# جرع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جرع

جَرِعَ الماءَ وجَرَعه يَجْرَعُه جَرْعاً، وأَنكر الأَصمعي جَرَعْت، بالفتح، واجْتَرَعَه وتَجَرَّعَه: بَلِعَه. وقيل: إِذا تابع الجَرْع مرة بعد أُخرى كالمُتكارِه قيل: تَجَرَّعَه، قال الله عزَّ وجل: يَتجرَّعُه ولا يَكادُ يُسِيغُه؛ وفي حديث الحسن بن علي، رضي الله عنهما، وقيل له في يوم حارٍّ: تَجرَّعْ، فقال: إِنما يَتجرَّعُ أَهلُ النار؛ قال ابن الأَثير: التجرُّعُ شُرْبٌ في عَجَلةٍ، وقيل: هو الشرب قليلاً قليلاً، أَشار به إِلى قوله تعالى: يتجرَّعُه ولا يَكاد يُسِيغُه، والاسم الجُرْعة والجَرْعةُ وهي حُسْوة منه، وقيل: الجَرْعة المرة الواحدة، والجُرْعة ما اجْتَرَعْته، الأَخيرة للمُهْلة على ما أَراه سيبويه في هذا النحو. والجُرْعةُ: مِلءُ الفم يَبْتَلِعُه، وجمع الجُرْعة جُرَعٌ. وفي حديث المقدار: ما به حاجةٌ إِلى هذه الجُرْعة؛ قال ابن الأَثير: تروى بالفتح والضم، فالفتح المرة الواحدة منه، والضم الاسم من الشرب اليسير، وهو أَشبه بالحديث، ويروى بالزاي وسيأْتي ذكره. وجَرِعَ الغيظَ: كظَمَه على المثل بذلك. وجَرَّعه غُصَصَ الغيْظِ فتجَرَّعه أَي كظَمَه. ويقال: ما من جُرْعةٍ أَحمدَ عُقْباناً من جُرْعةِ غيْظٍ تَكْظِمُها. وبتصغير الجُرْعة جاءَ المثل وهو قولهم: أَفْلَتَ بجُرَيْعةِ الذَّقَنِ وجُرَيعةَ الذقن، بغير حرف، أَي وقُرْبُ الموتِ منه كقُرْب الجُرَيْعةِ من الذَّقَن، وذلك إِذا أَشْرَفَ على التلَف ثم نجا؛ قال الفراء: هو
آخر ما يَخرج من النفْس يريدون أَنَّ نَفْسه صارت في فِيه فكاد يَهْلِكُ فأَفْلَتَ وتخلَّص. قال أَبو زيد: ومن أَمثالهم في إِفْلاتِ الجَبان: أَفْلَتَني جُرَيْعَةَ الذَّقَن إِذا كان قريباً منه كقُرْبِ الجُرْعة من الذقن ثم أَفْلَتَه، وقيل: معناه أَفْلَتَ جَرِيضاً؛ قال مُهَلْهل: منَّا على وائلٍ، وأَفْلَتَنا
يَوْماً عَدِيٌّ، جُرَيْعةَ الذَّقَنِ
قال أَبو زيد: ويقال أَفلَتني جَرِيضاً إِذا أَفْلَتَك ولم يَكَدْ. وأَفلتني جُريعةَ الرِّيق إِذا سبَقَك فابْتَلَعْتَ رِيقَك عليه غيظاً. وفي حديث عطاء قال: قلت للوليد قال عُمر: وَدِدْت أَنِّي نَجَوْتُ كَفافاً، فقال: كذبْتَ فقلت: أَو كُذِّبْتُ فأُفْلِتُّ منه
(* قوله «فأفلت منه» هذا
الضبط في النهاية ضبط القلم.) بجُرَيْعةِ الذَّقَنِ، يعني أُفْلِتُّ بعدما أَشرفْت على الهلاك.
والجَرَعةُ والجَرْعةُ والجَرَعُ والأَجْرَعُ والجَرْعاءُ: الأَرضُ ذاتُ الحُزُونة تُشاكل الرملَ، وقيل: هي الرملةُ السَّهلة المستوية، وقيل: هي الدِّعْص لا تُنبِت شيئاً. والجَرْعةُ عندهم: الرَّملة العَذاة الطَّيِّبةُ المَنْبِتُ التي لا وُعُوثة فيها. وقيل: الأَجرع كَثِيب جانبٌ منه رَمْل وجانب حجارة، وجمع الجَرَعِ أَجْراع وجِراع، وجمع الجَرْعةِ جِراعٌ، وجمع الجَرَعة جَرَعٌ، وجمع الجَرْعاء جَرْعاواتٌ، وجمع الأَجْرَعِ أَجارِعُ. وحكى سيبويه: مكان جَرِعٌ كأَجْرع. والجَرْعاء والأَجْرع: أَكبر من الجَرْعة؛ قال ذو الرمة في الأَجْرع فجعله ينبت النبات:
بأَجْرَعَ مِرْباعٍ مَرَبٍّ مُحَلَّلِ
ولا يكون مَرَبّاً مُحَلَّلاً إِلاَّ وهو يُنبِت النَّباتَ؛ وفي قصة العباس بن مِرْداس وشعره:
وكَرِّي على المُهْر بالأَجْرَعِ
قال ابن الأَثير: الأَجْرَعُ المكانُ الواسع الذي فيه حُزونةٌ وخُشونةٌ. وفي حديث قُسّ: بين صُدورِ جِرْعانٍ؛ هو بكسر الجيم جمع جَرَعة، بفتح الجيم والراء، وهي الرملة التي لا تُنْبِت شيئاً ولا تُمسِك ماء. والجَرَعُ: التواء في قوَّة من قُوى الحَبْل أَو الوَترِ تَظْهر على سائر القُوَى. وأَجْرَع الحبْلَ والوَترَ: أَغْلظَ بعضَ قُواه. وحبْلٌ جَرِعٌ ووتر مجَرَّعٌ وجَرِعٌ، كلاهما: مستقيم إِلا أَن في موضع منه نُتُوءاً فيُمْسَحُ ويُمْشَقُ بقطعة كساء حتى يذهب ذلك النُّتوء.
وفي الأَوتار المُجَرَّع: وهو الذي اختلف فَتْلُه وفيه عُجَر لم يُجَد فَتْلُه ولا إِغارَتُه، فظهر بعضُ قُواه على بعض، وهو المُعَجَّر، وكذلك المُعَرَّد، وهو الحَصِدُ من الأَوتار الذي يَظهر بعضُ قُواه على بعض. ونوق مَجارِيعُ ومَجارِعُ: قَليلاتُ اللبن كأَنه ليس في ضروعها إِلا جُرع.
وفي حديث حذيفة: جئتُ يوم الجَرَعةِ فإِذا رجل جالِسٌ؛ أَراد بها ههنا اسم موضع بالكوفة كان فيه فِتْنةٌ في زمن عثمانَ بن عفان، رضي الله عنه.

### Türkçe

**جَرِعَ** suyu ve **جَرَعه** onu **يَجْرَعُه** **جَرْعاً** (içti/yuttu); ve el-Asmaʿî **جَرَعْت**’ı, fetha ile, yadırgadı. Ve **اجْتَرَعَه** ve **تَجَرَّعَه**: onu yuttu. Ve denildi ki: eğer **الجَرْع**’ı bir kereden sonra bir kere daha, isteksiz gibi, peş peşe yaparsa: **تَجَرَّعَه** denilir. Aziz ve celil Allah dedi ki: **يَتجرَّعُه ولا يَكادُ يُسِيغُه**; ve el-Hasan b. Ali hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun, ona sıcak bir günde denildi ki: **تَجرَّعْ**, o dedi ki: “Ancak ateş ehli **يَتجرَّعُ**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **التجرُّعُ** acele içinde bir içiştir; ve denildi ki: o, azar azar içmektir; bununla, Yüce’nin sözüne işaret etti: **يتجرَّعُه ولا يَكاد يُسِيغُه**. İsim **الجُرْعة**’dır; ve **الجَرْعةُ**—ki o, ondan bir yudumdur—ve denildi ki: **الجَرْعة** bir tek keredir; ve **الجُرْعة** senin **اجْتَرَعْته** (yuttuğun) şeydir; sonuncusu, mühlet içindir; bu türde Sîbeveyh’in bana göründüğü üzere.

Ve **الجُرْعةُ**: ağzın dolusu, onu yutar; **الجُرْعة**’nın çoğulu **جُرَعٌ**’dır. Ve Mikdâd hadîsinde: “Onun bu **الجُرْعة**’ya ihtiyacı yoktur.” İbnü’l-Esîr dedi ki: fetha ile de damme ile de rivayet olunur; fetha, ondan bir tek keredir; damme ise az içişten isimdir; ve o, hadîse daha benzer; ve **بالزاي** ile de rivayet olunur ve onun zikri gelecektir.

Ve **جَرِعَ الغيظَ**: onu yuttu/boğdu; bununla darb-ı mesel olarak. Ve **جَرَّعه غُصَصَ الغيْظِ** de, o da **فتجَرَّعه**: yani onu yuttu/boğdu. Ve denilir: “Hiçbir **جُرْعةٍ**, akıbetçe, senin onu yuttuğun bir **جُرْعةِ غيْظٍ**’dan daha övülmüş değildir.”

Ve **الجُرْعة**’nın küçültmesiyle mesel geldi; o da onların sözü: **أَفْلَتَ بجُرَيْعةِ الذَّقَنِ** ve **جُرَيعةَ الذقن** (harfsiz), yani ölümün ona yakınlığı, **الجُرَيْعةِ**’nin **الذَّقَن**’a yakınlığı gibidir; bu, helâke yaklaşıp sonra kurtulduğu zamandır. el-Ferrâ dedi ki: o, nefesten çıkan son şeydir; “nefesi ağzında oldu, neredeyse helâk olacaktı; sonra **أَفْلَتَ** ve kurtuldu” demek isterler. Ebû Zeyd dedi ki: onların korkağın kurtuluşu hakkında darb-ı mesellerinden: **أَفْلَتَني جُرَيْعَةَ الذَّقَن**; eğer ona yakın ise, **الجُرْعة**’nin **الذقن**’a yakınlığı gibi, sonra onu kurtardı; ve denildi ki: manası **أَفْلَتَ جَرِيضاً**’dır. Mühelhil dedi ki:
منَّا على وائلٍ، وأَفْلَتَنا
يَوْماً عَدِيٌّ، جُرَيْعةَ الذَّقَنِ

Ebû Zeyd dedi ki: **أَفلَتني جَرِيضاً** denilir; eğer seni kurtardı da neredeyse (kurtaramayacaktı). Ve **أَفلتني جُريعةَ الرِّيق**: eğer seni geçti de onun üzerine öfkeyle tükürüğünü yuttun. Ve Atâ hadîsinde dedi ki: Velîd’e dedim; Ömer dedi: “Keşke ben **كَفافاً** kurtulsaydım.” O dedi ki: “Yalan söyledin.” Ben dedim ki: “Yahut yalanlandım da ondan kurtuldum”
(* “فأفلت منه” sözü: bu ضبط, en-Nihâye’de kalem ضبط’ıdır.) **بجُرَيْعةِ الذَّقَنِ**; yani helâke yaklaştıktan sonra kurtuldum.

Ve **الجَرَعةُ** ve **الجَرْعةُ** ve **الجَرَعُ** ve **الأَجْرَعُ** ve **الجَرْعاءُ**: kumla benzeşen sertlikli arazi; ve denildi ki: o, kolay düz, tesviyeli kumluktur; ve denildi ki: o, hiçbir şey bitirmeyen **الدِّعْص**’tır. Ve onlara göre **الجَرْعةُ**: içinde gevşek kumluk bulunmayan, bitkisi güzel, iyi bitiren, tatlı kumluktur. Ve denildi ki: **الأَجرع** bir kum tepeciğidir; onun bir yanı kum, bir yanı taş. **الجَرَع**’ın çoğulu **أَجْراع** ve **جِراع**; **الجَرْعة**’nın çoğulu **جِراعٌ**; **الجَرَعة**’nın çoğulu **جَرَعٌ**; **الجَرْعاء**’nın çoğulu **جَرْعاواتٌ**; **الأَجْرَع**’ın çoğulu **أَجارِعُ**. Sîbeveyh nakletti: **مكان جَرِعٌ** tıpkı **أَجْرع** gibi. Ve **الجَرْعاء** ile **الأَجْرع**: **الجَرْعة**’dan daha büyüktür. Zû’r-Rumme **الأَجْرع** hakkında söyledi ve onu bitki bitirir kıldı:
بأَجْرَعَ مِرْباعٍ مَرَبٍّ مُحَلَّلِ

Ve **مَرَبّاً مُحَلَّلاً** olmaz, ancak o bitki bitirir iken. Ve el-Abbâs b. Mirdâs’ın kıssasında ve şiirinde:
وكَرِّي على المُهْر بالأَجْرَعِ

İbnü’l-Esîr dedi ki: **الأَجْرَعُ** sertlik ve pürüzlülük bulunan geniş yerdir. Ve **قُسّ** hadîsinde: “**بين صُدورِ جِرْعانٍ**”; o, **الجيم**’in kesresiyle, **جَرَعة**’nın çoğuludur; **الجيم** ve **الراء** fetha ile; ve o, hiçbir şey bitirmeyen ve su tutmayan kumluktur.

Ve **الجَرَعُ**: ipin yahut kirişin kuvvetlerinden bir kuvvette bükülme; diğer kuvvetler üzerinde görünür. Ve **أَجْرَع الحبْلَ والوَترَ**: onun bazı kuvvetlerini kalınlaştırdı. Ve **حبْلٌ جَرِعٌ** ve **وتر مجَرَّعٌ** ve **جَرِعٌ**: ikisi de düzgündür; ancak onun bir yerinde bir çıkıntı vardır; sonra o çıkıntı gidinceye kadar bir parça kumaşla silinir ve ovulur.

Ve **الأَوتار المُجَرَّع** içinde: o, bükümü farklılaşmış olandır; onda, bükümü ve bükümünün sıkılaştırılması iyi yapılmamış düğümler vardır; böylece onun bazı kuvvetleri bazıları üzerine çıktı; ve o, **المُعَجَّر**’dir; ve bunun gibi **المُعَرَّد**; o da, kirişlerden **الحَصِدُ** olanıdır; onun bazı kuvvetleri bazıları üzerine çıkar.

Ve **نوق مَجارِيعُ** ve **مَجارِعُ**: sütü az olanlar; sanki memelerinde **جُرع**’dan başka bir şey yoktur.

Ve Huzeyfe hadîsinde: “**جئتُ يوم الجَرَعةِ فإِذا رجل جالِسٌ**”; burada onunla, Kûfe’de bir yer adını kastetti; Osman b. Affân zamanında, Allah ondan razı olsun, onda bir fitne vardı.
