ الأفعى أثناءها إذا احتكَّت أطواؤها فتسمع لها صوتاً وجَرّشاً.
والمِلحُ: الجَريسُ كأنه حَكُّ، بعضه بعضاً حتى تفتَّت.
والجَرشُ: الأكل.
وجُرَش: موضعٌ باليمين.
ومُجرَئِشٌّ الجَبَيين بوزن مُجرَعِشّ حيث انتفخ أوساطها من ظاهرٍ وباطنٍ.
قال: ومن العُنوق: حمراءُ جُرَشيَّةٌ.
ومعنى جَرشٌ من الليل أي ساعة.
ومن العِنب جُرَشيٌّ منسوبٌ إلى جُرَش وهو جيدٌ بالِغٌ.
والجَريشُ يُتخذ من لُبابِ القمحِ.
والجِرِشَّى بوزن فِعِلَّى: النَّفس، وقال الشاعر:
بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت		إليه الجِرِشَّي وارمَعلَّ حَنينـهـا

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الشين** ve **الراء** onlarla birlikte
**ش ج ر**، **ج ش ر**، **ش ر ج**، **ج ر ش** kullanımdadırlar.

**شجر**:
**الشَّجَر**’in topluluğuna: **شَجراءُ** denir. **المَشجَرَةُ**: çok **الشَّجَر** bitiren yer; ve az denir: yer **شَجيرة** (dir), ve su **شَجير** (dir).
Ve bu, bundan daha **أشجَرُ** (dur), yani daha çok **شَجَراً** (dır).
Ve **الشَّجَرُ** sınıflardır; **الشَّجَر**’in çoğuna gelince, o onun büyükleri ve kış üzerinde kalanıdır; **دِقٌّ الشَّجَر**’e gelince, o iki sınıftır: ikisinden biri, kışın yerde onun için bir **أرُومةٌ** kalır ve baharda biter; ve **الحَبِّ**’den biten, **البقل**’den bittiği gibi biter; ve **الشجَر** ile **البقل** arasında fark vardır: **الشَّجَرَ** için kış üzerinde bir **أرُومةٌ** kalır, **البقل** için hiçbir şey kalmaz.
Ve Hicaz ehli derler: bu **الشَجَرُ**, ve bu **البُرُّ**, ve o **الشَّعيرُ**, “ve o **التَّمرُ**”, ve o **الذَّهبُ**; çünkü ondan parça **ذَهَبةٌ** (dir); ve onların diliyle indi: “**والذين يَكنِزُونَ الذَّهبَ والفضَّة ولا يُنفقُونها في سبيل الله**”; ve bunun için “**يُنفقونَه**” demedi; çünkü müzekker müennes için galiptir; ikisi bir araya geldiğinde ise **الذَّهبُ** müzekker, **الفِضَّةُ** müennestir.
Ve denir: **شَجَرةٌ** ve **شَجَراتٌ** ve **شَجَر**.
Ve **المُشَجَّرُ**: **الشَّجَر** sıfatı üzere tasvirlerden bir türdür.
Ve aralarında bir iş ve bir husumet **شَجَرَ** oldu, yani karıştı ve ihtilaf etti; ve aralarında **اشتَجَرَ**.
Ve **تَشاجَرَ** kavim: çekiştiler ve ihtilaf ettiler.
Ve denir: **الشَّجَر** onun dallarının ihtilafı ve bazısının bazısına girmesi sebebiyle adlandırıldı; ve “**تشاجر القوم**”dan türetildi.
Ve **الشَّجَرُ**: ağzın açıklığıdır; bir aygırı vasfederken dedi:
ينحي إذا مت جاهلٌ تَرَمرَمَـا
شَجراً لإعناقِ الدَّواهي محِطَما
Ve **الشَّجيرُ**: kendisi için bir **قِدحَ** olmayan gariptir.
Ve **الشَّجُورُ**: devedir.
Ve bir **شَجَر**’in dalları yahut bir elbise sarktığında, onu kaldırıp gizlediğinde: onu **شَجَرتُه** dersin; ve o **مَشجُورٌ**dur. **العجاج** dedi: **المَشجُور** olan **جلاله**’sinden kaldırdı; ve **الجِلالُ** tektir, o örtüdür; ve onun çoğulu **أجِلَّةٌ**’dir.
Ve **الشَّجارُ**: **الهَوَدَجِ**’in odunudur; bir örtüyle örtülünce **هَودَجاً** olur.
Ve mızraklar **شَواجِرُ**dur; bazısı bazısının içine girer; ve mızraklar onun yanında **اشتَجَرَتِ**.
Ve **المَشجور**: tutulmuş olandır; ve o, geminin yelkeni içinde olan bir tahtadır.
Ve **السَّجيرُ** ve **الشَّجيرُ** birdir; ve ikisi karışık (hâl) ve dosttur.
Ve **جَشَّروا الدَّوابَّ**: onları **الجَشر** içinde salıverdiler.
Ve **الجَشَرُ**: denizin sahillerinde ve dibinde olan çakıl, midye kabukları ve bunun benzerleridir; ve belki toplanır da bazısı bazısına yapışır ve bir taş olur; Basra’da ondan el değirmenleri yontulur, öğütmeye elverişli olmaz; böylece **البلاليعِ** başları için yapılır.
**زائدة** dedi: içinde otlardan **جَشرٌ** olan bir yer bulduk; yani türlerinden bir karışım.
**جَشَرَ الصُّبحُ**: ondan karanlık sıyrıldı. Ve Osman’dan: “**لا يَغُرَّنَّكم جَشركُم عن صلاتِكم**”.
Ve **زائدة** dedi: **أرضٌ جَشِرةٌ** yani berrak.
Ve **الجاشِرُ**: kalın (olan).
Ve **مالٌ جَشرٌ**: yani ehline sığınır.
**أبو الدُّقَيش** dedi: filân oğulları sabahladı **جَشراً**; yani develerde yerlerine sığınıyorlar.
Ve **الجَشيرُ**: isli **الجُوالقُ**tur.
Ve **الجاشِريَّةُ**: nisbetli bir kadındır.

**شرج**:
**الشَّرَجُ**: mushafın, torbanın, çadırın ve benzerinin halkalarıdır; ki onun bazısı bazısına **يُشرَجُ**.
Ve sütü **شَرَّجَتِ** **تَشريجاً**: yani bazısını bazısına dizdi.
Ve **الشَّريجةُ**: hamam için kamıştan bir örgüdür.
Ve **الشِّريجان**: her şeyden iki farklı renktir; **القطا**’nın vasfında dedi:
شَرائجَ بين كُدريٍّ وجُونِ
Ve tek bir odun ki ondan iki yay yarılır, ona **الشَّريج** denir.
Ve **الشَّريجُ**: topuktur; denir: ondan bana bir **شريجةً** ver.
Ve **الشَّرجُ**: vâdinin **شَرَجُ**’udur; genişliğine ulaştığında. Ve belki birkaç vâdinin **أشراجُ**’ı bir yerde toplanır. **العجّاج** dedi: **بحيثُ كان الواديان شَرَجَا** yani buluştukları ve ayrıldıkları yerde.
**زائدة** dedi: vâdinin **شَرَجُ**’u onun kıvrımı ve buluşma yeridir. Ve **الأشرَجُ**: tek **خٌصيَةٌ**si olandır; ve denir: o, **خُصيتُه**si **صَفَنِها** içinde olup yapışıp kalan kimsedir.
Ve **زائدة** dedi: süt **تَشَرَّجَ**: ona, devenin bağlanmasının izinden çıkan kan karıştı.
Ve ben onu **شَرَّجتُه**: onu yağla yahut yağlı bir şeyle karıştırdığımda.
Ve elbiseyi **شَرَجتُ** ve **شَمرَجتهُ**: onu kötü bir dikişle diktiğimde.
Ve kadınların aletlerinden **الشَّريجةُ**: atma için hazırladığı şeydir.
Ve yay ve mızrak **انشَرَج**: ona kesin olmayan bir kırılma isabet etti.

**جرش**:
**الجَرسُ**: kaba bir şeyi onun benzeri bir şeyle ovmaktır; yılanın dişlerini **تجرُشَ** etmesi gibi; kıvrımları sürtündüğünde, ona bir ses ve bir **جَرّشاً** işitirsin.
Ve tuz: **الجَريسُ**; sanki bazısı bazısını ovmaktır, ta ki ufalanıncaya kadar.
Ve **الجَرشُ**: yemektir.
Ve **جُرَش**: Yemen’de bir yerdir.
Ve **مُجرَئِشٌّ** alınlar; **مُجرَعِشّ** vezninde; onun ortaları dıştan ve içten şiştiği yerde.
Dedi: ve **العُنوق**’tan: kırmızı **جُرَشيَّةٌ**.
Ve geceden **جَرشٌ**’un manası: bir saattir.
Ve üzümden **جُرَشيٌّ**: **جُرَش**’a nisbetli; ve o iyi, olgun (dur).
Ve **الجَريشُ** buğdayın özünden yapılır.
Ve **الجِرِشَّى** **فِعِلَّى** vezninde: nefistir. Ve şair dedi:
بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت		إليه الجِرِشَّي وارمَعلَّ حَنينـهـا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَرَشْتُ الشيءَ إذا لم تُنْعِمْ دَقَّهُ، فهو جَرِيشٌ.
ومِلحٌ جَريشٌ: لم يُطَيَّبْ.
وجثراشةُ الشيءِ: ما سقط منه جَريشاً، إذا أُخِذَ ما دُقَّ منه.
وجَرَشَ رأسَه، إذا حكّه بالمُشْط حتَّى أثار هِبْرِيَتَهُ.
أبو يد: مضى جَريْشٌ من الليل، أي هَويٌّ من الليل. والفرّاء مثله. والجِرِشَّى: النَّفْس.

##### Türkçe

**جَرَشْتُ** şeyi, onu iyice dövüp inceltmediğin zaman (dersin); o da **جَرِيشٌ**dur.

Ve **مِلحٌ جَريشٌ**: hoş kokulandırılmamış (tuz).

Ve bir şeyin **جثراشةُ**si: ondan dövülmüş olan alındığı zaman, ondan **جَريشاً** olarak düşen şeydir.

Ve **جَرَشَ** başını: tarağıyla onu kaşıyıp, **هِبْرِيَتَهُ**nu harekete geçirince (dersin).

**أبو يد**: geceden **جَريْشٌ** geçti; yani geceden bir **هَويٌّ** (geçti). Ve **الفرّاء** da onun gibidir. Ve **الجِرِشَّى**: **النَّفْس**tir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ش ر
جشر ، جرش ، شجر ، شرج : مستعملة .
جشر : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بَعِيرٌ مَجْشُورٌ : به سُعَالٌ جافٌّ .
وقال غيرُه : جُشِرَ فهو مَجْشُورٌ ، وجَشِرَ يَجْشَرُ جَشَراً ، وهي الجُشْرَةُ .
قال حُجْرٌ :
رُبَّ همَ جَشِمْتُه في هواكُمْ
وبَعِيرٍ مُنَفَّهٍ مَجْشُورِ
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : جَشَرَ الصُّبْحُ يجْشُرُ جُشُوراً إذا انْفَلَقَ .
قال : واصْطَبحْتُ الجاشِرِيّةَ وهي الشَّرْبةُ التي مع الصُّبْح .
وفي حديث عُثْمان أنّه قال : ( لا يغُرَّنَّكُم جَشَرُكُم مِنْ صَلاتِكُم فإنّما يَقْصُرُ الصَّلاَةَ مَنْ كان شَاخِصاً أو بحَضْرةِ عدُوَ ) .
قال أبو عبيد : الجَشَرُ : القَوْمُ الذين يخرُجُونَ بدَوَابِّهِمْ إلى المَرْعى .
وقال الأخطلُ يذكر قَتْل عميْرِ بن
الحُبابِ :
يَسْألُهُ الصُّبْرُ من غسّانَ إذا حضَرُوا
والحَزْنُ كيف قرَاهُ الغِلْمَةُ الجَشَرُ
يُعرِّفُونَكَ رأس ابنِ الحُبَابِ وقَدْ
أمْسَى وللسَّيْفِ في خَيْشُومِهِ أثَرُ
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بنُو فلانٍ جَشَرٌ إذا كانُوا يَبِيتُون مكانَهُم لا يأْوُونَ بُيُوتَهُمْ ، وكذلك : مَالٌ جَشَرٌ : يَرْعَى مكانه ، لا يأْوِي إلى أَهْلِه .
وجَشَرْنَا دَوَابَّنَا : أَخْرَجْنَاها إلى الرِّعْيِ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : المُجَشَّرُ : الذي لا يَرْعَى قُرْبَ الماء ، والمُنَدَّى : الذي يَرْعَى قُرْبَ الماء .
ويقال : قَوْمٌ جَشْرٌ وجَشَرٌ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الجَشْرُ حِجَارَةٌ تَنْبُتُ في البُحُورِ .
وقال شمرٌ : يقال : مكانٌ جشرٌ أي كثيرُ الجَشَرِ بتَحْرِيكِ الشِّينِ .
وقال الرِّياشيُّ : الجَشَرُ : حجارَةٌ في البَحْرِ خَشِنَةٌ .
وقال أبُو نَصْرٍ : جَشِرَ السَّاحِلُ يَجْشَرُ جشَرَاً .
والجاشِرِيَّةُ : قَبِيلَةٌ في رَبِيعَةَ .
ورجُلٌ مَجْشُورٌ : به سُعَالٌ ، وأنشد :
وسَاعِلٍ كَسَعَلِ المَجْشُورِ
وقال أبو زيد : الجُشْرَةُ والجَشَرُ : بَحَحٌ في الصَّوْتِ .
قال : والجُشَّةُ والجَشَشُ : انْتِشَارُ الصَّوْتِ في بُحَّةٍ .
وقال ابن الأعرابي : الجُشْرَةُ : الزُّكَاُم .
( أبو عبيد عن أبي عَمْرٍ و ) : الجَشِيرُ : الجُوَالِقُ الضَّخْمُ ، وجَمْعُه : أَجْشِرَةٌ وجُشُرٌ .
وقال الليث : الجَشَرُ : ما يكونُ في سواحِلِ البَحْرِ وقَرَارِه مِنَ الحَصَا والأصْدَافِ يَلْزَمُ بَعْضُهَا ببَعْضٍ فَتَصِيرُ حَجَراً تُنْحَتُ مِنهُ الأرْحِيَة بالبَصْرَةِ ، لا تَصْلُحُ للطَّحِينِ ، ولكِنَّهَا تُسَوَّى لِرُؤُوسِ البَلاَليع .
جرش : قال الليث : الجَرْشُ : حَكُّ شَيْءٍ خَشِنٍ بشيءٍ مِثْلِه ، كما تَجْرُشُ الأفْعَى أَثْنَاءَهَا إِذا احْتَكَّتْ أَطْوَاؤُهَا ، تَسْمَعُ لذلك جَرْشاً وصَوْتاً .
والمِلْحُ الجَرِيشُ : المَجْرُوشُ كأنه قَدْ حَكَّ بَعْضُهُ بعْضاً فتَفَتَّتَ .
( أبو عبيد عن الأصمعي وأبي عمرٍ و ) : الجِرِشَّى : النَّفْسُ وأنشد :
بَكَى جَزَعاً مِنْ أَنْ يَمُوتَ وَأَجْهَشت
إِليه الجِرشَّى وارْمَعَلَّ خَنِينُهَا
وقال اللحياني : مضى جَرْشٌ من اللَّيْلِ وجَوْشٌ ، وجُشٌّ ، وجُؤْشُوشٌ أي ساعةٌ .
وقال الأصمعي : المُجْرَئِشُّ : الغَلِيظُ
الجَنْبِ .
وقال النَّضْرُ قال أبو الهُذَيْلِ : اجْرَأَشَّ إِذا ثابَ جِسْمُه بعْدَ هُزَالٍ وقال أبو الدُّقَيْشِ : هو الذي هُزِلَ وظَهَرَتْ عِظَامُه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المُجْرَئِشُّ : المُجْتَمعُ الجَنْبِ وقال الليث : هوالمُنْتَفِخُ الوَسَطِ من ظاهِرٍ وباطنٍ .
قال : ومنَ العُنُوقِ : حَمْراءٌ جُرَشِيَّةٌ ، ومنَ العِنَبِ : عِنَبٌ جُرَشِيٌّ جَيِّدٌ بالغٌ يُنْسَبُ إلى جُرَش .
قال : والجَرْشُ : الأكْلُ .
( قلت ) : الصَّوابُ الجَرْسُ بالسِّينِ : الأكْلُ ، وسَتَراهُ في بَابِه مُفَسَّراً إنْ شَاءَ اللَّهُ .
والجُرَاشَةُ : مِثْلُ المُشَاطَةِ ، والنُّحَاتَةِ .
والجَرِيشُ : دَقِيقٌ فيه غِلَظٌ ، يَصْلُحُ لِلْخَبيصِ المُرَمَّلِ .
شجر : الشَّجَرَةُ : الواحِدةُ تُجْمَعُ على الشَّجَرِ والشّجَرَاتِ والأشجار .
والمُجْتِمعُ الكَثيرُ منه في مَنْبَتِهِ : شَجْرَاءٌ .
وأَمَّا المَشْجَرَةُ فهيَ أرضٌ تُنْبِتُ الشَّجَرَ الكَثيرَ .
وأرضٌ شَجِيرَةٌ ، ووادٍ شَجيرٌ : ذُو شَجَرٍ كَثيرٍ .
قال : والشَّجَرُ : أصنافٌ ، فأَمَّا جِلُّ الشّجَرِ فعِظَامُه التي تَبْقَى على الشِّتَاءِ ، وأَمَّا دَقُّ الشَجَرِ فصِنْفَانِ : أَحَدُهُمَا تَبْقَى له أَرُومَةٌ في الأرضِ في الشِّتَاءِ ، ويَنْبُتُ في الربيعِ ، ومنه ما يَنْبُتُ مِنَ الحِبَّةِ كما تَنْبُتُ البُقُولُ ، وفَرْقُ مَا بَيْنَ دِقِّ الشّجَرِ والبَقْلِ ، أَنَّ الشّجَرَ تَبْقَى له أَرُومَةٌ على الشِّتَاءِ ، ولا يَبْقَى لِلبَقْلِ شَيْءٌ .
وأَهْلُ الحِجَازِ يَقُولُونَ هَذهِ الشّجَرُ ، وهذِه البُرُّ ، وهي الشِّعِيرُ وهي التَّمْرُ ، ويَقُولُونَ هِيَ الذَّهَبُ ، لأنَّ القِطْعَةَ مِنهُ ذَهَبَةٌ ، وبِلُغَتِهِمْ نَزَلَ ) وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا ) ( التوبة : 34 ) فأنّثَ .
قال : والمُشَجَّرُ منَ التَّصَاويرِ : ما يُصَوَّرُ على صِيغَةِ الشّجَرِ .
وقال الله جلّ وعَزَّ : ( فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ) ( النساء : 6 ) .
قال الزّجاج أي فيما وقعَ مِنْ الاخْتِلاَفِ من الخصوماتِ حتَّى اشْتَجَرُوا وتشَاجَرُوا أي تَشَابَكُوا مُخْتَلِفِينَ ، ويقال : الْتَقَى فِئَتَانِ فَتَشَاجَرُوا بِرمَاحِهِم أَيْ تَشَابَكُوا ، واشْتَجَرُوا بِرِمَاحِهِم كذلك ، وكُلُّ شيءٍ خالفَ بَعْضُه بَعْضاً فقَدِ اشْتَبَكَ واشْتَجَرَ ، وسُمِّيَ الشّجَرُ شجراً لدخولِ بعضِ أَغْصَانِه في بعضٍ ، ومِنْ هذا قِيلَ لمِرَاكِبِ النِّساءِ : مَشَاجِرُ ، لِتَشَابُكِ عِيدَانِ الهَوْدَجِ ، بَعْضِهَا في بَعْضٍ ، وَاحِدُهَا : مِشْجَرٌ ، وشِجَارٌ قالَه الأصمعي .
قال : والشِّجَارُ أيضاً : الخَشَبَةُ التي تُوضَعُ خَلْفَ البَابِ يُقَالُ لها بالفارسيَّةِ : المَتْرَسُ ، وكذلك الخشَبَةُ التي يُضَبَّبُ بها السَّرِيرُ مِنْ تَحْتُ هِيَ الشِّجَارُ .
وأنشد :
لَوْلاَ طُفَيْلٌ ضاعتِ الغَرَائِرُ
وفَاءَ والمُعْتَقُ شَيءٌ بائِرُ
غُلَيِّمٌ رِطْلٌ وشَيْخٌ دَامِرُ
كَأَنَّمَا عِظَامُنَا المَشَاجِرُ
والمِشْجَرُ : مَرْكَبٌ مِنْ مَرَاكِبِ النِّسَاءِ ، ومنه قول لبيد :
وأَرْبَدُ فَارِسُ الهَيْجَا إِذا مَا
تَقَعَّرَتِ المَشَاجِرُ بالفِئَامِ
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الشَّجْرُ : ما بَيْنَ اللَّحْيَيْنِ .
وقال غيرُه : باتَ فلانٌ مُشْتَجِراً إذا اعْتَمَدَ بِشّجْرِه على كَفِّهِ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الشَّجِيرُ : الغَرِيبُ .
قال : والسَّجِيرُ بالسِّينِ : الصَّدِيقُ .
ويقال : نَزَلَ فلانٌ شَجِيراً في بَنِي فلانٍ أَي غَرِيباً .
وقال المُنَخَّلُ :
وإِذَا الرِّيَاحُ تَكَمَّشَتْ
بجَوَانِبِ البَيْتِ الكبير
أَلْفَيْتَنِيِ هَشَّ النَّدَى
بِشَرِيجِ قِدْحِي أو شَجِيرِي
فالقِدْحُ الشَّجِيرُ هو المُسْتَعَارُ الذي يُتَيَمَّنُ بِفَوْزِه ، والشَّرِيجُ : قِدْحُهُ الذي هو له .
يقالُ : هذا شَرِيجُ هذا وشَرْجُه أي مِثْلُهُ :
( الحَرَّانِيُّ عنِ ابن السِّكِّيت ) : شاجَرَ المالُ إِذا رَعَى العُشْبَ والبَقْلَ فلَمْ يُبْقِ مِنْهُمَا شيئاً فَصارَ إلى الشَّجَرِ يَرْعَاهُ .
قال الراجزُ يصفُ إبلاً :
تَعْرِفُ في أَوْجُهِها البَشَائِرِ
آسَانَ كُلِّ آفِقٍ مُشَاجِرِ
وقال الليث : الشِّجَارُ : خَشَبُ الهَوْدَج ، فإذا غُشِّيَ غِشَاءَه صارَ هَوْدَجاً .
قال : وإِذا تَدَلَّتْ أَغْصَانُ شَجَرٍ أَو ثَوْبٍ فَرَفَعْتَهُ وأَجْفَيْتَهُ قُلْتَ : شَجَرْتُه ، فهو مَشْجُورُ .
وقال العجاج :
رَفَّعَ مِنْ جِلاَلِهِ المَشجُورِ
والشَّجْرُ : مَفْرَجُ الفَم .
وفي حديث العباس ، قال كُنتُ آخُذُ بَحكَمَةِ بغلَةِ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقد شَجَرتُها أي ضربت لِجَامَها أكفُّها حتى فَتَحَت فاها .
وفي حديث سعد ( أنَّ أمَّه قالت له : لا أَطْعَمُ طَعَاماً ولا أشربُ شَرَاباً أو تكفُرَ بمحمَّدٍ ) .
قال : فكانوا إذا أرادوا أن يُطعِموها ( أو
يسُقوها ) شَجَرُوا فَاهَا أي أدخلوا فيه عُوداً فَفَتَحُوهُ .
وكل شيء عَمَدْتَهُ بِعِمَادٍ فقد شَجَرْتَه .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : شَجَرْتُ فلاناً أشجرُه شَجْراً إذا صَرَفْتَه .
وقال أبو عبيدة : كل شيء اجتمع ثم فرَّق بينه شيء فانفرق ، يقال له : شجر .
وفي الحديث ذكر فتْنَةٍ ( يَشْتَجِرُونَ فيها اشتجَارَ أطْباقِ الرَّأسِ ) أي يختلفون كما تَشْتَجِرُ الأصابع إذا دخل بعضُها في بعضٍ .
وقال أبو وَجْزَةَ :
طاف الخَيَالُ بنا وهناً فأرَّقَنا
من آل سُعدى فبات النَّوم مُشْتَجِرَا
معنى اشتجار النوم تجافيه عنهُ ، وكأنه من الشَّجير وهو الغريبُ ، ومنه : شَجَر الشيءَ إذا نحَّاه .
قال العجاج :
وَشَجَرَ الهُدَّاب عَنْهُ فَجَفَا
أي جافاه عنه فَتَجَافَى ، وإذا تجافى قيل : انْشَجَرَ واشْتَجَرَ .
ويقال : فلان من شَجَرَةٍ مباركةٍ أي من أصْلٍ مبارك .
وقال ابن السكيت : الاشْتِجَارُ والانْشِجَارُ : النَّجَاءُ .
وقال عَوِيجٌ :
عَمْداً تعدَّيناك واشْتَجَرْتَ بنا
طوالُ الهوادي مُطْبَعَاتٌ مِنَ الوِقْرِ
ويُروى : وانشَجَرَتْ بنا .
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) شَجَرَ : طَعَنَ بالرُّمْحِ ، وشَجَرَ إذا كَثُرَ جَمْعُه .
( أبو زيد ) أرض شَجِيْرَةٌ : كثيرة الشجَرِ ، وأرض عَشِيبةٌ : كثيرةُ العُشْبِ ، وَبقِيْلةٌ ، وعاشبةٌ ، وَبقِلَةٌ ، وَثَمِيْرَةٌ إذا كثر ثَمَرَتُهَا ، وأرض مُبْقِلَةٌ ومُعْشِبَةٌ .
( ابن الأعرابي ) الشَّجَرَةُ : النقطة الصغيرة في ذَقَنِ الغُلامِ .
قال : والشِّجَارُ : المُتَرَّسُ .
والشِّجَارُ : الهَوْدَجُ الصغير الذي يكفي واحداً حَسْبُ .
والشِّجارُ عُودٌ يُجْعَلُ في فمِ الجدْي لئلا يرضعَ أمَّه .
وأخبرني المُنْذِريُّ عن ثعلبٍ عن الفراء أنه أنشده للقتال :
إذا لاقيت منا ذا ثَنَايَا
قال : الشِّجَارُ : خشبتان على القَليْبِ في هذا الموضع .
وقال : الشِّجُارُ : عمودٌ من أعمدةِ البيت .
شرج : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : شَرَجَ إذا سَمِنَ سِمَناً حَسناً . وشَرِجَ إذا فَهِم .
وفي حديث الزبير : ( أنّهُ خاصَم رجلاً من الأنصَارِ في سُيُولِ شرَاجِ الحَرَّة إلى
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : يا زُبَيُر : احبِسِ الماءَ حتى يبلُغَ الجُدُر ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الشِّرَاجُ : مجارِي الماءِ من الحِرارِ إلى السَّهلِ ، واحدها : شَرجٌ ، ونحو ذلك قال أبو عمرٍ و .
قال أبو عبيد : ومن أمثالهم ( أشبَهُ شَرْجٌ شَرْجاً لو أنّ أُسَيْمِراً ) .
قال : وكان المفضَّلُ يحدِّثُ أنَّ صاحب المَثَل لُقَيمُ بن لُقمان ، وكان هو وأبوه قد نزلا منزِلاً يقال له : شَرْجٌ ، فذهب لُقَيمٌ يُعشِّي إبله ، وقد كان لُقمان حَسَدَ لُقيماً فأراد هلاكه واحتَفَر له خَنْدقاً وقطع كل ما هنالك من السَّمُرِ ثم ملأ به الخَندقَ ، وأوقَدَ عليه ليقع فيه لُقيم ، فلما أقبل عرف المكانِ ، وأنكر ذهاب السَّمُر ، فعندها قال : ( أشْبَهَ شَرْجٌ شرجاً لو أن أُسَيْمِراً ) ، فذهب مثلاً .
وقال ابن السكيت ، يقال : هما شَرْجٌ واحدٌ أي ضَرْبٌ واحدٌ ، ساكِنةٌ الراء .
وشَرْج أيضاً : ماءٌ لبني عبسٍ . قال : وهو شَرَجُ العيبة بفتح الراء .
قال : والشَّرَج في الدَّابة مفتوحُ الراء أن تكونَ إحدى خُصيَيْه أعظَمَ من الأخرى .
يقال : دابَّةٌ أشرَج .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : الأشرج : الذي له خصيَةٌ واحدة من الدَّوابِّ .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : شرَجَ ، وبَشَكَ ، وَخَدَب ، كلُّه إذا كَذَب .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّدَّاج ، والسَّرَّاج : الكذَّاب بالسِّين ، وقد سَدَج وسَرَج إذا كذَبَ .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : من القِسِيِّ : الشَّرِيجُ ، وهي التي تُشَقُّ من العُود فِلقتَيَنِ ، وهي القَوسُ الفِلْقُ أيضاً .
ويقال : هذا شَرِيجُ هذا وشَرجُه أي مثله .
وكل مُخْتَلِطَينِ : شريجٌ .
وقال الليث : الشَّريجةُ : جَدِيلةٌ من قَصَبٍ للحَمَام .
والشَّريجَان : لونان مُختلفانِ .
ويقال لِخَطَّي نيرَي البُردِ : شَريجَانِ ، أحدُهَما أخضرُ والآخَرُ أبيضُ أو أحمرَ .
والشَّريجُ : العَقَبُ ، تقولُ أعطني شَرِيجَةً منه .
وقال في صِفَة القَطَا :
سَبُقت بوِرْدِهِ فُرَّاط شِربٍ
شَرَائِجُ بين كُدريَ وجُونِ
وقال :
شَرِيجَانِ من لَوْنَينِ خِلطَان منهما
سَواءٌ ومنه واضحُ اللَّون مُغرِبُ
( أبو عبيد عن أبي زيد ) أخرَطتُ الخَرِيطة ، وشرَّجتها ، وأشرَجْتُها ، وَشَرَجْتُها :
شَدَدتُها .
وفي الحديث : ( أصبح الناسُ شَرْجَينِ في السّفَر ) يعني نصفين ، نصفٌ صِيَامٌ ، ونصفَ مَفَاطيرُ .
ويقال : مَرَرْتُ بفتياتٍ مُشَارِجَاتٍ أي أترابٍ مِتساوياتٍ في السِّنِّ .
وقال الأسودُ بن يَعْفُرَ :
فَشَوى لنا الوَحَدَ المُدِلُّ بحُضْرِهِ
بِشَريج بين الشدِّ والإِرْوَادِ
أي بَعِدْوٍ خِلْطٍ من شدَ شديدٍ ، وشدَ فيه إرواد .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الشارج : الشّريكُ .
ويقال : شَرَجْتُ العَسَل وغيرَه بالماء إذا مَزَجْتَهُ .
وقال أبو ذؤيب يَصِفُ عَسَلاً :
فَشرّجها من نُطْفَةٍ رَجَبِيَّةٍ
سُلاَسِلةٍ من ماءِ لِصبٍ سُلاسلِ
قال المُؤَرِّجُ : الشَّرجَةُ : حُفْرةٌ تُحفرُ ثم تُبسَطُ فيها سُفرةٌ ، وَيُصَبُّ الماء عليها فتشرَبُه الإبل .
وأنشد في صفة إِبِلٍ عِطَاشٍ سُقِيَتْ :
سَقَيْنَا صواديها على مَتْنِ شَرْجَةٍ
أضَامِيمَ شتَّى من حِيَالٍ ولُقّح
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الشريجةُ : العَقَبةُ التي يُلصق بها ريشُ السَّهم ، فإن رِيْشَ بالغِرَاء ، فالغِراءُ : الرُّوْمةُ .
ويُرْوَى عن يوسفَ بنِ عُمَرَ أنه قال : أنا شَرِيجُ الحجاج بن يوسف ، يريد أنا مثله في السِّنِّ .

##### Türkçe

ج ش ر
**جشر** ، **جرش** ، **شجر** ، **شرج** : kullanımdadır.

**جشر** : (Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **بَعِيرٌ مَجْشُورٌ** : onda kuru bir öksürük vardır.
Başkası dedi ki: **جُشِرَ**; o hâlde o **مَجْشُورٌ**’dur; ve **جَشِرَ يَجْشَرُ جَشَراً**; o da **الجُشْرَةُ**’dir.
Hucr dedi ki:
Rubbə hemə **جَشِمْتُه** fî hevâkum
Ve **بَعِيرٍ مُنَفَّهٍ مَجْشُورِ**

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **جَشَرَ الصُّبْحُ** **يجْشُرُ** **جُشُوراً**; yarıldığında (tan söktüğünde).
Dedi ki: **واصْطَبحْتُ الجاشِرِيّةَ**; o, sabahla birlikte olan içecektir.

Osman’ın hadîsinde, onun şöyle dediği vardır: (Sizi, namazınızdan **جَشَرُكُم** aldatmasın; çünkü namazı ancak, yola çıkmış olan yahut düşman huzurunda bulunan kısaltır.)

Ebû Ubeyd dedi ki: **الجَشَرُ**: binekleriyle otlağa çıkan kavimdir.

Ahtal, Hubâb’ın oğlu Umeyr’in öldürülmesini anarak dedi ki:
Yes’eluhu’s-sabru min Gassân izâ hadarû
Ve’l-haznu keyfe qarâhu’l-gilmatu **الجَشَرُ**
Yu‘arrifûneke ra’se’bni’l-hubâbi ve qad
Emsâ ve li’s-seyfi fî hayşûmihi eseru

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **بَنُو فلانٍ جَشَرٌ**; yerlerinde geceleyip evlerine sığınmadıkları zaman. Ve aynı şekilde: **مَالٌ جَشَرٌ**: yerinde otlar; ehline sığınmaz.
**وجَشَرْنَا دَوَابَّنَا**: onları otlamaya çıkardık.

(Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi ki: **المُجَشَّرُ**: suya yakın otlamayan; **المُنَدَّى**: suya yakın otlayan.
Ve denir: **قَوْمٌ جَشْرٌ** ve **جَشَرٌ**.

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **الجَشْرُ**: denizlerde biten taşlardır.
Şemmer dedi ki: denir: **مكانٌ جشرٌ**; yani **الجَشَرِ**’i çok olan; **الشِّين**’in harekelenmesiyle.
Riyâşî dedi ki: **الجَشَرُ**: denizde kaba taşlardır.
Ebû Nasr dedi ki: **جَشِرَ السَّاحِلُ** **يَجْشَرُ** **جشَرَاً**.
**والجاشِرِيَّةُ**: Rebîa’da bir kabiledir.
Ve **رَجُلٌ مَجْشُورٌ**: onda öksürük vardır; ve şu beyit okunmuştur:
Ve sâ‘ilin ke-sa‘ali’l-**مَجْشُورِ**

Ebû Zeyd dedi ki: **الجُشْرَةُ** ve **الجَشَرُ**: seste kısıklıktır.
Dedi ki: ve **الجُشَّةُ** ve **الجَشَشُ**: kısıklık içinde sesin yayılmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الجُشْرَةُ**: nezledir.

(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ve …) : **الجَشِيرُ**: büyük çuvaldır; çoğulu: **أَجْشِرَةٌ** ve **جُشُرٌ**.

Leys dedi ki: **الجَشَرُ**: deniz kıyılarında ve dibinde bulunan çakıl ve midye kabuklarından olup, bazısı bazısına yapışır da taş olur; Basra’da ondan değirmen taşları yontulur; öğütmeye elverişli değildir; fakat lağım başları için düzeltilir.

**جرش** : Leys dedi ki: **الجَرْشُ**: kaba bir şeyi, onun benzeri bir şeyle ovmaktır; yılanın, kıvrımları birbirine sürtündüğünde dişlerini ovması gibi; bunun için bir **جَرْشاً** ve bir ses işitirsin.
Ve **المِلْحُ الجَرِيشُ**: öğütülmüş olandır; sanki bazısı bazısına sürtünmüş de ufalanmıştır.

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî ve Ebû Amr’dan ve …) : **الجِرِشَّى**: nefistir; ve şu beyit okunmuştur:
Bekâ ceza‘an min en yemûte ve ec-heşet
İleyhi’l-**جِرشَّى** verma‘alle hanînuhâ

Lahyânî dedi ki: geceden bir **جَرْشٌ** ve **جَوْشٌ** ve **جُشٌّ** ve **جُؤْشُوشٌ** geçti; yani bir saat.
Asmaî dedi ki: **المُجْرَئِشُّ**: yan tarafı kalın olandır.
Nadr dedi; Ebû’l-Huzeyl dedi ki: **اجْرَأَشَّ**; zayıflıktan sonra bedeni geri döndüğünde (toparlandığında). Ebû’d-Dukayş dedi ki: o, zayıflayıp kemikleri ortaya çıkan kimsedir.

(Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den) : **المُجْرَئِشُّ**: yanları toplanmış olandır. Leys dedi ki: o, dıştan ve içten orta kısmı şişkin olandır.

Dedi ki: boyunlulardan: **حَمْراءٌ جُرَشِيَّةٌ**; üzümlerden: **عِنَبٌ جُرَشِيٌّ**; iyi, olgun; **جُرَش**’a nisbet edilir.
Dedi ki: ve **الجَرْشُ**: yemektir.
(ben dedim): doğrusu, **الجَرْسُ**’tur, **السِّين** ile: yemektir; onu, inşallah, kendi bâbında açıklanmış olarak göreceksin.
Ve **الجُرَاشَةُ**: **المُشَاطَةِ** ve **النُّحَاتَةِ** gibidir.
Ve **الجَرِيشُ**: içinde kalınlık bulunan un; kumlu helvaya elverişlidir.

**شجر** : **الشَّجَرَةُ**: tek olan; **الشَّجَرِ** ve **الشّجَرَاتِ** ve **الأشجار** üzerine toplanır.
Ve onun bitim yerinde toplanmış çok olanı: **شَجْرَاءٌ**.
Ama **المَشْجَرَةُ**: çok ağaç bitiren bir arazidir.
Ve **أرضٌ شَجِيرَةٌ** ve **وادٍ شَجيرٌ**: çok ağaçlı.

Dedi ki: ve **الشَّجَرُ**: sınıflardır; **جِلُّ الشّجَرِ** ise, kış üzerinde kalan büyükleridir; **دَقُّ الشَجَرِ** ise iki sınıftır: birincisi, kışın yerde bir kökü kalır ve baharda biter; ondan da, baklagillerin bittiği gibi taneden biten vardır. İnce ağaç ile ot arasındaki fark şudur: ağacın kışın bir kökü kalır; ota ise hiçbir şey kalmaz.

Hicaz ehli şöyle der: bu **الشّجَرُ**; ve bu **البُرُّ**; ve o **الشِّعِيرُ**; ve o **التَّمْرُ**; ve derler: o **الذَّهَبُ**; çünkü ondan bir parça **ذَهَبَةٌ**’dir; ve onların diliyle şu indi: ) **وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا** ) (Tevbe: 34); böylece müennes yaptı.

Dedi ki: tasvirlerden **المُشَجَّرُ**: ağaç biçimi üzere tasvir edilendir.
Allah, azze ve celle, dedi ki: ) **فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ** ) (Nisâ: 6).
Zeccâc dedi ki: yani aralarında düşmanlıklardan vuku bulan ihtilâfta; ta ki **اشْتَجَرُوا** ve **تشَاجَرُوا**; yani ihtilâf ederek birbirine dolaştılar. Ve denir: iki fırka karşılaştı da mızraklarıyla **فَتَشَاجَرُوا**; yani birbirine dolaştılar; ve mızraklarıyla **اشْتَجَرُوا** da böyledir. Ve her şey ki bazısı bazısına muhalefet etti; artık **اشْتَبَكَ** ve **اشْتَجَرَ**. Ve **الشّجَرُ**, dallarının bazısının bazısına girmesinden dolayı **شجراً** diye adlandırıldı. Ve bundan, kadınların bineklerine **مَشَاجِرُ** denildi; hevdecin çubuklarının bazısının bazısına dolaşmasından dolayı; onun teki: **مِشْجَرٌ**; ve **شِجَارٌ**; bunu Asmaî söyledi.

Dedi ki: **الشِّجَارُ** ayrıca: kapının arkasına konulan tahta; ona Farsçada **المَتْرَسُ** denir. Ve aynı şekilde, sedirin altından sağlamlaştırıldığı tahta da **الشِّجَارُ**’dır.

Ve şu beyit okunmuştur:
Lev lâ Tufeylün dâ‘ati’l-garâ’irü
Ve fâ’e ve’l-mu‘tequ şey’un bâ’irü
Guleyyimün ritlun ve şeyhun dâmirü
Keennemâ ‘izâmünâ’l-**مَشَاجِرُ**

Ve **المِشْجَرُ**: kadın bineklerinden bir binektir; ondan, Lebîd’in sözü:
Ve Erbedu fârisu’l-heycâ izâ mâ
Teqa‘‘arati’l-**مَشَاجِرُ** bi’l-fi’âmi

(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ve …) : **الشَّجْرُ**: iki çene arasıdır.
Başkası dedi ki: falan, **مُشْتَجِراً** olarak geceledi; **بِشّجْرِه**’ni avucuna dayadığında.

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **الشَّجِيرُ**: gariptir.
Dedi ki: **السَّجِيرُ** **بالسِّينِ**: dosttur.
Ve denir: falan, Benî falan içinde **شَجِيراً** olarak indi; yani garip olarak.

Münahhal dedi ki:
Ve izâ’r-riyâhu tekemmeşet
Bi-cevânibi’l-beyti’l-kebîr
Elfeytenî heşşe’n-nedâ
Bi-**شَرِيجِ** qidhî ev **شَجِيرِي**

Böylece **القِدْحُ الشَّجِيرُ**: ödünç alınmış olup, onun kazanmasıyla uğur umulandır; **الشَّرِيجُ** ise: kendisinin olan okudur.
Denir: bu, bunun **شَرِيجُ**’idir ve **شَرْجُه**’dur; yani onun benzeridir.

(Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten) : **شاجَرَ المالُ**; otu ve sebzeyi otladığında, onlardan hiçbir şey bırakmayıp ağaca yönelip onu otladığında.
Recez söyleyen, develeri vasfederek dedi ki:
Ta‘rifu fî evcihihâ’l-beşâ’irî
Âsâna kulli âfiqin **مُشَاجِرِ**

Leys dedi ki: **الشِّجَارُ**: hevdecin tahtasıdır; örtüsü örtülünce hevdec olur.
Dedi ki: bir ağacın yahut bir elbisenin dalları sarktığında, onu kaldırıp uzaklaştırdığında: **شَجَرْتُه** dersin; o da **مَشْجُورٌ**’dur.
A‘câc dedi ki:
Raffa‘a min cilâlihi’l-**مَشجُورِ**

Ve **الشَّجْرُ**: ağzın açıklığıdır.
Abbâs hadîsinde: “Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) katırının geminden tutuyordum; ve onu **شَجَرتُها**”; yani gemini, avuçlarıyla vurarak ağzını açtırdım.

Sa‘d hadîsinde: (annesinin ona: Muhammed’i inkâr etmedikçe yemek yemem ve içecek içmem, dediği).
Dedi ki: onu yedirmek (yahut içirmek) istediklerinde, ağzını **شَجَرُوا فَاهَا**; yani içine bir çubuk soktular da onu açtılar.
Ve her şey ki onu bir direkle dayadın; artık onu **شَجَرْتَه**.

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) : **شَجَرْتُ** falanı, **أشجرُه** **شَجْراً**; onu çevirdiğimde (saptırdığımda).
Ebû Ubeyde dedi ki: her şey ki toplandı, sonra aralarına bir şey girdi de ayrıldılar; ona **شجر** denir.

Hadîste bir fitne zikredildi: (içinde, başın tabakalarının **اشتجَارَ**’ı gibi **يَشْتَجِرُونَ**) yani parmaklar, bazısı bazısına girdiğinde nasıl dolaşırsa öyle ihtilâf ederler.

Ebû Vecze dedi ki:
Tâfe’l-hayâlu binâ vehnen fe-erraqenâ
Min âli Su‘dâ fe-bâte’n-nevmu **مُشْتَجِرَا**

Uykunun **اشتجار**’ının manası: ondan uzaklaşmasıdır; sanki **الشَّجير**’den, o da gariptir; ve ondan: **شَجَر** şeyi; onu uzaklaştırdığında.
A‘câc dedi ki:
Ve **شَجَرَ**’l-huddâbe ‘anhu fe-cefâ
Yani ondan uzaklaştı da uzak durdu; uzak durduğunda **انْشَجَرَ** ve **اشْتَجَرَ** denir.

Ve denir: falan, mübarek bir **شَجَرَةٍ**’dendir; yani mübarek bir asıldandır.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الاشْتِجَارُ** ve **الانْشِجَارُ**: kurtuluştur.
Avîc dedi ki:
‘Amden te‘addeynâke ve **اشْتَجَرْتَ** binâ
Tıvâlu’l-hevâdî mutba‘âtun mine’l-viqr
Ve şöyle rivayet edilir: ve **انشَجَرَتْ** binâ.

(Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den) **شَجَرَ**: mızrakla sapladı; ve **شَجَرَ**; topluluğu çok olduğunda.
(Ebû Zeyd) **أرض شَجِيْرَةٌ**: **الشجَر**’i çok; ve **أرض عَشِيبةٌ**: otu çok; ve **وَبقِيْلةٌ** ve **عاشبةٌ** ve **وَبقِلَةٌ**; ve **وَثَمِيْرَةٌ**; meyvesi çok olduğunda; ve **أرض مُبْقِلَةٌ** ve **مُعْشِبَةٌ**.
(İbnü’l-A‘râbî) **الشَّجَرَةُ**: oğlanın çenesindeki küçük noktadır.
Dedi ki: ve **الشِّجَارُ**: **المُتَرَّسُ**’tur.
Ve **الشِّجَارُ**: bir kişiye yetecek küçük hevdeçtir.
Ve **الشِّجارُ**: oğlağın, anasını emmemesi için ağzına konulan çubuktur.

Münzirî bana, Seâlib’den, Ferrâ’dan haber verdi ki, ona savaş hakkında şu beyiti okumuştur:
İzâ lâqayte minnâ zâ senâyâ
Dedi ki: **الشِّجَارُ**: bu yerde kuyunun üzerinde iki tahta parçasıdır.
Ve dedi ki: **الشِّجُارُ**: evin direklerinden bir direktektir.

**شرج** : (Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den) : **شَرَجَ**; güzel bir semizlikle semirdiğinde. Ve **شَرِجَ**; anladığında.

Zübeyr hadîsinde: (onun, Harre’nin **شرَاجِ** selleri hakkında Ensâr’dan bir adamla Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) karşı davalaştığı; bunun üzerine: “Ey Zübeyr, suyu tut; ta ki duvarlara ulaşsın” dediği).
Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi ki: **الشِّرَاجُ**: harrelerden ovaya su yollarıdır; onun teki: **شَرجٌ**; ve buna benzerini Ebû Amr da söyledi.

Ebû Ubeyd dedi ki: onların darb-ı mesellerinden: ( **أشبَهُ شَرْجٌ شَرْجاً لو أنّ أُسَيْمِراً** ).
Dedi ki: Mufaddal anlatırdı ki, meselin sahibi, Lokmân’ın oğlu Lukaym’dır; o ve babası, **شَرْجٌ** denilen bir menzile inmişlerdi. Lukaym develerini akşamlatmaya gitti; Lokmân, Lukaym’ı kıskanmıştı da helâkini istedi; onun için bir hendek kazdı ve oradaki **السَّمُرِ**’ün hepsini kesti, sonra hendekle doldurdu ve üzerine ateş yaktı ki Lukaym içine düşsün. Lukaym gelince yeri tanıdı ve **السَّمُرِ**’ün gitmesini yadırgadı; o sırada dedi ki: ( **أشْبَهَ شَرْجٌ شرجاً لو أن أُسَيْمِراً** ); böylece mesel oldu.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: denir: ikisi bir **شَرْجٌ**’dir; yani bir türdür; **الراء** sâkindir.
Ve **شَرْج** ayrıca: Benî Abs’a ait bir sudur. Dedi ki: o, **شَرَجُ العيبة**’dir; **الراء**’ın fethiyle.
Dedi ki: binek hayvanda **الشَّرَج**; **الراء**’ı meftuh olarak: iki husyesinden birinin ötekinden daha büyük olmasıdır.
Denir: **دابَّةٌ أشرَج**.
Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الأشرج**: hayvanlardan, tek husyesi olan.

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) : **شرَجَ** ve **بَشَكَ** ve **وَخَدَب**; hepsi, yalan söylediğinde.
(Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den) : **السَّدَّاج** ve **السَّرَّاج**: **بالسِّين** ile yalancıdır; ve **سَدَج** ve **سَرَج**; yalan söylediğinde.

(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ve …) : yaylardan: **الشَّرِيجُ**; o, ağaçtan iki parçaya yarılarak çıkarılandır; o, **القَوسُ الفِلْقُ** da denir.
Ve denir: bu, bunun **شَرِيجُ**’idir ve **شَرجُه**’dur; yani onun benzeridir.
Ve her iki karışık şey: **شريجٌ**’dir.

Leys dedi ki: **الشَّريجةُ**: güvercinler için kamıştan bir örgüdür.
Ve **الشَّريجَان**: iki farklı renktir.
Ve bürdün iki parlak çizgisine **شَريجَانِ** denir; ikisinden biri yeşil, diğeri beyaz yahut kırmızıdır.
Ve **الشَّريجُ**: sinirdir; “ondan bana bir **شَرِيجَةً** ver” dersin.

Ve **القَطَا**’nın vasfında dedi ki:
Sübiqat bi-virdihi furrâtu şirbin
**شَرَائِجُ** beyne kudriyye ve cûnî
Ve dedi ki:
**شَرِيجَانِ** min levneyn hiltân minhumâ
Sevâ’un ve minhû vâdıhu’l-levni mugribü

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) **أخرَطتُ الخَرِيطة** ve **شرَّجتها** ve **أشرَجْتُها** ve **وَشَرَجْتُها**: onu sıktım (bağladım).

Hadîste: (insanlar seferde **شَرْجَينِ** olarak sabahladı) yani iki yarım; yarısı oruçlu, yarısı iftarlı.
Ve denir: yaşıt, yaşta eşit kızlara rastladım: **مُشَارِجَاتٍ**.

Esved b. Ya‘fur dedi ki:
Fe-şevâ lenâ’l-vahde’l-mudillu bi-hudrihî
Bi-**شَريج** beyne’ş-şeddi ve’l-irvâdi
Yani şiddetli bir koşu ile, içinde yavaşlık bulunan bir koşunun karışımıyla.

(Seâlib, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi ki: **الشارج**: ortaktır.
Ve denir: **شَرَجْتُ** balı ve başkasını su ile; onu karıştırdığımda.

Ebû Züeyb, balı vasfederek dedi ki:
Fe-şerrecahâ min nutfetin recebiyye
Sülâsileten min mâ’i lisbin sülâsili

Müerric dedi ki: **الشَّرجَةُ**: bir çukur; kazılır, sonra içine bir sofra serilir; üzerine su dökülür de develer onu içer.
Ve susuz develerin sulandığı vasıfta şu beyit okunmuştur:
Seqaynâ savâdiyhâ ‘alâ metni **شَرْجَةٍ**
Adâmîme şettâ min hiyâlin ve luqqah

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **الشريجةُ**: okun tüyünün yapıştırıldığı sinirdir; eğer tüy yapıştırıcıyla ise, yapıştırıcı: **الرُّوْمةُ**’dur.
Ve Yusuf b. Ömer’den rivayet edilir ki şöyle dedi: ben, Haccâc b. Yusuf’un **شَرِيجُ**’iyim; yani yaşta onun gibiyim, demek ister.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والراء وما يثلثهما)
(جرز) الجيم والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو القطْع. يقال جَرَزْتُ الشيءَ قطعتُه. وسيفٌ جُرَاز أي قَطّاع. وأرضٌ جُرُزٌ لا نَبْت بها. كأنَّه قُطِع عنها. قال الكسائي* والأصمعيّ : أرضٌ مجروزة من الجرز، وهي التي لم يُصِبْها المطر، ويقال هي التي أُكل نباتُها. والجَرُوزُ: الرّجُل الذي إذا أكل لم يترُكْ على المائدةِ شيئاً، وكذلك المرأةُ الجَرُوزُ، والنّاقةُ. قال:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
والعرب تقول في أمثالها: "لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])، أي إنّها مِن شِدّة بَغضائها وحسَدها لا ترضى للذين تُبغِضُهم إلاّ بالاستئصال. والجارز: الشديد من السُّعال، وذلك أنّه يقطَع الحَلْق. قال الشمّاخ:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
ويقال أرضٌ جارِزةٌ: يابسة غليظة يكتنفها رَمْل. وامرأةٌ جارِزٌ عاقر. فأمّا قولهم ذو جَرَزٍ إذا كان غليظاً صُلْباً، وكذلك البعيرُ، فهو عندي محمولٌ على الأرض الجارزة الغليظة. وقد مضى ذِكرُها.
(جرس) الجيم والراء والسين أصلٌ واحد، وهو من الصَّوت، وما بعد ذلك فمحمول عليه.
قالوا: الجَرْس الصَّوت الخفيّ، يقال ما سمعت لـه جَرْساً، وسمِعتُ جَرْسَ الطّير، إذا سمعتَ صوتَ مناقيرها على شيء([3]) تأكله. وقد أجْرَسَ الطائر.
ومما حُمِل على هذا قولهم للنَّحل جوارس، بمعنى أواكِل، وذلك أنّ لها عند ذلك أدنى شيءٍ كأنه صوت. قال أبو ذؤيبٍ يذكر نَحْلا:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])والجَرَس: الذي يعلَّق على الجِمال. وفي الحديث: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ". ويقال جَرَسْتُ بالكلام أي تكلّمتُ به. وأجْرَسَ الحَلْيُ: صوَّت. قال:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])ومما شذَّ عن هذا الأصل الرجل المجرّس([6]) وهو المجرّب. ومعنى جَرَْسٌ من الليل، أي طائفة.
(جرش) الجيم والراء والشين أصلٌ واحد وهو جَرْش الشَّيء: أنْ يُدقَّ ولا يُنْعَم دَقُّه. يقال جَرَشْته، وهو جَرِيش. والجُرَاشة: ما سقط من الشيءِ المجروش. وجرّشت الرأس بالمشط: حككته حتَّى تَستكثِرَ الإبْرِيَة([7]). وذكر الخليل أنّ الجَرش الأكْل.
ومما شذَّ عن الباب الجِرِشَّى، وهو النَّفس. قال:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
فأمّا قولهم مَضَى جَرْشٌ من اللّيل، فهي الطائفة، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه. قال:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *
(جرض) الجيم والراء والضاد أصلانِ: أحدهما جنسٌ من الغَصَص، والآخر من العِظَم.
فأمّا الأوّل فيقولون جَرِضَ بِرِيقه([10]) إذا اغتصَّ به. قال:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])قال الخليل: الجَرَضُ أن يبتلع الإنسانُ ريقَه على همٍّ وحزْنٍ. ويقال: مات فلانٌ جَرِيضاً، أي مغموماً.
والثاني قولهم بعيرٌ جِرْوَاضٌ، أي غليظ. والجُرائِض: البعير الضَّخم، ويقال الشّديد الأكل. ونعجة جُرَئِضةٌ([12]) ضَخْمة.
(جرع) الجيم والراء والعين يدلّ على قلّة الشيء المشروب. يقال: جَرِع الشاربُ الماءَ يجرَعُه، وجَرَعَ يجرَعُ. فأمَّا [الجرعاء فـ] الرَّملة التي لا تُنبت شيئاً، وذلك من أنّ الشُّرب لاينفَعُها فكأنَّها لم تَرْوَ. قال ذو الرمّة:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])ومن الباب قولهم: "أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن"، وهو آخِرُ ما يخرُجُ من النَّفَس. كذا قال الفرّاء. ويقال نُوقٌ مَجَارِيعُ: قليلات اللَّبن، كأنّه ليس في ضُروعها إلا جُرَعٌ.
ومما شذّ عن هذا الأصل الجَرَع: التواءٌ في قوَّةٍ من قُوَى الحَبْل ظاهرةٍ على سائر القُوَى.
(جرف) الجيم والراء والفاء أصلٌ واحدٌ، هو أخْذ الشيءِ كلِّه هَبْشاً. يقال: جَرَفْتُ الشيءَ جَرْفاً، إذا ذهبْتَ به كلِّه. وسيفٌ جُرَافٌ([14]) يُذْهِبُ كلَّ شيء. والجُرُْف المكان يأكله السيل. وجَرَّفَ الدهرُ مالَه*: اجتاحه. ومال مُجَرَّف. ورجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ، كأنّه يجرِف ذلك جرْفاً. ومن الباب: الجُرْفَة: أنْ تُقَْطَع من فخذِ البعير جلدَةٌ وتُجْمَع على فَخِذه.
 (جرل) الجيم والراء واللام أصلان: أحدهما الحجارة: والآخر لونٌ من الألوان.
فالأول الجَرْوَل والجرَاوِل الحجارة. يقال: أرض جَرِلةٌ، إذا كانت كثيرةَ الجراول. والأَجْرَال جمع الجَرَل، وهو مكان ذو حجارة. قال جرير:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
والآخَر الجِرْيال، وهو الصِّبْغ الأحمر؛ ولذلك سميت الخمر جِرْيالاً. فأما قول الأعشى:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])فقال قومٌ: أراد لونَها، وهي حمرتها. رووا عنه في ذلك روايةً تدلُّ على أنّه أراد لونَها([17]).
(جرم) الجيم والراء والميم أصلٌ واحد يرجع إليه الفروع. فالجرْمُ القطْع. ويقال لِصَِرام النَّخل الجَِرَام. وقد جاءَ زمن الجَِرَامِ. وجَرَمْتُ صُوف الشَّاةِ وأخذته. والجُرَامةُ: ما سقطَ من التّمْرِ إذا جُرِم. ويقال الجُرامة ما التُقِط من كَرَبِهِ بعد ما يُصْرَمُ. ويقال سنة مجَرَّمَةٌ ، أي تامّة، كأنها تصرَّمَت عن تمام. وهو من تجرَّم الليلُ ذَهَب. والجَرَام والجَريم: التَّمْر اليابس. فهذا كلُّه متّفقٌ لفظاً ومعنىً وقياساً.
ومما يُردّ إليه قولهم جَرَم، أي كَسَب؛ لأن الذي يَحُوزُه فكأنه اقتطَعَه. وفلانٌ جَرِيمةُ أهله، أي كاسِبُهم. قال:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])يصف عقاباً. يقول: هي كاسِبَةُ ناهضٍ. أراد فرخَها. والجُرْم والجَريمة: الذَّنْب وهو من الأوَّل؛ لأنه كَسْبٌ، والكَسْب اقتطاع. وقالوا في قولهم "لا جَرَم": هو من قولهم جَرَمْتُ أي كسَبت. وأنشدوا:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])أي كَسَبَتْهُمْ غضباً. والجَسَدُ جِرْمٌ، لأنّ لـه قَدْراً وتَقْطيعاً. ويقال مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم، أي عظام الأجرام.
فأمّا قولُهم لصاحب الصَّوت: إنه لحسن الجِرْم، فقال قوم: الصَّوْتُ يقال له الجِرْم. وأصحُّ من ذلك قول أبي بكر بن دريد إنَّ معناه حَسنُ خروجِ الصّوتِ من الجِرْم. وبنو جارمٍ في العرب. والجارم: الكاسب، وهو قول القائل:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
وجَرْمٌ هو الكَسْبُ، وبه سمِّيَتْ جَرْمٌ، وهما بطنان: أحدهما في قضاعة، والآخر في طيّ.
 (جرن) الجيم والراء والنون أصلٌ واحد، يدلُّ على اللين والسُّهولة. يقال للبَيْدَرِ جَرينٌ؛ لأنّه مكان قد أُصْلِحَ ومُلِّسَ. والجارن من الثياب: الذي انسَحَق ولانَ. وجَرَنَتِ الدِّرْعُ: لانَتْ وامْلاَسَّتْ. ومن الباب جِرَانُ البعير: مُقَدَّم عُنُقه من مَذْبَحِهِ، والجمع جُرُن([21]). قال:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])وذكرَ ناسٌ أنّ الجارنَ ولد الحيّة. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنه ليِّن المسِّ أملس.
(جره) الجيم والراء والهاء كلمةٌ واحدة، وهي الجَرَاهية. قال أبو عُبيدٍ: جَراهيةُ القوم: جَلَبَتُهُم وكلامُهم في علانيتهم دون سِرِّهم. ولو قال قائل: إنّ هذا مقلوبٌ من الجَهْرِ والجَهْرَاء والجَهارة لكان مَذْهباً.
(جرو) الجيم والراء والواو أصلٌ واحدٌ، وهو الصَّغير من ولد الكلب، ثم يحمل عليه غيرُه تشبيهاً. فالجَرو للكلب وغيره. ويقال: سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ ومُجْرٍ، إذا كان معها جِرْوُها. قال:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])فهذا الأصل. ثم* يقال للصَّغيرة من القِثّاء الجِرْوة. وفي الحديث: أُتِي النبي
صلى الله عليه وسلم بأَجْرٍ زُغْبٍ([24])"، وكذلك جَُِرْو الحنظل والرُّمّان. يعني أنها صغيرة. وبنو جِرْوة بطنٌ من العرب. ويقال ألقى الرّجُل جِرْوَتَه، أي ربَط جَأْشَه، وصَبَر على الأمر، كأنّه ربط جرواً وسكّنَه. وهو تشبيهٌ.
(جري) الجيم والراء والياء أصلٌ واحدٌ، وهو انسياحُ الشيء. يقال جَرَى الماء يَجْري جَرْيَةً وجَرْياً وجَرَياناً. ويقال للعَادة الإجْرِيَّا([25])، وذلك أنّه الوجْه الذي يجري فيه الإنسان. والجَرِيُّ: الوكيل، وهو بيّن الجِراية، تقول جَرَّيت جَرِيّاً واستَجْرَيتُ، أي اتَّخذْت. وفي الحديث: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". وسمِّي الوكيلُ جَريّاً لأنّه يَجْري مَجْرى موكّله، والجمع أجْرِيَاء.
فأمّا السفينة فهي الجارية، وكذلك الشَّمس، وهو القياس. والجارية من النِّساء من ذلك أيضاً، لأنَّها تُسْتَجْرَى في الخِدمة، وهي بيِّنة الجِراء. قال:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])ويقال: كان ذلك في أيّامِ جِرائها، أي صباها. وأما الجِرِّيَّة، وهي الحَوْصلة فالأصل الذي يعوَّل عليه فيها أنَّ الجيم مبدلة من قاف، كأن أصلها قِرِّيّة، لأنّها تَقْرِي الشيءَ أي تجمعه، ثم أبدَلُوا القافَ جيماً كما يفعلون ذلك فيهما.
(جرب) الجيم والراء والباء أصلان: أحدهما الشَّيء البسيط يعلوه كالنبات من جنسه، والآخَر شيءٌ يحوي شيئاً.
فالأوّل الجرَب وهو معروف، وهو شيءٌ ينبت على الجلْد من جنسه. يقال بعيرٌ أجرب، والجَمْع جَرْبَى. قال القطران:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
وممّا يُحمَل على هذا تشبيهاً تسميتُهم السَّماء جَرْباء، شبّهت كواكبُها بجرَب الأجرَب. قال أسامة بنُ الحارث:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])وقال الأعشى:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])والجِرْبَة: القَرَاح، وهو ذلك القياس لأنّه بسيطٌ يعلوه ما يعلوه منه. قال الأسعر:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])العجرمة:سُرعةٌ في خِفّة. وكان أبو عبيد يقول: الجِرْبة المزرعة. قال بشر:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
قال أبو حَنيفة: يقال للمجَرَّة جِرْبة النُّجوم. قال الشّاعر:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])خَيُّها: أن لا تُمطِر([33]). ومَرْي الجَنُوب: استدرارُها الغَيث.
والأصل الآخر الجِراب، وهو معروف. وجرابُ البئر: جوفُها من أعلاها إلى أسفلها. والجَرَبَّةُ: العانة من الحمير، وهو من بابِ ما قَبْله، لأن في ذلك تجمُّعاً. وربَّما سمَّوا الأقوياء من الناس إذا اجتمعُوا جَرَبَّةً. قال:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])(جرج) الجيم والراء والجيم كلمة واحدة، وهي الجادّة، يقال لها جَرَجَة. وزعم ناسٌ أنّ هذا مما صحَّف فيه أبو عُبيدٍ. وليس الأمر على ما ذكَرُوه، والجَرَجَةُ صحيحة. وقياسها جُرَيج اسم رجل. ويقال إنّ الجَرِجَ القَلِق. قال:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
وهذا ممكنٌ أن يقال مبدل من مَرِج. قال ابن دريد: والجَرَجُ الأرض ذاتُ الحجارة. فأما الجُرْجة لِشيءٍ([36]) شِبْه الخُرْج والعَيْبة، فما أُراها عربيةً مَحْضة. على أنّ أوساً قد قال:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])(جرح) الجيم والراء والحاء أصلان: أحدهما الكسب، والثاني شَقّ الجِلْد.
فالأوَّل قولهم [اجترح] إذا عمل وكَسبَ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. وإنَّما سمى ذلك اجتراحاً لأنه عَمَلٌ* بالجوَارح، وهي الأعضاء الكواسب. والجوارحُ من الطَّير والسباع: ذَوَاتُ الصَّيد.
وأما الآخَر [فقولهم] جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً، والاسم الجُرْح. ويقال جرَح الشاهدَ إذا ردّ قولَه بِنَثاً غيرِ جميل. واستَجْرَحَ فلانٌ إذا عمل ما يُجْرَح من أجله.
فأمَّا قول أبي عبيدٍ في حديث عبد الملك: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" إنه النُّقصان من الخير، فالمعنى صحيح إلاّ أنّ اللفظ لا يدلُّ عليه. والذي أراده عبدُ الملك ما فسَّرناه. أي إنّكم ما تزدادون على الوعْظ إلاّ ما يكسبكم الجَرْحَ والطَّعنَ عليكم، كما تُجرَح الأحاديث. وقال أبو عبيد: يريد أنَّها كثيرة صحيحها قليل. والمعنى عندنا في هذا كالذي ذكرناه مِن قَبْل، وهو أنَّها كثُرتْ حتى أحوج أهلَ العلم بها إلى جرْح بعضها، أنّه ليس بصحيح.
 (جرد) الجيم والراء والدال أصلٌ واحد، وهو بُدوُّ ظاهِر الشَّيء حيث لا يستُره ساتر. ثم يحمل عليه غيرُه ممَّا يشاركه في معناه. يقال تجرَّد الرَّجل من ثيابه يتجرَّدُ تجرُّداً. قال بعضُ أهل اللُّغة: الجَرِيد سَعَفُ النَّخل، الواحدة جريدة، سمِّيت بذلك لأنه قد جرِد عنها خُوصها. والأرْضُ الجَرَد: الفضاء الواسعُ، سمِّي بذلك لبُروزه وظُهوره وأن لا يستره شيءٌ. ويقال فرس أَجرَدُ إذا رَقَّت شَعْرتُه. وهو حسن الجُرْدة والمتجرَّد. ورجلٌ جارُودٌ، أي مشؤوم، كأنَّه يَجْرُدُ ويَحُتُّ. وسنةٌ جارودةٌ، أي مَحْلٌ، وهو من ذلك، والجَراد معروفٌ. وأرضٌ مجرودةٌ أصابها الجَرادُ. وقال بعضُ أهلِ العِلم: سمِّي جراداً لأنّه يجرُد الأرضَ يأكلُ ما عليها. والجَرَدُ: أن يَشْرَى جلْدُ الإنسان من أكل الجَراد. ومن هذا الباب، وهو القياس المستمرُّ، قولهم: عامٌ جرِيدٌ، أي تامٌّ، وذلك أنَّه كَمَُِل فخرج جريداً لا يُنْسَب إلى نقصانٍ. ومنه: "ما رَأَيْتُهُ مُذْ أجرَدَانِ([38]) وجَرِيدانِ" يريد يومين كاملين. والمعْنى ما ذكرته. ومنه انجرَدَ بنا السَّيرُ: امتدَّ. فأمّا قولهم للشيءِ يذهب ولا يُوقَف [له] على خبرٍ: "ما أدري أيُّ الجَرَاد عارَهُ" فهو مثلٌ، والجَراد هو هذا الجَرادُ المعروف.
(جرذ) الجيم والرال والذال كلمةٌ واحدة: الجُرَذُ الواحد من الجُِرْذان، وبه سمِّيَ الجَرَذُ الذي يأخُذُ في قوائم الدابّة. فأمّا قولهم رجل مُجَرَّذٌ أي مجرَّب، فهو من باب الإبدال، وليس أصلاً.
--------------ـــ
([1]) الشانئة: المبغضة. وفي الأصل: "شائبة"، صوابها في المجمل واللسان (جرز 182) وفي اللسان: "لم ترض".
([2]) أراد بالرغامى الرئة. وصدره في الديوان 51، واللسان (جرز):
* يحشرجها طوراً وطوراً كأنها *
([3]) في الأصل: "صوت" صوابه في المجمل واللسان.
([4]) الثمراء: جبل أو هضبة. والبيت في ديوان أبي ذؤيب 77 واللسان (جرس).
([5]) للعجاج في ديوانه 31 واللسان (جرس) وفي الديوان: "والتج" باللام.
([6]) المجرس، بفتح الراء المشددة وكسرها.
([7]) الإبرية، كالهبرية وزناً ومعنى، وهي ما تعلق بأسفل الشعر مثل النخالة. وفي اللسان: "حتى تستبين هبريته". وفي المجمل: "حتى يستكثر من الإبرية".
([8]) لمدرك بن حصن الأسدي، كما في اللسان (رمعل). وصدره، كما في (جرش، رمعل): * بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت *
([9]) تكملة الشعر بزيادة "ما" من المجمل.
([10]) جعله الجوهري مثل كسر يكسر. وقال ابن القطاع: صوابه جرض يجرض، على مثال كبر يكبر.
([11]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 114 واللسان (جرض).
([12]) جرئضة، كعلبطة. ويقال: "جرائضة" أيضاً، كعلابطة.
([13]) ديوان ذي الرمة 415 وهو مطلع قصيدة له. وفي الديوان: "أو بجرعاء".
([14]) ويقال أيضاً "سيل جراف" بمعناه.
([15]) ديوان جرير 468 واللسان (جرل).
([16]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل).
([17]) وفي اللسان: "وسئل الأعشى عن قوله: سلبتها جريالها. فقال: أي شربتها حمراء فبلتها بيضاء".
([18]) البيت لأبي خراش الهذلي من قصيدة في القسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 70. وأنشده في المجمل واللسان (جرم).
([19]) البيت لأبي أسماء بن الضريبة، كما في اللسان (جرم).
([20]) جزء من بيت في اللسان (جرم). وهو بتمامه:
إذا ما رأت شمساً عب الشمس شمرت *** إلى رملها والجارمي عميدها
ورواية اللسان (عبأ): "والجرهمي عميدها".
([21]) ويقال في الجميع أيضاً "أجرنة".
([22])البيت لجران العود من قصيدة في أول ديوانه، وبه سمي جران العود. انظر اللسان "جرن"، والمزهر (2: 441).
([23]) البيت من قصيدة لحبيب بن عبد الله المعروف بالأعلم الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 59. وهو في اللسان (جرا) بدون نسبة، وفي (حشب) منسوب إليه. وكلمة (إلى) ساقطة من الأصل.
([24]) في الأصل: "بجرو زغب"، صوابه من المجمل واللسان.
([25]) ومنه قول الكميت:
على تلك إجرياي وهي ضريبتي *** ولو أجلبوا طراً علي وأحلبوا
([26]) في المجمل واللسان: "لا يستجرينكم الشيطان".
([27]) للأعشى في ديوانه 99 واللسان (جرا). وكلمة "وطال" ساقطة من الأصل.
([28]) نسخة الشنقيطي من الهذليين 86 واللسان (جرب، طبب، ركد).
([29]) في البيت نقص ويستقيم بأن يكون أوله: "وقد". وبدله في ديوان الأعشى 86:
وما مجاور هيت إن عرضت له *** قد كان يسمو إلى الجرفين واطلعا
          وفي شرحه: "أبو عبيدة إلى الجرباء".
([30]) وروي عجزه في اللسان ( عجرم) بدون نسبة، وهو مع نسبته إلى الأسعر في الأزمنة والأمكنة (2: 11).
([31]) صدره كما في المفضليات (2: 130) : * تحدر ماء البئر عن جرشية *
([32]) البيت بدون نسبة أيضاً في الأزمنة والأمكنة (2: 4، 11).
 ([33])يقال خوت النجوم تخوى خيا، وأخوت.
([34]) الرجز لقطية بنت بشر زوج مروان بن الحكم. انظره مع قصته في الأغاني (1: 129). وكلمة "ليس" ساقطة من الأصل. وانظر المخصص (11: 44-47) بتحقيق الشنقيطي والبيت الأخير سبق في ص187.
 ([35])قبله في اللسان (جرج):  * إني لأهوى طفلة فيها غنج *
([36]) في الأصل: "فشيء".
([37]) ديوان أوس 19 واللسان (جرج). والدبور: جمع دبر، وهو النحل.
([38]) في الأصل: "من"، صوابه في المجمل واللسان. وانظر تخريج نحو هذا التعبير في مغني اللبيب (مذ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** ve **الراء** ve ikisinin üçlü kılındığı şeyler)

(**جرز**) **الجيم** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denir: **جَرَزْتُ** şeyi, onu kestim. Ve **سيفٌ جُرَاز** yani kesici. Ve **أرضٌ جُرُزٌ**: onda bitki yoktur. Sanki ondan kesilmiştir. **الكسائي** ve **الأصمعيّ** dedi: **أرضٌ مجروزة** **الجرز**’dendir; o, yağmurun isabet etmediği yerdir; ve denir: o, bitkisi yenmiş olandır. Ve **الجَرُوزُ**: yiyince sofrada hiçbir şey bırakmayan adam; aynı şekilde **المرأةُ الجَرُوزُ** ve deve. Dedi ki:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
Ve Araplar mesellerinde derler: "لن ترضى **شانِئةٌ** إلاّ ب**جَرْزة**([1])"، yani o, buğzunun ve hasedinin şiddetinden, buğzettiği kimseler için ancak kökünden kazınmaya razı olur. Ve **الجارز**: öksürüğün şiddetlisi; bu, boğazı kestiği içindir. **الشمّاخ** dedi:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
Ve denir: **أرضٌ جارِزةٌ**: kuru, kaba; onu kum kuşatır. Ve **امرأةٌ جارِزٌ**: kısır. Ama onların **ذو جَرَزٍ** sözleri, kalın sert olduğunda, aynı şekilde deve; bu, bence kalın **الأرض الجارزة** üzerine hamledilmiştir. Onun zikri geçmişti.

(**جرس**) **الجيم** ve **الراء** ve **السين** tek bir asıldır; o da sestendir; bundan sonrası ona hamledilmiştir.
Dediler: **الجَرْس** gizli sestir; denir: onun için bir **جَرْساً** işitmedim. Ve kuşun **جَرْسَ**’ini işittim; gagalarının bir şey([3]) üzerinde, onu yerken çıkardığı sesi işittiğinde. Ve kuş **أجْرَسَ**.
Ve bunun üzerine hamledilen şeylerdendir: arıya **جوارس** demeleri; “yiyiciler” manasında; çünkü onda en küçük bir şey, sanki bir sestir. **أبو ذؤيبٍ** arıyı anarak dedi:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])
Ve **الجَرَس**: develere asılan şeydir. Ve hadiste: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها **جَرَسٌ**". Ve denir: **جَرَسْتُ** sözle, yani onunla konuştum. Ve **أجْرَسَ الحَلْيُ**: ses çıkardı. Dedi:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الرجل المجرّس**([6]); o, tecrübe edilmiş olandır. Ve geceden **جَرَْسٌ** manası: bir taife.

(**جرش**) **الجيم** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da **جَرْش** الشيء: dövülmesi ve dövülmesinin inceltilmemesidir. Denir: **جَرَشْته**; o, **جَرِيش**’tir. Ve **الجُرَاشة**: öğütülmüş şeyden düşen şeydir. Ve başı tarakla **جرّشت**: onu kaşıdın; ta ki **الإبْرِيَة**([7])’yi çoğaltasın. Ve **الخليل** zikretti ki **الجَرش** yemektir.
Ve babdan şâz olan şeylerdendir: **الجِرِشَّى**; o, nefistir. Dedi:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
Ama onların **مَضَى جَرْشٌ من اللّيل** sözleri: o, taifedir; zikrettiğimiz asıldan şâzdır. Dedi:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *

(**جرض**) **الجيم** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: biri boğulma cinsinden, diğeri büyüklüktendir.
Birincisine gelince, derler: **جَرِضَ بِرِيقه**([10]) onunla boğulduğunda. Dedi:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])
**الخليل** dedi: **الجَرَضُ** insanın gam ve hüzün üzere tükürüğünü yutmasıdır. Ve denir: falan **جَرِيضاً** öldü; yani gamlı.
İkincisi onların **بعيرٌ جِرْوَاضٌ** sözüdür; yani kalın. Ve **الجُرائِض**: iri deve; ve denir: şiddetli yiyen. Ve **نعجة جُرَئِضةٌ**([12]): iri.

(**جرع**) **الجيم** ve **الراء** ve **العين** içilen şeyin azlığına delalet eder. Denir: içen suyu **جَرِع**; onu **يجرَعُ**; ve **جَرَعَ** **يجرَعُ**. Ama [**الجرعاء** ise] hiçbir şey bitirmeyen kumluktur; bu, içmenin ona fayda vermemesindendir; sanki kanmamış gibidir. **ذو الرمّة** dedi:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])
Ve babdandır onların: "**أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن**" sözleri; o, nefesin çıkan sonudur. **الفرّاء** böyle dedi. Ve denir: **نُوقٌ مَجَارِيعُ**: sütü az olanlar; sanki memelerinde **جُرَعٌ**’dan başka yoktur.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الجَرَع**; ipin, diğer kuvveler üzerinde görünen bir kuvvesinde bir bükülmedir.

(**جرف**) **الجيم** ve **الراء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o, şeyin tamamını topluca kapıp almadır. Denir: **جَرَفْتُ** şeyi **جَرْفاً**; onu bütünüyle götürdüğünde. Ve **سيفٌ جُرَافٌ**([14]) her şeyi götürür. Ve **الجُرُْف**: selin yediği yerdir. Ve zaman onun malını **جَرَّفَ**: süpürüp götürdü. Ve **مال مُجَرَّف**. Ve **رجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ**; sanki onu bir **جرْفاً** ile kapıp alır. Ve babdandır: **الجُرْفَة**: devenin uyluğundan bir deri parçasının kesilmesi ve uyluğu üzerine toplanmasıdır.

(**جرل**) **الجيم** ve **الراء** ve **اللام** iki asıldır: biri taşlar; diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi: **الجَرْوَل** ve **الجرَاوِل** taşlardır. Denir: **أرض جَرِلةٌ**; **الجراول**’i çok olduğunda. Ve **الأَجْرَال** **الجَرَل**’in cemidir; o, taşlı bir yerdir. **جرير** dedi:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
İkincisi: **الجِرْيال**; o, kırmızı boyadır; bundan dolayı şaraba **جِرْيالاً** adı verildi. Ama **الأعشى**’nın sözü:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])
Bir kavim dedi: onun rengini kastetti; o, onun kırmızılığıdır. Ondan, onun rengini kastettiğine delalet eden bir rivayet rivayet ettiler([17]).

(**جرم**) **الجيم** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; fer‘ler ona döner. **الجرْمُ** kesmedir. Ve hurma kesimine **الجَِرَام** denir. Ve **الجَِرَامِ** zamanı geldi. Ve koyunun yününü **جَرَمْتُ** ve aldım. Ve **الجُرَامةُ**: **جُرِم** edildiğinde hurmadan düşen şeydir. Ve denir: **الجُرامة** onun **كَرَب**’inden, kesildikten sonra toplanan şeydir. Ve denir: **سنة مجَرَّمَةٌ**; yani tam; sanki tamamdan kopup ayrılmıştır. Bu, gecenin **تجرَّم** etmesindendir: gitti. Ve **الجَرَام** ve **الجَريم**: kuru hurmadır. Bunun hepsi lafız, mana ve kıyasça uyuşmuştur.
Ve ona döndürülen şeylerdendir onların **جَرَم** sözleri; yani kazandı; çünkü elde ettiği şey sanki onu kesip almıştır. Ve falan, ehlinin **جَرِيمةُ**’sidir; yani onların kazananıdır. Dedi:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])
Bir kartalı vasfeder. Der ki: o, **ناهضٍ**’ın kazananıdır; yavrusunu kastetti. Ve **الجُرْم** ve **الجَريمة**: günahtır; bu, birincidendir; çünkü o kazançtır; kazanç da kesip almadır. Ve onların "**لا جَرَم**" sözünde dediler: bu, **جَرَمْتُ** yani kazandım sözündendir. Ve şu beyti şahit getirdiler:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])
Yani onlara bir öfke kazandırdı. Ve beden **جِرْمٌ**’dür; çünkü onun bir miktarı ve kesilip biçimi vardır. Ve denir: **مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم**; yani cisimleri büyük.
Ama ses sahibine dair onların: “o, **حسن الجِرْم**’dür” sözleri; bir kavim dedi: sese **الجِرْم** denir. Bundan daha sahih olan, **أبي بكر بن دريد**’in sözü: manası, sesin **الجِرْم**’den güzel çıkışıdır. Ve Araplarda **بنو جارمٍ** vardır. Ve **الجارم**: kazanan; bu, söyleyenin sözüdür:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
Ve **جَرْمٌ** kazançtır; onunla **جَرْمٌ** adlandırıldı; ikisi iki batındır: biri **قضاعة**’da, diğeri **طيّ**’dedir.

(**جرن**) **الجيم** ve **الراء** ve **النون** tek bir asıldır; yumuşaklığa ve kolaylığa delalet eder. Harman yerine **جَرينٌ** denir; çünkü o, ıslah edilmiş ve düzeltilip pürüzsüzleştirilmiş bir yerdir. Ve elbiselerden **الجارن**: ezilip yumuşamış olandır. Ve zırh **جَرَنَتِ**: yumuşadı ve pürüzsüzleşti. Ve babdandır: devenin **جِرَانُ**’ı; boğazlağından boynunun ön kısmıdır; cem‘i **جُرُن**([21]). Dedi:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])
Ve bir topluluk zikretti ki **الجارن** yılan yavrusudur. Eğer sahihse, o babdandır; çünkü dokunuşu yumuşak, pürüzsüzdür.

(**جره**) **الجيم** ve **الراء** ve **الهاء** tek bir kelimedir; o da **الجَرَاهية**’dir. **أبو عُبيدٍ** dedi: kavmin **جَراهيةُ**’si: onların toplanıp getirdikleri ve gizlileri dışında alenî konuşmalarıdır. Bir söyleyen “bu, **الجَهْرِ** ve **الجَهْرَاء** ve **الجَهارة**’dan kalb edilmiştir” dese, bir mezhep olurdu.

(**جرو**) **الجيم** ve **الراء** ve **الواو** tek bir asıldır; o, köpek yavrusunun küçüğüdür; sonra benzetme yoluyla başkası ona hamledilir. Böylece **الجَرو** köpek ve başkası içindir. Ve denir: **سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ** ve **مُجْرٍ**; onunla birlikte **جِرْوُها** olduğunda. Dedi:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])
İşte bu asıldır. Sonra denir: hıyarın küçüğüne **الجِرْوة**. Ve hadiste: Peygambere—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—**بأَجْرٍ زُغْبٍ**([24]) getirildi. Ve aynı şekilde **جَُِرْو** acı kavun ve nar; yani onlar küçüktür. Ve **بنو جِرْوة** Araplardan bir batındır. Ve denir: adam **جِرْوَتَه**’ini attı; yani yüreğini bağladı ve işe sabretti; sanki bir yavruyu bağladı ve onu sakinleştirdi. Bu bir benzetmedir.

(**جري**) **الجيم** ve **الراء** ve **الياء** tek bir asıldır; o, şeyin akıp yayılmasıdır. Denir: su **جَرَى**; **يَجْري** **جَرْيَةً** ve **جَرْياً** ve **جَرَياناً**. Ve âdete **الإْجْرِيَّا**([25]) denir; çünkü o, insanın içinde yürüdüğü yoldur. Ve **الجَرِيُّ**: vekildir; **الجِراية**’si açıktır. Dersin: **جَرَّيت** bir **جَرِيّاً** ve **استَجْرَيتُ**; yani edindim. Ve hadiste: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". Vekile **جَريّاً** adı verildi; çünkü o, müvekkilinin yürüdüğü yol üzere yürür; cem‘i **أجْرِيَاء**.
Ama gemi, o **الجارية**’dir; aynı şekilde güneş; bu kıyastır. Ve kadınlardan **الجارية** da bundandır; çünkü o, hizmette **تُسْتَجْرَى**; ve **الجِراء**’sı açıktır. Dedi:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])
Ve denir: bu, onun **جِرائها** günlerinde idi; yani gençliğinde. Ama **الجِرِّيَّة**; o, kursaktır; onda dayanılan asıl, **الجيم**’in **قاف**’tan bedel olmasıdır; sanki aslı **قِرِّيّة**’dir; çünkü o, şeyi **تَقْرِي** eder; yani onu toplar; sonra **القاف**’ı **جيماً** yaptılar; ikisinde bunu yaptıkları gibi.

(**جرب**) **الجيم** ve **الراء** ve **الباء** iki asıldır: biri, cinsinden bitki gibi üstüne çıkan basit şey; diğeri, bir şeyi içine alan şey.
Birincisi **الجرَب**’dir; o bilinir; o, deride cinsinden biten bir şeydir. Denir: **بعيرٌ أجرب**; cem‘i **جَرْبَى**. **القطران** dedi:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
Ve buna benzetme yoluyla hamledilen şeylerdendir: göğe **جَرْباء** adını vermeleri; yıldızları, uyuzlunun uyuzuna benzetildi. **أسامة بنُ الحارث** dedi:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])
Ve **الأعشى** dedi:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])
Ve **الجِرْبَة**: çıban; bu, o kıyastır; çünkü o basittir, üstüne ondan olan şey çıkar. **الأسعر** dedi:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])
**العجرمة**: hafiflikte bir sürattir. Ve **أبو عبيد** derdi: **الجِرْبة** ekinliktir. **بشر** dedi:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
**أبو حَنيفة** dedi: **المجَرَّة**’ye **جِرْبة النُّجوم** denir. Şair dedi:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])
**خَيُّها**: yağmur yağdırmamasıdır([33]). Ve **مَرْي الجَنُوب**: onun yağmuru sağdırmasıdır.
Diğer asıl **الجِراب**’dır; o bilinir. Ve kuyunun **جرابُ**’ı: üstünden altına kadar iç boşluğudur. Ve **الجَرَبَّةُ**: eşeklerin sürüsü; bu, ondan önceki babdandır; çünkü bunda bir toplanma vardır. Ve bazen insanlar güçlü olduklarında, toplandıklarında onlara **جَرَبَّةً** derler. Dedi:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])

(**جرج**) **الجيم** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir kelimedir; o, yoldur; ona **جَرَجَة** denir. Bir topluluk zannetti ki bu, **أبو عُبيدٍ**’de tashif edilmiş şeylerdendir. İş onların söyledikleri gibi değildir; **الجَرَجَةُ** sahihtir. Onun kıyası **جُرَيج**’dir; bir adam adıdır. Ve denir: **الجَرِجَ** kaygılıdır. Dedi:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
Bu, **مَرِج**’den bedel denmesi mümkündür. **ابن دريد** dedi: **الجَرَجُ** taşlı yerdir. Ama **الجُرْجة**’ye, **الخُرْج** ve **العَيْبة** benzeri bir şey için([36]) gelince; onu saf Arapça görmüyorum. Şu var ki **أوس** dedi:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])

(**جرح**) **الجيم** ve **الراء** ve **الحاء** iki asıldır: biri kazanç, diğeri deriyi yarmaktır.
Birincisi onların **اجترح** sözüdür; işledi ve kazandı demektir. Allah—azze ve celle—dedi: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. Ona **اجتراحاً** adı verildi; çünkü o, **الجوَارح** ile yapılan bir iştir; onlar, kazanan uzuvlardır. Ve kuşlardan ve yırtıcılardan **الجوارحُ**: av sahibi olanlardır.
Diğeri ise [onların] **جرحَهُ** bir demirle **جرْحاً** sözüdür; isim **الجُرْح**’tır. Ve denir: şahidi **جرَح** etti; yani onun sözünü çirkin olmayan bir ayıpla reddetti. Ve **استَجْرَحَ** falan; yani kendisi yüzünden cerhedilecek bir iş yaptı.
Ama **أبي عبيدٍ**’in **عبد الملك** hadisi hakkında sözü: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ **استجراحا**"—onun, hayırdan eksilme olduğunu söylemesi—mana doğrudur; ancak lafız ona delalet etmez. **عبدُ الملك**’in muradı, bizim açıkladığımızdır: yani siz, vaaz üzerine ancak size **الجَرْحَ** ve size ta‘nı kazandıracak şeyi artırıyorsunuz; hadisler cerhedildiği gibi. **أبو عبيد** dedi: onun muradı, onların çoğunun sahih olup sahihinin az olmasıdır. Bizce bunun manası, daha önce zikrettiğimiz gibidir: o, çoğaldı; ta ki onunla ilim ehline, bazısını cerhetme ihtiyacı doğurdu; çünkü o sahih değildir.

(**جرد**) **الجيم** ve **الراء** ve **الدال** tek bir asıldır; o, bir örtücünün örtmediği yerde şeyin zahirinin ortaya çıkmasıdır. Sonra manasında ona ortak olan başkası ona hamledilir. Denir: adam elbiselerinden **تجرَّد**; **يتجرَّدُ تجرُّداً**. Dil ehlinden bazıları dedi: **الجَرِيد** hurma yaprağıdır; bir tanesi **جريدة**; ona bu ad verildi; çünkü ondan yaprakçıkları soyulup **جرِد** edilmiştir. Ve **الأرْضُ الجَرَد**: geniş boşluktur; ona bu ad verildi; çıkıp görünmesinden ve onu hiçbir şeyin örtmemesinden. Ve denir: **فرس أَجرَدُ**; tüyü inceldiğinde. O, **حسن الجُرْدة** ve **المتجرَّد**’dir. Ve **رجلٌ جارُودٌ**; yani uğursuz; sanki o, soyup kazır. Ve **سنةٌ جارودةٌ**; yani kıtlık; bu da ondandır. Ve **الجَراد** bilinir. Ve **أرضٌ مجرودةٌ**: ona çekirge isabet etmiş. Ve ilim ehlinden bazıları dedi: ona **جراداً** adı verildi; çünkü o, yeri **يجرُد** eder; üstündekini yer. Ve **الجَرَدُ**: insanın derisinin, çekirge yemekten kabuk bağlamasıdır. Ve bu babdandır—süregelen kıyas budur—onların **عامٌ جرِيدٌ** sözleri; yani tam; çünkü o, kemale erdi; eksikliğe nispet edilmeyen, soyulmuş olarak çıktı. Ve ondandır: "**ما رَأَيْتُهُ مُذْ أجرَدَانِ**([38]) و**جَرِيدانِ**" iki tam gün demek ister. Mana, zikrettiğimdir. Ve ondandır: yolculuk bize **انجرَدَ**: uzadı. Ama onların, gidip de haberi üzerinde durulmayan şey için sözleri: "ما أدري أيُّ **الجَرَاد** عارَهُ" bir meseldir; **الجَراد** da bu bilinen çekirgedir.

(**جرذ**) **الجيم** ve **الرال** ve **الذال** tek bir kelimedir: **الجُرَذُ** **الجُِرْذان**’ın bir ferdidir; onunla, binek hayvanının ayaklarında beliren **الجَرَذُ** adlandırıldı. Ama onların **رجل مُجَرَّذٌ** sözleri; yani tecrübe edilmiş; bu, ibdal babındandır; asıl değildir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ر ش
جرش الملح والحب جرشاً‏:‏ لم ينعم طحنه ودقه وملح جريش‏.‏
وجرش الرأس بالمشط‏:‏ حكه حتى يهيج هبريته ويقال للمشاطة‏:‏ الجراشة وكذلك ما يتحات من الخشب‏.‏

##### Türkçe

ج ر ش
**جرش** tuzu ve taneyi **جرشاً**: öğütmesini ve dövmesini ince yapmadı; ve **ملح جريش** (iri dövülmüş tuz).

Başı tarakla **جرش**: onu kaşıdı; ta ki kepeğini harekete geçirinceye kadar; ve tarama artığına **الجراشة** denir; aynı şekilde ağaçtan dökülüp aşınan şeye de (denir).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَرْش: حَكّ الشيء الخَشِنِ بمثله ودلْكُه كما تجرُِش الأَفعى أَنيابها إِذا احْتَكَّت أَطْواؤها تَسْمَع لذلك صَوتاً وجَرْشاً. وقيل: هو قَشْرُه؛ جَرَشَه يَجْرُشُه ويجرِشه جرشاً، فهو مَجْروش وجَرِيش. والجُراشَة: ما سقَط من الشيءِ تجرُِشه. التهذيب: جُراشة الشيء ما سقط منه جَرِيشاً إِذا أُخذ ما دق منه. والأَفعى تجرِشُ وتجرُش أَنيابها: تحُكّها. وجَرْشُ الأَفعى: صوْتٌ تخرجه من جلْدها إِذا حَكّت بعضَها ببعض. والمِلْح الجَرِيشُ: المَجروش كأَنه قد حَكّ بعضُه بَعْضاً فتفتت. والجَريش: دَقيقٌ فيه غِلَظٌ يَصْلح لِلْخَبِيص المُرَمَّل. والجُراشة مِثْل المُشاطَة والنُّحاتَة. وجَرَشَ رأْسه بالمُشْط وجَرَّشَه إِذا حَكَّه حتى تَسْتَبِينَ هِبْرِيَتُه. وجُراشة الرأْس: ما سقط منه إِذا جُرِش بمشط. وفي حديث أَبي هريرة: لو رأَيتُ الوُعُول تَجْرُش ما بَينَ لابَتَيْها ما هِجْتُها، يعني المدينة؛ الجَرْش: صوتٌ يحصِل من أَكل الشيء الخَشِن، أَراد لو رأَيتُها تَرْعى ما تعرَّضْتُ لها لأَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، حَرَّم صيدَها، وقيل هو بالسين المهملة بمعناه، ويروى بالخاء المعجمة والشين المعجمة، وسيأْتي ذكره.
والتجْرِيشُ: الجُوع والهُزال؛ عن كراع. ورجل جَرِيش: نافِذ. والجِرِشَّى، على مثال فِعِلَّى كالزِّمِكّى: النفْس؛ قال: بَكى جَزَعاً من أَن يَمُوتَ، وأَجْهَشَت
إِليه الجِرِشَّى، وارْمَعَنَّ حَنِينُها
الحنين: البكاء. ومضى جَرْشٌ
(* قوله «ومضى جرش» هو بالتثليث وبالتحريك
وكصرد.) من الليل، وحكي عن ثعلب: جَرَش، قال ابن سيده: ولست منه على ثقة. وجَوْشٌ وجُؤْشُوشٌ: وهو ما بين أَوله إِلى ثُلْثه، وقيل: هو ساعة منه؛ والجمع أَجْراش وجُروش، والسينُ المهملة في جرش لغة؛ حكاه يعقوب في البدل. وأَتاه بِجَرْشٍ من الليل أَي بآخِرٍ منه. ومضى جَرْش من الليل أَي هَوِيٌّ من الليل. والجَرْش: الإِصابة، وما جَرَش منه شيئاً وما اجْتَرَش أَي ما أَصابَ.
وجُرَش: موضع باليمن، ومنه أَدِيم جُرَشِيٌّ. وفي الحديث ذكر جُرَش، بضم الجيم وفتح الراء، مِخْلافٌ من مخاليف اليمن، وهو يفتحهما بلد بالشأْم، ولهما ذكر في الحديث. وجُرَشيَّة: بئر معروفة؛ قال بشر بن أَبي خازم: تَحَدُّرَ ماءِ البئرِ عن جُرَشِيَّة،
على جِرْبَةٍ، تَعْلو الدِّبارَ غُرُوبُها
وقيل: هي هنا دلو منسوبة إِلى جُرَش. الجوهري: يقول دُمُوعِي تَحدّرُ كتَحَدُّرِ ماء البئر عن دلو تَسْتَقي بها ناقة جُرَشِية لأَن أَهل جُرَش يَسْتَقُون على الإِبل.
وجَرَشْت الشيءَ إِذا لم تُنعِّم دقه، فهو جريش. وملح جَرِيش: لم يَتَطَيَّب. وناقة جُرَشِيَّة: حمراء. والجُرَشِيُّ: ضرْب من العنب أَبيض إِلى الخضرة رقيق صغير الحبة وهو أَسرعُ العنب إِدراكاً، وزعم أَبو حنيفة أَن عناقيده طِوال وحبّه مُتَفرق، قال: وزعموا أَن العنقود منه يكون ذراعاً، وفي العُنُوق حمراءُ جُرَشِية، ومن الأَعناب عِنَبٌ جُرَشِيٌّ بالغٌ جيد ينسب إِلى جُرَش.
والجَرْش: الأَكل. قال الأَزهري: الصواب بالسين. والجُرَشِيَّة: ضرب من الشعير أَو البرّ. ورجُل مُجْرَئشُّ الجنبِ: منتفخه؛ قال: إِنك يا جَهْضَم ماهي القَلْب،
جافٍ عَريضٌ مُجْرَئِشُّ الجَنْب
والمُجْرَئِشُّ أَيضاً: المُجْتَمِع الجنب، وقيل: المُجْرَئِشّ الغليظُ الجنب الجافي، وقال الليث: هو المنتفخ الوسط من ظاهر وباطن. قال ابن السكيت: فرس مُجْفَر الجَنبين ومُجْرَئشُّ الجنبين وحَوْشَب، كل ذلك انتفاخ الجنبين.
أَبو الهذيل: اجْرَأَشّ إِذا ثابَ جِسْمُه بعد هُزال، وقال أَبو الدُّقَيش: هو الذي هُزِل وظهرت عظامه؛ وقول لبيد:
بَكَرَتْ به جُرَشِيَّة مقْطُورة
قال ابن بري في ترجمة حجر: أَراد بقوله جُرَشِيَّة ناقة منسوبة إِلى جُرَش. وجُرَش: إِن جعلته اسم بُقْعة لم تصرفه للتأْنيث والتعريف، وإِن جعلته اسم موضع فيحتمل أَن يكون معدولاً فيمتنع أَيضاً من الصرف للعدل والتعريف، ويحتمل أَن لا يكون معدولاً فينصرف لامتناع وجود العلتين. قال: وعلى كلّ حال تركُ الصرف أَسلمُ من الصرف، وهو موضع باليمن. ومقْطُورة: مطْلِيّة بالقَطِران. وفي البيت عُلكُوم، وعُلْكُومٌ ضخمة، والهاء في به تعود على غَرْب تقدم ذكرها.

##### Türkçe

**الجَرْش**: pürüzlü şeyi benzeriyle kazımak ve onu ovmak; yılanın **أَنيابها**’sını, kıvrımları sürtüştüğü zaman kazıdığı gibi; bunun için bir ses ve bir **جَرْشاً** işitirsin. Ve denildi ki: o, onun kabuğunu soymaktır; onu **جَرَشَه يَجْرُشُه ويجرِشه جرشاً**; artık o **مَجْروش** ve **جَرِيش**’tir.

Ve **الجُراشَة**: bir şeyden, onu kazımanın düşürdüğü şeydir. **التهذيب**: bir şeyin **جُراشة**’si, ondan **جَرِيشاً** olarak düşen şeydir; ondan ince dövülmüş olan alındığı zaman. Ve yılan **تجرِشُ وتجرُش أَنيابها**: onları kazır. Ve yılanın **جَرْشُ**’u: derisinden çıkardığı bir sestir; bir kısmını bir kısmına kazıdığı zaman.

Ve **المِلْح الجَرِيشُ**: kazınmış olandır; sanki onun bir kısmı bir kısmını kazımış da parçalanmıştır.

Ve **الجَريش**: içinde kalınlık bulunan bir un; kumlu **الخَبِيص** için elverişlidir.

Ve **الجُراشة** **المُشاطَة** ve **النُّحاتَة** gibidir. Ve **وجَرَشَ رأْسه بالمُشْط** ve **وجَرَّشَه**: onu kazıdı, ta ki onun **هِبْرِيَتُه** belirginleşinceye kadar. Ve başın **جُراشة**’si: tarakla kazındığı zaman ondan düşen şeydir.

Ve Ebû Hureyre’nin hadisinde: “Eğer **الوُعُول**’u, iki **لابَتَيْها** arasını **تَجْرُش** ederken görseydim, onu kışkırtmazdım”; yani Medine. **الجَرْش**: pürüzlü şeyi yemekten meydana gelen bir sestir. Şunu istedi: “Eğer onu otlarken görseydim ona ilişmezdim”; çünkü Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onun avını haram kıldı. Ve denildi ki: aynı manasıyla **السينُ المهملة** iledir; ve **الخاء المعجمة** ve **الشين المعجمة** ile rivayet olunur; ve onun zikri gelecektir.

Ve **التجْرِيشُ**: açlık ve zayıflık; Kırâ‘dan. Ve **رجل جَرِيش**: nüfuz edici.

Ve **الجِرِشَّى**; **فِعِلَّى** vezni üzere, **الزِّمِكّى** gibi: nefis; dedi ki:
بَكى جَزَعاً من أَن يَمُوتَ، وأَجْهَشَت
إِليه الجِرِشَّى، وارْمَعَنَّ حَنِينُها
**الحنين**: ağlama.

Ve geceden bir **جَرْشٌ** geçti.
(* “ومضى جرش” sözü teslis ile ve hareke ile ve **صرد** gibi.)
Ve Sa‘leb’den nakledildi: **جَرَش**. İbn Sîde dedi ki: Ben bunda güven üzere değilim.

Ve **جَوْشٌ** ve **جُؤْشُوشٌ**: o, evvelinden üçte birine kadar olan şeydir; ve denildi ki: ondan bir saattir. Ve çoğulu **أَجْراش** ve **جُروش**’tur. Ve **السينُ المهملة** ile **جرش** bir dildir; Yakub onu **البدل**’de nakletti. Ve ona geceden bir **بِجَرْشٍ** geldi; yani onun sonuyla. Ve geceden bir **جَرْش** geçti; yani geceden bir iniş. Ve **الجَرْش**: isabet etmektir; ve ondan bir şey **جَرَش** etmedi ve **اجْتَرَش** etmedi; yani isabet etmedi.

Ve **جُرَش**: Yemen’de bir yerdir; ve ondan **أَدِيم جُرَشِيٌّ**. Ve hadiste **جُرَش** zikri vardır; **الجيم**’in dammesi ve **الراء**’ın fethasıyla: Yemen’in **مِخْلافٌ**’larından bir **مِخْلافٌ**’tır; ve Şam’da bir belde olarak ikisini de fetha ile okur; ve ikisinin hadiste zikri vardır.

Ve **وجُرَشيَّة**: bilinen bir kuyudur; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
تَحَدُّرَ ماءِ البئرِ عن جُرَشِيَّة،
على جِرْبَةٍ، تَعْلو الدِّبارَ غُرُوبُها
Ve denildi ki: burada o, **جُرَش**’a nispetli bir kovadır. Cevherî: “Gözyaşlarım, kuyunun suyunun, onunla **ناقة جُرَشِية**’nin su çektiği bir kovadan kuyunun ağzından aşağı akması gibi akıyor” der; çünkü **جُرَش** ehli develer üzerinde su çekerler.

Ve **وجَرَشْت الشيءَ**: onu dövmesini yumuşatmadığın zaman; artık o **جريش**’tir. Ve **ملح جَرِيش**: güzel kokulanmadı. Ve **ناقة جُرَشِيَّة**: kırmızıdır.

Ve **الجُرَشِيُّ**: beyazdan yeşilliğe, ince, küçük taneli bir üzüm türüdür; ve olgunlaşması en hızlı olan üzümdür. Ebû Hanîfe, salkımlarının uzun ve tanesinin dağınık olduğunu iddia etti; dedi ki: “Ve iddia ettiler ki onun salkımı bir arşın olur.” Ve salkımlarda kırmızı **جُرَشِية** vardır. Ve üzümlerden, olgun, iyi bir **عِنَبٌ جُرَشِيٌّ** vardır; **جُرَش**’a nispet edilir.

Ve **الجَرْش**: yemektir. Ezherî dedi ki: doğrusu **السين** iledir. Ve **الجُرَشِيَّة**: arpa yahut buğdaydan bir türdür.

Ve **رجُل مُجْرَئشُّ الجنبِ**: şişkin olanıdır; dedi ki:
إِنك يا جَهْضَم ماهي القَلْب،
جافٍ عَريضٌ مُجْرَئِشُّ الجَنْب
Ve **المُجْرَئِشُّ** ayrıca: yanları toplanmış olandır. Ve denildi ki: **المُجْرَئِشّ** kalın yanlı, kaba olandır. Leys dedi ki: o, dıştan ve içten orta kısmı şişkin olandır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **فرس مُجْفَر الجَنبين** ve **مُجْرَئشُّ الجنبين** ve **حَوْشَب**; bunların hepsi iki yanın şişkinliğidir.

Ebû’l-Huzeyl: **اجْرَأَشّ**; zayıflıktan sonra cismi geri döndüğü zaman. Ebû’d-Dukayş dedi ki: o, zayıflayıp kemikleri ortaya çıkan kimsedir. Ve Lebîd’in sözü:
بَكَرَتْ به جُرَشِيَّة مقْطُورة
İbn Berrî, Hacer’in tercümesinde dedi ki: “**جُرَشِيَّة** sözüyle **جُرَش**’a nispetli bir deve istedi.”

Ve **جُرَش**: onu bir **بُقْعة** ismi yaparsan, dişilik ve marifelik için onu sarf etmezsin. Ve onu bir yer ismi yaparsan, muhtemeldir ki o, ma‘dûl olmuştur; böylece adl ve marifelik için yine sarftan men olunur. Ve muhtemeldir ki ma‘dûl olmamıştır; böylece iki illetin bulunmasının imkânsızlığı sebebiyle sarf olunur. Dedi ki: Her hâlükârda sarfı terk etmek, sarf etmekten daha selâmetlidir. Ve o, Yemen’de bir yerdir.

Ve **مقْطُورة**: katranla kaplanmış. Ve beyitte **عُلكُوم** vardır; ve **عُلْكُومٌ**: iri. Ve “**به**”deki **الهاء**, daha önce zikri geçen **غَرْب**’a döner.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ر ش * * جَرَشَ * الشيء لم ينعم دقه فهو * جَريشٌ * وبابه نصر وملح جريش لم يطيب و * جُرَاشةُ * الشيء بالضم ما سقط منه جريشا إذا أخذ ما دق منه

##### Türkçe

* ج ر ش * **جَرَشَ** şeyi; dövmesini ince yapmadı; o hâlde o **جَريشٌ**dur. Babı **نصر**’dır. Ve tuz; **جريش**: tatlanmadı. Ve **جُرَاشةُ** şey (ötre ile): ondan **جريشا** olarak düşen şeydir; ondan dövülmüş olanı aldığı zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جرشه يجرشه، بالكسر، ويجرشه، بالضم، جرشا: حكه كما تجرش الأفعى أنيابها إذا احتكت أطواؤها، تسمع لذلك صوتا وجرشا. وجرش الشيء: قشره، فهو مجروش. وجرش الجلد: دلكه ليملاس، قال رؤبة: لا يتقي بالدرق المجروش. أي المدلوك ليملاس ويلين. وجرش الشيء: لم ينعم دقه، فهو جريش، لم يطيب، كما في الصحاح. وجرش رأسه، وجرشه: حكه بالمشط حتى أثار هبريته. وما سقط من الرأس يسمى جراشة، كالمشاطة والنحاتة. وجرش جرشا، إذا عدا عدوا بطيئا. وجرش الأفعى: صوت خروجها من الجلد إذا حكت بعضها ببعض، وكذا صوت أنيابها إذا جرشت، أي حكت. ويقال: أتيته بعد جرش من الليل، بالفتح وبالضم وبالكسر، ولو قال: مثلثة وبالتحريك، وكصرد لأصاب في الاقتصار، التحريك عن ثعلب، قال ابن سيده: ولست منه على ثقة: أي ما بين أوله إلي ثلثه، وقيل: هو ساعة منه، والجمع أجراش وجروش، والسين المهملة في جرش لغة، حكاها يعقوب في البدل، وقال أبو زيد والفراء: مضى جرش من الليل: أي هوى من الليل، نقله الجوهري. ويقال: أتاه بجرش منه، بالفتح، أي بآخر منه. وجرش، بالفتح: ع. وجرش، بالتحريك: د، بالأردن، من فتوح شرحبيل بن حسنة، رضي الله تعالى عنه، ومنه حمى جرش. وجرش، كزفر: مخلاف باليمن، نسب إلى جرش، وهو لقب منبه بن أسلم بن زيد بن الغوث بن حمير، منه الأديم والإبل، يقال: أديم جرشى، وناقة جرشية، قال لبيد: بكرت به جرشية مقطورة. قال ابن بري: أراد منسوبة إلى جرش، وهو موضع باليمن ومقطورة: أي مطلية بالقطران، قال: وجرش إن جعلته اسم بقعةلم تصرفه؛ للتأنيث والتعريف، وإن جعلته اسم موضع فيحتمل أن يكون معدولا فيمتنع أيضا من الصرف؛ للعدل والتعريف، ويحتمل أن لا يكون معدولا فينصرف؛ لامتناع وجود العلتين، قال: وعلى كل حال ترك الصرف أسلم من الصرف. وجماعة محدثون نسبوا إلى الجرش، وهو الجد الذي نسب إليه المخلاف، باليمن، فمنهم: ربيعة ابن عمرو بن عوف الجرشي، يقال: له صحبة، وابنه الغاز بن ربيعة، وحفيده هشام بن الغاز، مشهور، وقد تقدم ذكرهم في الزاي، ونافع بن الجرشي، ويزيد بن الأسود عن أبي عمرو، وأيوب بن حسان الجرشي عن الوضين بن عطاء، وسليمان بن أحمد الجرشي، وأبو سفيان الجرشي، وقتادة بن الفضل الجرشي، نزيل حران. وغيرهم ممن هم مذكورون في محلهم. وجرشي وحرشي، محركتان بالجيم والحاء والشين فيهما. ابنا عبد الله بن عليم بن جناب، في قضاعة، وأمهما سعدى، وبها يعرفان. والجرشي، كالزمكي: النفس، نقله الجوهري، قال الشاعر:
  بكى جزعا من أن يموت وأجهشت                      إليه الجرشي وارمعن خنينـهـا

  والجريش، كأمير: الرجل الصارم النافذ، كما تقول: جشن عن الليث. والجريش من الملح: ما لم يطيب، وهو المتفتت، كأنه قد حك بعضه بعضا. وجريش: اسم عنز. وعبد قيس بن خفاف بن عبد جريش بن مرة من عمرو بن حنظلة التميمي؛ شاعر وابنه جبيلة ابن عبد قيس، له ذكر. وجريش، كزبير: صنم كان في الجاهلية، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، والصواب أنه كأمير، كما ضبطه الصاغاني والحافظ، وزاد الأخير: وإليه نسب عبد جريش المذكور، والد عبد قيس، فتأمل. وتميم بن جراشة، الثقفي، بالضم: صحابي، له وفادة مع ثقيف، قاله ابن ماكولا. وأسد بن عبد الملك بن محمد بن مروان بن محمد بن عبد الرحمن بن جراشة، أبو محمد الخطيب الرقى: محدث. والجراش، كرمان: الجناة، جمع جارش، وهو الجاني، عن ابن عباد، وكأنه لغة في السين المهملة. وقال أبو الهذيل: اجرأش: ثاب جسمه بعد هزال، وقال أبو الدقيش: هو الذي هزل وظهرت عظامه، كاجروش، وهذه عن ابن عباد. واجرأشت الإبل: امتلأت بطونها وسمنت، فهي مجرأشة، بالفتح، أي بفتح الهمزة، وهو شاذ، كأحصن فهو محصن، وألفج، فهو ملفج، وأسهب فهو مسهب، قاله ابن خالويه في كتاب ليس قال: وجدت هذه اللفظة- يعني فهي مجرأشة_بعد سبعين سنة، قال الصاغاني: وأنا وجدت هذه اللفظة بعد سبعين سنة، والحمد لله على طول الأعمار، وتردد الآثار، ومصاحبة الأخيار، ومجانبة الأشرار، والإكثار من الازدياد، والحج والاعتمار، جعلني الله تعالى من أوليائه الأبرار، المستغفرين بالأسحار، الذاكرين الله بالعشي والإبكار، فإذا عرفت ذلك فقول شيخنا: مراده بالفتح صيغة اسم المفعول. وليس بصواب في إطلاقه، لما فيه من الإيهام، ولو قال: كمكرمة، لكان أظهر، انتهى. فيه تأمل، وكأنه ظن أنه من أجرشت الإبل، كأكرم، وليس كذلك. والمجرئش، على صيغة الفاعل: الغليظ الجنب الجافي، قاله الأصمعي، وقيل: مجتمعه. قاله ابن الأعرابي، وقيل: منتفخ الوسط من ظاهر وباطن، قاله الليث، وأنشد ابن الأعرابي:
  إنك يا جهضم ماهي القـلـب                      جاف عريض مجرئش الجنب وقال ابن السكيت: فرس مجفر الجنبين، ومجرئش الجنبين، وحوشب، كل ذلك انتفاخ الجنبين. واجترش لعياله: كسب، والسين لغة فيه، قاله أبو سعيد. واجترش الشيء: اختلسه، نقله ابن عباد. والمجروش هكذا بتشديد الواو المفتوحة: أوسط الجنب، عن ابن عباد. والجرائش، كعلابط: الضخم. قال الصاغاني: والتركيب يدل على ما يدق ولا يضم، وقد شذ عنه معنى جرش من الليل، والجرشي: النفس. ومما يستدرك عليه: جراشة الشيء: ما سقط منه جريشا إذا أخذ ما دق منه. والجريش: دقيق فيه غلظ، يصلح للخبيص المرمل. والجرش: صوت يحصل من أكل الشيء الخشن، وقيل: هو بالسين المهملة. والتجريش: الجوع والهزال، عن كراع. والجرش: الإصابة، يقال: ما جرش منه شيئا، وما اجترش، أي ما أصاب. وجرشية: بئر معروفة، قال بشر بن أبي خازم:
  تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة تعلو الدبار غروبها

  وقيل: هي هنا دلو منسوبة إلى جرش، وقال الجوهري: يقول: دموعي تتحدر كتحدر ماء البئر عن دلو تستقي بها ناقة جرشية؛ لأن أهل جرش يستقون على الإبل. وناقة جرشية، أي حمراء. والجرسي: ضرب من العنب، أبيض إلى الخضرة، رقيق صغير الحبة، وهو أسرع العنب إدراكا، وزعم أبو حنيفة أن عناقيده طوال، وحبه متفرق، قال: وزعموا أن العنقود منه يكون ذراعا، ينسب إلى جرش. والجرش: الأكل، قال الأزهري: والصواب بالسين. والجرشية: ضرب من الشعير أو البر. ومجرئش الأرض: أعاليها. وأجرأش: ارتفع. وقال ابن عباد: اجرؤش فلان: كان مهزولا ثم سمن. وجريشة الجبل: مثل حريسته، نقله الصاغاني عن ابن عباد، قال: وهو تصحيف. وجرش بن عبدة، كزفر: محدث، روى عنه الهيثم بن سهل. وفي حمير جرش بن أسلم، واسمه منبه الذي نسب إليه المخلاف. ومحمد بن أحمد بن أقوش الدمشقي، عرف بابن جوارش، بالفتح، سمع من المحب الصامت، مات سنة 860. والجاروشة: رحى اليد.

##### Türkçe

**جرشه** onu **يجرشه**, kesre ile; ve **يجرشه**, damme ile; **جرشا**: onu ovdu; yılanın, kıvrımları birbirine sürtündüğü zaman dişlerini ovması gibi; bunun için bir ses ve **جرشا** işitirsin. Ve **جرش** şey: onu soydu; o hâlde o **مجروش**tur. Ve **جرش** deri: onu ovaladı ki düzleşsin; Rü’be dedi ki: “**لا يتقي بالدرق المجروش**.” Yani düzleşsin ve yumuşasın diye ovulmuş. Ve **جرش** şey: onu dövmesini inceltmedi; o hâlde o **جريش**tir; hoş olmadı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **جرش** başını, ve **جرشه**: onu tarakla ovdu, ta ki kepeğini kabarttı. Ve baştan düşen şeye **جراشة** denir; **المشاطة** ve **النحاتة** gibi. Ve **جرش** **جرشا**: yavaş bir koşu ile koştuğu zaman. Ve **جرش** yılan: deriden çıkışının sesi; birbirini birbirine sürttüğü zaman; yine dişlerinin sesi, **جرشت**ığı zaman; yani ovdu. Ve denir: geceden **جرش**’tan sonra ona geldim; fetih ile ve damme ile ve kesre ile; eğer “üçlü (مثلثة) ve hareke ile” deseydi ve **صرد** gibi (deseydi) kısaltmada isabet ederdi; hareke Sa‘leb’den (nakildir). İbn Sîde dedi: “Ben bundan emin değilim”: yani başından üçte birine kadar olan (kısım); ve denildi: ondan bir saattir; çoğulu **أجراش** ve **جروش**tur. Ve **جرش**’te (kullanılan) noktasız **السين** bir dildir; Ya‘kūb bunu **البدل**’de hikâye etti. Ebû Zeyd ve Ferrâ dedi: “Geceden **جرش** geçti”: yani geceden bir kısım geçti; Cevherî onu nakletti. Ve denir: ona ondan **بجرش** ile geldi; fetih ile; yani ondan sonu ile. Ve **جرش**, fetih ile: ‘ayn (harfi). Ve **جرش**, hareke ile: Ürdün’de bir belde; Şurahbîl b. Hasene’nin fetihlerindendir, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ondan **حمى جرش** (Cereş humması) vardır. Ve **جرش**, **زفر** gibi: Yemen’de bir **مخلاف**; **جرش**’e nispet edilir; o, Humeyr’den **الغوث** b. Zeyd b. Eslem b. Munebbih’in lakabıdır; ondan deri ve develer (çıkar); “**أديم جرشى**” ve “**ناقة جرشية**” denir. Lebîd dedi: “**بكرت به جرشية مقطورة**.” İbn Berrî dedi: **جرش**’e nispetli olmasını kastetti; o Yemen’de bir yerdir; ve **مقطورة**: yani katranla sıvanmış. Dedi ki: **جرش**’i bir belde adı yaparsan onu tenvinle çekmezsin; dişilik ve marifelik sebebiyle. Ve onu bir yer adı yaparsan, muhtemeldir ki (aslından) çevrilmiş (معدول) olur da yine tenvinle çekilmez; adl ve marifelik sebebiyle. Ve muhtemeldir ki çevrilmiş olmaz da tenvinle çekilir; iki illetin bulunmasının imkânsızlığı sebebiyle. Dedi ki: her hâlükârda tenvinle çekmeyi terk etmek, tenvinle çekmekten daha selâmetlidir. Ve bir cemaat muhaddisler **الجرش**’e nispet edildi; o, Yemen’de **المخلاف**’ın kendisine nispet edildiği cedddir. Onlardan: **ربيعة** b. ‘Amr b. ‘Avf **الجرشي**; onun sohbeti olduğu söylenir. Ve oğlu **الغاز** b. Rabî‘a; ve torunu **هشام** b. **الغاز**; meşhurdur; onların zikri **الزاي**’da geçti. Ve **نافع** b. **الجرشي**; ve Ebû ‘Amr’dan **يزيد** b. **الأسود**; ve **أيوب** b. Hassân **الجرشي**’den **الوضين** b. ‘Atâ; ve **سليمان** b. Ahmed **الجرشي**; ve Ebû Sufyân **الجرشي**; ve **قتادة** b. el-Fadl **الجرشي**; Harrân sakini. Ve başkaları; kendi yerlerinde zikredilmiş olanlardan. Ve **جرشي** ve **حرشي**, ikisi de harekeli; ikisinde de **الجيم** ve **الحاء** ve **الشين** vardır. **قضاعة** içinde **عبد الله** b. ‘Alîm b. Cenâb’ın iki oğludur; anneleri **سعدى**dır; onunla tanınırlar. Ve **الجرشي**, **الزمكي** gibi: nefis; Cevherî onu nakletti. Şair dedi ki:
  “**بكى جزعا من أن يموت وأجهشت                      إليه الجرشي وارمعن خنينـهـا**”

Ve **الجريش**, **أمير** gibi: keskin, nüfuz edici adam; “aslandan **جشن**” dediğin gibi. Ve tuzdan **الجريش**: hoşlaşmamış olan; o, ufalanandır; sanki bir kısmı bir kısmını ovmuştur. Ve **جريش**: bir keçinin adıdır. Ve Temîmîlerden ‘Amr b. Hanzala’dan: **عبد قيس** b. Haffâf b. **عبد جريش** b. Murra; şairdir; ve oğlu **جبيلة** b. ‘Abd Qays; onun zikri vardır. Ve **جريش**, **زبير** gibi: câhiliyede bir put idi; diğer nüshalarda böyle; o yanlıştır; doğrusu **أمير** gibi olmasıdır; Sâğânî ve Hâfız onu böyle ضبط etti; sonuncusu şunu ekledi: ve ona, zikredilen **عبد جريش** nispet edildi; **عبد قيس**’in babası; düşün. Ve **تميم** b. **جراشة** es-Sekafî; damme ile: sahâbî; Sakîf ile bir heyet gelişi vardır; İbn Mâkûlâ söyledi. Ve **أسد** b. ‘Abdülmelik b. Muhammed b. Mervân b. Muhammed b. ‘Abdurrahmân b. **جراشة**; Ebû Muhammed el-Hatîb er-Rakkî: muhaddis. Ve **الجراش**, **رمان** gibi: suçlular; **جارش**’ın çoğulu; o da suçlu olandır; İbn ‘Abbâd’dan; sanki noktasız **السين**’de bir dildir. Ebû’l-Huzeyl dedi: **اجرأش**: zayıflıktan sonra bedeni geri döndü (toparlandı). Ebû’d-Dukayş dedi: o, zayıflayıp kemikleri ortaya çıkan kimsedir; **اجروش** gibi; bunlar İbn ‘Abbâd’dandır. Ve **اجرأشت** develer: karınları doldu ve semirdi; o hâlde onlar **مجرأشة**dir; fetih ile; yani hemzenin fethi ile; bu şâzdır; “**أحصن** o hâlde **محصن**”, ve “**ألفج** o hâlde **ملفج**”, ve “**أسهب** o hâlde **مسهب**” gibi. İbn Hâlaveyh bunu **كتاب ليس**’te söyledi: “Bu lafzı buldum—yani ‘**فهي مجرأشة**’—yetmiş yıldan sonra.” Sâğânî dedi: “Ben de bu lafzı yetmiş yıldan sonra buldum; hamd, ömürlerin uzunluğuna, eserlerin dolaşmasına, hayırlılarla arkadaşlığa, şerlilerden uzak durmaya, artmayı çoğaltmaya, hacca ve umreye; Allah Teâlâ beni, seherlerde istiğfar eden, akşam ve sabah Allah’ı zikreden salih velilerinden kılsın.” Bunu bildiğinde, şeyhimizin sözü: fetih ile muradı, mef‘ûl ismi sigasıdır. Ve bunu mutlak söylemesinde isabet yoktur; onda îhâm vardır. Eğer “**كمكرمة**” gibi deseydi daha açık olurdu; bitti. Onda düşünme vardır; sanki onu, “**أجرشت الإبل**”den, “**أكرم**” gibi sandı; öyle değildir. Ve **المجرئش**, fâil sigası üzere: kaba yanlı, katı; Asma‘î söyledi. Ve denildi: toplanmışı. İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve denildi: dıştan ve içten orta kısmı şişkin; Leys söyledi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  “**إنك يا جهضم ماهي القـلـب                      جاف عريض مجرئش الجنب**”
İbnü’s-Sikkît dedi: “**فرس مجفر الجنبين**” ve “**مجرئش الجنبين**” ve “**حوشب**”; bunların hepsi iki yanın şişkinliğidir. Ve **اجترش** ailesi için: kazandı; **السين** onda bir dildir; Ebû Sa‘îd söyledi. Ve **اجترش** şey: onu aşırdı; İbn ‘Abbâd nakletti. Ve **المجروش**—açık **الواو**’nun şeddelenmesiyle—: yanın ortası; İbn ‘Abbâd’dan. Ve **الجرائش**, **علابط** gibi: iri. Sâğânî dedi: terkib, incelen ve birleşmeyen şeye delâlet eder; geceden **جرش** mânası ondan şâz olmuştur; ve **الجرشي**: nefis. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenler: **جراشة** şey: ondan düşen; **جريشا** (olarak) düştüğü zaman, ondan inceltilmiş olanı aldığı (şey). Ve **الجريش**: içinde kalınlık bulunan un; kumlu helvaya elverişlidir. Ve **الجرش**: sert şeyi yemekten meydana gelen ses; ve denildi: o, noktasız **السين** iledir. Ve **التجريش**: açlık ve zayıflık; Kurâ‘dan. Ve **الجرش**: isabet; denir: ondan bir şey **جرش** etmedi; ve **اجترش** etmedi; yani isabet etmedi. Ve **جرشية**: bilinen bir kuyu; Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
  “**تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة تعلو الدبار غروبها**”

Ve denildi: burada o, **جرش**’e nispetli bir kovadır. Cevherî dedi: “Diyor ki: gözyaşlarım, **جرشية** bir devenin su çektiği bir kova üzerinden kuyunun suyunun akması gibi akar; çünkü **جرش** halkı develer üzerinde su çeker.” Ve “**ناقة جرشية**”: yani kırmızı. Ve **الجرسي**: bir üzüm türü; yeşile çalan beyaz; ince, küçük taneli; üzümlerin en çabuk olgunlaşanıdır. Ebû Hanîfe, salkımlarının uzun olduğunu ve tanesinin seyrek olduğunu iddia etti. Dedi ki: “Onun salkımının bir arşın olduğu iddia edildi”; **جرش**’e nispet edilir. Ve **الجرش**: yeme; Ezherî dedi: doğrusu noktasız **السين** iledir. Ve **الجرشية**: arpa veya buğdaydan bir tür. Ve **مجرئش الأرض**: onun yüksek yerleri. Ve **أجرأش**: yükseldi. İbn ‘Abbâd dedi: **اجرؤش** falan: zayıf idi sonra semirdi. Ve **جريشة الجبل**: **حريسته** gibi; Sâğânî, İbn ‘Abbâd’dan nakletti; dedi ki: bu bir tashîftir. Ve **جرش** b. ‘Abde, **زفر** gibi: muhaddis; ondan Heysem b. Sehl rivayet etti. Ve Humeyr’de **جرش** b. Eslem vardır; adı **منبه**’dir; kendisine **المخلاف** nispet edilmiştir. Ve Dımaşkî **محمد** b. Ahmed b. Akūş; **ابن جوارش** diye bilindi; fetih ile; el-Muhibb es-Sâmit’ten işitti; 860 yılında öldü. Ve **الجاروشة**: el değirmeni.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَرَشَهُ
1 جَرَشَهُ ذ , (S, A, K,) aor. جَرُشَ (MS, K) and جَرِشَ , (K,) inf. n. جَرْشٌ, (A, TA,) He bruised, brayed, or pounded, it, (S, A, K,) and he ground it, namely, salt, and grain, (A,) coarsely, not finely. (S, A, K.) ― -b2- He stripped off, scraped off, rubbed off, abraded, or otherwise removed, its superficial part; syn. قَشَرَهُ. (K.) ― -b3- He scratched, scraped, rubbed, grated, chafed, or fretted, it; syn. حَكَّهُ; (K, TA;) like as the viper does its fangs; when its folds rub, or grate, together, causing a sound to be head. (TA.) ― -b4- He scratched it (حَكَّهُ, namely, his head,) with a comb, (S, A, K,) so as to raise its scurf; (S, K;) as also ↓ جَرَّشَهُ. (TA.) ― -b5- He rubbed and pressed it (namely, the skin,) with the hand, in order that it might become smooth (K, TA) and soft. (TA.)

2 جَرَّشَ see 1, last signification but one.

جَرْشٌ
جَرْشٌ ذ The sound of a viper's coming forth form the skin [or slough] when the former rubs, or grates, one part against another. (K.) ― -b2- And The sound of a viper's fangs, when they rub, or grate [together]. (TA.) ― -b3- And The sound arising from eating a rough thing: or this is with س. (TA.)

جَرِيشٌ
جَرِيشٌ ذ A thing, (S, K,) such as salt, (A,) bruised, brayed, or pounded, (S, A, K,) and ground, (A,) coarsely, not finely: (S, A, K:) or, applied to salt, it signifies مَالَمْ يُطَيَّبْ [app. meaning such as has not been purified], (S, K, TA,) that crumbles; as though one part thereof were rubbed against another. (TA.) ― -b2- Also Coarse flour, such as is fit for [making the kind of food called] خَبِيص مُرَمَّل. (TA.)

جُرَاشَةُ شَىْءٍ
جُرَاشَةُ شَىْءٍ ذ What falls, of, or from, a thing coarsely bruised or brayed or pounded, when what is bruised &c. thereof is taken. (S.) ― -b2- جُرَاشَةٌ also signifies What falls from the head when it is combed: (A, TA:) and what falls and becomes scattered from wood: (A:) or cuttings, chips, parings, and the like. (TA.)

جَوَارِشٌ
جَوَارِشٌ ذ [from the Persian گُوَارِشْ, A digestive stomachic;] a thing that causes food to digest; as also هَاضُومٌ. (S in art. هضم.)

مَجْرُوشٌ
مَجْرُوشٌ ذ A thing having its superficial part stripped off, scraped off, rubbed off, abraded, or otherwise removed. (TA.) ― -b2- Skin rubbed and pressed with the hand in order that it may become smooth and soft. (TA.)

##### Türkçe

**جَرَشَهُ**
1 **جَرَشَهُ** ذ , (S, A, K,) muzâri‘i **جَرُشَ** (MS, K) ve **جَرِشَ** , (K,) mastarı **جَرْشٌ**, (A, TA,) O, onu (S, A, K) ezdi, dövdü yahut havanda dövüp ufaladı; ve onu öğüttü; yani tuzu ve taneyi, (A,) iri olarak, ince değil. (S, A, K.) ― -b2- O, onun yüzeysel kısmını soydu, kazıdı, ovalayıp çıkardı, aşındırdı yahut başka suretle giderdi; eşanlamlısı **قَشَرَهُ**. (K.) ― -b3- O, onu çizdi, kazıdı, ovaladı, rendeledi, sürttü yahut aşındırdı; eşanlamlısı **حَكَّهُ**; (K, TA;) engereğin dişlerini yaptığı gibi; kıvrımları birbirine sürtündüğünde yahut birbirine kazındığında, işitilecek bir ses meydana getirerek. (TA.) ― -b4- O, onu (**حَكَّهُ**, yani başını,) bir tarakla (S, A, K) kaşıdı; kepeğini kaldırmak için; (S, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **جَرَّشَهُ**. (TA.) ― -b5- O, onu (yani deriyi) elle ovaladı ve bastırdı; düzgün (K, TA) ve yumuşak olması için. (TA.)

2 **جَرَّشَ** bk. 1, sondan bir önceki anlam.

**جَرْشٌ**
**جَرْشٌ** ذ Engereğin deriden [yahut gömlekten] çıkışının sesi; (K.) yani onun bir kısmını diğer bir kısma sürtmesi yahut kazıması zamanında. ― -b2- Ve engereğin dişlerinin sesi; onlar sürtündüğünde yahut [birbirine] kazındığında. (TA.) ― -b3- Ve pürtüklü bir şeyi yemekten doğan ses: yahut bu, **س** iledir. (TA.)

**جَرِيشٌ**
**جَرِيشٌ** ذ Bir şey; (S, K,) tuz gibi, (A,) ezilmiş, dövülmüş yahut havanda dövülüp ufalanmış, (S, A, K,) ve öğütülmüş, (A,) iri olarak, ince değil: (S, A, K:) yahut, tuza uygulandığında, **مَالَمْ يُطَيَّبْ** [görünüşe göre arıtılmamış olan] mânasına gelir, (S, K, TA,) ufalanan; sanki onun bir kısmı diğer bir kısmına sürtülmüş gibi. (TA.) ― -b2- Ayrıca, [**خَبِيص مُرَمَّل** denilen yiyecek türü için] uygun olan iri un. (TA.)

**جُرَاشَةُ شَىْءٍ**
**جُرَاشَةُ شَىْءٍ** ذ İri biçimde ezilmiş yahut dövülmüş yahut havanda dövülüp ufalanmış bir şeyden, o ezilmiş vb. olanı alındığında, düşen şey. (S.) ― -b2- **جُرَاشَةٌ** ayrıca, baş tarandığında baştan düşen şeyi ifade eder: (A, TA:) ve ağaçtan düşüp dağılan şeyi: (A:) yahut kesintiler, yongalar, soyuntular ve benzerleri. (TA.)

**جَوَارِشٌ**
**جَوَارِشٌ** ذ [Farsça گُوَارِشْ’ten; A, hazmettiren mide ilacı;] yemeğin hazmolmasına sebep olan bir şey; bunun gibi ayrıca **هَاضُومٌ**. (S, md. **هضم**’de.)

**مَجْرُوشٌ**
**مَجْرُوشٌ** ذ Yüzeysel kısmı soyulmuş, kazınmış, ovalanıp çıkarılmış, aşındırılmış yahut başka suretle giderilmiş bir şey. (TA.) ― -b2- Düzgün ve yumuşak olması için elle ovalanıp bastırılmış deri. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَرَشَ
جَرَشَ I ,  U ( n. ac. جَرْش 1 ),
a.  Ground, pounded, crushed.

b.  Rubbed; scratched.

جُرَاْشَة
جُرَاْشَة 24t ,
a.  Dressings.

b.  Scurf.

جَرِيْش
جَرِيْش 25 ,
a.  Ground, pounded, crushed.

b.  Meal.

جَاْرُوْش
جَاْرُوْش 40 , ( pl. جَوَاْرِيْشُ 66 ),
a.  Handmill.

##### Türkçe

جَرَشَ
جَرَشَ I , U ( i. ac. **جَرْش** 1 ),
a. Öğüttü, dövdü, ezdi.

b. Ovdu; çizdi.

جُرَاْشَة
جُرَاْشَة 24t ,
a. Sargılar.

b. Kepek.

جَرِيْش
جَرِيْش 25 ,
a. Öğütülmüş, dövülmüş, ezilmiş.

b. Un.

جَاْرُوْش
جَاْرُوْش 40 , ( ç. **جَوَاْرِيْشُ** 66 ),
a. El değirmeni.
