# جرض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جرض

الجرض، محركة: الريق  . يغص به: يقال:  جرض بريقه  يجرض، مثال كسر يكسر، كما في الصحاح. قال ابن بري: قال ابن القطاع: صوابه جرض يجرض  كفرح  ، أي  ابتلعه بالجهد على هم  وحزن. قلت: مثله قول ابن دريد قال: الجرض، محركة:  الغصص  بالريق. يقال، جرض يجرض، مثال سمع يسمع: إذا اغتص، وخصه غيره بغصص الموت  وأجرضه بريقه: أغصه  . في المثل:  حال الجريض دون القريض  ز قيل: الجريض: الغصة، والقريض: الجرة. وقيل الجريض: الغصص، والقريض: الشعر. وقال الرياشي. الجريض والقريض يحدثان بالإنسان عند الموت، فالجريض: تبلع الريق. والقريض: صوت الإنسان، وأنشد الجوهري لامرئ القيس:
  كأن الفتى لم يغن بالناس ليلةإذا اختلف اللحيان عند جريض وهكذا أنشده الصاغاني أيضا. والذي في ديوان شعره:
  كأن الفتى بالدهر لم يغن ليلة  يضرب لأمر يعوق دونه عائق  ، كذا في العباب. وقال زيد بن كثوة: يقال عند كل أمر كان مقدورا عليه فحيل دونه. قال: وأول من  قاله  عبيد بن الأبرص حين استنشده المنذر قوله:
  أقفر من أهله ملحوب فقال:
  أقفر من أهله عـبـيد                      فاليوم لا يبدى ولا يعيد فاستنشده ثانيا فقال: حال الجريض دون القريض  وقيل: أول من قاله  شوشن  ، كذا في النسخ، وصوابه جوشن  بالجيم  وهو ابن منقذ  الكلابي حين منعه أبوه من  قول  الشعر  حسدا له لتبريزه كان عليه، فجاش الشعر في صدره،  فمرض  منه  حزنا، فرق له  أبوه،  وقد أشرف  على الموت،  فقال  : يا بني  انطق بما أحببت  ز فقال:  حال الجريض دون القريض  ، ثم أنشأ يقول:
  أتأمرني وقد فنيت حياتي                      بأبيات أحبرهن مـنـي
  فلا تجزع علي فإن يومي                      ستلقى مثله وكذاك ظني فأقسم لو بقيت لقلت قولا أفوق له قوافي كل جني ثم مات فقال أبوه يرثيه:
  لقد أسهر العين المريضة جوشن                      وأرقها بعد الرقـاد وأسـهـدا فياليته لم ينطق الشعر قبلها وعاش حميد ما بقينا مخلدا وياليته إذ قال عاش بقوله وهجن شعري آخر الدهر سرمدا وقال الميداني: يضرب لأمر يقدر عليه أخر حين لا ينفع، وورد في معناه:  حال الأجل دون الأمل  .  والجريض: المغموم  ، وقيل: هو الشديد الهم: يقال: مات فلان جريضا، أي مغموما،  كالجرياض، والجرآض، بكسرهما  ، عن أبي الدقيش، وأنشد لرؤبة يمدح بلال بن أبي بردة:
  وخانقي ذي غصة جرياض
  راخيت يوم النقر والإنقاض

  ويروى جرآض. قال أبو عمرو: يريد رجلين خانقين. وقال ابن الأعرابي: همان خنقاه. راخاهما: فرجهما، كذا في العباب والتكملة. قلت: ويروى وخانق، أي رب ذي خنق. يقال: أفلت فلان جريضا، أي يكاد يقضي، ومنه قول امرئ القيس:
  وأفلتهن عتلباء جـريضـا                      ولو أدركته صفر الوطاب يعني علباء بن الحارث، وكان امرؤ القيس قصد غزو بني أسد، فحذرهم علباء فرحلوا بليل. وقال الأصمعي: هو يجرض بنفسه، أي يكاد يقضي. وقيل: الجريض: أن يجرض على نفسه إذا قضى. وقيل: الجرض، بالتحريك: أن تبلغ الروح الحلق، والإنسان جريض. وقال الليث: الجريض: المفلت بعد شر. وفي الأساس افلت فلان جريضا، أي مشرفا على الهلاك، بلغت نفسه حلقه فجرض بها، كقوله تعالى  كلا إذا بلغت التراقي  ،  فلولا إذا بلغت الحلقوم  ، وسيأتي شيء من ذلك  في ج ر ع  . و  ج  الجريض الموصوف:  جرضى  ، كما أن جمع المريض مرضى. قال رؤبة:
  أصبح أعداء تميم مـرضـى                      ماتوا جوى والمفلتون جرضى أي حزنين. قال الزمخشري: هذا هو الصواب، وإن حكي عن النضر خلافه.  والجرواض  ، بالكسر:  الغليظ الشديد  ، وهو مأخوذ من العين، ونصه: بعير جرواض، ذو عنق جرواض، أي غليظ شديد، وأنشد لرؤبة:
  به ندق العنق الجرواضا وفي التهذيب: بعير جرواض، إذا كان ضخما ذا قصرة غليظة، وهو صلب، وأنشد قول رؤبة السابق. الجرواض:  الأسد  ، عن ابن خالويه،  كالجراض، ككتاب، والجرئض  والجرائض  كعلبط وعلابط، والجرياض  ، كل ذلك عن ابن خالويه، كما في العباب. وقوله  فيهما  ، أي في الأسد، وفي معنى الغليظ الشديد. الأخير عن الليث. قال ابن خالويه: وجمع الجرائض جرائض، بالفتح. ذكره في كتاب  النبرة  قال: وكل اسم على فعالل فجمعه على فعالل، نحو عراعر وعراعر، وعطارد وعطارد، قال: وكل اسم فيه أربع متحركات على فعلل، فأصله فعالل، نحو هدبد وعجلط، أصلهما هدابد وعجالط، فاعرفه فإنه لكل ما يرد عليك.  وناقة جراض، بالضم: لطيفة، بولدها  ، نعت للأنثى خاصة، دون الذكر، قاله الليث، وأنشد:
  والمراضيع دائبات تربي                      للمنايا سليل كل جراض أبو القاسم  عبد الله بن  عبد الجبار بن  الجرئض، كعلبط  ، هكذا هو في العباب، وضبطه الحافظ بالتصغير، ومثله في التكملة، الحمصي الطائي:  محدث  ، عن مساعد بن أشرس، سمع منه ابن الثلاج.  وجرضه: خنقه  ، ومنه الجراض، للخناق. وقال منتجع: يقال: أفلت منهم وقد جرضوه، أي خنقوه.  وجمل جرائض  ، كعلابط:  أكول شديد القصل بأنيابه للشجر  ، كذا في التهذيب عن الليث. وقال أبو عمرو: الجرائض: العظيم من الإبل. وقال ابن بري: حكى أبو حنيفة في  كتاب النبات  أن الجرائض: الجمل الذي يحطم كل شيء بأنيابه، وأنشد لأبي محمد الفقعسي:
  يتبعها ذو كـدنة جـرائض
  لخشب الطلح هصور هائض
  بحيث يعتش الغراب البائض

  ومما يستدرك عليه: الجرض، محركة: الجهد. والجريض: غصص الموت. والجريض: اختلاف الفكين عند الموت. وجرضت الناقة بجرتها، مثل ضرجت. وفي الأساس: جرض ريقه. وجرعه، بمعنى. ومن أمثالهم:  أفلت بجريضة الذقن  . وبعير جراض، بالضم، كجراوض، عن الليث، وأنشد:
  إن لها سانية نهاضا ومسك ثور سحبلا جراضا وقال ابن بري: الجراض: العظيم. والجرياض والجرواض: الضخم العظيم البطن. وقال الأصمعي: قلت لأعرابي: ما الجرياض? قال: الذي بطنه كالحياض، وكذلك رجل جرائض وجرئض، كعلابط وعلبط، حكاه الجوهري عن أبي بكر بن السراج. والجراضية: الرجل العظيم، حكاه ابن الأنباري، قلت: وقد تقدم في الصاد المهملة. ونعجة جرائضة وجرئضة مثال علبطة: عريضة ضخمة، كما في الصحاح. والجراض، ككتان: الشديد الغم، وبه روي قول رؤبة السابق:
  وخانقي ذي غصة جراض والجرواض: الناقة اللطيفة بولدها، كالجراض، بالضم، عن الليث، كما في التكملة. والجرآض، مثال جرفاس: الأسد، كما في التكملة.

### Türkçe

**الجرض**، harekeli: tükürük. Onunla boğulur: “**جرض بريقه** **يجرض**” denir; **كسر يكسر** misali; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn Berrî dedi: İbnü’l-Kattâ‘ dedi: doğrusu “**جرض يجرض**” **كفرح** (misali)dir; yani onu, keder ve hüzün üzere, güçlükle yuttu. Dedim: bunun benzeri İbn Düreyd’in sözüdür; dedi: **الجرض**، harekeli: tükürükle boğulma(lar). “**جرض يجرض**”، **سمع يسمع** misali denir: boğulduğu zaman. Ve başkası onu ölüm boğulmalarıyla tahsis etti; ve “**أجرضه بريقه**”: onu boğdu.

Meselde: “**حال الجريض دون القريض**”. Ve denildi: **الجريض**: boğazda düğümlenme; **القريض**: küp. Ve denildi: **الجريض**: boğulma(lar); **القريض**: şiir. er-Riyâşî dedi: **الجريض** ve **القريض** insanda ölüm anında meydana gelir; **الجريض**: tükürüğü yutmadır. **القريض**: insanın sesi. el-Cevherî, İmruü’l-Kays’tan şu beyti okudu:

  Sanki delikanlı, insanlar arasında bir gece bile kalmamış gibi,
  **جريض** sırasında iki çene ayrıştığında.

es-Sâgânî de onu böyle okudu. Onun şiir divanında olan ise:

  Sanki delikanlı, zaman içinde bir gece bile kalmamış gibi;
  Önünde engelleyici bir engel bulunan bir iş için vurulur,
böylece **العباب**’da. Zeyd b. Kesve dedi: her, üzerine güç yetirilen bir iş hakkında, sonra onun önüne engel konulduğunda söylenir. Dedi: onu ilk söyleyen, el-Münzir kendisine şu sözü okutunca, Ubeyd b. el-Ebras’tır:

  Ehli tarafından ıssız kalmış, **ملحوب**.
Bunun üzerine dedi:

  Ehli tarafından ıssız kalmış Ubeyd;
  bugün ne başlar ne de tekrar eder.
Sonra onu ikinci defa okutunca dedi: “**حال الجريض دون القريض**”. Ve denildi: onu ilk söyleyen **شوشن**’dir; nüshalarda böyle; doğrusu **جوشن**’dir, **الجيم** ile; o, Münkız el-Kilâbî’nin oğludur; babası onu, kendisine üstün gelmesinden dolayı kıskançlıkla, şiir söylemekten men edince, şiir göğsünde kabardı; bundan dolayı hüzünle hastalandı; babası ona acıdı; ölümün eşiğine gelmişken dedi: “Ey oğul, sevdiğini söyle.” O da dedi: “**حال الجريض دون القريض**”. Sonra söylemeye başladı:

  Bana emrediyor musun, hayatım tükenmişken,
  Benden daha çok onları güzelleştireceğim beyitlerle?
  Bana karşı sızlanma; çünkü benim günüm,
  onun benzerini bulacaksın; zannım da böyledir.
  Yemin ederim, kalsaydım bir söz söylerdim,
  her cinin kafiyeleri ona üstün gelirdi.
Sonra öldü; babası onu mersiyeleyerek dedi:

  Hasta gözü uykusuz bıraktı **جوشن**,
  uykudan sonra onu uykusuz etti ve uykusuz bıraktı.
  Keşke ondan önce şiiri söylememiş olsaydı,
  ve biz ebedî kaldıkça övülmüş olarak yaşasaydı.
  Keşke “yaşadı” dediğinde, sözüyle yaşamış olsaydı,
  ve şiirimi zamanın sonuna dek ebedî olarak çirkin kılmış olsaydı.

el-Meydânî dedi: fayda vermediği bir vakitte, geciktirilmiş olarak, yapılması mümkün olan bir iş için darb-ı mesel olur. Ve onun manasında şu varid olmuştur: “**حال الأجل دون الأمل**”. **الجريض**: kederli olandır. Ve denildi: o, şiddetli keder sahibidir: “Falanca **جريضا** öldü” denir; yani kederli olarak; **الجرياض** ve **الجرآض** gibi; ikisi de kesre ile; Ebû’d-Dukayş’ten. Ve Ru’be’den, Bilâl b. Ebî Burde’yi överken şu beyit okundu:

  Ve boğazlayanım, boğazda düğüm sahibi **جرياض**;
  delme ve parçalama gününde gevşettim.

**جرآض** rivayet edilir. Ebû Amr dedi: iki boğazlayıcı adamı kasteder. İbnü’l-A‘râbî dedi: ikisi onu boğazladı. “**راخاهما**”: ikisini ferahlattı; **العباب** ve **التكملة**’de böyle. Dedim: “**وخانق**” diye de rivayet edilir; yani boğazlayan sahibi nice (kimse). “Falanca **جريضا** kurtuldu” denir; yani neredeyse ölür. Ondan, İmruü’l-Kays’ın sözü:

  Ve onları **جـريضـا** olarak kaçırdı **عتلباء**;
  eğer onu yakalasaydı, tulumlar boş (olurdu).
Yani ‘Albe’ b. el-Hâris. İmruü’l-Kays, Benî Esed’e gazayı kastetmişti; ‘Albe’ onları uyardı; geceleyin göçtüler. el-Asma‘î dedi: “**يجرض بنفسه**”dir; yani neredeyse ölür. Ve denildi: **الجريض**: öldüğünde kendi üzerine **يجرض** etmesidir. Ve denildi: **الجرض** (hareke ile): ruhun boğaza ulaşmasıdır; insan **جريض**dir. el-Leys dedi: **الجريض**: bir şerden sonra kurtulan. **الأساس**’ta: “Falanca **جريضا** kurtuldu”; yani helâke yaklaşmış olarak; nefsi boğazına ulaştı da onunla **جرض** etti; Yüce Allah’ın sözü gibi: “**كلا إذا بلغت التراقي**”, “**فلولا إذا بلغت الحلقوم**”. Bunun bir kısmı **ج ر ع**’da gelecektir. Ve **الجريض** (vasfedilenin) cemi: **جرضى**; tıpkı **المريض**’in ceminin **مرضى** olması gibi. Ru’be dedi:

  Temîm’in düşmanları **مـرضـى** olarak sabahladı;
  iç yanmasıyla öldüler; kurtulanlar **جرضى** (oldular), yani hüzünlüler.

ez-Zemahşerî dedi: doğru olan budur; her ne kadar en-Nadr’dan bunun hilâfı hikâye edilmişse de. **الجرواض**, kesre ile: kalın, şiddetli olandır; bu, **العين**’den alınmıştır; onun nassı: “**بعير جرواض**”, “**ذو عنق جرواض**”; yani kalın, şiddetli. Ve Ru’be’den şu beyit okundu:

  Onunla kalın boynu, **الجرواض**ı döveriz.

**التهذيب**’de: “**بعير جرواض**”: kalın bir kısa boyun sahibi, iri olduğu zaman; ve o serttir. Ve Ru’be’nin önceki sözü okundu. **الجرواض**: aslandır; İbn Hâlaveyh’ten; **الجراض** gibi, **كتاب** vezninde; ve **الجرئض** ve **الجرائض** da, **علبط** ve **علابط** gibi; ve **الجرياض**; bunların hepsi İbn Hâlaveyh’tendir; **العباب**’da olduğu gibi. Ve onun “**فيهما**” sözü: yani aslanda ve kalın-şiddetli manasında. Sonuncusu el-Leys’tendir. İbn Hâlaveyh dedi: **الجرائض**’in cemi **جرائض**’dir; fetha ile. Bunu **النبرة** kitabında zikretti; dedi: her isim **فعالل** üzere olursa, onun cemi **فعالل** üzere olur; **عراعر** ve **عراعر**, **عطارد** ve **عطارد** gibi. Dedi: içinde dört harekeli bulunan her isim **فعلل** üzere olursa, aslı **فعالل**’dir; **هدبد** ve **عجلط** gibi; asılları **هدابد** ve **عجالط**tır. Onu bil; çünkü sana gelen her şey içindir.

“**ناقة جراض**”, damme ile: yavrusuna karşı latif (şefkatli); yalnız dişiye mahsus bir sıfattır, erkeğe değil. el-Leys söyledi. Ve şu beyit okundu:

  **المراضيع** durmadan terbiye eder;
  her **جراض**’ın neslini ölümlere.

Ebû’l-Kâsım **عبد الله بن عبد الجبار بن الجرئض**, **علبط** gibi; **العباب**’da böyledir; hâfız onu küçültme ile ضبط etti; **التكملة**’de de benzeri. Humuslu et-Tâî: hadis rivayet eden; Müsâ‘id b. Eşres’ten; ondan İbnü’s-Sellâc işitti.

“**وجرضه**”: onu boğdu. Ondan **الجراض**, boğmaca için. Munteci‘ dedi: “Onlardan kurtuldu; hâlbuki onu **جرضوه**” denir; yani onu boğdular.

“**وجمل جرائض**”, **علابط** gibi: ağaç için dişleriyle çok yiyen, şiddetli kabuk soyan; **التهذيب**’de el-Leys’ten böyle. Ebû Amr dedi: **الجرائض**: develerin büyüğüdür. İbn Berrî dedi: Ebû Hanîfe, **كتاب النبات**’ta hikâye etti ki **الجرائض**: dişleriyle her şeyi kırıp geçiren devedir. Ve Ebû Muhammed el-Fak‘asî’den şu beyit okundu:

  Onu, kalın yapılı **جرائض** sahibi izler;
  talh ağacının odununa saldıran, kıran;
  yumurtlayan karganın yuva yaptığı yerde.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الجرض**, harekeli: güçlük. **الجريض**: ölüm boğulmaları. **الجريض**: ölüm anında iki çenenin ihtilâfı. “**وجرضت الناقة بجرتها**”: **ضرجت** gibi. **الأساس**’ta: “**جرض ريقه**” ve “**جرعه**” aynı manada. Onların mesellerindendir: “**أفلت بجريضة الذقن**”. “**وبعير جراض**”, damme ile, **جراوض** gibi; el-Leys’ten. Ve şu beyit okundu:

  Şüphesiz onun, kalkıcı bir su çeken devesi vardır;
  ve öküz misk(i), sürüklenen, **جراض** bir (şeydir).

İbn Berrî dedi: **الجراض**: büyük olandır. **الجرياض** ve **الجرواض**: iri, büyük karınlı. el-Asma‘î dedi: bir bedevîye dedim: “**الجرياض** nedir?” Dedi: “Karnı havuzlar gibi olan.” Yine “**رجل جرائض**” ve “**جرئض**” de böyledir; **علابط** ve **علبط** gibi. el-Cevherî, Ebû Bekr b. es-Serrâc’dan hikâye etti. **الجراضية**: büyük adam; İbnü’l-Enbârî hikâye etti. Dedim: bu, daha önce **الصاد** (mühmele)de geçti. “**ونعجة جرائضة وجرئضة**”, **علبطة** misali: geniş, iri; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الجراض**, **كتان** gibi: şiddetli keder. Ve bununla Ru’be’nin önceki sözü rivayet edildi:

  Ve boğazlayanım, boğazda düğüm sahibi **جراض**.

**الجرواض**: yavrusuna karşı latif deve; damme ile **الجراض** gibi; el-Leys’ten; **التكملة**’de olduğu gibi. **الجرآض**, **جرفاس** misali: aslan; **التكملة**’de olduğu gibi.
