# جرفاس (ج-ر-ف-ا-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81%D8%A7%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D9%81%D8%A7%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ر - ف - ا - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جِرْفاسٌ

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81%D8%A7%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: جِرْفاسٌ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله جيم)
وذلك على أضرب:
فمنه ما نُحِت من كلمتين صحيحتي المعنى، مطّردتَيِ القياس. ومنه ما أصله كلمةٌ واحدة وقد أُلحِق بالرُّباعي والخماسي بزيادةٍ تدخله. ومنه ما يوضع كذا وَضْعا. وسنفسر ذلك إن شاء الله تعالى.
فمن المنحوت قولهم للباقي من أصل السَّعَفة إذا قُطِعت (جُذمُور). قال:
باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أولـه جيم
بَنَانَتَيْنِ وجُذْمُوراً أُقِيمُ بها *** صَدْرَ القناةِ إذا ما آنَسُوا فَزَعا([1])وذلك من كلمتين: إحداهما الجِذْم وهو الأصل، والأخرى الجِذْر وهو الأصل. وقد مرّ تفسيرهما. وهذه الكلمة من أدَلّ الدليل على صحّة مذهبنا في هذا الباب. وبالله التوفيق.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا سَتَر بيديه طعامَه كي لا يُتَناوَل (جَرْدَبَ) من كلمتين: من جَدَب لأنه يمنع طعامه، فهو كالجَدْب المانع خَيْرَه، ومن الجيم والراء والباء، كأنه جعل يديه جراباً يَعِي الشيءَ ويَحويه. قال:
إذا ما كُنْتَ في قومٍ شَهَاوَى *** فلا تَجْعَلْ شِمالَكَ جَُرْدُبَانا([2])ومن ذلك [قولهم] للرَّملة المشرفة على ما حولها (جُمْهُور). وهذا من كلمتين من جَمَرَ؛ وقد قلنا إنّ ذلك يدلُّ على الاجتماع، ووصفنا الجَمَرات من العرب بما مضى ذِكره. والكلمة الأخرى جَهَر؛ وقد قلنا إنّ ذلك من العلوّ. فالجمهور شيءٌ متجمِّعٌ عالٍ.
ومن ذلك قولهم لقرية النّمل (جُرثُومة). فهذا من كلمتين: من جَرَم وجَثَم، كأنه اقتَطَعَ من الأرض قطعةً فجثم فيها. والكلمتان قد مضتا بتفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا صُرع (جُعْفِلَ). وذلك من كلمتين: من جُعِف *إذا صُرع، وقد مرّ تفسيره. وفي الحديث: "حتى يَكون انجعافُها مرة". ومن كلمة أخرى وهي جَفَل، وذلك إذا تجمَّع فذَهَب. فهذا كأنه جُمِع وذُهِب به. ومن ذلك قولهم للحَجَر وللإبل الكثيرة (جَلْمَدٌ). قال الشاعر في الحجارة:
جَلامِيدُ أملاءُ الأكُفِّ كأنها  *** رُؤوسُ رِجالٍ حُلِّقت في المواسِمِ([3])وقال آخر في الإبل الجَلْمَد:
أو مائةٍ تُجْعَلُ أولادُها *** لَغْواً وعُرْضَ المائَةِ الجَلْمَدِ([4])وهذا من كلمتين: من الجَلَد، وهي الأرض الصُّلبة، ومن [الجَُمَُد]، وهي الأرض اليابسة، وقد مرَّ تفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للجمل العظيم (جُرَاهِمٌ جُرْهُم). وهذا من كلمتين من الجِرْم وهو الجَسَد، ومن الجَره وهو الارتفاع في تجمُّع. يقال سمِعْتُ جَرَاهِيَة القوم، وهو عالي كلامِهم دون السِّرّ.
ومن ذلك قولهم للأرض الغليظة (جَمْعَرَة). فهذا من الجمْع ومن الجمْر. وقد مضى ذكره.
ومن ذلك قولهم للطويل (جَسْرَبٌ). فهذا من الجَسْر وقد ذكرناه، ومن سَرَب إذا امتدَّ.
ومن ذلك قولهم للضخم الهامة المستدير الوجه (جَهْضَمٌ). فهذا من الجَهْم ومن الهَضَم. والهَضَم: انضمامٌ في الشيء. ويكون أيضاً من أهضام الوادي، وهي أعاليه. وهذا أقْيَسُ من الذي ذكرناه في الهَضَم الذي معناه الانضمام.
ومن ذلك قولهم للذاهب على وَجْهِه (مُجْرَهِدٌ). فهذا من كلمتين: من جَرَد أي انجرَدَ فمَرَّ، ومن جَهَد نَفْسَه في مُرُوره.
ومن ذلك قولهم للرّجُل الجافي المُتَنَفِّج([5]) بما ليس عنده (جِعْظَارٌ([6])). وهذا من كلمتين من الجَظِّ والجَعْظ، كلاهما الجافي، وقد فُسِّرَ فيما مضى([7]).
ومنه (الجِـنْعَاظ) وهو من الذي ذكرناه آنفاً والنون زائدة. قال الخليل: يقال إنه سيئ الخُلق، الذي يتسخَّط عند الطَّعام. وأنشد:
* جِنْعَاظَةٌ بأهلِهِ قد بَرَّحَا([8]) *
ومن ذلك قولهم للوحشيِّ إذا تَقَبَّض في وجاره (تَجَرْجَمَ)، والجيم الأولى زائدةٌ، وإنما هو من قولنا للحجارة المجتمعة رُجْمَةٌ. وأوضحُ من هذا قولهم للقَبْر الرَّجَم، فكأنَّ الوحشيَّ لمّا صار في وِجاره صار في قبرٍ.
ومنها قولهم للأرض ذات الحجارة (جَمْعَرة). وهذا من الجمرات، وقد قلنا إنّ أصلها تجمُّع الحجارة، ومن المَعِر وهو الأرض لا نبات به([9]).
ومنها قولهم للنهر (جَعْفر). ووجهه ظاهر أنه من كلمتين: من جَعَف إذا صَرَع؛ لأنه يصرع ما يلقاه من نباتٍ وما أشبهه، ومن الجَفْر والجُفْرَة والجِفار والأجْفَر وهي كالجُفَر.
ومن ذلك قولهم في صفة الأسد (جِرْفاسٌ) فهو من جَرَف ومن جرَس، كأنّه إذا أكل شيئاً وجَرَسه جَرَفَه.وأما قولهم للداهية (ذات الجنادِع) فمعلوم في الأصل الذي أصَّلناه أنّ النون زائدة، وأنه من الجَدْع، وقد مضى. وقد يقال إنّ جَنادع كلِّ شيءٍ أوائلُه، وجاءت جنادع الشرِّ.ومن ذلك قولهم للصُّلب الشديد (جَلْعَدٌ) فالعين زائدة، وهو من الجَلَد. وممكنٌ أنْ يكون منحوتاً من الجَلَعِ أيضاً، وهو البُروز؛ لأنه إذا كان مَكاناً صُلْباً فهو بارزٌ؛ لقلّةِ النبات به.ومن ذلك قولهم للحادِرِ([10]) السمين (جَحْدَلٌ) فممكن أن يقال إن الدال زائدةٌ، وهو من السِّقاء الجَحْل، وهو العظيم، ومن قولهم مَجدُول الخَلْق، وقد مضى. ومن ذلك قولهم ( تَجَرْمَزَ اللَّيلُ) ذهَبَ. فالزاء زائدة، وهو من تجرّم. والميم زائدةٌ في وجهٍ آخر، وهو من الجَرْز وهو القَطْع، كأنه شيءٌ قُطِعَ قَطْعاً؛ ومن رَمَزَ إذا تحرّكَ واضطرب. يقال للماء المجتمع المضطرب رَامُوزٌ. ويقال الرّاموز اسمٌ من أسماء البحر.
ومن ذلك (تَجَحْفَلَ القوم): اجتمعوا، وقولهم للجيش العظيم (جَحفَلٌ)، و(جَحْفَلة الفَرَس). وقياس هؤلاء الكلماتِ واحدٌ، وهو من كلمتين: من الحَفْل وهو الجَمْع، ومن الجَفْل، وهو تَجَمُّع([11]) الشيء في ذهابٍ. ويكون لـه وجه آخر: أن يكون من الجَفْل ومن الجَحْف، فإنهم يَجْحَفُون الشيءَ جحفاً. *وهذا عندي أصوبُ القولين.

--------------ــ
([1]) البيت لعبد الله بن سبرة يرثي يده، وكانت قد قطعت في غزوات الروم. وقبل البيت كما في اللسان (جذمر) وأمالي القالي (1: 47):
فإن يكن أطربون الروم قطعها *** فإن فيها بحمد الله منتفعا
          وفي الأصل: "أقيم به" وإنما الضمير للبنانتين والجذمور.
([2]) البيت في اللسان (جردب) وأمالي القالي (2: 54) والجمهرة (3: 298) بدون نسبة. وفي الجمهرة
(3: 414): "يمينك"، تحريف. "وجردبان" يقال بضم الجيم والدال وفتحهما. والحق أن الكلمة من الفارسي المعرب، وهي في الفارسية "كردهبان" أي حافظ الرغيف. و" كرده" هو الرغيف. انظر اللسان والمعرب 110 ومعجم استينجاس 1081.
([3]) البيت من أبيات لنافع بن خليفة الغنوي، في أمالي القالي (3: 116) .
([4]) البيت للمثقب العبدي، من أول قصيدة له في ديوانه مخطوطة دار الكتب رقم 565. وسيأتي في (لغو) وهو في اللسان (عرض). وقد أنشده في (جلمد) محرفاً غير منسوب.
([5]) "المتنفج" المفتخر بأكثر مما عنده كما في القاموس. وفي الأصل: "المنتفج" تحريف.
([6]) في الأصل: "جعظار"، صوابه من المجمل واللسان، وفي اللسان: عند الكلام على الجعظار: "وهو أيضاً الذي ينتفج بما ليس عنده مع قصر ". وفي أصل اللسان: "يتنفخ" والوجه ما أثبت.
([7]) في هذا التخريج تقصير، وذاك أنه لم يأت بكلمة فيها الراء. ولعله جعل الراء زائدة، كما سيأتي في تخريج بعض الكلمات.
([8]) بعده كما في اللسان (جنعظ):
إن لم يجد يوماً طعاماً مصلحا *** قبح وجهاً لم يزل مقبحا
([9]) ذهب بلفظ "الأرض" هنا إلى الموضع والمكان، كما ذهب الآخر في قوله:
فلا مزنة ودقت ودقها *** ولا أرض أبقل إبقالها
 ([10]) الحادر، بالحاء المهملة: الممتلئ لحماً وشحماً مع ترارة. وفي الأصل: "قولهم مجدول للجادر"، وفيه إقحام وتحريف.
([11]) في الأصل: "وهو إذا تجمع".

-

##### Türkçe

(**باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله جيم**)

Bu, türler üzeredir:

Bundan, iki kelimeden, manası sahih olan, kıyası düzenli olan (kelimeler)den yontulmuş olan vardır. Bundan, aslı tek bir kelime olup, ona giren bir ziyade ile dörtlü ve beşliye ilhak edilmiş olan vardır. Bundan, böyle vaz‘an vaz‘ olunan vardır. Bunu, yüce Allah dilerse açıklayacağız.

Yontulmuşlardan, hurma dalının kesildiğinde kökünden kalanına onların (dedikleri) (**جُذمُور**) sözü vardır. Dedi ki:

(**باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أولـه جيم**)

بَنَانَتَيْنِ وجُذْمُوراً أُقِيمُ بها *** صَدْرَ القناةِ إذا ما آنَسُوا فَزَعا([1])

Bu, iki kelimedendir: birisi **الجِذْم**’dür ve o asıldır; diğeri **الجِذْر**’dür ve o asıldır. İkisinin tefsiri geçti. Bu kelime, bu bapta mezhebimizin sıhhatine en delâletli delildendir. Tevfik Allah iledir.

Bundan, adam için, yemeğini yenilmesin diye iki eliyle örttüğünde onların (dedikleri) (**جَرْدَبَ**) sözü vardır; iki kelimedendir: **جَدَب**’den; çünkü yemeğini men eder; o, hayrını men eden **الجَدْب** gibidir; ve **الجيم** ve **الراء** ve **الباء**’dan; sanki iki elini, şeyi içine alan ve onu kuşatan bir torba kılmıştır. Dedi:

إذا ما كُنْتَ في قومٍ شَهَاوَى *** فلا تَجْعَلْ شِمالَكَ جَُرْدُبَانا([2])

Bundan, etrafındakilere nazır yüksek kum tepeciğine onların (dedikleri) (**جُمْهُور**) [sözü] vardır. Bu, iki kelimedendir: **جَمَرَ**’den; ve biz, bunun toplanmaya delalet ettiğini söyledik; ve Araplardan **الجَمَرات**’ı, geçmişte zikri geçenle vasfettik. Diğer kelime **جَهَر**’dir; ve biz, bunun yükseklikten olduğunu söyledik. Öyleyse **الجمهور**, toplanmış, yüksek bir şeydir.

Bundan, karınca köyüne onların (dedikleri) (**جُرثُومة**) sözü vardır. Bu, iki kelimedendir: **جَرَم** ve **جَثَم**’den; sanki yerden bir parça kopardı da onda çöktü. İki kelime, tefsirleriyle geçti.

Bundan, adam için, yere vurulup devrildiğinde onların (dedikleri) (**جُعْفِلَ**) sözü vardır. Bu, iki kelimedendir: **جُعِف**’ten; *yere vurulup devrildiğinde*, tefsiri geçti. Hadiste: “حتى يَكون انجعافُها مرة”. Ve başka bir kelimeden; o da **جَفَل**’dir; bu, toplandığında sonra gittiğinde (olur). Bu, sanki toplandı ve onunla götürüldü.

Bundan, taşa ve çok deveye onların (dedikleri) (**جَلْمَدٌ**) sözü vardır. Şair taşlar hakkında dedi:

جَلامِيدُ أملاءُ الأكُفِّ كأنها  *** رُؤوسُ رِجالٍ حُلِّقت في المواسِمِ([3])

Bir başkası **الجَلْمَد** develer hakkında dedi:

أو مائةٍ تُجْعَلُ أولادُها *** لَغْواً وعُرْضَ المائَةِ الجَلْمَدِ([4])

Bu, iki kelimedendir: **الجَلَد**’den; o, sert yerdir; ve **[الجَُمَُد]**’den; o, kuru yerdir. İkisinin tefsiri geçti.

Bundan, büyük deveye onların (dedikleri) (**جُرَاهِمٌ جُرْهُم**) sözü vardır. Bu, iki kelimedendir: **الجِرْم**’den; o, bedendir; ve **الجَره**’den; o, toplanma içinde yükselmedir. Denir: “سمِعْتُ **جَرَاهِيَة** القوم”; o, onların sözünün yüksek olanıdır, sırdan aşağıdır.

Bundan, kalın toprağa onların (dedikleri) (**جَمْعَرَة**) sözü vardır. Bu, **الجمْع**’dan ve **الجمْر**’dendir. Zikri geçti.

Bundan, uzuna onların (dedikleri) (**جَسْرَبٌ**) sözü vardır. Bu, **الجَسْر**’dendir; onu zikrettik; ve **سَرَب**’den; uzayıp gittiğinde.

Bundan, iri başlı, yuvarlak yüzlü olana onların (dedikleri) (**جَهْضَمٌ**) sözü vardır. Bu, **الجَهْم**’den ve **الهَضَم**’dendir. **الهَضَم**: şeyde bir büzülmedir. Ayrıca vadinin **أهضام**’ından da olur; o, onun yükseklikleridir. Bu, **الهَضَم**’da zikrettiğimiz, manası büzülme olan (açıklamadan) daha kıyasîdir.

Bundan, kendi hâline giden kimseye onların (dedikleri) (**مُجْرَهِدٌ**) sözü vardır. Bu, iki kelimedendir: **جَرَد**’den; yani soyulup sıyrıldı da geçti; ve **جَهَد**’den; geçişinde nefsini yordu.

Bundan, elinde olmayanla övünen kaba, şişinen([5]) adama onların (dedikleri) (**جِعْظَارٌ**([6])) sözü vardır. Bu, iki kelimedendir: **الجَظِّ** ve **الجَعْظ**’dan; ikisi de kaba (demektir); geçmişte tefsir edilmiştir([7]).

Bundan (**الجِـنْعَاظ**) vardır; o, az önce zikrettiğimizdendir ve **النون** ziyadedir. **الخليل** dedi: Denir ki o, kötü huyludur; yemek yanında homurdanıp öfkelenendir. Şu beyti okudu:

* جِنْعَاظَةٌ بأهلِهِ قد بَرَّحَا([8]) *

Bundan, vahşî hayvan için, ininde büzülüp toplandığında onların (dedikleri) (**تَجَرْجَمَ**) sözü vardır; birinci **الجيم** ziyadedir; ancak o, bizim, toplanmış taşlara **رُجْمَةٌ** dememizdendir. Bundan daha açık olan, kabre **الرَّجَم** demeleridir; sanki vahşî, inine girdiğinde bir kabre girmiş oldu.

Bunlardan, taşlı toprağa onların (dedikleri) (**جَمْعَرة**) sözü vardır. Bu, **الجمرات**’dendir; ve biz, aslının taşların toplanması olduğunu söyledik; ve **المَعِر**’dendir; o, bitkisi olmayan yerdir([9]).

Bunlardan, nehre onların (dedikleri) (**جَعْفر**) sözü vardır. Onun vechi açıktır: iki kelimedendir; **جَعَف**’tan; yere vurup devirdiğinde; çünkü karşılaştığı bitkiden ve benzerinden her ne varsa onu devirir; ve **الجَفْر** ve **الجُفْرَة** ve **الجِفار** ve **الأجْفَر**’den; bunlar **الجُفَر** gibidir.

Bundan, aslanın sıfatında (**جِرْفاسٌ**) (sözü) vardır; o, **جَرَف**’ten ve **جرَس**’tendir; sanki bir şey yediğinde ve onu çiğnediğinde onu kazıyıp süpürür. Ama onların, felâkete (**ذات الجنادِع**) demeleri; bizim temellendirdiğimiz asılda malumdur ki **النون** ziyadedir ve o, **الجَدْع**’dandır; geçti. Ve denebilir ki: her şeyin **جَنادع**’ı, onun evvelleridir; ve şerrin **جنادع**’ı geldi.

Bundan, katı, şiddetliye onların (dedikleri) (**جَلْعَدٌ**) (sözü) vardır; **العين** ziyadedir; ve o, **الجَلَد**’dendir. Mümkündür ki **الجَلَعِ**’dan da yontulmuş olsun; o, çıkıntıdır; çünkü sert bir yer olduğunda, bitkinin azlığından dolayı çıkıntılıdır.

Bundan, dolgun([10]) semiz olana onların (dedikleri) (**جَحْدَلٌ**) (sözü) vardır; mümkündür ki **الدال** ziyadedir; ve o, büyük olan **السِّقاء الجَحْل**’dendir; ve “**مَجدُول الخَلْق**” sözündendir; geçti.

Bundan, onların (demesi) (**تَجَرْمَزَ اللَّيلُ**) “gitti” (demektir). Öyleyse **الزاء** ziyadedir; ve o, **تجرّم**’dendir. Başka bir vecihte **الميم** ziyadedir; ve o, **الجَرْز**’dendir; o, kesmedir; sanki kesilip koparılmış bir şeydir; ve **رَمَزَ**’dan; hareket edip çalkalandığında. Toplanmış, çalkalanan suya **رَامُوزٌ** denir. Ve **الرّاموز**’un, denizin isimlerinden bir isim olduğu söylenir.

Bundan, (**تَجَحْفَلَ القوم**) (sözü) vardır: “toplandılar”; ve onların, büyük orduya (**جَحفَلٌ**) demeleri; ve (**جَحْفَلة الفَرَس**). Bu kelimelerin kıyası birdir; ve o, iki kelimedendir: **الحَفْل**’den; o, toplamadır; ve **الجَفْل**’den; o, gidiş içinde şeyin toplanmasıdır([11]). Onun başka bir vechi de olur: **الجَفْل**’den ve **الجَحْف**’tan olması; çünkü onlar şeyi **جحفاً** ile **يَجْحَفُون**. *Bu, bence iki sözün daha isabetlisidir.

--------------ــ
([1]) Beyit, Abdullah b. Sبرة’nındır; elini mersiye eder; o, Rum gazvelerinde kesilmişti. Beyitten önce, Lisân’da (**جذمر**) ve Emâlî el-Kâlî’de (1: 47) olduğu üzere:
فإن يكن أطربون الروم قطعها *** فإن فيها بحمد الله منتفعا
Asılda: “أقيم به” (vardır); ancak zamir, iki parmağa ve **الجذمور**’a göredir.
([2]) Beyit, Lisân’da (**جردب**) ve Emâlî el-Kâlî’de (2: 54) ve el-Cemhere’de (3: 298) nisbesizdir. Cemhere’de (3: 414): “يمينك”; tahriftir. “**وجردبان**” **الجيم** ve **الدال**’ın zammesiyle ve fethleriyle söylenir. Doğrusu, kelime, Arapçalaştırılmış Farsçadandır; Farsçada “كردهبان”dır; yani ekmek koruyucusu. “كرده” ekmektir. Lisân’a ve el-Mu‘arrab 110’a ve Steingass sözlüğü 1081’e bak.
([3]) Beyit, Nâfi‘ b. Halîfe el-Ganevî’ye ait beyitlerdendir; Emâlî el-Kâlî’de (3: 116).
([4]) Beyit, el-Müsekkab el-‘Abdî’nindir; divanındaki ilk kasidesinin başındandır; Dârü’l-Kütüb yazması no 565. (**لغو**)da gelecektir; Lisân’da (**عرض**)dadır. (**جلمد**)de onu, nisbesiz, tahrif edilmiş olarak okumuştur.
([5]) “**المتنفج**”: Kâmus’ta olduğu üzere, elinde olandan daha çoğuyla övünen. Asılda: “المنتفج”; tahriftir.
([6]) Asılda: “جعظار”; doğrusu, el-Mücmel ve Lisân’dandır. Lisân’da, **الجعظار** hakkında konuşurken: “Ve o, ayrıca, elinde olmayanla, kısalıkla birlikte şişinen kimsedir.” Lisân’ın aslında: “يتنفخ”; vech, sabit kıldığım gibidir.
([7]) Bu çıkarımda kısaltma vardır; şu da var ki içinde **الراء** bulunan bir kelime getirmedi. Belki **الراء**’ı ziyade kıldı; bazı kelimelerin çıkarımında geleceği üzere.
([8]) Ondan sonra, Lisân’da (**جنعظ**) olduğu üzere:
إن لم يجد يوماً طعاماً مصلحا *** قبح وجهاً لم يزل مقبحا
([9]) Burada “**الأرض**” lafzıyla, yer ve mekân kastedildi; diğeri de şu sözünde böyle yaptı:
فلا مزنة ودقت ودقها *** ولا أرض أبقل إبقالها
([10]) **الحادر**: ihmal edilmiş **الحاء** ile; et ve yağla dolu, gevşeklik ile birlikte. Asılda: “قولهم مجدول للجادر”; onda sokma ve tahrif vardır.
([11]) Asılda: “وهو إذا تجمع”.

-
