# جرش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جرش

جرشه يجرشه، بالكسر، ويجرشه، بالضم، جرشا: حكه كما تجرش الأفعى أنيابها إذا احتكت أطواؤها، تسمع لذلك صوتا وجرشا. وجرش الشيء: قشره، فهو مجروش. وجرش الجلد: دلكه ليملاس، قال رؤبة: لا يتقي بالدرق المجروش. أي المدلوك ليملاس ويلين. وجرش الشيء: لم ينعم دقه، فهو جريش، لم يطيب، كما في الصحاح. وجرش رأسه، وجرشه: حكه بالمشط حتى أثار هبريته. وما سقط من الرأس يسمى جراشة، كالمشاطة والنحاتة. وجرش جرشا، إذا عدا عدوا بطيئا. وجرش الأفعى: صوت خروجها من الجلد إذا حكت بعضها ببعض، وكذا صوت أنيابها إذا جرشت، أي حكت. ويقال: أتيته بعد جرش من الليل، بالفتح وبالضم وبالكسر، ولو قال: مثلثة وبالتحريك، وكصرد لأصاب في الاقتصار، التحريك عن ثعلب، قال ابن سيده: ولست منه على ثقة: أي ما بين أوله إلي ثلثه، وقيل: هو ساعة منه، والجمع أجراش وجروش، والسين المهملة في جرش لغة، حكاها يعقوب في البدل، وقال أبو زيد والفراء: مضى جرش من الليل: أي هوى من الليل، نقله الجوهري. ويقال: أتاه بجرش منه، بالفتح، أي بآخر منه. وجرش، بالفتح: ع. وجرش، بالتحريك: د، بالأردن، من فتوح شرحبيل بن حسنة، رضي الله تعالى عنه، ومنه حمى جرش. وجرش، كزفر: مخلاف باليمن، نسب إلى جرش، وهو لقب منبه بن أسلم بن زيد بن الغوث بن حمير، منه الأديم والإبل، يقال: أديم جرشى، وناقة جرشية، قال لبيد: بكرت به جرشية مقطورة. قال ابن بري: أراد منسوبة إلى جرش، وهو موضع باليمن ومقطورة: أي مطلية بالقطران، قال: وجرش إن جعلته اسم بقعةلم تصرفه؛ للتأنيث والتعريف، وإن جعلته اسم موضع فيحتمل أن يكون معدولا فيمتنع أيضا من الصرف؛ للعدل والتعريف، ويحتمل أن لا يكون معدولا فينصرف؛ لامتناع وجود العلتين، قال: وعلى كل حال ترك الصرف أسلم من الصرف. وجماعة محدثون نسبوا إلى الجرش، وهو الجد الذي نسب إليه المخلاف، باليمن، فمنهم: ربيعة ابن عمرو بن عوف الجرشي، يقال: له صحبة، وابنه الغاز بن ربيعة، وحفيده هشام بن الغاز، مشهور، وقد تقدم ذكرهم في الزاي، ونافع بن الجرشي، ويزيد بن الأسود عن أبي عمرو، وأيوب بن حسان الجرشي عن الوضين بن عطاء، وسليمان بن أحمد الجرشي، وأبو سفيان الجرشي، وقتادة بن الفضل الجرشي، نزيل حران. وغيرهم ممن هم مذكورون في محلهم. وجرشي وحرشي، محركتان بالجيم والحاء والشين فيهما. ابنا عبد الله بن عليم بن جناب، في قضاعة، وأمهما سعدى، وبها يعرفان. والجرشي، كالزمكي: النفس، نقله الجوهري، قال الشاعر:
  بكى جزعا من أن يموت وأجهشت                      إليه الجرشي وارمعن خنينـهـا

  والجريش، كأمير: الرجل الصارم النافذ، كما تقول: جشن عن الليث. والجريش من الملح: ما لم يطيب، وهو المتفتت، كأنه قد حك بعضه بعضا. وجريش: اسم عنز. وعبد قيس بن خفاف بن عبد جريش بن مرة من عمرو بن حنظلة التميمي؛ شاعر وابنه جبيلة ابن عبد قيس، له ذكر. وجريش، كزبير: صنم كان في الجاهلية، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، والصواب أنه كأمير، كما ضبطه الصاغاني والحافظ، وزاد الأخير: وإليه نسب عبد جريش المذكور، والد عبد قيس، فتأمل. وتميم بن جراشة، الثقفي، بالضم: صحابي، له وفادة مع ثقيف، قاله ابن ماكولا. وأسد بن عبد الملك بن محمد بن مروان بن محمد بن عبد الرحمن بن جراشة، أبو محمد الخطيب الرقى: محدث. والجراش، كرمان: الجناة، جمع جارش، وهو الجاني، عن ابن عباد، وكأنه لغة في السين المهملة. وقال أبو الهذيل: اجرأش: ثاب جسمه بعد هزال، وقال أبو الدقيش: هو الذي هزل وظهرت عظامه، كاجروش، وهذه عن ابن عباد. واجرأشت الإبل: امتلأت بطونها وسمنت، فهي مجرأشة، بالفتح، أي بفتح الهمزة، وهو شاذ، كأحصن فهو محصن، وألفج، فهو ملفج، وأسهب فهو مسهب، قاله ابن خالويه في كتاب ليس قال: وجدت هذه اللفظة- يعني فهي مجرأشة_بعد سبعين سنة، قال الصاغاني: وأنا وجدت هذه اللفظة بعد سبعين سنة، والحمد لله على طول الأعمار، وتردد الآثار، ومصاحبة الأخيار، ومجانبة الأشرار، والإكثار من الازدياد، والحج والاعتمار، جعلني الله تعالى من أوليائه الأبرار، المستغفرين بالأسحار، الذاكرين الله بالعشي والإبكار، فإذا عرفت ذلك فقول شيخنا: مراده بالفتح صيغة اسم المفعول. وليس بصواب في إطلاقه، لما فيه من الإيهام، ولو قال: كمكرمة، لكان أظهر، انتهى. فيه تأمل، وكأنه ظن أنه من أجرشت الإبل، كأكرم، وليس كذلك. والمجرئش، على صيغة الفاعل: الغليظ الجنب الجافي، قاله الأصمعي، وقيل: مجتمعه. قاله ابن الأعرابي، وقيل: منتفخ الوسط من ظاهر وباطن، قاله الليث، وأنشد ابن الأعرابي:
  إنك يا جهضم ماهي القـلـب                      جاف عريض مجرئش الجنب وقال ابن السكيت: فرس مجفر الجنبين، ومجرئش الجنبين، وحوشب، كل ذلك انتفاخ الجنبين. واجترش لعياله: كسب، والسين لغة فيه، قاله أبو سعيد. واجترش الشيء: اختلسه، نقله ابن عباد. والمجروش هكذا بتشديد الواو المفتوحة: أوسط الجنب، عن ابن عباد. والجرائش، كعلابط: الضخم. قال الصاغاني: والتركيب يدل على ما يدق ولا يضم، وقد شذ عنه معنى جرش من الليل، والجرشي: النفس. ومما يستدرك عليه: جراشة الشيء: ما سقط منه جريشا إذا أخذ ما دق منه. والجريش: دقيق فيه غلظ، يصلح للخبيص المرمل. والجرش: صوت يحصل من أكل الشيء الخشن، وقيل: هو بالسين المهملة. والتجريش: الجوع والهزال، عن كراع. والجرش: الإصابة، يقال: ما جرش منه شيئا، وما اجترش، أي ما أصاب. وجرشية: بئر معروفة، قال بشر بن أبي خازم:
  تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة تعلو الدبار غروبها

  وقيل: هي هنا دلو منسوبة إلى جرش، وقال الجوهري: يقول: دموعي تتحدر كتحدر ماء البئر عن دلو تستقي بها ناقة جرشية؛ لأن أهل جرش يستقون على الإبل. وناقة جرشية، أي حمراء. والجرسي: ضرب من العنب، أبيض إلى الخضرة، رقيق صغير الحبة، وهو أسرع العنب إدراكا، وزعم أبو حنيفة أن عناقيده طوال، وحبه متفرق، قال: وزعموا أن العنقود منه يكون ذراعا، ينسب إلى جرش. والجرش: الأكل، قال الأزهري: والصواب بالسين. والجرشية: ضرب من الشعير أو البر. ومجرئش الأرض: أعاليها. وأجرأش: ارتفع. وقال ابن عباد: اجرؤش فلان: كان مهزولا ثم سمن. وجريشة الجبل: مثل حريسته، نقله الصاغاني عن ابن عباد، قال: وهو تصحيف. وجرش بن عبدة، كزفر: محدث، روى عنه الهيثم بن سهل. وفي حمير جرش بن أسلم، واسمه منبه الذي نسب إليه المخلاف. ومحمد بن أحمد بن أقوش الدمشقي، عرف بابن جوارش، بالفتح، سمع من المحب الصامت، مات سنة 860. والجاروشة: رحى اليد.

### Türkçe

**جرشه** onu **يجرشه**, kesre ile; ve **يجرشه**, damme ile; **جرشا**: onu ovdu; yılanın, kıvrımları birbirine sürtündüğü zaman dişlerini ovması gibi; bunun için bir ses ve **جرشا** işitirsin. Ve **جرش** şey: onu soydu; o hâlde o **مجروش**tur. Ve **جرش** deri: onu ovaladı ki düzleşsin; Rü’be dedi ki: “**لا يتقي بالدرق المجروش**.” Yani düzleşsin ve yumuşasın diye ovulmuş. Ve **جرش** şey: onu dövmesini inceltmedi; o hâlde o **جريش**tir; hoş olmadı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **جرش** başını, ve **جرشه**: onu tarakla ovdu, ta ki kepeğini kabarttı. Ve baştan düşen şeye **جراشة** denir; **المشاطة** ve **النحاتة** gibi. Ve **جرش** **جرشا**: yavaş bir koşu ile koştuğu zaman. Ve **جرش** yılan: deriden çıkışının sesi; birbirini birbirine sürttüğü zaman; yine dişlerinin sesi, **جرشت**ığı zaman; yani ovdu. Ve denir: geceden **جرش**’tan sonra ona geldim; fetih ile ve damme ile ve kesre ile; eğer “üçlü (مثلثة) ve hareke ile” deseydi ve **صرد** gibi (deseydi) kısaltmada isabet ederdi; hareke Sa‘leb’den (nakildir). İbn Sîde dedi: “Ben bundan emin değilim”: yani başından üçte birine kadar olan (kısım); ve denildi: ondan bir saattir; çoğulu **أجراش** ve **جروش**tur. Ve **جرش**’te (kullanılan) noktasız **السين** bir dildir; Ya‘kūb bunu **البدل**’de hikâye etti. Ebû Zeyd ve Ferrâ dedi: “Geceden **جرش** geçti”: yani geceden bir kısım geçti; Cevherî onu nakletti. Ve denir: ona ondan **بجرش** ile geldi; fetih ile; yani ondan sonu ile. Ve **جرش**, fetih ile: ‘ayn (harfi). Ve **جرش**, hareke ile: Ürdün’de bir belde; Şurahbîl b. Hasene’nin fetihlerindendir, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ondan **حمى جرش** (Cereş humması) vardır. Ve **جرش**, **زفر** gibi: Yemen’de bir **مخلاف**; **جرش**’e nispet edilir; o, Humeyr’den **الغوث** b. Zeyd b. Eslem b. Munebbih’in lakabıdır; ondan deri ve develer (çıkar); “**أديم جرشى**” ve “**ناقة جرشية**” denir. Lebîd dedi: “**بكرت به جرشية مقطورة**.” İbn Berrî dedi: **جرش**’e nispetli olmasını kastetti; o Yemen’de bir yerdir; ve **مقطورة**: yani katranla sıvanmış. Dedi ki: **جرش**’i bir belde adı yaparsan onu tenvinle çekmezsin; dişilik ve marifelik sebebiyle. Ve onu bir yer adı yaparsan, muhtemeldir ki (aslından) çevrilmiş (معدول) olur da yine tenvinle çekilmez; adl ve marifelik sebebiyle. Ve muhtemeldir ki çevrilmiş olmaz da tenvinle çekilir; iki illetin bulunmasının imkânsızlığı sebebiyle. Dedi ki: her hâlükârda tenvinle çekmeyi terk etmek, tenvinle çekmekten daha selâmetlidir. Ve bir cemaat muhaddisler **الجرش**’e nispet edildi; o, Yemen’de **المخلاف**’ın kendisine nispet edildiği cedddir. Onlardan: **ربيعة** b. ‘Amr b. ‘Avf **الجرشي**; onun sohbeti olduğu söylenir. Ve oğlu **الغاز** b. Rabî‘a; ve torunu **هشام** b. **الغاز**; meşhurdur; onların zikri **الزاي**’da geçti. Ve **نافع** b. **الجرشي**; ve Ebû ‘Amr’dan **يزيد** b. **الأسود**; ve **أيوب** b. Hassân **الجرشي**’den **الوضين** b. ‘Atâ; ve **سليمان** b. Ahmed **الجرشي**; ve Ebû Sufyân **الجرشي**; ve **قتادة** b. el-Fadl **الجرشي**; Harrân sakini. Ve başkaları; kendi yerlerinde zikredilmiş olanlardan. Ve **جرشي** ve **حرشي**, ikisi de harekeli; ikisinde de **الجيم** ve **الحاء** ve **الشين** vardır. **قضاعة** içinde **عبد الله** b. ‘Alîm b. Cenâb’ın iki oğludur; anneleri **سعدى**dır; onunla tanınırlar. Ve **الجرشي**, **الزمكي** gibi: nefis; Cevherî onu nakletti. Şair dedi ki:
  “**بكى جزعا من أن يموت وأجهشت                      إليه الجرشي وارمعن خنينـهـا**”

Ve **الجريش**, **أمير** gibi: keskin, nüfuz edici adam; “aslandan **جشن**” dediğin gibi. Ve tuzdan **الجريش**: hoşlaşmamış olan; o, ufalanandır; sanki bir kısmı bir kısmını ovmuştur. Ve **جريش**: bir keçinin adıdır. Ve Temîmîlerden ‘Amr b. Hanzala’dan: **عبد قيس** b. Haffâf b. **عبد جريش** b. Murra; şairdir; ve oğlu **جبيلة** b. ‘Abd Qays; onun zikri vardır. Ve **جريش**, **زبير** gibi: câhiliyede bir put idi; diğer nüshalarda böyle; o yanlıştır; doğrusu **أمير** gibi olmasıdır; Sâğânî ve Hâfız onu böyle ضبط etti; sonuncusu şunu ekledi: ve ona, zikredilen **عبد جريش** nispet edildi; **عبد قيس**’in babası; düşün. Ve **تميم** b. **جراشة** es-Sekafî; damme ile: sahâbî; Sakîf ile bir heyet gelişi vardır; İbn Mâkûlâ söyledi. Ve **أسد** b. ‘Abdülmelik b. Muhammed b. Mervân b. Muhammed b. ‘Abdurrahmân b. **جراشة**; Ebû Muhammed el-Hatîb er-Rakkî: muhaddis. Ve **الجراش**, **رمان** gibi: suçlular; **جارش**’ın çoğulu; o da suçlu olandır; İbn ‘Abbâd’dan; sanki noktasız **السين**’de bir dildir. Ebû’l-Huzeyl dedi: **اجرأش**: zayıflıktan sonra bedeni geri döndü (toparlandı). Ebû’d-Dukayş dedi: o, zayıflayıp kemikleri ortaya çıkan kimsedir; **اجروش** gibi; bunlar İbn ‘Abbâd’dandır. Ve **اجرأشت** develer: karınları doldu ve semirdi; o hâlde onlar **مجرأشة**dir; fetih ile; yani hemzenin fethi ile; bu şâzdır; “**أحصن** o hâlde **محصن**”, ve “**ألفج** o hâlde **ملفج**”, ve “**أسهب** o hâlde **مسهب**” gibi. İbn Hâlaveyh bunu **كتاب ليس**’te söyledi: “Bu lafzı buldum—yani ‘**فهي مجرأشة**’—yetmiş yıldan sonra.” Sâğânî dedi: “Ben de bu lafzı yetmiş yıldan sonra buldum; hamd, ömürlerin uzunluğuna, eserlerin dolaşmasına, hayırlılarla arkadaşlığa, şerlilerden uzak durmaya, artmayı çoğaltmaya, hacca ve umreye; Allah Teâlâ beni, seherlerde istiğfar eden, akşam ve sabah Allah’ı zikreden salih velilerinden kılsın.” Bunu bildiğinde, şeyhimizin sözü: fetih ile muradı, mef‘ûl ismi sigasıdır. Ve bunu mutlak söylemesinde isabet yoktur; onda îhâm vardır. Eğer “**كمكرمة**” gibi deseydi daha açık olurdu; bitti. Onda düşünme vardır; sanki onu, “**أجرشت الإبل**”den, “**أكرم**” gibi sandı; öyle değildir. Ve **المجرئش**, fâil sigası üzere: kaba yanlı, katı; Asma‘î söyledi. Ve denildi: toplanmışı. İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve denildi: dıştan ve içten orta kısmı şişkin; Leys söyledi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  “**إنك يا جهضم ماهي القـلـب                      جاف عريض مجرئش الجنب**”
İbnü’s-Sikkît dedi: “**فرس مجفر الجنبين**” ve “**مجرئش الجنبين**” ve “**حوشب**”; bunların hepsi iki yanın şişkinliğidir. Ve **اجترش** ailesi için: kazandı; **السين** onda bir dildir; Ebû Sa‘îd söyledi. Ve **اجترش** şey: onu aşırdı; İbn ‘Abbâd nakletti. Ve **المجروش**—açık **الواو**’nun şeddelenmesiyle—: yanın ortası; İbn ‘Abbâd’dan. Ve **الجرائش**, **علابط** gibi: iri. Sâğânî dedi: terkib, incelen ve birleşmeyen şeye delâlet eder; geceden **جرش** mânası ondan şâz olmuştur; ve **الجرشي**: nefis. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenler: **جراشة** şey: ondan düşen; **جريشا** (olarak) düştüğü zaman, ondan inceltilmiş olanı aldığı (şey). Ve **الجريش**: içinde kalınlık bulunan un; kumlu helvaya elverişlidir. Ve **الجرش**: sert şeyi yemekten meydana gelen ses; ve denildi: o, noktasız **السين** iledir. Ve **التجريش**: açlık ve zayıflık; Kurâ‘dan. Ve **الجرش**: isabet; denir: ondan bir şey **جرش** etmedi; ve **اجترش** etmedi; yani isabet etmedi. Ve **جرشية**: bilinen bir kuyu; Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
  “**تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة تعلو الدبار غروبها**”

Ve denildi: burada o, **جرش**’e nispetli bir kovadır. Cevherî dedi: “Diyor ki: gözyaşlarım, **جرشية** bir devenin su çektiği bir kova üzerinden kuyunun suyunun akması gibi akar; çünkü **جرش** halkı develer üzerinde su çeker.” Ve “**ناقة جرشية**”: yani kırmızı. Ve **الجرسي**: bir üzüm türü; yeşile çalan beyaz; ince, küçük taneli; üzümlerin en çabuk olgunlaşanıdır. Ebû Hanîfe, salkımlarının uzun olduğunu ve tanesinin seyrek olduğunu iddia etti. Dedi ki: “Onun salkımının bir arşın olduğu iddia edildi”; **جرش**’e nispet edilir. Ve **الجرش**: yeme; Ezherî dedi: doğrusu noktasız **السين** iledir. Ve **الجرشية**: arpa veya buğdaydan bir tür. Ve **مجرئش الأرض**: onun yüksek yerleri. Ve **أجرأش**: yükseldi. İbn ‘Abbâd dedi: **اجرؤش** falan: zayıf idi sonra semirdi. Ve **جريشة الجبل**: **حريسته** gibi; Sâğânî, İbn ‘Abbâd’dan nakletti; dedi ki: bu bir tashîftir. Ve **جرش** b. ‘Abde, **زفر** gibi: muhaddis; ondan Heysem b. Sehl rivayet etti. Ve Humeyr’de **جرش** b. Eslem vardır; adı **منبه**’dir; kendisine **المخلاف** nispet edilmiştir. Ve Dımaşkî **محمد** b. Ahmed b. Akūş; **ابن جوارش** diye bilindi; fetih ile; el-Muhibb es-Sâmit’ten işitti; 860 yılında öldü. Ve **الجاروشة**: el değirmeni.
