# جرش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جرش

الجَرْش: حَكّ الشيء الخَشِنِ بمثله ودلْكُه كما تجرُِش الأَفعى أَنيابها إِذا احْتَكَّت أَطْواؤها تَسْمَع لذلك صَوتاً وجَرْشاً. وقيل: هو قَشْرُه؛ جَرَشَه يَجْرُشُه ويجرِشه جرشاً، فهو مَجْروش وجَرِيش. والجُراشَة: ما سقَط من الشيءِ تجرُِشه. التهذيب: جُراشة الشيء ما سقط منه جَرِيشاً إِذا أُخذ ما دق منه. والأَفعى تجرِشُ وتجرُش أَنيابها: تحُكّها. وجَرْشُ الأَفعى: صوْتٌ تخرجه من جلْدها إِذا حَكّت بعضَها ببعض. والمِلْح الجَرِيشُ: المَجروش كأَنه قد حَكّ بعضُه بَعْضاً فتفتت. والجَريش: دَقيقٌ فيه غِلَظٌ يَصْلح لِلْخَبِيص المُرَمَّل. والجُراشة مِثْل المُشاطَة والنُّحاتَة. وجَرَشَ رأْسه بالمُشْط وجَرَّشَه إِذا حَكَّه حتى تَسْتَبِينَ هِبْرِيَتُه. وجُراشة الرأْس: ما سقط منه إِذا جُرِش بمشط. وفي حديث أَبي هريرة: لو رأَيتُ الوُعُول تَجْرُش ما بَينَ لابَتَيْها ما هِجْتُها، يعني المدينة؛ الجَرْش: صوتٌ يحصِل من أَكل الشيء الخَشِن، أَراد لو رأَيتُها تَرْعى ما تعرَّضْتُ لها لأَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، حَرَّم صيدَها، وقيل هو بالسين المهملة بمعناه، ويروى بالخاء المعجمة والشين المعجمة، وسيأْتي ذكره.
والتجْرِيشُ: الجُوع والهُزال؛ عن كراع. ورجل جَرِيش: نافِذ. والجِرِشَّى، على مثال فِعِلَّى كالزِّمِكّى: النفْس؛ قال: بَكى جَزَعاً من أَن يَمُوتَ، وأَجْهَشَت
إِليه الجِرِشَّى، وارْمَعَنَّ حَنِينُها
الحنين: البكاء. ومضى جَرْشٌ
(* قوله «ومضى جرش» هو بالتثليث وبالتحريك
وكصرد.) من الليل، وحكي عن ثعلب: جَرَش، قال ابن سيده: ولست منه على ثقة. وجَوْشٌ وجُؤْشُوشٌ: وهو ما بين أَوله إِلى ثُلْثه، وقيل: هو ساعة منه؛ والجمع أَجْراش وجُروش، والسينُ المهملة في جرش لغة؛ حكاه يعقوب في البدل. وأَتاه بِجَرْشٍ من الليل أَي بآخِرٍ منه. ومضى جَرْش من الليل أَي هَوِيٌّ من الليل. والجَرْش: الإِصابة، وما جَرَش منه شيئاً وما اجْتَرَش أَي ما أَصابَ.
وجُرَش: موضع باليمن، ومنه أَدِيم جُرَشِيٌّ. وفي الحديث ذكر جُرَش، بضم الجيم وفتح الراء، مِخْلافٌ من مخاليف اليمن، وهو يفتحهما بلد بالشأْم، ولهما ذكر في الحديث. وجُرَشيَّة: بئر معروفة؛ قال بشر بن أَبي خازم: تَحَدُّرَ ماءِ البئرِ عن جُرَشِيَّة،
على جِرْبَةٍ، تَعْلو الدِّبارَ غُرُوبُها
وقيل: هي هنا دلو منسوبة إِلى جُرَش. الجوهري: يقول دُمُوعِي تَحدّرُ كتَحَدُّرِ ماء البئر عن دلو تَسْتَقي بها ناقة جُرَشِية لأَن أَهل جُرَش يَسْتَقُون على الإِبل.
وجَرَشْت الشيءَ إِذا لم تُنعِّم دقه، فهو جريش. وملح جَرِيش: لم يَتَطَيَّب. وناقة جُرَشِيَّة: حمراء. والجُرَشِيُّ: ضرْب من العنب أَبيض إِلى الخضرة رقيق صغير الحبة وهو أَسرعُ العنب إِدراكاً، وزعم أَبو حنيفة أَن عناقيده طِوال وحبّه مُتَفرق، قال: وزعموا أَن العنقود منه يكون ذراعاً، وفي العُنُوق حمراءُ جُرَشِية، ومن الأَعناب عِنَبٌ جُرَشِيٌّ بالغٌ جيد ينسب إِلى جُرَش.
والجَرْش: الأَكل. قال الأَزهري: الصواب بالسين. والجُرَشِيَّة: ضرب من الشعير أَو البرّ. ورجُل مُجْرَئشُّ الجنبِ: منتفخه؛ قال: إِنك يا جَهْضَم ماهي القَلْب،
جافٍ عَريضٌ مُجْرَئِشُّ الجَنْب
والمُجْرَئِشُّ أَيضاً: المُجْتَمِع الجنب، وقيل: المُجْرَئِشّ الغليظُ الجنب الجافي، وقال الليث: هو المنتفخ الوسط من ظاهر وباطن. قال ابن السكيت: فرس مُجْفَر الجَنبين ومُجْرَئشُّ الجنبين وحَوْشَب، كل ذلك انتفاخ الجنبين.
أَبو الهذيل: اجْرَأَشّ إِذا ثابَ جِسْمُه بعد هُزال، وقال أَبو الدُّقَيش: هو الذي هُزِل وظهرت عظامه؛ وقول لبيد:
بَكَرَتْ به جُرَشِيَّة مقْطُورة
قال ابن بري في ترجمة حجر: أَراد بقوله جُرَشِيَّة ناقة منسوبة إِلى جُرَش. وجُرَش: إِن جعلته اسم بُقْعة لم تصرفه للتأْنيث والتعريف، وإِن جعلته اسم موضع فيحتمل أَن يكون معدولاً فيمتنع أَيضاً من الصرف للعدل والتعريف، ويحتمل أَن لا يكون معدولاً فينصرف لامتناع وجود العلتين. قال: وعلى كلّ حال تركُ الصرف أَسلمُ من الصرف، وهو موضع باليمن. ومقْطُورة: مطْلِيّة بالقَطِران. وفي البيت عُلكُوم، وعُلْكُومٌ ضخمة، والهاء في به تعود على غَرْب تقدم ذكرها.

### Türkçe

**الجَرْش**: pürüzlü şeyi benzeriyle kazımak ve onu ovmak; yılanın **أَنيابها**’sını, kıvrımları sürtüştüğü zaman kazıdığı gibi; bunun için bir ses ve bir **جَرْشاً** işitirsin. Ve denildi ki: o, onun kabuğunu soymaktır; onu **جَرَشَه يَجْرُشُه ويجرِشه جرشاً**; artık o **مَجْروش** ve **جَرِيش**’tir.

Ve **الجُراشَة**: bir şeyden, onu kazımanın düşürdüğü şeydir. **التهذيب**: bir şeyin **جُراشة**’si, ondan **جَرِيشاً** olarak düşen şeydir; ondan ince dövülmüş olan alındığı zaman. Ve yılan **تجرِشُ وتجرُش أَنيابها**: onları kazır. Ve yılanın **جَرْشُ**’u: derisinden çıkardığı bir sestir; bir kısmını bir kısmına kazıdığı zaman.

Ve **المِلْح الجَرِيشُ**: kazınmış olandır; sanki onun bir kısmı bir kısmını kazımış da parçalanmıştır.

Ve **الجَريش**: içinde kalınlık bulunan bir un; kumlu **الخَبِيص** için elverişlidir.

Ve **الجُراشة** **المُشاطَة** ve **النُّحاتَة** gibidir. Ve **وجَرَشَ رأْسه بالمُشْط** ve **وجَرَّشَه**: onu kazıdı, ta ki onun **هِبْرِيَتُه** belirginleşinceye kadar. Ve başın **جُراشة**’si: tarakla kazındığı zaman ondan düşen şeydir.

Ve Ebû Hureyre’nin hadisinde: “Eğer **الوُعُول**’u, iki **لابَتَيْها** arasını **تَجْرُش** ederken görseydim, onu kışkırtmazdım”; yani Medine. **الجَرْش**: pürüzlü şeyi yemekten meydana gelen bir sestir. Şunu istedi: “Eğer onu otlarken görseydim ona ilişmezdim”; çünkü Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onun avını haram kıldı. Ve denildi ki: aynı manasıyla **السينُ المهملة** iledir; ve **الخاء المعجمة** ve **الشين المعجمة** ile rivayet olunur; ve onun zikri gelecektir.

Ve **التجْرِيشُ**: açlık ve zayıflık; Kırâ‘dan. Ve **رجل جَرِيش**: nüfuz edici.

Ve **الجِرِشَّى**; **فِعِلَّى** vezni üzere, **الزِّمِكّى** gibi: nefis; dedi ki:
بَكى جَزَعاً من أَن يَمُوتَ، وأَجْهَشَت
إِليه الجِرِشَّى، وارْمَعَنَّ حَنِينُها
**الحنين**: ağlama.

Ve geceden bir **جَرْشٌ** geçti.
(* “ومضى جرش” sözü teslis ile ve hareke ile ve **صرد** gibi.)
Ve Sa‘leb’den nakledildi: **جَرَش**. İbn Sîde dedi ki: Ben bunda güven üzere değilim.

Ve **جَوْشٌ** ve **جُؤْشُوشٌ**: o, evvelinden üçte birine kadar olan şeydir; ve denildi ki: ondan bir saattir. Ve çoğulu **أَجْراش** ve **جُروش**’tur. Ve **السينُ المهملة** ile **جرش** bir dildir; Yakub onu **البدل**’de nakletti. Ve ona geceden bir **بِجَرْشٍ** geldi; yani onun sonuyla. Ve geceden bir **جَرْش** geçti; yani geceden bir iniş. Ve **الجَرْش**: isabet etmektir; ve ondan bir şey **جَرَش** etmedi ve **اجْتَرَش** etmedi; yani isabet etmedi.

Ve **جُرَش**: Yemen’de bir yerdir; ve ondan **أَدِيم جُرَشِيٌّ**. Ve hadiste **جُرَش** zikri vardır; **الجيم**’in dammesi ve **الراء**’ın fethasıyla: Yemen’in **مِخْلافٌ**’larından bir **مِخْلافٌ**’tır; ve Şam’da bir belde olarak ikisini de fetha ile okur; ve ikisinin hadiste zikri vardır.

Ve **وجُرَشيَّة**: bilinen bir kuyudur; Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
تَحَدُّرَ ماءِ البئرِ عن جُرَشِيَّة،
على جِرْبَةٍ، تَعْلو الدِّبارَ غُرُوبُها
Ve denildi ki: burada o, **جُرَش**’a nispetli bir kovadır. Cevherî: “Gözyaşlarım, kuyunun suyunun, onunla **ناقة جُرَشِية**’nin su çektiği bir kovadan kuyunun ağzından aşağı akması gibi akıyor” der; çünkü **جُرَش** ehli develer üzerinde su çekerler.

Ve **وجَرَشْت الشيءَ**: onu dövmesini yumuşatmadığın zaman; artık o **جريش**’tir. Ve **ملح جَرِيش**: güzel kokulanmadı. Ve **ناقة جُرَشِيَّة**: kırmızıdır.

Ve **الجُرَشِيُّ**: beyazdan yeşilliğe, ince, küçük taneli bir üzüm türüdür; ve olgunlaşması en hızlı olan üzümdür. Ebû Hanîfe, salkımlarının uzun ve tanesinin dağınık olduğunu iddia etti; dedi ki: “Ve iddia ettiler ki onun salkımı bir arşın olur.” Ve salkımlarda kırmızı **جُرَشِية** vardır. Ve üzümlerden, olgun, iyi bir **عِنَبٌ جُرَشِيٌّ** vardır; **جُرَش**’a nispet edilir.

Ve **الجَرْش**: yemektir. Ezherî dedi ki: doğrusu **السين** iledir. Ve **الجُرَشِيَّة**: arpa yahut buğdaydan bir türdür.

Ve **رجُل مُجْرَئشُّ الجنبِ**: şişkin olanıdır; dedi ki:
إِنك يا جَهْضَم ماهي القَلْب،
جافٍ عَريضٌ مُجْرَئِشُّ الجَنْب
Ve **المُجْرَئِشُّ** ayrıca: yanları toplanmış olandır. Ve denildi ki: **المُجْرَئِشّ** kalın yanlı, kaba olandır. Leys dedi ki: o, dıştan ve içten orta kısmı şişkin olandır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **فرس مُجْفَر الجَنبين** ve **مُجْرَئشُّ الجنبين** ve **حَوْشَب**; bunların hepsi iki yanın şişkinliğidir.

Ebû’l-Huzeyl: **اجْرَأَشّ**; zayıflıktan sonra cismi geri döndüğü zaman. Ebû’d-Dukayş dedi ki: o, zayıflayıp kemikleri ortaya çıkan kimsedir. Ve Lebîd’in sözü:
بَكَرَتْ به جُرَشِيَّة مقْطُورة
İbn Berrî, Hacer’in tercümesinde dedi ki: “**جُرَشِيَّة** sözüyle **جُرَش**’a nispetli bir deve istedi.”

Ve **جُرَش**: onu bir **بُقْعة** ismi yaparsan, dişilik ve marifelik için onu sarf etmezsin. Ve onu bir yer ismi yaparsan, muhtemeldir ki o, ma‘dûl olmuştur; böylece adl ve marifelik için yine sarftan men olunur. Ve muhtemeldir ki ma‘dûl olmamıştır; böylece iki illetin bulunmasının imkânsızlığı sebebiyle sarf olunur. Dedi ki: Her hâlükârda sarfı terk etmek, sarf etmekten daha selâmetlidir. Ve o, Yemen’de bir yerdir.

Ve **مقْطُورة**: katranla kaplanmış. Ve beyitte **عُلكُوم** vardır; ve **عُلْكُومٌ**: iri. Ve “**به**”deki **الهاء**, daha önce zikri geçen **غَرْب**’a döner.
