# جرف (ج-ر-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Curuf sel suyunun kazdığı yer demektir

- Harfler: ج - ر - ف
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [جُرُفٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/siga/%D8%AC%D9%8F%D8%B1%D9%8F%D9%81%D9%8D.md) | فُعُلٍ | Uçurum | 1 | 1 | [9:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/ayet/9:109.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Devrik
2. [أسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Esas yapının oturduğu yer, temel anlamındadır
3. [شفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Kenar
4. [بني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Yapı demektir
5. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
6. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
7. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ateş demektir
8. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
9. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
10. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
11. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
12. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
13. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جرف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md), [كسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%AD.md), [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md), [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Selin veya dış bir gücün zemini alttan oyup bütünüyle süpürerek götürmesi, altı oyulmuş dayanıksız kıyı ve yâr |
| Çekirdek Özet 2 | Sağlam bir temele dayanmayan, altı oyuk ve her an çökmeye hazır sahte niyet ve yapıların akıbetini tasvir etme |
| Çekirdek Özet 3 | Taşıyıcı tabanı aşınmış veya içten boşaltılmış sistemlerin kaçınılmaz çöküş dinamiği |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca statik bir uçurum veya rastgele bir yarık sanıp, suyun veya aşındırıcı etkenin alttan oymasıyla oluşan dinamik alt boşalmasını ve taşıyıcılık kaybını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جر | Çekmek, sürüklemek, bir şeyi zemin üzerinden kazıyarak veya iz bırakarak peşinden götürmek; [جرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AD.md), [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md), [جرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B1.md), [جرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B2.md), [جرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B9.md), [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md), [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) köklerinde görüldüğü üzere yüzeyi yırtma, soyma, silip süpürme veya akıtma hareketi | ف | Dudaksı harfin kattığı üfleme, yayılma, ayrılma ve yüzeyden koparma etkisiyle, sürükleme hareketini zemini alttan oyup bütünüyle süpürerek boşaltan ve geride askıda kalmış dayanıksız bir eşik bırakan ani veya kökten bir koparışa dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir kütlenin hareket ederek başka nesneleri önüne katması, taşıması ve sürüklemesi |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Hareketin bir kütlenin tepesinden, yüzeyinden veya ana gövdesinden başlayıp yönelmesi |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Açılan bir gedik, boşluk, oyuntu veya sınır hattındaki kopuş |
| جرف | Taşıyıcı bir kütlenin yüzeyden ve tabandan kazıyarak bir sınırda derin oyuntu ve boşluk açması | Sel veya aşındırıcı bir gücün toprağı altından sürükleyip götürmesiyle kenarda askıda, altı boşalmış bir yarık ve yarık kenarı oluşturması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sel suyunun aktığı vadinin veya nehir yatağının alt kısımlarını oyarak toprağı süpürüp götürmesi, bu oyulma neticesinde su kenarında oluşan altı boş, her an yıkılmaya hazır askıdaki toprak kütlesi ve dik yâr |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Tayy kabilesine mensup bir şairin beytinde kök, felaketlerin insanı kökünden sarsıp malını ve imkânını bütünüyle silip süpürmesi anlamında kullanılmıştır: فإنْ تَكُنِ الحَوادِثُ جَرَّفَتْني / فلم أَرَ هالِكاً كابْنَيْ زيادِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem tıp ve gündelik dilinde diş etinin veya cerahatin hekim tarafından bütünüyle kazınarak alınması için «اجترف الطبيب اللثة» denilmiş; ayrıca Irak ahalisini kökten kırıp geçiren büyük veba salgını her şeyi silip süpürdüğü için «الطاعون الجارف» olarak adlandırılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça جرف kökü, Sami dillerinde bir şeyi kazımak, küremek, süpürüp götürmek ve kabaca temizlemek anlam alanını temsil eden köklerle sesçil ve anlamsal örtüşme gösterir. İbranicede aynı kök denkliğiyle yer alan *gārap̄* (גָּרַף) fiili, suyun akıp sürüklemesi, süpürmesi ve temizlemesi anlamındadır; Nâsirûn veya Hâkimler kitabındaki kadim ezgide Kişon vadisinin düşmanları sürükleyip süpürmesi tasvir edilirken bu fiil kullanılmıştır. Süryanicede *grap̄* (ܓܪܦ) biçimi yine süpürmek, akıntıyla sürüklemek ve tortuyu küremek manasına gelir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ortak semantik çekirdeği, akışkan veya süpürücü bir kuvvetin zemin tabakasını kazıyarak bütünüyle alıp götürmesidir. Arapçada bu ilksel eylem hem fiziksel süpürme aletine (*micrafe*) hem de selin altını oyduğu dayanıksız toprak setlerine (*curuf*) ad olarak tahsis edilmiş, Kur'an'da da içten oyulmuş çürük yapının metaforu haline gelmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha ve HALOT.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جرف fiili ve جرف / جرف isimleri | Selin toprağın altını oyması (*cevveha's-seyl*), bir şeyi kökünden ve bütünüyle süpürüp almak (*ahzün kesîr*) | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *gārap̄*, Süryanice *grap̄* | Suyun veya akıntının önüne kattığı şeyi süpürüp sürüklemesi, küremek ve kazıyarak temizlemek | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kazıma/sürme çekirdeği | Akışkanın temas ettiği yüzeydeki kütleyi kazıyıp taşıması şeklindeki ortak fiziksel hareket | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs ve Gesenius Hebrew Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جرف | Anlamlı | Alttan oyup süpürmek | Selin zemini kazıyıp götürmesi, altı oyulmuş yâr | Hedef köktür, Kur’an’da geçer. |
| [جفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | İçi açılmak, genişlemek | İçi geniş kuyu, sütten kesilmiş ve gövdesi büyümüş kuzu yavrusu | Kur’an’da geçmez; içten boşalma ve genişleme bağı vardır. |
| [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) | Anlamlı | Şiddetle sarsılmak | Zeminin veya kalbin şiddetli sarsıntıyla titremesi | Kur’an’da geçer; dengesini yitiren yapının çöküş anındaki sarsıntısıdır. |
| [رفج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AC.md) | Anlamlı | Genişlik, rahatlık | Hayatın genişlemesi, refah içinde yayılma | Kur’an’da geçmez; Klasik sözlüklerde kayıtlıdır. |
| [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Yarıp fışkırmak | Suyun veya ışığın kapalı bir engeli delip taşması | Kur’an’da geçer; suyun bentleri ve sınırları yarmasıyla ilişkilidir. |
| [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) | Anlamlı | Açmak, gedik açmak | İki şey arasını açıp boşluk bırakmak, sıkıntıdan çıkış | Kur’an’da geçer; yarılma ve açıklık oluşması bakımından ortak paydalıdır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جرف | Merkez | Çöküntü ve aşınma | Bir yapının veya zeminin alttan oyulması sebebiyle askıda kalarak çökmesi | Suyun veya tahrip edici gücün altı boşaltması ve taşıyıcı zemini süpürmesidir. |
| [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Yıkılma | Yapının yukarıdan aşağıya veya dışarıdan bir darbeyle yıkılıp devrilmesi | جرف kökünde yıkımın asıl sebebi yapının kendisi değil, altındaki zeminin boşalmasıdır. |
| [كسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%AD.md) | Komşu | Süpürme | Yüzeydeki pisliği veya tortuyu süpürüp temizleme | [كسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%AD.md) yüzeysel süpürmedir; جرف ise derinden kazıyarak kütleyi bütünüyle alır. |
| [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md) | Komşu | Kökten sökme | Bir nesneyi tutunduğu yerden çekip koparma | [قلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B9.md) doğrudan nesneyi hedefler; جرف nesnenin altındaki desteği yok eder. |
| [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) | Komşu | Delme ve oyma | Katı bir engelde geçit veya delik açma | [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) kontrollü ve noktasal deliktir; جرف ise geniş hacimli aşınma ve süpürülmedir. |
| [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) | Zıt | Kökleşme ve sebat | Bir yapının veya bilginin zemine sımsıkı oturması | Zemini sağlam, altı oyulmamış ve her türlü sarsıntıya dirençli olma halidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جرف | Selin altını oyduğu yâr | Zemini akıntıyla boşaltılmış, askıda ve çürük kıyı | Kesin |
| Latince | Praeruptum, ripa erosa | Aşınmış dik yamaç | Su erozyonuyla altı boşaltılmış dik uçurumu karşılar, manevi metaforu sonradan kazanır. | Güçlü |
| İngilizce | Undermined cliff, washed-out bank | Altı oyulmuş yâr | Suyun temeli oyması (*undermining*) fikrini tam verir; salt statik uçurumu (*cliff*) aşar. | Kesin |
| Almanca | Unterspülter Abgrund, Abbruchkante | Suyla alttan oyulmuş yamaç | Suyun altı aşındırması (*unterspült*) özelliğini tam olarak taşır. | Kesin |
| Fransızca | Berge ravinée, falaise érodée | Aşınmış vadi kenarı | Sel yarıntısının kıyıda oluşturduğu çöküntü eşiğini ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جُرُفٍ | Temeli sel tarafından alttan oyulmuş çürük yâr kenarı | İkiyüzlülerin (münafıkların) fitne, nifak ve tefrika amacıyla kurdukları Mescid-i Dırâr'ın dayandığı bozuk niyet ve temelsiz yapının cehenneme yuvarlanışını anlatan temsil; Tevbe [9:109](https://lisan.digital/tr/ayet/9:109.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman ve nifak mukayesesi | Amellerin ve inanç sisteminin sağlam bir ilahi temele (*takva*) mi yoksa içi boş dünyevi heveslere mi dayandığı meselesi | Temelsiz inancın görünüşte bina gibi dursa da ontolojik bir dayanağının bulunmadığı ve kaçınılmaz olarak çökeceği |
| Fıkıh | Zemin emniyeti ve kamu zararı | Sel yataklarına, kıyı aşınma bölgelerine ve altı oyulmuş alanlara bina yapmanın yasaklanması ve getirdiği hukuki sorumluluk | Taşıyıcı vasfını yitirmiş ve can emniyetini tehdit eden arazilerin mülkiyet ve imar statüsü |
| Tefsir | Mescid-i Dırâr ve Takva Mescidi kıyası | Tevbe [9:109](https://lisan.digital/tr/ayet/9:109.md) ayetindeki somut jeolojik benzetmenin sahte din anlayışlarının ruh halini ve akıbetini nasıl resmettiği | Dışarıdan bakıldığında sağlam sanılan yapının, zeminindeki içten çürüme sebebiyle ansızın çöküşü |
| Hadis | Büyük afetler ve fitne tasvirleri | Toplumu bir anda önüne katıp götüren, değerleri ve kitleleri silip süpüren felaketlerin *cârif* nitelemesiyle anılması | Yıkıcı bir akıntının hiçbir engel tanımadan tüm varlığı önüne katıp yok etmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Temellendirme ve niyet | İhlas ve takvadan yoksun, sahte kutsallık iddiası | Çöküş dinamiğini gizleme | İçinde vahiy ve adalet zemini bulunmayan ritüel binaları, altı sel suyuyla oyulmuş yâr gibidir; sahibini helake sürükler. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kanıtsız, dayanaksız ve spekülatif bilgi zemini | Zihinsel çöküş üretme | Öncülleri test edilmemiş ve altı rasyonel/nakli temellerle desteklenmemiş teorilerin ilk krizde yıkılmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve otorite | Halk rızasından ve adaletten kopuk iktidar kurgusu | Kaçınılmaz dağılma | Taban desteği ve adalet zemini alttan aşınmış rejimlerin, dışarıdan sağlam görünse de aniden çökmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Değer ve finans | Karşılıksız para, köpük varlıklar ve spekülatif sermaye | Finansal kriz ve iflas | Üretim ve gerçek varlık tabanından kopan, altı boşaltılmış finansal sistemlerin çöküş sürecidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Zemin mekaniğinde aşınma (erozyon) ve taşıma kapasitesi kaybı | Akışkanlar mekaniğinde suyun kayma gerilimi oluşturarak sınır tabakayı oyması ve katı kütlenin altını boşaltarak statik dengeyi bozması olgusuyla birebir örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal meşruiyet krizi ve anomi | Sosyolojide kurumların dayandığı ahlaki ve hukuki mutabakatın içten içe erimesi, görünürdeki nizamın en ufak sarsıntıda dağılması durumudur. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca durağan bir uçurum kenarı (*cliff*) olarak algılayıp, suyun veya zamanın alttan oyma (*sub-erosion*) ve içini boşaltma eylemini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime, üzerine inşa edilen yapının sağlamlığına aldanılan fakat altı gizlice oyulmuş, taşıyıcılık niteliği sıfırlanmış ve kendi ağırlığıyla yıkılmaya mahkûm sahte zeminleri betimler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tevbe [9:109](https://lisan.digital/tr/ayet/9:109.md)'daki Mescid-i Dırâr metaforunu basit bir coğrafi konumlandırma zannederek, nifakın ve yapay dindarlığın kendi zeminini nasıl sinsice tahrip ettiğini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık ve eylemlerin sadece dış görünüşleriyle değil, dayandıkları ontolojik zeminle anlam kazandığını; altı aşınmış niyetlerin bina kuramayacağını en yalın fiziksel temsil ile zihne kazıdığı için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevbe suresindeki münafıkların kurduğu Mescid-i Dırâr ile takva üzerine kurulan mescidin mukayese edildiği, nifakın iç dinamiklerini ve kurumsal yıkılışını anlatan ayet grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bir yapının veya hareketin dışarıdan parlak, düzenli ve heybetli görünmesinin onun bekasını garanti etmediğini; asıl meselenin zemin emniyeti ve taban sağlamlığı olduğunu göstererek şekilci değerlendirmeleri düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sel sularının vadi veya nehir kıyısını alttan kazıyıp süpürmesiyle oluşan, altı boşaltılmış ve her an göçmeye hazır dik yâr kenarı.
- Soyut anlam: Zahiren ayakta duran ancak meşruiyet, adalet ve samimiyet gibi taşıyıcı sütunları içten oyulmuş her türlü zihni, ameli ve ictimai yapının kaçınılmaz çöküşü.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin taşıyıcı temel parametrelerinin ($T$) negatif aşındırıcı etkenler ($E$) tarafından zamanla ($t$) sıfıra indirilmesi sonucu dengenin ($S$) felaketle ($C$) bozulması süreci.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \lim_{T(t) \to 0} \left( \frac{B}{T_0 - \int_{0}^{t} E(\tau) \, d\tau} \right) \implies C$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $B$ zemin üzerine kurulan üst yapıyı, $T_0$ başlangıçtaki zemin kalınlığını veya mukavemetini, $E(\tau)$ zaman içinde zemini oyan ve süpüren aşındırıcı sel/nifak kuvvetini, $T(t)$ ise kalan taşıyıcı zemini temsil eder. Aşınma integrali başlangıç direncini tüketip taban sıfıra yaklaştığında ($\lim T(t) \to 0$), sistemin kırılganlığı sonsuza gider ve yapı kaçınılmaz bir çöküşle ($C$) yıkılır. Bu matematiksel bağıntı, ayetteki altı oyulmuş yârın (*curufin hârin*) üzerindeki bina ile birlikte ateşe yuvarlanış dinamizmini formüle eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B1%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/ayet/9:109.md) — جُرُفٍ

أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Binasını Allah korkusu ve rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını bir yar kenarına kurup da onunla birlikte kendisini de cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah, zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Curuf sel suyunun kazdığı yer demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والرّاء والفاء معهما
ج ر ف، ر ج ف، ف ر ج، ف ج ر، ج ف ر مستعملات
جرف:
الجَرفُ: اجتِرافُكَ الشيء عن وجهِ الأرضِ، حتى يقال: كانت المرأة ذات لِثَةٍ فاجترفها الطَّبيبُ أي استحاها عن الإنسان وقطعها.
والطَّعون الجارف نزل بأهل العراق وجَرفهم تَجريفاً فسمِّي جارِفاً.
والجارفُ: شؤمٌ أو بَلِيَّةٌ تَجترفُ مالَ القومِ.
ورجلٌ مُجَرَّفٌ: جَرَّفَه الدَّهرُ أي اجتاح مالَه فأفقره، قال:
.... مِمَّن جَرَّفَ الدهر مِختَل
ورجلٌ جُرافٌ: أكولٌ جداً.
ورجلٌ جُرافٌ أيضاً أي كثيرُ المُجامعِة، نشيطّ لذلك، قال:
والمنقريُّ جُرافٌ غير عِنينِ
وجُرفُ الوادي ونحوه من أسنادِ المَسايلِ إذا دَخلَ في أصله فاجترفه فصار كالدَّجل وأشرف أعلاه، فإذا انصدع فهو هارٍ، وقد جَرَّف السَّيل أسناده أي أقبالَه، وهو ما قابَلَك من الأرض.
رجف:
رَجَفَ الشيءُ يَرجُفُ رَجفاً ورَجَفاناً كرجَفان البعير تحت الرَّجلِ، وكما ترجف الشَّجرةُ إذا رجَّفتها الرِّيحُ، وكما تَرجفُ الأسنان إذا نُفِضَت أصولها ونحوه رَجَفَتِ الأرض تزلزلت.
ورَجَفَ القوم: تهيِّأوا للحرب.
وأرجَفُوا: خاضوا في الأخبار السَّيِّئةِ من الفِتنةِ ونحوها.
والرَّجفةُ: كلُّ عذابٍ أُنزل قوماً فهو رَجفةٌ وصيحةٌ وصاعقةٌ.
والرَّعدُ يرجفُ رَجفاً ورَجيفاً، وهو تردُّدُ هديه في السَّماء.
فرج:
المُفرجُ: القتيلُ لا يُرى من قَتَله.
والفَرَجُ: ذهاب الغَمِّ، وفّرَّجَه الله تفريجاً فانفرج، قال:
يا فارجَ الكربِ مُسدولاً عساكرهُ		كما يُفرِّجُ غمَّ الظُّلمة الفَـلَـقُ
والفَرجُ: اسم يجمع سوءاتِ الرِّجال والنَّساءِ والقبلان وما حوليهما، كلُّه فرجٌ، وكذلك من الدَّوابِّ ونحوها من الخلقِِ.
وكلُّ فَرجةٍ بين شيئين فهو فرجٌ، قال:
إلا كُميتاً كالقناةِ وَضابئاً		بالفَرجِ بين لبانِه ويديهِ
جَعَلَ ما بين يديه قَرجاً.
وكذلك فروج الجبال والثُّغور.
وفَرّوجَةُ الدَّجاجِ، وجمعها فَراريجُ.
والفَريجُ: الباردُ، هُذلِيةٌ.
والفَرّوجُ: قُباءً مشقوق من خلفٍ.
ورجلٌ أفرجٌ، وامرأة فرجاءُ أي عظيم الأليتين.
جفر:
الجَفر والجِفرة من أولاد الشّاءِ ما قد استجفَرَ أي صار له بطنٌ وسَعَةٌ جَوفٍ وأقبل على الأكل.
وهو المتكرشُ من الناس، واستجفر الصَّبيُّ: عظُمَ بطنه وأكل.
وأجفر جنبه فهو مُجفرُ الجنبين من كلِّ شيءٍ.
وجُفرةُ الجنب: باطنُ المُجرئِشِّ.
والجُفرةُ: حُفرةٌ واسعةٌ مُستديرةٌ في الأرض.
والجَفيرُ: شبه الكِنانِة إلا أنّه أوسع، يجعل في نشّابٌ كثيرٌ.
وجُفورُ الفحلِ: فُتورُه وانقطاع مائه من كثيرة الضِّرابِ، وكل فَحلٍ يجفرُ ماؤه أي ينقطعُ.
ورجل مُجفِرٌ، قد أجفَرَ أي تغيرت ريحُ جَسدِه.
قال زائدة: أجفر الرجلُ إذا كان ببلدِ ثم فُقِدَ فلا يُحَسُّ به، وأجفرنا فلانٌ أي جَفانا وحُبِسَ عَنّا.
فجر:
الفَجرُ: ضوءُ الصباحِ، والفَجرُ: الصُّبحُ.
والفجرُ: المعروفُ، وما أكثر فجرَه أي معروفه.
والفَجر: تفجيرُكَ الماءَ.
والمَفجَرُ: الموضع الذي يَنفَجِرُ منه الماءُ.
وانفجرَ عليهم القومُ وانفجرت عليهم الدَّواهي إذا جاءهم الكثيرُ منها بغيةً.
والفُجُورُ: الرِّيبةُ، والكذبُ من الفُجُورِ.
وقد ركب فلانٌ فَجرَةً وفَجارِ اسم للفَجرة ولا يجريان إذا فَجَرَ وكذب، قال:
فحملت برَّةً واحتملت فحار
والفِجارُ من وقعات العرب بعُكاظٍ تفاخروا فيها فاحتربوا واستحلُّوا كلَّ حرمةٍ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الرّاء** ve **الفاء** onlarla beraber
**ج ر ف**، **ر ج ف**، **ف ر ج**، **ف ج ر**، **ج ف ر** kullanımdadırlar

**جرف**:
**الجَرفُ**: senin şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; hatta denilir ki: kadın **لِثَةٍ** sahibi idi de tabip onu **اجترفها** etti; yani onu insandan gizledi ve kesti.
Ve **الطَّعون الجارف** Irak ehline indi ve onları **جَرفهم تَجريفاً** etti; bu yüzden **جارِفاً** diye adlandırıldı.
Ve **الجارفُ**: kavmin malını **تَجترفُ** eden bir uğursuzluk yahut bir belâdır.
Ve bir adam **مُجَرَّفٌ**: **جَرَّفَه الدَّهرُ**; yani malını silip süpürdü de onu fakirleştirdi; dedi ki:
.... kimselerden, **جَرَّفَ الدهر** (olan) **مِختَل**
Ve bir adam **جُرافٌ**: çok yiyicidir, pek.
Ve bir adam **جُرافٌ** da: yani çokça cinsel birleşmesi olan, buna etkin; dedi ki:
Ve **المنقريُّ** **جُرافٌ**; **عِنينِ** olmayan
Ve vadi ve benzerinin **جُرفُ**’u, **المَسايلِ**’in dayanaklarından; aslına girip onu **اجترفه** edince, **الدَّجل** gibi olur ve üstü yükselir; yarılınca ise o **هارٍ**’dır. Ve sel onun dayanaklarını **جَرَّف** etti; yani onun ön taraflarını; o da yerden sana karşı gelen kısımdır.

**رجف**:
Şey **رَجَفَ** eder, **يَرجُفُ** **رَجفاً** ve **رَجَفاناً**; devenin ayak altında **رجَفان**’ı gibi; ve rüzgâr onu sarstığında ağacın **ترجف** etmesi gibi; ve dişlerin, kökleri sarsıldığında **تَرجفُ** etmesi gibi. Ve bunun benzeri: yer **رَجَفَتِ**; sarsıldı.
Ve kavim **رَجَفَ**: savaşa hazırlandılar.
Ve **أرجَفُوا**: fitne ve benzeri hakkında kötü haberlere daldılar.
Ve **الرَّجفةُ**: bir kavme indirilen her azap; o bir **رَجفةٌ** ve bir **صيحةٌ** ve bir **صاعقةٌ**’dır.
Ve gök gürültüsü **يرجفُ** **رَجفاً** ve **رَجيفاً**; o, gökteki sesinin gidip gelmesidir.

**فرج**:
**المُفرجُ**: öldürülen; onu kimin öldürdüğü görülmez.
Ve **الفَرَجُ**: gamın gitmesidir; Allah onu **تفريجاً** ile giderdi de o **انفرج** etti; dedi ki:
Ey sıkıntıyı gideren; orduları salınmış (iken),		karanlığın gamını **الفَـلَـقُ** nasıl giderirse
Ve **الفَرجُ**: erkeklerin ve kadınların avret yerlerini, iki ön uzvu ve onların çevresini toplayan bir isimdir; hepsi **فرجٌ**’dir; aynı şekilde binek hayvanlarından ve benzerlerinden mahlûkatta da.
Ve iki şey arasındaki her **فَرجةٍ** o bir **فرجٌ**’dir; dedi ki:
Ancak kızıl (at) bir tane; mızrak gibi ve bir **وَضابئاً**		**الفَرجِ** ile, göğsü ile elleri arasındaki
Onun elleri arasındakini **قَرجاً** kıldı.
Ve aynı şekilde dağların ve geçitlerin **فروج**’u.
Ve tavuğun **فَرّوجَةُ**’si; çoğulu **فَراريجُ**’dir.
Ve **الفَريجُ**: soğuk olan; Hüzeyl lehçesidir.
Ve **الفَرّوجُ**: arkadan yarık bir **قُباءً**.
Ve bir adam **أفرجٌ**, ve bir kadın **فرجاءُ**; yani iki kalçası büyük.

**جفر**:
**الجَفر** ve **الجِفرة**, koyun yavrularından, **استجفَرَ** etmiş olan; yani ona karın ve iç genişliği oldu ve yemeye yöneldi.
Ve o, insanlardan göbeklenmiş olandır. Ve çocuk **استجفر** etti: karnı büyüdü ve yedi.
Ve onun yanı **أجفر** etti; o, her şeyden iki yanı **مُجفرُ** olandır.
Ve yanın **جُفرةُ**’si: **المُجرئِشِّ**’in iç tarafı.
Ve **الجُفرةُ**: yerde geniş, yuvarlak bir çukurdur.
Ve **الجَفيرُ**: **الكِنانِة** benzeri; ancak o daha geniştir; içine çok **نشّابٌ** konur.
Ve aygırın **جُفورُ**’u: çokça çiftleşmeden dolayı gevşemesi ve suyunun kesilmesidir; ve her aygır, suyu **يجفرُ** eder; yani kesilir.
Ve bir adam **مُجفِرٌ**, **أجفَرَ** etmiş; yani bedeninin kokusu değişti.
Zâide dedi ki: adam, bir beldede iken sonra kaybolur da kendisinden bir iz duyulmazsa **أجفر** eder; ve “falanca bize **أجفرنا** etti” yani bize **جَفانا** etti ve bizden alıkonuldu.

**فجر**:
**الفَجرُ**: sabahın ışığıdır; ve **الفَجرُ**: sabah vaktidir.
Ve **الفجرُ**: iyiliktir; “onun **فجرَه**’i ne çoktur” yani iyiliği.
Ve **الفَجر**: senin suyu yarıp akıtmandır.
Ve **المَفجَرُ**: suyun ondan fışkırdığı yerdir.
Ve kavim onların üzerine **انفجرَ** etti; ve belâlar onların üzerine **انفجرت** etti; onlardan çokça olanı ansızın geldiğinde.
Ve **الفُجُورُ**: şüphedir; ve yalan, **الفُجُورِ**’dandır.
Ve falanca bir **فَجرَةً** bindi; ve **فَجارِ** fâcirler için bir isimdir; ve **فَجَرَ** edip yalan söylediğinde ikisi de çekimlenmez; dedi ki:
Böylece **برَّةً** taşıdı ve **فحار** taşıdı
Ve **الفِجارُ**, Ukâz’da Arapların çarpışmalarındandır; onda övündüler de savaştılar ve her hürmeti helâl saydılar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَرْفُ: الأخذُ الكثيرُ. وقد جَرَفْتُ الشيءَ أَجْرُفُهُ بالضم جَرْفاً، أي ذهبتُ به كلِّه أو جلِّه.
وجَرَفْتُ الطين: كسحتُه. ومنه سمّي المِجْرَفَةُ.
والجُرْفُ، مثل عُسْرٍ وعُسُرٍ: ما تَجَرَّفَتْهُ السيول وأكلتْه من الأرض. ومنه قوله تعالى: "على شفا جُرُفٍ هارٍ"، والجمع جِرَفَةٌ.
وقد جَرَّفَتْهُ السيولُ تَجْريفاً، وتَجَرَّفَتْهُ. قال الشاعر: فإنْ تكن الحوادثُ جَرَّفَتْني=فلم أُرَ هالِكاً كابْنَيْ زِيادِ والجارِفُ: الموتُ العامُّ يَجْتَرِفُ مالَ القوم.
والجارِفُ: طاعونٌ كان في زمن عبد الله بن الزُبير.
والجَرْفُ بالفتح: سمةٌ من سمات الإبل، وهي في الفخذ بمنزلة القَرْمَةِ في الأنف، تُقْطَعُ جلدةٌ وتُجْمَعُ في الفخذ كما تُجْمَعُ على الأنف.
وسيلٌ جُرافٌ بالضم: يذهب بكلِّ شيء.
ورجلٌ جُرافٌ أيضاً: يأتي على الطعام كلِّه.
ويقال لضربٍ من الكَيْلِ: جُرافٌ وجِرافٌ.

##### Türkçe

**الجَرْفُ**: çokça alma. Ve “Ben bir şeyi **جَرَفْتُ**; onu (başındaki harfin) ötreli okunmasıyla **أَجْرُفُهُ** (diye) **جَرْفاً** (olarak) (yaptım)” denir; yani onun tamamını yahut çoğunu götürdüm.

Ve “Ben çamuru **جَرَفْتُ**”: onu süpürüp kazıdım. Bundan dolayı **المِجْرَفَةُ** adlandırılmıştır.

Ve **الجُرْفُ**, **عُسْرٍ** ve **عُسُرٍ** gibi: sellerin koparıp götürdüğü ve yerden yiyip aldığı şey. Bundan (dolayı) Yüce Allah’ın sözü: “**على شفا جُرُفٍ هارٍ**”; çoğulu **جِرَفَةٌ**’dir.

Ve seller onu **تَجْريفاً** (olarak) **جَرَّفَتْهُ**; ve onu **تَجَرَّفَتْهُ**. Şair dedi ki:
فإنْ تكن الحوادثُ جَرَّفَتْني=فلم أُرَ هالِكاً كابْنَيْ زِيادِ
Ve **الجارِفُ**: kavmin malını silip süpüren genel ölüm.

Ve **الجارِفُ**: Abdullah b. ez-Zübeyr zamanında olan bir taun.

Ve fetha ile **الجَرْفُ**: develerin alametlerinden bir alamet; o, uylukta, burundaki **القَرْمَةِ** konumundadır; bir deri parçası kesilir ve burunda toplandığı gibi uylukta toplanır.

Ve ötre ile **جُرافٌ** bir sel: her şeyi götürür.

Ve yine **جُرافٌ** bir adam: yemeğin tamamını silip süpürür.

Ve bir tür ölçeğe (kîle) **جُرافٌ** ve **جِرافٌ** denir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ر ف
جرف ، جفر ، رجف ، رفج ، فجر ، فرج : مستعملات .
جرف : قال اللَّيْثُ : الجَرْفُ ، اجْتِرَافُك الشَّيءَ عن وَجْهِ الأرض ، حتى يقال : كانت الْمرْأَةُ ذات لِثَةٍ فاجْتَرَفَها الطَّبيب ، أي اسْتَحاها عن الأسْنَانِ قَطْعاً .
قال : والطَّاعون الجارِفُ نزل بأَهْلِ العِراق ذَرِيعاً ، فَسُمِّيَ جَارِفاً .
قال : والجارِفُ شُؤْمٌ أو بَلِيَّةٌ يجتَرِفُ مَالَ الْقَوْم ، ورَجُلٌ مُجَرَّفٌ قد جَرَّفَهُ الدَّهرُ أي اجْتاح ماله وأَفْقَره .
وَرَجُلٌ جَرَّافٌ : وهو الأكُولُ لا يُبْقِي شَيْئاً .
وجُرْف الْوادي ونحوه من أَسْنادِ المسايِل إذَا نَجَخَ الماءُ في أَصْلِه فاحْتَفَره فصار كالدَّحْل وَأَشرَفَ أَعْلاه ، فإذا انْصَدَعَ أَعْلاه ، فهو هارٍ ، وقد جَرَّف السيلُ أَسنادَه . وقال الله : ( أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ ) ( التوبة : 109 ) .
وقال أبو خَيْرَة : الجُرْفُ عُرْضُ الْجَبَلِ الأمْلَس .
وقال شَمِر . يقال : جُرْفٌ وَأَجْرَافٌ وَجُرْفَة وهي الْمَهَواه .
ثعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : أَجْرَفَ الرَّجل إذا رَعَى إبِلَه في الجَرْفِ ، وهو الخِصْبُ والْكَلأُ المزْدَجُّ المُلتَفّ ؛ وأَنشد :
في حِبّةٍ جَرْفٍ وَحِمْضٍ هَيْكَل
والإبِل تَسْمَنُ سِمَناً مُكْتَنِزاً ؛ يعني على الحِبّة ، وهو ما تَناثَر من حُبوب البقول واجْتمعَ معها وَرَقُ يَبِيسِ البقل فَتَسْمَن الإبِلُ عليها .
وأَجْرَفَ الرجلُ ، إذا أَصَابه سَيْلٌ جُرافٌ .
أبو عبيد : الجُرفَةُ من سِماتِ الإبل ، أَنْ تُقْطَع جِلدةٌ من فَخِذِ البعير من غير بَيْنونَةٍ ثم تُجْمَع ، ومِثلُها في الأنْفِ القُرْمَة .
وقال بعضهم : الجَوْرَفُ : الظَّلِيمُ ؛ وأنشد لكعب بن زهير الْمُزَنيّ :
كَأَنَّ رَحْلِي ، وقد لانَت عريكَتُها
كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرَابُه خَصِفَا
قلت : هذا تَصْحيف . والصواب ما رواه أَبو العباس عن ابن الأعرابيّ أَنه قال : الجَوْرَق بالْقافِ : الظليم .
قال : ومن قاله بالفاء فقد صَحَّف .
أبو تراب عن اللِّحيانيّ : رجل مُجَارَفٌ : وَمُحَارَفٌ ، وهو الذي لا يَكْسِبُ خيراً .
ثعلب عن الأعرابيّ قال : الْجَرْف : المالُ الكثيرِ من الصَّامِت والنَّاطق .
قال ابنُ السِّكّيت : الْجُرافُ : مِكْيال ضَخْم ، قال : وقوله ، الْجُرافُ الأكْبَرُ ، يقول : كانِ لهم من الهوان مِكْيالٌ وَافٍ . وَسَيْلٌ جُرافٌ : يَجْرُف كلَّ شَيء .
رجف : قال اللَّيث : رَجَفَ الشيءُ يَرْجُفُ رَجْفاً وَرَجَفَاناً ، كَرَجَفَانِ البَعير تحت الرَّحْل ، وكما ترجُفُ الشَّجرة إذا رَجَّفَتْهَا الريح ، وكما يَرْجُف السِّنُّ إذا نَفَضَ أَصْلُهَا ، ونحو ذلك رَجْفٌ كلّه . وَرَجَفَت الأرْضُ إذا تَزَلْزَلَت ، وَرَجَفَ الْقَوْم ، إذا تَهَيَّئُوا للحرب .
وقال الله : ( أَمْراً يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ ) ( النازعات : 6 ، 7 ) .
قال الفرّاء : هِيَ النَّفْخَةُ الأولى ، تَتْبَعُها الرَّادفة ، وهي النَّفْخة الثانية .
وقال أبو إسحاق : الرَّاجِفَةُ الأرْض تَرْجُفُ تَتَحَرك حركةً شديدة .
وقال مجاهد : الرَّاجِفة : الزَّلْزَلة .
وقال اللَّيث : الرَّجْفَةُ في القرآن : كلُّ عَذَابٍ أَخَذَ قوماً فهو رَجْفَةٌ وَصَيْحَةٌ . وصَاعِقَة .
والرّجْف : يرجُف رَجْفاً وَرَجِيفاً ، وذلك تَرَدُّدُ هَدْهَدَتِهِ في السحاب .
وقال غيره : الرَّجْفَةُ الزَّلزَلَة معها الخَسْف .
ثعلب عن ابن الأعْرابيّ : أَرْجَفَ الْبَلَدُ : إِذا تَزَلْزَل ، وقد رَجَفَت الأرْض وأَرْجَفت وأُرْجِفَتْ .
وقال غيره : الرَّجَّافُ : البحر اسمٌ له ، ومنه قوله :
المُطعِمون الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حتى تَغيبَ الشمسُ في الرّجّاف
الليث : أَرْجَفَ القومُ ، إذا خاضوا في الأخْبار السَّيئة ، وذِكْرِ الفِتَن .
قال الله جلّ وعَزَّ : ( قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ ) ( الأحزاب : 60 ) وهم الذين يُولِّدون الأخْبارَ الكاذِبة ، التي يكونُ معها اضْطرابٌ في النّاس .
وقال ابنُ الأعْرابي : رَجَفَت الأرْض ، إذا تَزَلْزَلَتْ .
فرج : رُوِيَ في الحديث : ( ولا يُتْرَكُ في الإسْلام مُفْرَج ) .
قال أبو عُبيد : قال جابِرٌ الجُعْفيّ : الْمُفْرَجُ الرجل يكون في الْقوم من غَيْرهم ، فحقٌّ عليهم أن يَعْقِلُوا عنه .
قال : وَسَمِعْت مُحمد بنَ الحسن يقول : هُوَ يُرْوَى بالْحاءِ والْجيم ، فمن قال مُفرَجٌ فهو الْقَتِيلُ بأَرْضٍ فَلاةٍ ، ولا يكون عِنْد قَرْية يقول : فهو يُودَى من بَيْتِ المال ولا يُبْطَلُ دمه .
ومن قال : مُفْرَح : فهو الذي أَثْقَلة الدَّين .
وقال أَبو عُبيد : قال أَبو عُبيدة : المُفْرَجُ أن يُسْلِمَ الرجل ولا يُوالِي أَحداً ، فإِذا جَنى جِنايَةً ، كانت جِنايَتُهُ على بيت المال ؛ لأنه لا عاقِلَة له ، فهو مُفْرَجٌ بالجيم .
وقال بعضهم : هو الَّذي لا دِيوَانَ له .
وأَخْبرني المُنْذِرِيّ عن ثعلب أنّه قال : المُفرَحُ : المُثْقَلُ بالدين . والمُفْرَجُ : الذي لا عَشيرةَ له . قال : وقال ابنُ الأعْرابيّ : المُفْرَحُ : الذي لا مَالَ له . والمُفْرَجُ : الَّذي لا عَشِيرَةَ له .
وقال الليث : الْفَرَجُ : ذَهَابُ الْغَمّ ، وانكِشاف الكَرْب ، يقال : فَرَجَه الله فانْفَرج ، وفَرَّجَهُ تَفْرِيجاً .
وأَنْشد :
يا فارِجَ الهَمِّ وكَشَّاف الكُرَبْ
قال : والْفَرْجُ اسم يَجْمع سَوْءات الرّجال والنساءِ والقُبْلانِ وما حَواليهما ، كُلُّه فَرْج ، وكذلك من الدّواب ونحوها من الخَلْق .
وكُلُّ فُرْجَةً بين شَيْئين فهو فَرْج ؛ كقوله :
إلاَّ كُمَيْتاً بالْقَناةِ وضَابِئاً
بالفَرْج بَيْن لبانِه ويَدهِ
جعل ما بين يديه فَرْجاً . وكذلك قول امرىء القَيس :
لَها ذَنَبٌ مثل ذَيلِ العروس
تَسُدُّ به فَرْجَها من دُبُرْ
أراد ما بين فَخِذيها ورِجْليها .
والفَرْجُ : الثَّغْرُ المخُوف ، وجمعه فُروج ، سُمِّي فرْجاً ؛ لأنَّه غيرُ مَسْدود .
وفَرُّوجَةُ الدَّجاجة تُجمع فَراريج .
وفي الحديث أن النّبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) صَلَّى وَعَلَيْه فَرُّوجٌ من حَرير .
قال أبو عُبَيد : هو الْقَباءُ الذي فيه شَقٌّ من خَلْفِه .
أبو عُبَيد عن الفراء : رَجُلٌ أَفْرَجٌ ، وامْرأة فَرْجاء : العظيمة الأليتين لا يَلْتقيان ، وهذا من الحبش .
قال : وقال الكسائيّ : الفُرُجُ بضم الفاء والراءِ : الذي لا يَكْتُمُ السِّرّ ، والْفِرْجُ مِثْله .
قال : والْفِرَجُ : الذي لا يزال يَنْكَشِف فَرْجُه .
وقال الهُذَلِيّ يصف دُرَّة :
بكَفَّى رَقاحِيَ يُريدُ نَماءَها
فَيُتْرِزُها للبيع وهي فَرِيجُ
معناه : أنه كُشِفَ عن الدُّرة غطاؤُها لِيَراها النّاس .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : فَتحاتُ الأصابع يُقال لها التَّفاريجُ والحُلْفُقْ .
وقال النَّضْر : فَرْجُ الوادي : ما بَين عُدْوَتَيْه ، وهو بَطْنه . وفَرْجُ الطَّريق : مَتْنُه وفُوَّهَتُه . وفَرْج الجَبل : فَجُّه .
وقال القَطاميّ :
مُتَوَسِّدين زِمام كُلِّ نَجِيبَةٍ
ومُفَرَّجٍ عِرْقَ الْمَقَذِّ مُنَوَّقِ
أراد وزِمامُ كُلِّ مُفَرَّج وهو الوَسَاع .
ويقال : المُفَرَّجُ : الذي بان مِرْفقُهُ عن إِبطِهِ .
ويُقال : أَفْرجَ القومُ عن قَتيل ، إِذا انْكَشفوا ، وأَفْرَجَ فلانٌ عن مكان كذا وكذا ، إِذا أخَلَّ به وتَركه .
ويُقال : ما لهذا الْغمّ من فُرْجَة ولا فَرْجَةٍ ولا فِرْجَة ، وأَخْبرني المُنذريّ . عن ابن اليَزيديّ ، عن أبي ناجِية ، عن ابن الأَعْرابيّ أَنَّه أَنْشد :
رُبّما تكْرَهُ النُّفوس من الأمْ
رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العقَالِ
قال : يقال فُرْجَةْ وفَرْجَةٌ فُرْجَةٌ اسم ، وفَرْجَةٌ مصدر ، وفُروجُ الأرض نَواحيها .
اللِّحيانيّ : قَوْسٌ فَرِيجٌ ، إذا بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها ، وهي الفارِجُ أيضاً .
وقال الأَصْمَعِيّ : هي الفارِجُ والفُرُج ، ورواه أبو عُبيدِ عنه .
ويقال : رَجُل أَفْرَجُ الثَّنايا ، وأَفْلَجُ الثَّنايا ، بمعنًى واحد .
ابن السِّكّيت : قال الأصمعيّ : الفَرَجانُ : خُراسانُ وسِجِسْتَان ، وأَنْشد قول الغُدانِيّ :
على أَحَدِ الفَرْجَيْن كان مُؤَمَّري
أبو زيد : يقال للمُشْط : النَّحِيتُ ، والمُضَرِّجُ والمِرْجَلُ ، وأنشد أحمد بن يحيى لبعضهم :
فاتَه المَجْدُ والعلاءُ فأَضْحَى
يَنْفُضُ الْخِيسَ بالنَّخِيتِ المُفَرِّج
أراد بالْخِيس لَحْيَتَه ، يَصِفُ رجلاً كان شاهِدَ زُور .
وقال أحمدُ بن عُبَيد : قال أبو زيد :
العرب تقول : جرت الدابةُ مَلأى فُروجُها ، وفُرُوجُها : ما بين قَوائِمها ، فالفروج : رَفْعٌ بمَلأَى .
ويقال في المذَكَّر : جَرَى الفَرسُ بملأَى فُروجه وهي ما بين قَوائمه ، أي من شِدَّة إِسْراعه في الجري امْتَلأ ما بين قوائمه بالغُبار والتُّراب .
والعرب تُسَمِّي ما بين القوائم خَوَاء ، وكذلك كل فُرْجَةٍ بين شَيئين .
وقال أحمد بن يحيى : الفَارِج : النَّاقَة التي انْفَرَجت عن الولادة ، فهي تُبْغِضُ الفَحْلَ وتَكْرَه قُرْبَه .
جفر : في حَديثِ عُمرَ أنَّه قَضَى في اليَرْبوع إذا قَتَله المحْرِمُ بجِفْرَة .
أبو عبيد عن أَبي زَيْد قال : إذا بَلغت أولادُ المِعْزَى أربعةَ أَشهر ، وفُصِلَت عن أُمهاتها فهي الجفار ، واحِدها جَفْر ، والأنْثى جَفْرَة .
وقال ابن الأعرابيّ : الجَفْرُ : الحَمَلُ الصغير ، والجَدْيُ بعد ما يُفْطَم ابن سِتّة أَشْهر . قال : والغُلام جَفْر .
وقال ابن شُمَيل : الجَفْرة : العَناقُ التي شَبِعت من الْبَقل والشَّجر ، واسْتَغْنت عن أمها ، وقد تجفَّرَت واسْتَجْفَرت : أي عَظُمت وسَمِنَت .
ويقال : قد تَراغَب هذا واستَجْفَر .
قال : ويقال : أُجفِرَ بَطْنُه ، واستَجْفَرَ بطنُه ، أي عَظُم .
حكى ذلك كلّه عنهم شِمرٌ في كِتابه ، وقال :
جُفْرَةُ البَطْنِ باطن الْمُجْرئِشّ
وقال غيره : جُفْرَة كلِّ شيء وَسَطه ومُعْظمه .
أبو عبيد ، عن أَبي زيد : الجَفْرُ : البِئْر ليست بمَطْوِيَّة .
وقال غيره : الجُفْرةُ : حُفْرةٌ واسِعة من الأرض مُستديرة .
أبو عبيد ، عن الأَحْمر : الجَفيرُ والْجَشِيرُ معاً : الكِنانة وهي الجَعْبة .
وقال الليث : الجَفير شِبْه الكِنانة إلاّ أنَّه أَوْسع ، يُجْعَلُ فيه نُشَّابٌ كَثير .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( صُوموا ووفِّروا أَشْعَارَكم ، فإنها مَجفَرَةٌ ) .
أبو عبيد : يَعْني مَقْطَعَةٌ للنكاح ، ونَقْصٌ للماء .
ويقال للبعير إذا أكْثَر الضِّرابَ حتى يَنْقَطع قد جَفَرَ يجْفُر جفوراً ، فهو جافر .
وقال ذو الرّمة في ذلك :
وقد عارضَ الشِّعْري سُهَيلاً كأنّه
قريعُ هِجانٍ عارَضَ الشوك جافرُ
وقال الليث : رجل مُجْفِر .
وقد أَجفَرَ إذا تَغَيَّرت رائحةُ جَسَدِه .
أبو عبيد ، عن الفَراء : كُنْتُ آتِيكم ، فقد
أجْفَرْتكم ، أي تركتُ زِيارتكم وقَطَعتها .
وقال غيره : يقال للرَّجل الذي لا عَقْل له : إنَّهُ لَمُنْهدِمُ الجال ، ومُنْهدِم الجَفْر .
وقال ابن الأعرابيّ : الْجُفَرِيُّ والكُفَرِي : وِعاءُ الطَّلْع . وإبلٌ جِفارٌ ، إذا كانت غِزَاراً ، شُبِّهت بِجِفَار الرَّكايا .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أجْفَرَ الرجل ، وجَفَر وجَفَّر : إذا انْقَطع عن الجِماع ، وكذلك اجتَفَرَ ، وإذا ذَلَّ قيل : اجْتَفَر .
رفج : قال الليث : الرُّفوجُ : أصْلُ كَرَبِ النَّخل ؛ ولا أدري : أَعربِيٌ أمْ دَخيل .
فجر : قال الليث : الفَجْرُ : ضَوْءُ الصُّبح ، وقد انْفَجر الصُّبح .
ويقال للصُّبْح المُستطير فَجْرٌ ، وهو الصَّادق . والمستطيل الكاذِب يقال له : فجر أيضاً .
وأما الصبح فلا يكونُ إلا الصَّادق .
والفَجْرُ : تفجيرُك الماء . والمَفْجَرُ : الْموْضعُ الذي يَفْجَرُ مِنه .
ويقال : انْفجَرت عليهم الدّواهي ، إذا جاءهم الكثيرُ منها بَغْتَه ، وأيّام الفِجار : أَيّام وقائع كانت بعُكاظ ، تفاخروا فيها فاجْتَربوا واستَحَلُّوا الحُرُمات .
والفجور : الرِّيبة والكَذِب من الفُجور . وقد رَكِبَ فلانٌ فَجْرةً وفَجار لا يَجْرِيان إذا فَجَرَ وكَذب ، وقال النّابغة :
إنّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنَا بَيْننا
فَرحَلْتُ بَرّةَ ، وارْتحلْتَ فجارِ
أبو عبيد : الفَجَرُ الجُودُ الْواسعُ ، والكرم .
ثعلب عن ابن الأعْرابيّ : أفْجر الرجل ، إذا جاء بالْفَجَرِ ، وهو المال الكثير ، وأَفْجرَ إذا كَذَب ، وأفجر إذا عَصَى بِفَرْجِه ، وأُفجر إذا كَفَر ، ومثلُه فَجَرَ وفَجَّرَ .
قال وقوله : ونَتْرُك من يَفْجُرُك ، أي من يَعْصيك ، ومَنْ يُخَالفك .
وقال رجلٌ لعمر وقد اسْتأذنه في الجِهاد فمنَعَه لضَعْف بَدَنه ، فقال : إن أطْلَقْتَني وإلاّ فَجَرْتُك ، أي عَصَيْتُك .
وأفْجَرَ : مال مِنْ حَقَ إلى بَاطِل . وأفجَرَ يَنْبوعاً من ماء ، أي أخْرجه .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابيّ : الفَجور والفَاجِر : المخطِىء ، والفُجورُ خِلاف البِرّ ، والفاجِرُ المائِلُ ، والسَّاقطُ على الطَّريق . وفَجَر أي كَذَب ، وأنشد :
قَتَلْتُمْ فَتًى لا يَفْجُر الله عامِداً
ولا يَجْتَوِيه جارُهُ حين يُمْحِلُ
أي لا يَفْجُرُ أمْر الله ، أي لا يَميلُ عنه ولا يَتْركه .
وقال شِمر : قال الْهوازِنيّ : الافْتِجارُ في الكلام اخْتِراقُه من غير أن يَسْمَعه من أحد ، أو يَتَعَلَّمه ، وأنشد :
نَازعِ القَومَ إذا نازَعْتَهم
بأريبٍ أو بَحَلاَّفٍ أبَلْ
يَفْتَجِرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به
وهُو إنْ قيلَ : اتّق الله ، احْتَفَل
وقال الفراء في قول الله جَلَّ وعَز : ( ( بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ ) ( القيامة : 5 ) . حدَّثني قيسٌ ، عن ابن حُصَيْن ، عن سعيد بن جُبَيْر قال : تقول : سوف أَتُوبُ ، سوف أتوب .
قال : وقال الكَلْبِيّ : يُكْثِرُ الذُّنوبَ ، ويُؤَخِّرُ التَّوْبة .
وقال أبو إسحاق : معناه أنه يُسَوِّفُ بالتَّوبة ، ويُقَدِّمُ الأعمالَ السَّيِّئة . قال : ويجوزُ والله أعلم أنَّه يكْفُر بما قُدَّامَه من البعث .
وقال المؤرَّج : فَجر إذا رَكِبَ رَأْسَه ، فمضَى غيرَ مُكْتَرثٍ . قال : وقوله : ( الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ ( ، ليمْضيَ راكباً رأسه . قال : وفَجرَ أخْطأَ في الجواب . وفجر من مرضه ، إذا بَرَأَ . وفَجرَ ، إذا كلَّ بَصَرُه .
وقال ابن شُميْل : الفُجورُ رُكوب ما لا يَحِلّ . وحَلَفَ فلان على فَجْرة ، واشْتَمَلَ على فجرة ، أي رَكِبَ أمْراً قبيحاً من يمين كاذِبة ، أوْ زِنًى ، أوكَذِب .
قلت : والفَجْرُ أصلهُ الشَّقّ ، ومنه أُخِذَ فجرُ السِّكْر ، وهو بَثْقُه . وسُمِّيَ الفَجْر فجراً لانفِجَارِه ، وهو انْصِداعُ الظُّلمة عن نور الصُّبْح .
والفجورُ أصْلُه الميْلُ عن القَصْد .
قال لَبيد :
وإنْ أَخَّرتَ فالْكِفْلُ فاجِر
والكاذبُ فاجِر ، والمكَذَّبُ بالحق فاجِر ، والكافِرُ فاجِر ، لميْلِهم عن الصِّدْق والقَصْد .
وقول الأعرابيّ لعُمَر :
اغْفِرِ اللهمَّ إنْ كانَ فَجَرْ
أي مالَ عن الحق .
وقيل في قول الله : ( ( بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ ) ( القيامة : 5 ) . أي : ليُكَذِّب بما أَمامه من البعْث ، والحِساب والجَزاء ، والله أعْلم .

##### Türkçe

ج ر ف
**جرف** ، **جفر** ، **رجف** ، **رفج** ، **فجر** ، **فرج** : kullanımdadırlar.

**جرف** : **اللَّيْثُ** dedi ki: **الجَرْفُ**; senin bir şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; ta ki şöyle denilinceye kadar: Kadın **لِثَةٍ** sahibi idi de tabip onu **اجْتَرَفَها**; yani onu dişlerden keserek kökünden kazıyıp aldı.

Dedi ki: **الطَّاعون الجارِفُ** Irak ehline hızlıca indi; bu yüzden **جَارِفاً** diye adlandırıldı.

Dedi ki: **الجارِفُ** uğursuzluk yahut belâdır; kavmin malını **يجتَرِفُ** (kazıyıp alır). Ve **رَجُلٌ مُجَرَّفٌ**: onu zaman **جَرَّفَهُ**; yani malını silip süpürdü ve onu fakirleştirdi.

Ve **رَجُلٌ جَرَّافٌ**: o, oburdur; hiçbir şeyi bırakmaz.

Ve **جُرْف** vadi ve benzerinin, sel yataklarının yamaçlarından olanı: su onun dibinde oyup kazdığı zaman, onu kazar da o bir oyuk gibi olur ve üstü yükselir; üstü yarılınca o **هارٍ** (çökmek üzere)dir. Sel onun yamaçlarını **جَرَّفَ** (süpürüp götürdü). Allah dedi ki: ( **أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ** ) (التوبة: 109).

**أبو خَيْرَة** dedi: **الجُرْفُ**; pürüzsüz dağın yan yüzüdür.

**شَمِر** dedi. Denilir: **جُرْفٌ** ve **أَجْرَافٌ** ve **جُرْفَة**; o, uçurumdur.

**ثعلب**; **ابن الأعْرابيّ**’den: Adam **أَجْرَفَ** eder, develerini **الجَرْفِ**’te otlattığı zaman; o, verimlilik ve birbirine girmiş, sarmaş dolaş otlaktır; ve şu beyiti okudu:
في حِبّةٍ جَرْفٍ وَحِمْضٍ هَيْكَل

Ve develer dolgun bir semizlikle semirir; yani **الحِبّة** üzerinde; o da baklagillerin tanelerinden saçılıp dökülen ve onlarla birlikte baklanın kuru yaprağının toplandığı şeydir; develer onun üzerinde semirir.

Ve adam **أَجْرَفَ** eder; ona **سَيْلٌ جُرافٌ** (süpürücü sel) isabet ettiği zaman.

**أبو عبيد**: **الجُرفَةُ** develerin dağlamalarındandır: devenin uyluğundan, koparıp ayırmaksızın bir deri parçasının kesilmesi, sonra bir araya getirilmesi; bunun benzeri burunda **القُرْمَة**’dir.

Bazıları dedi ki: **الجَوْرَفُ**: devekuşu erkeğidir; ve **كعب بن زهير الْمُزَنيّ**’nin şu beytini okudu:
كَأَنَّ رَحْلِي ، وقد لانَت عريكَتُها
كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرَابُه خَصِفَا

Dedim: Bu bir tashiftir. Doğrusu, **أَبو العباس**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayet ettiğidir: O dedi ki: **الجَوْرَق** **بالْقافِ**: devekuşu erkeğidir.

Dedi ki: Onu **بالفاء** ile söyleyen tashif etmiştir.

**أبو تراب**’dan **اللِّحيانيّ**: **رجل مُجَارَفٌ**: ve **مُحَارَفٌ**; o, hayır kazanamayan kimsedir.

**ثعلب**’dan **الأعرابيّ** dedi: **الْجَرْف**; susan ve konuşan (mal)dan çok maldır.

**ابنُ السِّكّيت** dedi: **الْجُرافُ**; büyük bir ölçek ölçüsüdür. Dedi ki: Ve onun sözü: **الْجُرافُ الأكْبَرُ**; der ki: Onlar için zillet(ten) tam bir ölçek vardı. Ve **سَيْلٌ جُرافٌ**: her şeyi **يَجْرُف** (süpürür).

**رجف** : **اللَّيث** dedi: **رَجَفَ** şey **يَرْجُفُ** **رَجْفاً** ve **وَرَجَفَاناً**; devenin semer altında titremesi gibi; rüzgâr onu titrettiğinde ağacın titremesi gibi; dişin, kökü sallandığında titremesi gibi; ve bunun benzeri, hepsi **رَجْفٌ**’tir. Ve yer **رَجَفَت** eder, sarsıldığı zaman. Ve kavim **رَجَفَ** eder, savaşa hazırlandıkları zaman.

Allah dedi ki: ( **أَمْراً يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ** ) (النازعات: 6، 7).

**الفرّاء** dedi: O, birinci üfürüştür; onu **الرَّادفة** takip eder; o da ikinci üfürüştür.

**أبو إسحاق** dedi: **الرَّاجِفَةُ**; yerin şiddetli bir hareketle **تَرْجُفُ** (titreyip sarsılması)dır.

**مجاهد** dedi: **الرَّاجِفة**: zelzeledir.

**اللَّيث** dedi: Kur’an’da **الرَّجْفَةُ**: bir kavmi yakalayan her azap, o **رَجْفَةٌ** ve **صَيْحَةٌ**’dır; ve **صَاعِقَة**.

Ve **الرّجْف**: **يرجُف** **رَجْفاً** ve **رَجِيفاً**; bu, bulut içinde onun (kuşun) kanat çırpışının tekrar tekrar dönmesidir.

Başkası dedi: **الرَّجْفَةُ**; onunla birlikte yerin batması bulunan zelzeledir.

**ثعلب**’dan **ابن الأعْرابيّ**: **أَرْجَفَ الْبَلَدُ**: sarsıldığı zaman; ve yer **رَجَفَت** etti, **أَرْجَفت** etti ve **أُرْجِفَتْ**.

Başkası dedi: **الرَّجَّافُ**; denizdir, onun bir adıdır; ondan da şu söz:
المُطعِمون الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حتى تَغيبَ الشمسُ في الرّجّاف

**الليث**: Kavim **أَرْجَفَ** eder; kötü haberler ve fitnelerin zikri içinde daldıkları zaman.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ** ) (الأحزاب: 60); onlar, insanlarda onunla birlikte bir çalkantı bulunan yalan haberleri türeten kimselerdir.

**ابنُ الأعْرابي** dedi: Yer **رَجَفَت** eder; sarsıldığı zaman.

**فرج** : Hadiste rivayet edildi: ( **ولا يُتْرَكُ في الإسْلام مُفْرَج** ).

**أبو عُبيد** dedi: **جابِرٌ الجُعْفيّ** dedi: **الْمُفْرَجُ**; kavim içinde onlardan olmayan bir adamdır; onun adına diyet ödemeleri üzerlerine bir haktır.

Dedi ki: **محمد بنَ الحسن**’i şöyle derken işittim: O, **بالْحاءِ والْجيم** ile rivayet edilir. Kim **مُفرَجٌ** derse, o, ıssız bir yerde öldürülmüş kimsedir; bir köy yanında olmaz; der ki: Onun diyeti beytülmaldan ödenir ve kanı boşa gitmez.

Kim **مُفْرَح** derse, o, borcun ağırlaştırdığı kimsedir.

**أَبو عُبيد** dedi: **أَبو عُبيدة** dedi: **المُفْرَجُ**; adamın Müslüman olup kimseyle velâyet bağı kurmamasıdır; bir suç işlediğinde, suçu beytülmal üzerine olur; çünkü onun **عاقِلَة**’si yoktur; o, **بالجيم** ile **مُفْرَجٌ**’dir.

Bazıları dedi: O, divanı olmayan kimsedir.

Bana **المُنْذِرِيّ** **ثعلب**’dan haber verdi ki o dedi: **المُفرَحُ**: borçla ağırlaşmış olan. **والمُفْرَجُ**: aşireti olmayan. Dedi ki: **ابنُ الأعْرابيّ** dedi: **المُفْرَحُ**: malı olmayan. **والمُفْرَجُ**: aşireti olmayan.

**الليث** dedi: **الْفَرَجُ**; gamın gitmesi ve sıkıntının açılmasıdır. Denilir: Allah onu **فَرَجَه** etti de o **انْفَرج** etti; ve onu **فَرَّجَهُ** **تَفْرِيجاً**.

Ve şu beyiti okudu:
يا فارِجَ الهَمِّ وكَشَّاف الكُرَبْ

Dedi ki: **الْفَرْجُ**; erkeklerin ve kadınların avret yerlerini, iki ön tarafı ve onların çevresini toplayan bir addır; hepsi **فَرْج**’dir; aynı şekilde hayvanlardan ve benzeri yaratıklardan olanlarda da.

Ve iki şey arasındaki her **فُرْجَةً** o, **فَرْج**’dir; onun sözü gibi:
إلاَّ كُمَيْتاً بالْقَناةِ وضَابِئاً
بالفَرْج بَيْن لبانِه ويَدهِ

Onun iki eli arasını **فَرْجاً** kıldı. Ve aynı şekilde **امرىء القَيس**’in sözü:
لَها ذَنَبٌ مثل ذَيلِ العروس
تَسُدُّ به فَرْجَها من دُبُرْ

Onunla, iki uyluğu ve iki bacağı arasını kastetti.

Ve **الفَرْجُ**: korkulan sınır geçididir; çoğulu **فُروج**’dur. **فرْجاً** diye adlandırıldı; çünkü o kapalı değildir.

Ve tavuğun **فَرُّوجَةُ**’si; **فَراريج** diye toplanır.

Hadiste: Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) üzerinde ipekten bir **فَرُّوجٌ** olduğu halde namaz kıldığı (rivayet edilmiştir).

**أبو عُبَيد** dedi: O, arkasında bir yarık bulunan **الْقَباءُ**’dır.

**أبو عُبَيد**’den **الفراء**: **رَجُلٌ أَفْرَجٌ** ve **امْرأة فَرْجاء**: kalçaları büyük olup birbirine değmeyen; bu Habeşçedendir.

Dedi ki: **الكسائيّ** dedi: **الفُرُجُ** (fâ ve râ’nın dammasıyla): sırrı saklamayan kimsedir; **الْفِرْجُ** de onun gibidir.

Dedi ki: **الْفِرَجُ**: **فَرْجُه** sürekli açığa çıkan kimsedir.

**الهُذَلِيّ** bir inciyi vasfederek dedi:
بكَفَّى رَقاحِيَ يُريدُ نَماءَها
فَيُتْرِزُها للبيع وهي فَرِيجُ

Manası: İnsanlar onu görsün diye incinin örtüsü açılmıştır.

**ثعلب**; **ابن الأعرابيّ**’den dedi: Parmakların aralıklarına **التَّفاريجُ** ve **الحُلْفُقْ** denilir.

**النَّضْر** dedi: **فَرْجُ الوادي**; onun iki yakası arasındadır; o, onun karnıdır. Ve **فَرْجُ الطَّريق**: onun sırtı ve ağzıdır. Ve **فَرْج الجَبل**: onun geçididir.

**القَطاميّ** dedi:
مُتَوَسِّدين زِمام كُلِّ نَجِيبَةٍ
ومُفَرَّجٍ عِرْقَ الْمَقَذِّ مُنَوَّقِ

Her **مُفَرَّج**’in yularını kastetti; o, genişliktir.

Ve denilir: **المُفَرَّجُ**; dirseği koltuk altından ayrılmış olan.

Ve denilir: Kavim bir ölüden **أَفْرجَ** etti; açılıp dağıldıkları zaman. Ve falan kimse şu şu yerden **أَفْرَجَ** etti; onu boşlayıp terk ettiği zaman.

Ve denilir: Bu gamın ne **فُرْجَة**’si vardır ne **فَرْجَةٍ** ne **فِرْجَة**. Ve bana **المُنذريّ** haber verdi: **ابن اليَزيديّ**’den, **أبي ناجِية**’den, **ابن الأَعْرابيّ**’den: O şu beyiti okudu:
رُبّما تكْرَهُ النُّفوس من الأمْ
رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العقَالِ

Dedi ki: **فُرْجَةْ** ve **فَرْجَةٌ** denilir. **فُرْجَةٌ** isimdir; **فَرْجَةٌ** mastardır. Ve **فُروجُ الأرض**; onun yöreleridir.

**اللِّحيانيّ**: **قَوْسٌ فَرِيجٌ**; kirişi göbeğinden ayrıldığı zaman; o, **الفارِجُ** de olur.

**الأَصْمَعِيّ** dedi: O, **الفارِجُ** ve **الفُرُج**’dur; **أبو عُبيدِ** onu ondan rivayet etti.

Ve denilir: **رَجُل أَفْرَجُ الثَّنايا** ve **أَفْلَجُ الثَّنايا**; tek manadadır.

**ابن السِّكّيت**: **الأصمعيّ** dedi: **الفَرَجانُ**; Horasan ve Sicistan’dır. Ve **الغُدانِيّ**’nin sözünü okudu:
على أَحَدِ الفَرْجَيْن كان مُؤَمَّري

**أبو زيد**: Tarağa **النَّحِيتُ** denilir; ve **المُضَرِّجُ** ve **المِرْجَلُ**. Ve **أحمد بن يحيى**’nın bazılarına ait şu beyti okudu:
فاتَه المَجْدُ والعلاءُ فأَضْحَى
يَنْفُضُ الْخِيسَ بالنَّخِيتِ المُفَرِّج

**الْخِيس** ile sakalını kastetti; yalancı şahit olan bir adamı vasfeder.

**أحمدُ بن عُبَيد** dedi: **أبو زيد** dedi: Araplar der ki: Binek hayvanı, **مَلأى فُروجُها** olarak koştu. Ve **فُرُوجُها**: ayakları arasındaki şeydir. O halde **الفروج**; **بمَلأَى** ile merfûdur.

Ve müzekkerde denilir: At, **بملأَى فُروجه** ile koştu; o, ayakları arasındaki şeydir; yani koşmadaki şiddetli süratinden dolayı ayakları arasındaki yer toz ve toprakla doldu.

Araplar ayaklar arasındaki şeye **خَوَاء** adını verir; ve iki şey arasındaki her **فُرْجَةٍ** de böyledir.

**أحمد بن يحيى** dedi: **الفَارِج**; doğumdan **انْفَرَجت** etmiş dişi devedir; o, erkeği sevmez ve ona yaklaşmayı kerih görür.

**جفر** : **عُمر**’in hadisinde: ihramlı kimse **اليَرْبوع**’u öldürdüğünde **بجِفْرَة** ile hükmettiği (rivayet edilmiştir).

**أبو عبيد**’den **أَبي زَيْد** dedi: Keçi yavruları dört aya ulaştığında ve annelerinden ayrıldığında, onlar **الجفار**’dır; tekili **جَفْر**’dir; dişisi **جَفْرَة**’dir.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **الجَفْرُ**; küçük kuzudur; ve altı ayın yavrusu sütten kesildikten sonra oğlaktır. Dedi ki: Ve oğlan **جَفْر**’dir.

**ابن شُمَيل** dedi: **الجَفْرة**; ot ve ağaçtan doyup annesinden müstağni kalan dişi oğlaktır; ve **تجفَّرَت** etti ve **اسْتَجْفَرت** etti; yani büyüdü ve semirdi.

Ve denilir: Bu **تَراغَب** etti ve **استَجْفَر** etti.

Dedi ki: Ve denilir: Karnı **أُجفِرَ** edildi ve karnı **استَجْفَرَ** etti; yani büyüdü.

Bunların hepsini **شِمرٌ** kitabında onlardan nakletti ve dedi ki:
جُفْرَةُ البَطْنِ باطن الْمُجْرئِشّ

Başkası dedi: **جُفْرَة** her şeyin ortası ve en büyük kısmıdır.

**أبو عبيد**; **أَبي زيد**’den: **الجَفْرُ**; örülmemiş kuyudur.

Başkası dedi: **الجُفْرةُ**; yerden geniş, yuvarlak bir çukurdur.

**أبو عبيد**; **الأَحْمر**’den: **الجَفيرُ** ve **الْجَشِيرُ** birlikte: sadaktır; o, **الجَعْبة**’dir.

**الليث** dedi: **الجَفير**; sadak gibidir; ancak o daha geniştir; içine çok ok konur.

Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki o dedi: ( **صُوموا ووفِّروا أَشْعَارَكم ، فإنها مَجفَرَةٌ** ).

**أبو عبيد**: Yani cinsel ilişki için kesici (engelleyici)dir ve suyu azaltmadır.

Ve deveye, çokça çiftleşip kesilinceye kadar (devam edinceye kadar) denilir: **جَفَرَ** **يجْفُر** **جفوراً**; o, **جافر**’dir.

**ذو الرّمة** bunun hakkında dedi:
وقد عارضَ الشِّعْري سُهَيلاً كأنّه
قريعُ هِجانٍ عارَضَ الشوك جافرُ

**الليث** dedi: **رجل مُجْفِر**.

Ve **أَجفَرَ** eder; bedeninin kokusu değiştiği zaman.

**أبو عبيد**; **الفَراء**’dan: “Size gelirdim; artık sizi **أجْفَرْتكم**”; yani ziyaretinizi bıraktım ve kestim.

Başkası dedi: Aklı olmayan adama denilir: O, elbisenin yakası çökmüş ve **الجَفْر** çökmüş kimsedir.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **الْجُفَرِيُّ** ve **الكُفَرِي**: hurma tomurcuğu kabıdır. Ve **إبلٌ جِفارٌ**; bol sütlü oldukları zaman; kuyu ağızlarının **جِفَار**’ına benzetildi.

**ثعلب**’dan **ابن الأعرابيّ**: Adam **أجْفَرَ** eder, ve **جَفَر** ve **جَفَّر** eder; cinsel ilişkiden kesildiği zaman; aynı şekilde **اجتَفَرَ**. Ve zelil olduğunda **اجْتَفَر** denilir.

**رفج** : **الليث** dedi: **الرُّفوجُ**; hurma ağacının lifli saplarının köküdür; bilmiyorum: Arapça mı yoksa ödünç mü.

**فجر** : **الليث** dedi: **الفَجْرُ**; sabahın ışığıdır; ve sabah **انْفَجر** etti.

Ve yayılmış sabaha **فَجْرٌ** denilir; o, doğrudur. Uzayıp giden yalana da **فجر** denilir.

Sabah ise ancak doğru olur.

Ve **الفَجْرُ**: senin suyu yarıp akıtmandır. Ve **المَفْجَرُ**: ondan suyun fışkırdığı yerdir.

Ve denilir: Üzerlerine belâlar **انْفجَرت**; onlara ondan çokça şey ansızın geldiği zaman. Ve **أَيّام الفِجار**: Ukaz’da olmuş vakıa günleridir; onda övünmüşler, baskın yapmışlar ve haramları helâl saymışlardır.

Ve **الفجور**: şüphe ve yalandır; **الفُجور**’dan. Ve falan kimse bir **فَجْرةً** ve **فَجار** biner; **يَجْرِيان** etmezler; **فَجَرَ** edip yalan söylediği zaman. **النّابغة** dedi:
إنّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنَا بَيْننا
فَرحَلْتُ بَرّةَ ، وارْتحلْتَ فجارِ

**أبو عبيد**: **الفَجَرُ**; geniş cömertlik ve keremdir.

**ثعلب**’dan **ابن الأعْرابيّ**: Adam **أفْجر** eder; **الْفَجَرِ** ile geldiği zaman; o, çok maldır. Ve **أَفْجرَ** eder; yalan söylediği zaman. Ve **أفجر** eder; ferciyle isyan ettiği zaman. Ve **أُفجر** edilir; küfrettiği zaman. Bunun benzeri **فَجَرَ** ve **فَجَّرَ**’dir.

Dedi ki: Ve onun sözü: “Ve seni **يَفْجُرُك** eden kimseyi bırakırız”; yani sana isyan eden ve sana muhalefet eden kimseyi.

Bir adam, cihada izin istemiş olarak Ömer’e dedi; bedeni zayıf olduğu için onu men etti; o da dedi ki: Eğer beni salıverirsen, yoksa seni **فَجَرْتُك** ederim; yani sana isyan ederim.

Ve **أفْجَرَ**: haktan batıla meyletti. Ve **أفجَرَ** bir su kaynağını; yani onu çıkardı.

**شَمِر** dedi: **ابن الأعرابيّ** dedi: **الفَجور** ve **الفَاجِر**: hata eden. Ve **الفُجورُ**; **البِرّ**’in zıddıdır. Ve **الفاجِرُ**; meyleden ve yola düşüp kalan kimsedir. Ve **فَجَر**; yani yalan söyledi. Ve şu beyiti okudu:
قَتَلْتُمْ فَتًى لا يَفْجُر الله عامِداً
ولا يَجْتَوِيه جارُهُ حين يُمْحِلُ

Yani Allah’ın emrini **يَفْجُرُ** etmez; yani ondan meyletmez ve onu terk etmez.

**شِمر** dedi: **الْهوازِنيّ** dedi: Sözde **الافْتِجارُ**; onu, birinden işitmeden yahut öğrenmeden delip geçirmektir. Ve şu beyiti okudu:
نَازعِ القَومَ إذا نازَعْتَهم
بأريبٍ أو بَحَلاَّفٍ أبَلْ
يَفْتَجِرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به
وهُو إنْ قيلَ : اتّق الله ، احْتَفَل

**الفراء**, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: ( **بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** ) (القيامة: 5). Bana **قيسٌ** haber verdi; **ابن حُصَيْن**’den, **سعيد بن جُبَيْر**’den: Der ki: “Yakında tevbe edeceğim, yakında tevbe edeceğim.”

Dedi ki: **الكَلْبِيّ** dedi: Günahları çoğaltır ve tevbeyi geciktirir.

**أبو إسحاق** dedi: Manası: tevbeyi erteleyip durur ve kötü amelleri öne alır. Dedi ki: Ve caizdir—Allah daha iyi bilir—ki o, önündeki dirilişi inkâr eder.

**المؤرَّج** dedi: **فَجر**; başını dikine binip, aldırmadan yürüdüğü zaman. Dedi ki: Ve onun sözü: ( **الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ** ); başını dikine binerek yürüsün diye. Dedi ki: Ve **فَجرَ**; cevapta hata etti. Ve **فجر** hastalığından; iyileştiği zaman. Ve **فَجرَ**; gözü yorulduğu zaman.

**ابن شُميْل** dedi: **الفُجورُ**; helâl olmayanı işlemektir. Ve falan kimse bir **فَجْرة** üzerine yemin etti; ve bir **فجرة**’ye büründü; yani yalan yemin, yahut zina, yahut yalan gibi çirkin bir işi işledi.

Dedim: **الفَجْرُ**’ün aslı yarıktır; ondan **فجرُ السِّكْر** alınmıştır; o, onun yarılmasıdır. Ve **الفَجْر**; onun **انفِجَارِه** sebebiyle **فجراً** diye adlandırıldı; o, sabah nurundan karanlığın yarılıp ayrılmasıdır.

Ve **الفجورُ**’un aslı, doğrultudan meyletmektir.

**لَبيد** dedi:
وإنْ أَخَّرتَ فالْكِفْلُ فاجِر

Ve yalancı **فاجِر**’dir; hak ile yalanlanan **فاجِر**’dir; kâfir **فاجِر**’dir; doğruluktan ve doğrultudan meyletmeleri sebebiyle.

Bedevînin Ömer’e sözü:
اغْفِرِ اللهمَّ إنْ كانَ فَجَرْ

Yani haktan meyletti.

Ve Allah’ın sözü hakkında denildi: ( **بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** ) (القيامة: 5); yani önündeki dirilişi, hesabı ve cezayı yalanlasın diye; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والراء وما يثلثهما)
(جرز) الجيم والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو القطْع. يقال جَرَزْتُ الشيءَ قطعتُه. وسيفٌ جُرَاز أي قَطّاع. وأرضٌ جُرُزٌ لا نَبْت بها. كأنَّه قُطِع عنها. قال الكسائي* والأصمعيّ : أرضٌ مجروزة من الجرز، وهي التي لم يُصِبْها المطر، ويقال هي التي أُكل نباتُها. والجَرُوزُ: الرّجُل الذي إذا أكل لم يترُكْ على المائدةِ شيئاً، وكذلك المرأةُ الجَرُوزُ، والنّاقةُ. قال:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
والعرب تقول في أمثالها: "لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])، أي إنّها مِن شِدّة بَغضائها وحسَدها لا ترضى للذين تُبغِضُهم إلاّ بالاستئصال. والجارز: الشديد من السُّعال، وذلك أنّه يقطَع الحَلْق. قال الشمّاخ:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
ويقال أرضٌ جارِزةٌ: يابسة غليظة يكتنفها رَمْل. وامرأةٌ جارِزٌ عاقر. فأمّا قولهم ذو جَرَزٍ إذا كان غليظاً صُلْباً، وكذلك البعيرُ، فهو عندي محمولٌ على الأرض الجارزة الغليظة. وقد مضى ذِكرُها.
(جرس) الجيم والراء والسين أصلٌ واحد، وهو من الصَّوت، وما بعد ذلك فمحمول عليه.
قالوا: الجَرْس الصَّوت الخفيّ، يقال ما سمعت لـه جَرْساً، وسمِعتُ جَرْسَ الطّير، إذا سمعتَ صوتَ مناقيرها على شيء([3]) تأكله. وقد أجْرَسَ الطائر.
ومما حُمِل على هذا قولهم للنَّحل جوارس، بمعنى أواكِل، وذلك أنّ لها عند ذلك أدنى شيءٍ كأنه صوت. قال أبو ذؤيبٍ يذكر نَحْلا:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])والجَرَس: الذي يعلَّق على الجِمال. وفي الحديث: "لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ". ويقال جَرَسْتُ بالكلام أي تكلّمتُ به. وأجْرَسَ الحَلْيُ: صوَّت. قال:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])ومما شذَّ عن هذا الأصل الرجل المجرّس([6]) وهو المجرّب. ومعنى جَرَْسٌ من الليل، أي طائفة.
(جرش) الجيم والراء والشين أصلٌ واحد وهو جَرْش الشَّيء: أنْ يُدقَّ ولا يُنْعَم دَقُّه. يقال جَرَشْته، وهو جَرِيش. والجُرَاشة: ما سقط من الشيءِ المجروش. وجرّشت الرأس بالمشط: حككته حتَّى تَستكثِرَ الإبْرِيَة([7]). وذكر الخليل أنّ الجَرش الأكْل.
ومما شذَّ عن الباب الجِرِشَّى، وهو النَّفس. قال:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
فأمّا قولهم مَضَى جَرْشٌ من اللّيل، فهي الطائفة، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه. قال:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *
(جرض) الجيم والراء والضاد أصلانِ: أحدهما جنسٌ من الغَصَص، والآخر من العِظَم.
فأمّا الأوّل فيقولون جَرِضَ بِرِيقه([10]) إذا اغتصَّ به. قال:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])قال الخليل: الجَرَضُ أن يبتلع الإنسانُ ريقَه على همٍّ وحزْنٍ. ويقال: مات فلانٌ جَرِيضاً، أي مغموماً.
والثاني قولهم بعيرٌ جِرْوَاضٌ، أي غليظ. والجُرائِض: البعير الضَّخم، ويقال الشّديد الأكل. ونعجة جُرَئِضةٌ([12]) ضَخْمة.
(جرع) الجيم والراء والعين يدلّ على قلّة الشيء المشروب. يقال: جَرِع الشاربُ الماءَ يجرَعُه، وجَرَعَ يجرَعُ. فأمَّا [الجرعاء فـ] الرَّملة التي لا تُنبت شيئاً، وذلك من أنّ الشُّرب لاينفَعُها فكأنَّها لم تَرْوَ. قال ذو الرمّة:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])ومن الباب قولهم: "أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن"، وهو آخِرُ ما يخرُجُ من النَّفَس. كذا قال الفرّاء. ويقال نُوقٌ مَجَارِيعُ: قليلات اللَّبن، كأنّه ليس في ضُروعها إلا جُرَعٌ.
ومما شذّ عن هذا الأصل الجَرَع: التواءٌ في قوَّةٍ من قُوَى الحَبْل ظاهرةٍ على سائر القُوَى.
(جرف) الجيم والراء والفاء أصلٌ واحدٌ، هو أخْذ الشيءِ كلِّه هَبْشاً. يقال: جَرَفْتُ الشيءَ جَرْفاً، إذا ذهبْتَ به كلِّه. وسيفٌ جُرَافٌ([14]) يُذْهِبُ كلَّ شيء. والجُرُْف المكان يأكله السيل. وجَرَّفَ الدهرُ مالَه*: اجتاحه. ومال مُجَرَّف. ورجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ، كأنّه يجرِف ذلك جرْفاً. ومن الباب: الجُرْفَة: أنْ تُقَْطَع من فخذِ البعير جلدَةٌ وتُجْمَع على فَخِذه.
 (جرل) الجيم والراء واللام أصلان: أحدهما الحجارة: والآخر لونٌ من الألوان.
فالأول الجَرْوَل والجرَاوِل الحجارة. يقال: أرض جَرِلةٌ، إذا كانت كثيرةَ الجراول. والأَجْرَال جمع الجَرَل، وهو مكان ذو حجارة. قال جرير:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
والآخَر الجِرْيال، وهو الصِّبْغ الأحمر؛ ولذلك سميت الخمر جِرْيالاً. فأما قول الأعشى:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])فقال قومٌ: أراد لونَها، وهي حمرتها. رووا عنه في ذلك روايةً تدلُّ على أنّه أراد لونَها([17]).
(جرم) الجيم والراء والميم أصلٌ واحد يرجع إليه الفروع. فالجرْمُ القطْع. ويقال لِصَِرام النَّخل الجَِرَام. وقد جاءَ زمن الجَِرَامِ. وجَرَمْتُ صُوف الشَّاةِ وأخذته. والجُرَامةُ: ما سقطَ من التّمْرِ إذا جُرِم. ويقال الجُرامة ما التُقِط من كَرَبِهِ بعد ما يُصْرَمُ. ويقال سنة مجَرَّمَةٌ ، أي تامّة، كأنها تصرَّمَت عن تمام. وهو من تجرَّم الليلُ ذَهَب. والجَرَام والجَريم: التَّمْر اليابس. فهذا كلُّه متّفقٌ لفظاً ومعنىً وقياساً.
ومما يُردّ إليه قولهم جَرَم، أي كَسَب؛ لأن الذي يَحُوزُه فكأنه اقتطَعَه. وفلانٌ جَرِيمةُ أهله، أي كاسِبُهم. قال:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])يصف عقاباً. يقول: هي كاسِبَةُ ناهضٍ. أراد فرخَها. والجُرْم والجَريمة: الذَّنْب وهو من الأوَّل؛ لأنه كَسْبٌ، والكَسْب اقتطاع. وقالوا في قولهم "لا جَرَم": هو من قولهم جَرَمْتُ أي كسَبت. وأنشدوا:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])أي كَسَبَتْهُمْ غضباً. والجَسَدُ جِرْمٌ، لأنّ لـه قَدْراً وتَقْطيعاً. ويقال مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم، أي عظام الأجرام.
فأمّا قولُهم لصاحب الصَّوت: إنه لحسن الجِرْم، فقال قوم: الصَّوْتُ يقال له الجِرْم. وأصحُّ من ذلك قول أبي بكر بن دريد إنَّ معناه حَسنُ خروجِ الصّوتِ من الجِرْم. وبنو جارمٍ في العرب. والجارم: الكاسب، وهو قول القائل:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
وجَرْمٌ هو الكَسْبُ، وبه سمِّيَتْ جَرْمٌ، وهما بطنان: أحدهما في قضاعة، والآخر في طيّ.
 (جرن) الجيم والراء والنون أصلٌ واحد، يدلُّ على اللين والسُّهولة. يقال للبَيْدَرِ جَرينٌ؛ لأنّه مكان قد أُصْلِحَ ومُلِّسَ. والجارن من الثياب: الذي انسَحَق ولانَ. وجَرَنَتِ الدِّرْعُ: لانَتْ وامْلاَسَّتْ. ومن الباب جِرَانُ البعير: مُقَدَّم عُنُقه من مَذْبَحِهِ، والجمع جُرُن([21]). قال:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])وذكرَ ناسٌ أنّ الجارنَ ولد الحيّة. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، لأنه ليِّن المسِّ أملس.
(جره) الجيم والراء والهاء كلمةٌ واحدة، وهي الجَرَاهية. قال أبو عُبيدٍ: جَراهيةُ القوم: جَلَبَتُهُم وكلامُهم في علانيتهم دون سِرِّهم. ولو قال قائل: إنّ هذا مقلوبٌ من الجَهْرِ والجَهْرَاء والجَهارة لكان مَذْهباً.
(جرو) الجيم والراء والواو أصلٌ واحدٌ، وهو الصَّغير من ولد الكلب، ثم يحمل عليه غيرُه تشبيهاً. فالجَرو للكلب وغيره. ويقال: سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ ومُجْرٍ، إذا كان معها جِرْوُها. قال:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])فهذا الأصل. ثم* يقال للصَّغيرة من القِثّاء الجِرْوة. وفي الحديث: أُتِي النبي
صلى الله عليه وسلم بأَجْرٍ زُغْبٍ([24])"، وكذلك جَُِرْو الحنظل والرُّمّان. يعني أنها صغيرة. وبنو جِرْوة بطنٌ من العرب. ويقال ألقى الرّجُل جِرْوَتَه، أي ربَط جَأْشَه، وصَبَر على الأمر، كأنّه ربط جرواً وسكّنَه. وهو تشبيهٌ.
(جري) الجيم والراء والياء أصلٌ واحدٌ، وهو انسياحُ الشيء. يقال جَرَى الماء يَجْري جَرْيَةً وجَرْياً وجَرَياناً. ويقال للعَادة الإجْرِيَّا([25])، وذلك أنّه الوجْه الذي يجري فيه الإنسان. والجَرِيُّ: الوكيل، وهو بيّن الجِراية، تقول جَرَّيت جَرِيّاً واستَجْرَيتُ، أي اتَّخذْت. وفي الحديث: "لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان([26])". وسمِّي الوكيلُ جَريّاً لأنّه يَجْري مَجْرى موكّله، والجمع أجْرِيَاء.
فأمّا السفينة فهي الجارية، وكذلك الشَّمس، وهو القياس. والجارية من النِّساء من ذلك أيضاً، لأنَّها تُسْتَجْرَى في الخِدمة، وهي بيِّنة الجِراء. قال:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])ويقال: كان ذلك في أيّامِ جِرائها، أي صباها. وأما الجِرِّيَّة، وهي الحَوْصلة فالأصل الذي يعوَّل عليه فيها أنَّ الجيم مبدلة من قاف، كأن أصلها قِرِّيّة، لأنّها تَقْرِي الشيءَ أي تجمعه، ثم أبدَلُوا القافَ جيماً كما يفعلون ذلك فيهما.
(جرب) الجيم والراء والباء أصلان: أحدهما الشَّيء البسيط يعلوه كالنبات من جنسه، والآخَر شيءٌ يحوي شيئاً.
فالأوّل الجرَب وهو معروف، وهو شيءٌ ينبت على الجلْد من جنسه. يقال بعيرٌ أجرب، والجَمْع جَرْبَى. قال القطران:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
وممّا يُحمَل على هذا تشبيهاً تسميتُهم السَّماء جَرْباء، شبّهت كواكبُها بجرَب الأجرَب. قال أسامة بنُ الحارث:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])وقال الأعشى:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])والجِرْبَة: القَرَاح، وهو ذلك القياس لأنّه بسيطٌ يعلوه ما يعلوه منه. قال الأسعر:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])العجرمة:سُرعةٌ في خِفّة. وكان أبو عبيد يقول: الجِرْبة المزرعة. قال بشر:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
قال أبو حَنيفة: يقال للمجَرَّة جِرْبة النُّجوم. قال الشّاعر:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])خَيُّها: أن لا تُمطِر([33]). ومَرْي الجَنُوب: استدرارُها الغَيث.
والأصل الآخر الجِراب، وهو معروف. وجرابُ البئر: جوفُها من أعلاها إلى أسفلها. والجَرَبَّةُ: العانة من الحمير، وهو من بابِ ما قَبْله، لأن في ذلك تجمُّعاً. وربَّما سمَّوا الأقوياء من الناس إذا اجتمعُوا جَرَبَّةً. قال:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])(جرج) الجيم والراء والجيم كلمة واحدة، وهي الجادّة، يقال لها جَرَجَة. وزعم ناسٌ أنّ هذا مما صحَّف فيه أبو عُبيدٍ. وليس الأمر على ما ذكَرُوه، والجَرَجَةُ صحيحة. وقياسها جُرَيج اسم رجل. ويقال إنّ الجَرِجَ القَلِق. قال:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
وهذا ممكنٌ أن يقال مبدل من مَرِج. قال ابن دريد: والجَرَجُ الأرض ذاتُ الحجارة. فأما الجُرْجة لِشيءٍ([36]) شِبْه الخُرْج والعَيْبة، فما أُراها عربيةً مَحْضة. على أنّ أوساً قد قال:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])(جرح) الجيم والراء والحاء أصلان: أحدهما الكسب، والثاني شَقّ الجِلْد.
فالأوَّل قولهم [اجترح] إذا عمل وكَسبَ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. وإنَّما سمى ذلك اجتراحاً لأنه عَمَلٌ* بالجوَارح، وهي الأعضاء الكواسب. والجوارحُ من الطَّير والسباع: ذَوَاتُ الصَّيد.
وأما الآخَر [فقولهم] جرحَهُ بحديدةٍ جرْحاً، والاسم الجُرْح. ويقال جرَح الشاهدَ إذا ردّ قولَه بِنَثاً غيرِ جميل. واستَجْرَحَ فلانٌ إذا عمل ما يُجْرَح من أجله.
فأمَّا قول أبي عبيدٍ في حديث عبد الملك: "قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا" إنه النُّقصان من الخير، فالمعنى صحيح إلاّ أنّ اللفظ لا يدلُّ عليه. والذي أراده عبدُ الملك ما فسَّرناه. أي إنّكم ما تزدادون على الوعْظ إلاّ ما يكسبكم الجَرْحَ والطَّعنَ عليكم، كما تُجرَح الأحاديث. وقال أبو عبيد: يريد أنَّها كثيرة صحيحها قليل. والمعنى عندنا في هذا كالذي ذكرناه مِن قَبْل، وهو أنَّها كثُرتْ حتى أحوج أهلَ العلم بها إلى جرْح بعضها، أنّه ليس بصحيح.
 (جرد) الجيم والراء والدال أصلٌ واحد، وهو بُدوُّ ظاهِر الشَّيء حيث لا يستُره ساتر. ثم يحمل عليه غيرُه ممَّا يشاركه في معناه. يقال تجرَّد الرَّجل من ثيابه يتجرَّدُ تجرُّداً. قال بعضُ أهل اللُّغة: الجَرِيد سَعَفُ النَّخل، الواحدة جريدة، سمِّيت بذلك لأنه قد جرِد عنها خُوصها. والأرْضُ الجَرَد: الفضاء الواسعُ، سمِّي بذلك لبُروزه وظُهوره وأن لا يستره شيءٌ. ويقال فرس أَجرَدُ إذا رَقَّت شَعْرتُه. وهو حسن الجُرْدة والمتجرَّد. ورجلٌ جارُودٌ، أي مشؤوم، كأنَّه يَجْرُدُ ويَحُتُّ. وسنةٌ جارودةٌ، أي مَحْلٌ، وهو من ذلك، والجَراد معروفٌ. وأرضٌ مجرودةٌ أصابها الجَرادُ. وقال بعضُ أهلِ العِلم: سمِّي جراداً لأنّه يجرُد الأرضَ يأكلُ ما عليها. والجَرَدُ: أن يَشْرَى جلْدُ الإنسان من أكل الجَراد. ومن هذا الباب، وهو القياس المستمرُّ، قولهم: عامٌ جرِيدٌ، أي تامٌّ، وذلك أنَّه كَمَُِل فخرج جريداً لا يُنْسَب إلى نقصانٍ. ومنه: "ما رَأَيْتُهُ مُذْ أجرَدَانِ([38]) وجَرِيدانِ" يريد يومين كاملين. والمعْنى ما ذكرته. ومنه انجرَدَ بنا السَّيرُ: امتدَّ. فأمّا قولهم للشيءِ يذهب ولا يُوقَف [له] على خبرٍ: "ما أدري أيُّ الجَرَاد عارَهُ" فهو مثلٌ، والجَراد هو هذا الجَرادُ المعروف.
(جرذ) الجيم والرال والذال كلمةٌ واحدة: الجُرَذُ الواحد من الجُِرْذان، وبه سمِّيَ الجَرَذُ الذي يأخُذُ في قوائم الدابّة. فأمّا قولهم رجل مُجَرَّذٌ أي مجرَّب، فهو من باب الإبدال، وليس أصلاً.
--------------ـــ
([1]) الشانئة: المبغضة. وفي الأصل: "شائبة"، صوابها في المجمل واللسان (جرز 182) وفي اللسان: "لم ترض".
([2]) أراد بالرغامى الرئة. وصدره في الديوان 51، واللسان (جرز):
* يحشرجها طوراً وطوراً كأنها *
([3]) في الأصل: "صوت" صوابه في المجمل واللسان.
([4]) الثمراء: جبل أو هضبة. والبيت في ديوان أبي ذؤيب 77 واللسان (جرس).
([5]) للعجاج في ديوانه 31 واللسان (جرس) وفي الديوان: "والتج" باللام.
([6]) المجرس، بفتح الراء المشددة وكسرها.
([7]) الإبرية، كالهبرية وزناً ومعنى، وهي ما تعلق بأسفل الشعر مثل النخالة. وفي اللسان: "حتى تستبين هبريته". وفي المجمل: "حتى يستكثر من الإبرية".
([8]) لمدرك بن حصن الأسدي، كما في اللسان (رمعل). وصدره، كما في (جرش، رمعل): * بكى جزعاً من أن يموت وأجهشت *
([9]) تكملة الشعر بزيادة "ما" من المجمل.
([10]) جعله الجوهري مثل كسر يكسر. وقال ابن القطاع: صوابه جرض يجرض، على مثال كبر يكبر.
([11]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 114 واللسان (جرض).
([12]) جرئضة، كعلبطة. ويقال: "جرائضة" أيضاً، كعلابطة.
([13]) ديوان ذي الرمة 415 وهو مطلع قصيدة له. وفي الديوان: "أو بجرعاء".
([14]) ويقال أيضاً "سيل جراف" بمعناه.
([15]) ديوان جرير 468 واللسان (جرل).
([16]) ديوان الأعشى 23 واللسان (جرل).
([17]) وفي اللسان: "وسئل الأعشى عن قوله: سلبتها جريالها. فقال: أي شربتها حمراء فبلتها بيضاء".
([18]) البيت لأبي خراش الهذلي من قصيدة في القسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 70. وأنشده في المجمل واللسان (جرم).
([19]) البيت لأبي أسماء بن الضريبة، كما في اللسان (جرم).
([20]) جزء من بيت في اللسان (جرم). وهو بتمامه:
إذا ما رأت شمساً عب الشمس شمرت *** إلى رملها والجارمي عميدها
ورواية اللسان (عبأ): "والجرهمي عميدها".
([21]) ويقال في الجميع أيضاً "أجرنة".
([22])البيت لجران العود من قصيدة في أول ديوانه، وبه سمي جران العود. انظر اللسان "جرن"، والمزهر (2: 441).
([23]) البيت من قصيدة لحبيب بن عبد الله المعروف بالأعلم الهذلي، كما في شرح السكري للهذليين 57 ونسخة الشنقيطي 59. وهو في اللسان (جرا) بدون نسبة، وفي (حشب) منسوب إليه. وكلمة (إلى) ساقطة من الأصل.
([24]) في الأصل: "بجرو زغب"، صوابه من المجمل واللسان.
([25]) ومنه قول الكميت:
على تلك إجرياي وهي ضريبتي *** ولو أجلبوا طراً علي وأحلبوا
([26]) في المجمل واللسان: "لا يستجرينكم الشيطان".
([27]) للأعشى في ديوانه 99 واللسان (جرا). وكلمة "وطال" ساقطة من الأصل.
([28]) نسخة الشنقيطي من الهذليين 86 واللسان (جرب، طبب، ركد).
([29]) في البيت نقص ويستقيم بأن يكون أوله: "وقد". وبدله في ديوان الأعشى 86:
وما مجاور هيت إن عرضت له *** قد كان يسمو إلى الجرفين واطلعا
          وفي شرحه: "أبو عبيدة إلى الجرباء".
([30]) وروي عجزه في اللسان ( عجرم) بدون نسبة، وهو مع نسبته إلى الأسعر في الأزمنة والأمكنة (2: 11).
([31]) صدره كما في المفضليات (2: 130) : * تحدر ماء البئر عن جرشية *
([32]) البيت بدون نسبة أيضاً في الأزمنة والأمكنة (2: 4، 11).
 ([33])يقال خوت النجوم تخوى خيا، وأخوت.
([34]) الرجز لقطية بنت بشر زوج مروان بن الحكم. انظره مع قصته في الأغاني (1: 129). وكلمة "ليس" ساقطة من الأصل. وانظر المخصص (11: 44-47) بتحقيق الشنقيطي والبيت الأخير سبق في ص187.
 ([35])قبله في اللسان (جرج):  * إني لأهوى طفلة فيها غنج *
([36]) في الأصل: "فشيء".
([37]) ديوان أوس 19 واللسان (جرج). والدبور: جمع دبر، وهو النحل.
([38]) في الأصل: "من"، صوابه في المجمل واللسان. وانظر تخريج نحو هذا التعبير في مغني اللبيب (مذ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**جرز**) **الجيم** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denir: **جَرَزْتُ** şeyi, onu kestim. Ve **سيفٌ جُرَاز** yani kesici. Ve **أرضٌ جُرُزٌ**: onda bitki yoktur. Sanki ondan kesilmiştir. **الكسائي** ve **الأصمعيّ** dedi: **أرضٌ مجروزة** **الجرز**’dendir; o, yağmurun isabet etmediği yerdir; ve denir: o, bitkisi yenmiş olandır. Ve **الجَرُوزُ**: yiyince sofrada hiçbir şey bırakmayan adamdır; aynı şekilde **المرأةُ الجَرُوزُ** ve deve. Dedi ki:
* تَرَى العَجُوزَ خَِبَّةً جَرُوزَا *
Ve Araplar darbımesellerinde derler: “لن ترضى شانِئةٌ إلاّ بجَرْزة([1])”، yani o, buğzunun ve hasedinin şiddetinden, buğzettiği kimseler için ancak kökünü kazımaya razı olur. Ve **الجارز**: öksürüğün şiddetlisidir; bu, boğazı kesmesindendir. **الشمّاخ** dedi:
* لها بالرُّغامَى والخياشيمِ جارزُ([2]) *
Ve denir: **أرضٌ جارِزةٌ**: kuru, kaba; onu kum kuşatır. Ve **امرأةٌ جارِزٌ**: kısır. Ama onların “**ذو جَرَزٍ**” sözü, kalın sert olduğunda; aynı şekilde deve; bana göre kaba **الأرض الجارزة** üzerine hamledilmiştir. Onun zikri geçti.

(**جرس**) **الجيم** ve **الراء** ve **السين** tek bir asıldır; o da sestendir; bundan sonrası ona hamledilmiştir.
Dediler: **الجَرْس** gizli sestir; denir: onun için bir **جَرْساً** işitmedim. Ve kuşun **جَرْسَ**’ini işittim; yani onun gagalarının, yediği bir şey üzerinde([3]) sesini işittiğinde. Ve kuş **أجْرَسَ** etti.
Ve bunun üzerine hamledilenlerdendir: arıya **جوارس** demeleri; “yiyiciler” manasında; çünkü onda en küçük bir şey, sanki bir ses gibidir. **أبو ذؤيبٍ** arıyı anarak dedi:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارسٌ *** مَرَاضيعُ صُهْبُ الرّيش زُغبٌ رِقابُها([4])
Ve **الجَرَس**: develere asılan şeydir. Hadiste: “لا تصحبُ الملائكةُ رُِفْقَةً فيها جَرَسٌ”. Ve denir: **جَرَسْتُ** sözle, yani onunla konuştum. Ve **أجْرَسَ الحَلْيُ**: ses çıkardı. Dedi ki:
تَسْمَعُ لِلحَلْيِ إذا ما وَسْوَسَا *** وارتجَّ في أجْيَادها وأجْرَسا([5])
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الرجل المجرّس**([6]); o, tecrübe edilmiş olandır. Ve geceden **جَرَْسٌ** manası: bir taife.

(**جرش**) **الجيم** ve **الراء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da **جَرْش** şeydir: dövülmesi ve dövmesinin inceltilmemesidir. Denir: **جَرَشْته**; o da **جَرِيش**tir. Ve **الجُرَاشة**: dövülmüş şeyden düşen şeydir. Ve başı tarakla **جرّشت**: onu kaşıdın; ta ki **الإبْرِيَة**([7])’yi çoğaltasın. Ve **الخليل** zikretti ki **الجَرش** yemektir.
Ve babdan şâz olanlardandır: **الجِرِشَّى**; o, nefestir. Dedi ki:
* إليه الجِرِشَّى وارْمَعَلَّ حَنِينُها([8]) *
Ama onların “geceden bir **جَرْشٌ** geçti” sözü; o, taifedir; zikrettiğimiz asıldan şâzdır. Dedi ki:
* حتى إذا [ما] تُرِكَتْ بجَرْشِ([9]) *

(**جرض**) **الجيم** ve **الراء** ve **الضاد** iki asıldır: birisi boğulma cinsinden, diğeri büyüklüktendir.
Birincisine gelince: derler **جَرِضَ بِرِيقه**([10]) yani onunla boğuldu. Dedi ki:
كأنّ الفتى لم يَغْنَ في النَّاسِ ليلةً *** إذا اختَلَفَ اللَّحْيانِ عند الجَرِيضِ([11])
**الخليل** dedi: **الجَرَضُ** insanın gam ve hüzün üzere tükürüğünü yutmasıdır. Ve denir: falan **جَرِيضاً** öldü; yani kederli.
İkincisi: onların “**بعيرٌ جِرْوَاضٌ**” sözü; yani kalın. Ve **الجُرائِض**: iri deve; ve denir: şiddetli yiyen. Ve **نعجة جُرَئِضةٌ**([12]): iri.

(**جرع**) **الجيم** ve **الراء** ve **العين** içilen şeyin azlığına delalet eder. Denir: içen suyu **جَرِع** eder, onu **يجرَعُ**; ve **جَرَعَ** eder, **يجرَعُ**. Ama **الجرعاء**: hiçbir şey bitirmeyen kumluktur; bu, içmenin ona fayda vermemesindendir; sanki kanmamıştır. **ذو الرمّة** dedi:
أمَا استَحْلَبَتْ عينَيْكَ إلاَّ مَحَلَّةٌ *** بجُمْهُورِ حُزْوَى أم بجرعاءِ مالكِ([13])
Ve babdandır onların “**أفْلَتَ فلانٌ بجُرَيْعَة الذَّقَن**” sözü; o, nefesin çıkan en sonudur. Böyle dedi **الفرّاء**. Ve denir: **نُوقٌ مَجَارِيعُ**: sütü az olanlar; sanki memelerinde **جُرَعٌ**dan başka yoktur.
Ve bu asıldan şâz olan: **الجَرَع**; ipin kuvvelerinden bir kuvvede, diğer kuvveler üzerinde görünen bir bükülmedir.

(**جرف**) **الجيم** ve **الراء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o, şeyin tamamını kapıp almaktır. Denir: **جَرَفْتُ** şeyi **جَرْفاً**; yani onun tamamıyla gittin. Ve **سيفٌ جُرَافٌ**([14]): her şeyi giderir. Ve **الجُرُْف**: selin yediği yerdir. Ve “zaman onun malını **جَرَّفَ** etti”: süpürüp götürdü. Ve **مال مُجَرَّف**. Ve **رجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ**; sanki onu **جرْفاً** kapıp alır. Ve babdandır: **الجُرْفَة**: devenin uyluğundan bir deri parçasının kesilip uyluğu üzerine toplanmasıdır.

(**جرل**) **الجيم** ve **الراء** ve **اللام** iki asıldır: birisi taşlar; diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi: **الجَرْوَل** ve **الجرَاوِل** taşlardır. Denir: **أرض جَرِلةٌ**; yani **الجراول**’i çok olduğunda. Ve **الأَجْرَال** **الجَرَل**’in cemidir; o, taşlı bir yerdir. **جرير** dedi:
مِن كلِّ مشترِفٍ وإنْ بَعُدَ المَدَى  *** ضَرِمِ الرِّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرَالِ([15])
Diğeri: **الجِرْيال**; o, kırmızı boyadır; bundan dolayı şaraba **جِرْيالاً** adı verildi. Ama **الأعشى**’nın sözü:
وسَبيئةٍ مِمّا تُعَتِّقُ بابِلٌ  *** كدَمِ الذَّبيحِ سلبتُها جِرْيالَها([16])
Bir kavim dedi: onun rengini kastetti; o da onun kırmızılığıdır. Ondan, onun rengini kastettiğine delalet eden bir rivayet rivayet ettiler([17]).

(**جرم**) **الجيم** ve **الراء** ve **الميم** tek bir asıldır; fer‘ler ona döner. **الجرْمُ** kesmedir. Ve hurma budamasına **الجَِرَام** denir. Ve **الجَِرَامِ** zamanı geldi. Ve koyunun yününü **جَرَمْتُ** ve aldım. Ve **الجُرَامةُ**: hurma **جُرِم** edildiğinde ondan düşen şeydir. Ve denir: **الجُرامة** onun **كَرَبِهِ**’nden, budandıktan sonra toplanan şeydir. Ve denir: **سنة مجَرَّمَةٌ**; yani tam; sanki tamamdan kopup ayrılmıştır. Bu, “gece **تجرَّم** etti: gitti”dendir. Ve **الجَرَام** ve **الجَريم**: kuru hurmadır. Bütün bunlar lafız, mana ve kıyasça uyuşmuştur.
Ve ona döndürülenlerdendir onların “**جَرَم**” sözü; yani kazandı; çünkü elde ettiğini sanki kesip almıştır. Ve “falan, ehlinin **جَرِيمةُ**’sidir”; yani onların kazananıdır. Dedi ki:
جَريمةَ ناهضٍ في رَأسِ نِيقٍ *** تَرَى لِعظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا([18])
Bir kartalı vasfeder. Der ki: o, bir **ناهضٍ**’ın kazananıdır; onunla yavrusunu kastetti. Ve **الجُرْم** ve **الجَريمة**: günahtır; o da birincidendir; çünkü o kazançtır; kazanç da kesip almaktır. Ve onların “**لا جَرَم**” sözünde dediler: bu, “**جَرَمْتُ**” yani kazandım sözündendir. Ve şu beyti şahit getirdiler:
ولقد طعنتُ أبا عُيَيْنَةَ طَعْنَةً *** جَرَمَتْ فَزَارَةَ بَعْدَها أن يَغْضَبُوا([19])
Yani onlara bir öfke kazandırdı. Ve beden **جِرْمٌ**’dür; çünkü onun bir miktarı ve kesilip biçimi vardır. Ve denir: **مَشْيَخَةٌ جِلّةٌ جَريم**; yani büyük cisimli.
Ama ses sahibine “o, **حسن الجِرْم**’dür” sözleri: bir kavim dedi ki ses’e **الجِرْم** denir. Bundan daha sahih olan, **أبو بكر بن دريد**’in sözü: manası, sesin **الجِرْم**’den güzel çıkışıdır. Ve Araplarda **بنو جارمٍ** vardır. Ve **الجارم**: kazanan; şairin sözü budur:
* والجارميُّ عميدُها([20]) *
Ve **جَرْمٌ** kazançtır; onunla **جَرْمٌ** isimlendirildi; ikisi iki batındır: biri **قضاعة**’da, diğeri **طيّ**’dedir.

(**جرن**) **الجيم** ve **الراء** ve **النون** tek bir asıldır; yumuşaklığa ve kolaylığa delalet eder. Harman yerine **جَرينٌ** denir; çünkü o, ıslah edilmiş ve düzeltilip pürüzsüzleştirilmiş bir yerdir. Ve elbiselerden **الجارن**: ezilip yumuşayan şeydir. Ve zırh **جَرَنَتِ**: yumuşadı ve pürüzsüzleşti. Ve babdandır: devenin **جِرَانُ**’ı; boğazlağından boynunun ön kısmıdır; cemi **جُرُن**([21]). Dedi ki:
خُذا حَذَراً يا جارَتَيَّ فإنَّني *** رأيتُ جِرَانَ العَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ([22])
Ve bir topluluk zikretti ki **الجارن** yılan yavrusudur. Eğer sahihse, babdandır; çünkü dokunuşu yumuşak, pürüzsüzdür.

(**جره**) **الجيم** ve **الراء** ve **الهاء** tek bir kelimedir; o da **الجَرَاهية**’dir. **أبو عُبيدٍ** dedi: kavmin **جَراهيةُ**’si: onların kalabalığı ve açıkta, gizlilerinin dışında konuşmalarıdır. Bir söyleyen “bu, **الجَهْر** ve **الجَهْرَاء** ve **الجَهارة**’nin kalbidir” dese, bir mezhep olurdu.

(**جرو**) **الجيم** ve **الراء** ve **الواو** tek bir asıldır; o, köpek yavrusunun küçüğüdür; sonra benzetme yoluyla başkası ona hamledilir. Böylece **الجَرو** köpek ve başkası içindir. Ve denir: **سَبُعةٌ مُجْرِيَةٌ** ve **مُجْرٍ**; yani onunla birlikte **جِرْوُها** olduğunda. Dedi ki:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها  *** لحمِي إلى أجْرٍ حَوَاشِبْ([23])
İşte bu asıldır. Sonra denir: hıyarın küçüğüne **الجِرْوة**. Hadiste: Peygambere—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—“**بأَجْرٍ زُغْبٍ**([24])” getirildi; aynı şekilde **جَُِرْو** acı kavun ve nar; yani onlar küçüktür. Ve **بنو جِرْوة** Araplardan bir batındır. Ve denir: adam **جِرْوَتَه**’ini attı; yani yüreğini bağladı ve işe sabretti; sanki bir yavruyu bağladı ve onu sakinleştirdi. Bu bir benzetmedir.

(**جري**) **الجيم** ve **الراء** ve **الياء** tek bir asıldır; o, şeyin akıp yayılmasıdır. Denir: su **جَرَى** eder; **يَجْري**; **جَرْيَةً** ve **جَرْياً** ve **جَرَياناً**. Ve âdete **الإْجْرِيَّا**([25]) denir; çünkü o, insanın içinde yürüdüğü yoldur. Ve **الجَرِيُّ**: vekildir; **الجِراية**si açıktır; dersin: bir **جَرِيّاً** **جَرَّيت** ve **استَجْرَيتُ**; yani edindim. Hadiste: “**لا يُجَرِّينَّكم الشّيطان**([26])”. Ve vekile **جَريّاً** adı verildi; çünkü o, müvekkilinin yürüdüğü yol üzere yürür; cemi **أجْرِيَاء**.
Ama gemi: o **الجارية**’dir; aynı şekilde güneş; bu kıyastır. Ve kadınlardan **الجارية** da bundandır; çünkü o, hizmette **تُسْتَجْرَى** edilir; ve onun **الجِراء**’ı açıktır. Dedi ki:
والبِيضُ قد عَنَسَت وطال جِراؤُها  *** ونَشَأن في قِنٍّ وفي أذْوادِ([27])
Ve denir: bu, onun **جِرائها** günlerindeydi; yani gençliğinde. Ama **الجِرِّيَّة**; o, kursaktır; onda dayanılan asıl, **الجيم**’in **قاف**’tan بدل olmasıdır; sanki aslı **قِرِّيّة**’dir; çünkü o, şeyi **تَقْرِي** eder; yani onu toplar; sonra **قاف**’ı **جيماً** yaptılar; ikisinde bunu yaptıkları gibi.

(**جرب**) **الجيم** ve **الراء** ve **الباء** iki asıldır: birisi, cinsinden bitki gibi bir şeyin üstüne çıktığı basit şey; diğeri, bir şeyi içine alan şey.
Birincisi **الجرَب**’dir; o bilinir; o, deride cinsinden biten bir şeydir. Denir: **بعيرٌ أجرب**; cemi **جَرْبَى**. **القطران** dedi:
أنا القَطِرانُ والشُّعراءُ جرْبَى *** وفي القَطِرانِ للجَرْبَى شِفاءُ
Ve buna benzetme yoluyla hamledilenlerdendir: göğe **جَرْباء** adını vermeleri; onun yıldızlarını, uyuzlunun uyuzuna benzettiler. **أسامة بنُ الحارث** dedi:
أرَتْهُ من الجرْباءِ في كلِّ مَنْظرٍ *** طِباباً فمَثْوَاهُ النَّهارَ المَرَاكِدُ([28])
Ve **الأعشى** dedi:
تناول كلباً في ديارهم  *** وكاد يسمو إلى الجرْباء فارتَفَعا([29])
Ve **الجِرْبَة**: çıplak arazi; bu, o kıyastır; çünkü o basittir, üstüne ondan olan şey çıkar. **الأسعر** dedi:
أما إذا يَعْلُو فثعلبُ جِرْبَةٍ *** أو ذِئبُ عادية يُعَجْرِمُ عَجْرَمَهْ([30])
**العجرمة**: hafiflikte sürattir. Ve **أبو عبيد** derdi: **الجِرْبة** ekinliktir. **بشر** dedi:
* على جرْبة تعلو الدِّبارَ غُروبُها([31]) *
**أبو حَنيفة** dedi: **المجَرَّة**’ye yıldızların **جِرْبة**’si denir. Şair dedi:
وخَوَتْ جِرْبَةُ النّجوم فما تشْـ *** ـرب أُرْوِيَّةٌ بمَرْي الجنُوبِ([32])
Onun **خَيُّها**’sı: yağmur yağdırmamasıdır([33]). Ve **مَرْي الجَنُوب**: onun yağmuru sağdırmasıdır.
Diğer asıl: **الجِراب**’dır; o bilinir. Ve kuyunun **جرابُ**’ı: üstünden altına kadar iç boşluğudur. Ve **الجَرَبَّةُ**: eşeklerin sürüsüdür; o, önceki babdandır; çünkü onda toplanma vardır. Ve bazen insanlar güçlü olup toplandıklarında onlara **جَرَبَّةً** derler. Dedi ki:
ليس بنا فقرٌ إلى التَّشَكِّي *** جَرَبَّةٌ كحُمُرِ الأبَكِّ([34])

(**جرج**) **الجيم** ve **الراء** ve **الجيم** tek bir kelimedir; o, ana yoldur; ona **جَرَجَة** denir. Bir topluluk zannetti ki bu, **أبو عُبيدٍ**’de tashif edilmişlerdendir. İş onların söyledikleri gibi değildir; **الجَرَجَةُ** sahihtir. Onun kıyası, bir adam adı olan **جُرَيج**’dir. Ve denir: **الجَرِجَ** kaygılıdır. Dedi ki:
* خلخالُها في ساقها غيرُ جَرِجْ([35]) *
Bu, **مَرِج**’den بدل denmesi mümkündür. **ابن دريد** dedi: **الجَرَجُ** taşlı yerdir. Ama **الجُرْجة** bir şeye([36])—heybe ve sandık benzeri—benzer; onu saf Arapça görmüyorum. Bununla beraber **أوس** dedi:
ثلاثةُ أبرادٍ جيادٍ وجُرْجَة *** وأدْكَنُ من أرْيِ الدُّبور مُعَسَّلُ([37])

(**جرح**) **الجيم** ve **الراء** ve **الحاء** iki asıldır: birisi kazanç, ikincisi deriyi yarmaktır.
Birincisi onların **اجترح** sözü: çalıştı ve kazandı. Allah—azze ve celle—dedi: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ﴾ [الجاثية 21]. Ona ancak **اجتراحاً** adını verdi; çünkü o, **الجوَارح** ile yapılan bir iştir; onlar, kazanan uzuvlardır. Ve kuşlardan ve yırtıcılardan **الجوارحُ**: av sahibi olanlardır.
Diğeri: onların “onu bir demirle **جرحَهُ** **جرْحاً**” sözü; isim **الجُرْح**’tır. Ve denir: şahidi **جرَح** etti; yani onun sözünü çirkin olmayan bir kusurla reddetti. Ve falan **استَجْرَحَ** etti; yani kendisi yüzünden **يُجْرَح** olunan şeyi yaptı.
Ama **أبو عبيدٍ**’in, **عبد الملك** hadisi hakkında “قد وعظتُكم فلم تزدادُوا على الموعظة إلاّ استجراحا” sözü: onun hayırdan eksilme olduğunu söylemesi; mana sahih olmakla beraber lafız ona delalet etmez. **عبد الملك**’in muradı, bizim açıkladığımızdır: yani siz, vaaz üzerine ancak size **الجَرْحَ** ve size karşı ta‘nı kazandıran şeyi artırıyorsunuz; hadisler yaralandığı gibi. **أبو عبيد** dedi: onun muradı, sahihi az, çoğu çok olmasıdır. Bizce bunun manası, daha önce zikrettiğimiz gibidir: o, çoğaldı; ta ki ilim ehline, bazısını **جرْح** etmeyi gerektirdi; çünkü o sahih değildir.

(**جرد**) **الجيم** ve **الراء** ve **الدال** tek bir asıldır; o, örten bir örtü bulunmadığı yerde şeyin zahirinin ortaya çıkmasıdır. Sonra, manasında ona ortak olan başkası ona hamledilir. Denir: adam elbiselerinden **تجرَّد** eder; **تجرُّداً**. Dil ehlinden bazıları dedi: **الجَرِيد** hurma yaprağıdır; teki **جريدة**; ona bu ad verildi; çünkü ondan yaprakçıkları soyulup **جرِد** edilmiştir. Ve **الأرْضُ الجَرَد**: geniş boşluktur; ona bu ad verildi; çünkü onun belirginliği ve görünürlüğü ve onu örten bir şeyin olmamasıdır. Ve denir: **فرس أَجرَدُ**; yani kılı inceldiğinde. O, güzel **الجُرْدة** ve **المتجرَّد** sahibidir. Ve **رجلٌ جارُودٌ**; yani uğursuz; sanki o, soyar ve kazır. Ve **سنةٌ جارودةٌ**; yani kıtlık; bu da bundandır. Ve **الجَراد** bilinir. Ve **أرضٌ مجرودةٌ**: ona çekirge isabet etmiştir. İlim ehlinden bazıları dedi: ona **جراداً** adı verildi; çünkü o, yeri soyar; üstündekini yer. Ve **الجَرَدُ**: çekirge yemekten insanın derisinin soyulmasıdır. Ve bu babdandır—süregelen kıyas budur—onların “**عامٌ جرِيدٌ**” sözü; yani tam; çünkü o, kemale erdi; eksikliğe nispet edilmeyen, soyulmuş olarak çıktı. Ve ondandır: “ما رَأَيْتُهُ مُذْ **أجرَدَانِ**([38]) و**جَرِيدانِ**”; iki tam günü kasteder. Mana, zikrettiğimdir. Ve ondandır: yolculuk bize **انجرَدَ** etti; yani uzadı. Ama onların, gidip de hakkında haber bulunmayan şey için “ما أدري أيُّ **الجَرَاد** عارَهُ” sözü; o bir meseldir; ve **الجَراد** bu bilinen çekirgedir.

(**جرذ**) **الجيم** ve **الرال** ve **الذال** tek bir kelimedir: **الجُرَذُ** **الجُِرْذان**’ın tekidir; ve onunla, binek hayvanının ayaklarında olanı alan **الجَرَذُ** isimlendirildi. Ama onların “**رجل مُجَرَّذٌ**” sözü; yani tecrübe edilmiş; o, ibdal babındandır; asıl değildir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال عز وجل: ﴿على شفا جرف هار﴾ [التوبة/109]، يقال للمكان الذي يأكله السيل فيجرفه - أي: يذهب به -: جرف، وقد جرف الدهر ماله، أي: اجتاحه تشبيها به، ورجل جراف: نكحة، كأنه يجرف في ذلك العمل.

##### Türkçe

- Aziz ve celîl olan dedi: ﴿على شفا **جرف** هار﴾ [التوبة/109]; selin yiyip de onu sürüklediği yere — yani: onu götürdüğü yere — **جرف** denir. Ve “**جرف** ed-dehr onun malını” (قد **جرف** الدهر ماله), yani: onu silip süpürdü; bununla ona benzetme yoluyla. Ve **جراف** bir adam: çok nikâhlayan; sanki o işte sürükleyip götürüyor.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ر ف
جـرف الشـيء واجترفـه‏:‏ ذهـب بـه كلـه‏.‏
وجرف الطين والزبل عن وجه الأرض‏:‏ سحاه بالمجرفة‏.‏
وتجرفته السيول وسيل جراف‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان يبني على جرف هار لا يدري ما ليل من نهار‏.‏
وجرف الدهر مالَه وعام، وعام وطاعون جَارِفٌ، وفيه شُؤْمٌ جارفٌ.

##### Türkçe

ج ر ف
**جـرف** şeyi ve **اجترفـه**: onunla bütünüyle gitti.
Ve **جرف** çamuru ve gübreyi yerin yüzünden: onu kürekle sıyırdı.
Ve onu seller **تجرفته**; ve **سيل جراف**.
Mecazdan: falan, geceyi gündüzden bilmezken **جرف هار** üzerine bina eder.
Ve **جرف** zaman onun malını; ve yıl; ve yıl ve **طاعون جَارِفٌ**, ve onda **شُؤْمٌ جارفٌ** vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَرْفُ: اجْتِرافُك الشيءَ عن وجهِ الأَرض حتى يقال: كانت المرأَةُ ذات لثةٍ فاجْتَرَفَها الطبيبُ أَي اسْتَحاها عن الأَسنان قَطْعاً. والجَرْفُ: الأَخْذُ الكثير. جَرَفَ الشيءَ يَجْرُفُه، بالضم، جَرْفاً واجْتَرَفه: أَخذه أَخذاً كثيراً. والمِجْرَفُ والمِجْرَفةُ: ما جُرِفَ به. وجَرَفْت الشيءَ أَجْرُفه، بالضم، جَرْفاً أَي ذَهَبْتُ به كلِّه أَو جُلِّه. وجَرَفْتُ الطّين: كَسَحْتُه، ومنه سُمّي المِجْرَفةُ. وبَنانٌ مِجْرَفٌ: كثير الأَخْذ من الطعام؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
أَعْدَدْت لِلَّقْمِ بَناناً مِجْرَفا،
ومِعْدةً تَغْلي، وبَطْناً أَجْوَفا
وجَرَفَ السيلُ الوادِيَ يَجْرُفه جرْفاً: جَوّخَه. الجوهري: والجُرْفُ والجُرُفُ مثل عُسْرٍ وعُسُر ما تَجَرَّفَتْه السُّيول وأَكَلَتْه من الأَرض، وقد جَرَّفَتْه السيول تَجْريفاً وتَجَرَّفَتْه؛ قال رجل من طَيِّءٍ:فإنْ تَكُنِ الحَوادِثُ جَرَّفَتْني،
فلم أَرَ هالِكاً كابْنَيْ زِيادِ
ابن سيده: والجُرُفُ ما أَكلَ السيلُ من أَسْفَل شِقِّ الوادي والنَّهر، والجمع أَجْرافٌ وجُرُوف وجِرَفةٌ، فإن لم يكن من شِقِّه فهو شَطٌّ وشاطئٌ. وسيْلٌ جُرافٌ وجاروفٌ: يَجْرُفُ ما مَرَّ به من كثرته يذهَب بكل شيء، وغَيْثٌ جارفٌ كذلك. وجُرْفُ الوادي ونحوِه من أَسنادِ المسايِل إذا نَخَج الماءُ في أَصْلِه فاحتَفَره فصار كالدَّحْلِ وأَشْرَفَ أَعلاه، فإذا انصدع أَعلاه فهو هارٍ، وقد جَرَف السيل أَسناده. وفي التنزيل العزيز: أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَه على شَفا جُرُفٍ هارٍ. وقال أَبو خيرة: الجُرْفُ عُرْضُ الجبل الأَمـْلَسِ. شمر: يقال جُرْفٌ وأَجْراف وجِرَفةٌ وهي الـمَهْواة. ابن الأَعرابي: أَجْرَفَ الرجلُ إذا رَعَّى إبِلَه في الجَرْف، وهو الخِصْبُ والكَلأُ الـمُلْتَفُّ؛ وأَنشد:
في حبَّةٍ جَرْف وحَمْض هَيْكل
والإبل تَسْمَنُ عليها سِمَناً مُكْتَنِزاً يعني على الحبّة، وهو ما تَناثر من حُبوب البُقول واجتَمع معها ورَق يَبِيسِ البقل فتَسْمَنُ الإبل عليها. وأَجْرَفت الأَرضُ: أَصابَها سيلٌ جُرافٌ. ابن الأَعرابي: الجَرْفُ المالُ الكثير من الصّامِتِ والنّاطقِ. والطاعونُ الجارِفُ الذي نزل بالبصرة كان ذَريعاً فسُمّي جارِفاً جَرَفَ الناسَ كجَرْفِ السيل. الجوهري: الجارِفُ طاعُونٌ كان في زمن ابن الزُّبير وورد ذكره في الحديث طاعون الجارِفِ، وموْتٌ جُرافٌ منه. والجارِفُ: شُؤْمٌ أَو بَلِيَّةٌ تَجْتَرِف مالَ القَوْمِ. الصحاح: والجارِفُ الموتُ العامُّ يَجْرُفُ مالَ القومِ. ورجل جُراف: شَديد النكاح؛ قال جرير:
يا شَبُّ ويْلَكَ ما لاقَتْ فَتاتُكُمُ،
والمِنْقَرِيُّ جُرافٌ غيرُ عِنِّينِ؟
ورجل جُرافٌ: يأْتي على الطعام كلِّه؛ قال جرير:
وُضِعَ الخَنزيرُ فقيل: أَيْنَ مُجاشِعٌ؟
فشَحا جَحافِلَه جُرافٌ هِبْلَعُ
ابن سيده: رجل جُرافٌ شَديدُ الأَكل لا يبقي شيئاً، ومُجَرِّفٌ ومُتَجَرِّفٌ: مَهْزُول. وكَبْشٌ مُتَجرِّفٌ: ذهب عامّةُ سِمَنِه. وجُرِفَ النّبات: أُكِلَ عن آخره. وجُرِفَ في مالِه جَرْفةً إذا ذهب منه شيء؛ عن اللحياني، ولم يرد بالجَرْفة ههنا المرة الواحدة إنما عَنى بها ما عُنِيَ بالجَرْفِ. والـمُجَرَّفُ والـمُجارَفُ: الفقير كالـمُحارَفِ؛ عن يعقوب، وعدّه بدلاً وليس بشيء. ورجل مُجَرَّفٌ: قد جَرَّفَه الدهرُ أَي اجْتاح مالَه وأَفْقَرَه. اللحياني: رجل مُجارَفٌ ومُحارفٌ، وهو الذي لا يَكْسِب خيراً. ابن السكيت: الجُرافُ مِكْيالٌ ضَخْم؛ وقوله: بالجُرافِ الأَكْبر، يقال: كان لهم من الهَواني
(* قوله والهواني هكذا في الأصل، ولم نجد هذه
اللفظة في المعاجم التي بين أيدينا ولعلها محرّفة عن خوابي.) مِكْيالاً ضَخْماً وافياً. الجوهري: ويقال لضَرْب من الكيل جُراف وجِراف؛ قال الراجز:كَيْلَ عِداءٍ بالجِرافِ القَنْقَلِ
من صُبْرةٍ، مِثْلِ الكَثِيبِ الأَهْيَلِ
قوله عِداء أَي مُوالاةٍ. وسَيْفٌ جُرافٌ: يَجْرُف كل شيء. والجَرْفةُ من
(* قوله «والجرفة من إلخ» هي بالفتح وقد تضم كما في القاموس.) سِماتِ الإبل: أَن تُقْطَعَ جلدة من جسد البعير دون أَنفه من غير أَن تبين. وقيل: الجَرْفةُ في الفخذ خاصَّةً أَن تُقْطَعَ جِلدة من فخذه من غير بَيْنونة ثم تُجْمع ومثلها في الأَنف واللِّهْزِمةِ، قال سيبويه: بَنَوْه على فَعْلةٍ اسْتَغْنَوْا بالعمل عن الأَثر، يعني أَنهم لو أَرادوا لفظ الأَثَرِ لقالوا الجُرْفَ أَو الجِراف كالـمُشْطِ والخِباطِ، فافهم. غيره: الجَرْفَ، بالفتح، سِمةٌ من سِماتِ الإبل وهي في الفخذ بمنزلة القرْمة (*
قوله «القرمة» بفتح القاف وضمها كما في القاموس.) في الأَنف تُقْطَعُ جلْدةٌ وتجمع في الفخذ كما تجمع على الأنف. وقال أَبو علي في التذكرة: الجُرْفةُ والجَرْفةُ أَن تُجْرَفَ لِهْزِمةُ البعير، وهو أَن يُقْشر جلدُه فيُفْتَلَ ثم يُترك فيَجِفَّ فيكون جاسياً كأَنه بعرة. قال ابن بري: الجُرْفةُ وسْم باللهزمة تحت الأُذن؛ قال مدرك:
يُعارِضُ مَجْرُوفاً ثَنَتْه خِزامةٌ،
كأَنَّ ابنَ حَشْرٍ تَحْتَ حالِبِه رَأْلُ
وطَعْنٌ جَرْفٌ: واسعٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
فأُبْنا جَدالى لم يُفَرَّقْ عَديدُنا،
وآبُوا بِطَعْنِ في كَواهِلِهِم جَرْفِ
والجَرْفُ والجَريفُ: يَبِيسُ الحَماط. وقال أَبو حنيفة: قال أَبو زياد الجَريف يَبيس الأَفاني خاصَّة.
والجُرَّافُ: اسم رجل؛ أَنشد سيبويه:
أَمِنَ عَملِ الجُرّافِ، أَمـْسِ، وظُلْمِه
وعُدْوانهِ أَعْتَبْتُمونا بِراسِمِ؟
أَمِيرَيْ عَداءٍ إنْ حَبَسْنا عليهِما
بَهائِمَ مالٍ، أوْدَيا بالبَهائِم
نصب أَميري عَداء على الذَّمِّ. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: أَنه مَرَّ يَستَعْرِضُ الناسَ بالجُرْف؛ اسم موضع قريب من المدينة وأَصله ما تَجْرُفه السُّيول من الأَوْدِيةِ. والجَرْفُ: أَخذُك الشيء عن وجه الأَرض بالمِجْرفةِ. ابن الأَثير: وفي الحديث ليس لابن آدم إلا بَيْتٌ يُكِنُّه وثوب يُوارِيه. وجِرَفُ الخُبز أَي كِسَرُه، الواحدة جِرْفةٌ، ويروى باللام بدل الراء. ابن الأَعرابي: الجَوْرَقُ الظليم؛ قال أَبو العباس: ومن قاله بالفاء جَوْرَفٌ فقد صحّف. التهذيب: قال بعضهم الجَوْرَفُ الظليم؛ وأَنشد لكعب بن زهير المزني:
كأَنَّ رَحْلي، وقد لانَتْ عَريكَتُها،
كَسَوْتُه جَوْرَفاً أَغصانه حصفا
(* قوله « أغصانه حصفا» كذا بالأصل، والذي في شرح القاموس هنا وفي حرف القاف أيضاً: أقرابه خصفا.)
قال الأزهري: هذا تصحيف وصوابه الجَوْرَقُ، بالقاف، وسيأْتي ذكره. التهذيب في ترجمة جرل: مكانٌ جَرِلٌ فيه تَعادٍ واختِلافٌ. وقال غيره من أَعراب قيس: أَرضٌ جَرْفة مختلفة وقِدْحٌ جَرْفٌ، ورجل جَرْفٌ كذلك.

##### Türkçe

**الجَرْفُ**: Senin bir şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; ta ki şöyle denilinceye kadar: Kadın diş eti sahibi idi de hekim onu **اجْتَرَفَها**; yani onu dişlerden keserek **اسْتَحاها** (kazıyıp ayırdı).

Ve **الجَرْفُ**: çokça almaktır. **جَرَفَ** bir şeyi **يَجْرُفُه**, (zammesiyle), **جَرْفاً**; ve onu **اجْتَرَفه**: onu çokça bir alışla aldı. Ve **المِجْرَفُ** ve **المِجْرَفةُ**: onunla kazınıp alınan şeydir.

Ve **جَرَفْت** bir şeyi **أَجْرُفه**, (zammesiyle), **جَرْفاً**; yani onun hepsiyle yahut çoğuyla gittim (onu tamamen ya da büyük ölçüde götürdüm). Ve **جَرَفْتُ الطّين**: onu süpürdüm; bundan dolayı **المِجْرَفةُ** adlandırıldı. Ve **بَنانٌ مِجْرَفٌ**: yemekten çok alan (çok yiyen)dir; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
أَعْدَدْت لِلَّقْمِ بَناناً مِجْرَفا،
ومِعْدةً تَغْلي، وبَطْناً أَجْوَفا

Ve sel vadiyi **جَرَفَ** eder, onu **يَجْرُفه جرْفاً**: onu **جَوّخَه** (oyup aşındırdı). el-Cevherî: **الجُرْفُ** ve **الجُرُفُ**, **عُسْرٍ** ve **عُسُر** gibi, sellerin kazıyıp aldığı ve yerden yediği şeydir; seller onu **تَجْريفاً** **جَرَّفَتْه** ve onu **تَجَرَّفَتْه**; Tayy kabilesinden bir adam dedi:
فإنْ تَكُنِ الحَوادِثُ جَرَّفَتْني،
فلم أَرَ هالِكاً كابْنَيْ زِيادِ

İbn Sîde: ve **الجُرُفُ** selin vadinin ve nehrin yarığının alt tarafından yediği şeydir; çoğulu **أَجْرافٌ** ve **جُرُوف** ve **جِرَفةٌ**’dir; eğer onun yarığından değilse o **شَطٌّ** ve **شاطئٌ**’dir. Ve **سيْلٌ جُرافٌ** ve **جاروفٌ**: çokluğundan geçtiği şeyi kazıyıp alır, her şeyle gider; ve **غَيْثٌ جارفٌ** de böyledir.

Ve vadi ve benzerinin **جُرْفُ**’u, akarsu yamaçlarının **أَسنادِ المسايِل**’inden, su onun dibinde **نَخَج** edip onu kazınca, **الدَّحْلِ** gibi olur ve üstü yükselir; üstü yarılınca o **هارٍ**’dır; sel onun yamaçlarını **جَرَف** etmiştir. Aziz tenzilde: أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَه على شَفا **جُرُفٍ هارٍ**. Ebû Hayra dedi: **الجُرْفُ** düz, kaygan dağın enidir. Şemmer: **جُرْفٌ** ve **أَجْراف** ve **جِرَفةٌ** denir; o **الـمَهْواة**’dır.

İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَجْرَفَ** etti; develerini **الجَرْف**’te otlattığında; o, verimlilik ve birbirine girmiş otlaktır; ve inşad etti:
في حبَّةٍ جَرْف وحَمْض هَيْكل

Ve develer onun üzerinde, yani **الحبّة** üzerinde, sıkılaşmış bir semizlikle semirir; o, baklagillerin tanelerinden saçılan ve onunla birlikte baklanın kuru yaprağının toplandığı şeydir; develer onun üzerinde semirir. Ve **أَجْرَفت الأَرضُ**: ona **سيلٌ جُرافٌ** isabet etti.

İbnü’l-A‘râbî: **الجَرْفُ** susan ve konuşan (cansız ve canlı)dan çok maldır. Ve Basra’ya inen **الطاعونُ الجارِفُ** yaygın idi; bu yüzden **جارِفاً** adlandırıldı; insanları, selin kazıyıp alması gibi **جَرَفَ** etti. el-Cevherî: **الجارِفُ** İbnü’z-Zübeyr zamanında olan bir taun idi; hadiste **طاعون الجارِفِ** diye zikri geldi; ondan **موْتٌ جُرافٌ** (kırıp geçiren ölüm) da vardır. Ve **الجارِفُ**: kavmin malını **تَجْتَرِف** eden uğursuzluk yahut beladır. **الصحاح**: ve **الجارِفُ** kavmin malını kazıyıp alan genel ölümdür.

Ve **رجل جُراف**: şiddetli cinsel ilişki sahibidir; Cerîr dedi:
يا شَبُّ ويْلَكَ ما لاقَتْ فَتاتُكُمُ،
والمِنْقَرِيُّ جُرافٌ غيرُ عِنِّينِ؟

Ve **رجل جُرافٌ**: yemeğin hepsinin üstüne gelir (hepsini yer); Cerîr dedi:
وُضِعَ الخَنزيرُ فقيل: أَيْنَ مُجاشِعٌ؟
فشَحا جَحافِلَه جُرافٌ هِبْلَعُ

İbn Sîde: **رجل جُرافٌ** şiddetli yiyicidir, hiçbir şey bırakmaz; ve **مُجَرِّفٌ** ve **مُتَجَرِّفٌ**: zayıf (cılız)dır. Ve **كَبْشٌ مُتَجرِّفٌ**: semizliğinin çoğu gitmiştir. Ve **جُرِفَ النّبات**: sonuna kadar yenildi. Ve **جُرِفَ في مالِه جَرْفةً**: ondan bir şey gittiğinde; el-Lihyânî’den; burada **الجَرْفة** ile bir tek seferi kastetmedi; ancak onunla **الجَرْفِ** ile kastedileni kastetti.

Ve **الـمُجَرَّفُ** ve **الـمُجارَفُ**: **الـمُحارَفِ** gibi fakirdir; Ya‘kūb’dan; onu بدل saydı, fakat bir şey değildir. Ve **رجل مُجَرَّفٌ**: zaman onu **جَرَّفَه** etmiştir; yani malını silip süpürmüş ve onu fakirleştirmiştir. el-Lihyânî: **رجل مُجارَفٌ** ve **مُحارفٌ**; o, hayır kazanamayan kimsedir.

İbnü’s-Sikkît: **الجُرافُ** büyük bir ölçek (kile)dir; ve onun sözü: **بالجُرافِ الأَكْبر**; denir ki: onların **الهَواني**’den büyük, tam bir ölçeği vardı. el-Cevherî: ve bir tür ölçüye **جُراف** ve **جِراف** denir; râciz dedi:
كَيْلَ عِداءٍ بالجِرافِ القَنْقَلِ
من صُبْرةٍ، مِثْلِ الكَثِيبِ الأَهْيَلِ
Onun sözü **عِداء**: yani ardı ardına (müvâlât) demektir.

Ve **سَيْفٌ جُرافٌ**: her şeyi kazıyıp alır. Ve **الجَرْفةُ** develerin damgalarından (**سِماتِ الإبل**)dır: devenin burnunun altından, ayrılmaksızın, bedeninden bir deri parçasının kesilmesidir. Ve denildi ki: **الجَرْفةُ** özellikle uyluktadır: uyluğundan bir deri parçası ayrılmaksızın kesilir, sonra toplanır; onun benzeri burunda ve **اللِّهْزِمةِ**’dedir. Sîbeveyh dedi: Onu **فَعْلةٍ** üzerine bina ettiler; iş (amel) ile izden (eser) müstağni oldular; yani iz lafzını isteselerdi **الجُرْفَ** yahut **الجِراف** derlerdi; **الـمُشْطِ** ve **الخِباطِ** gibi; öyleyse anla.

Başkası: **الجَرْفَ** (fethayla), develerin damgalarından bir damgadır; uylukta, burundaki **القرْمة** menzilesindedir: bir deri kesilir ve burunda toplandığı gibi uylukta toplanır. Ebû Ali et-Tezkira’da dedi: **الجُرْفةُ** ve **الجَرْفةُ**, devenin **لِهْزِمةُ**’sinin **تُجْرَفَ** edilmesidir; o, derisinin soyulmasıdır; sonra bükülür, sonra bırakılır, kurur; sertleşir, sanki bir tezekmiş gibi olur.

İbn Berrî dedi: **الجُرْفةُ** kulağın altındaki **اللِّهْزِمة** ile damgalamadır; Mudrik dedi:
يُعارِضُ مَجْرُوفاً ثَنَتْه خِزامةٌ،
كأَنَّ ابنَ حَشْرٍ تَحْتَ حالِبِه رَأْلُ

Ve **طَعْنٌ جَرْفٌ**: geniştir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
فأُبْنا جَدالى لم يُفَرَّقْ عَديدُنا،
وآبُوا بِطَعْنِ في كَواهِلِهِم جَرْفِ

Ve **الجَرْفُ** ve **الجَريفُ**: **الحَماط**’ın kurusudur. Ebû Hanîfe dedi: Ebû Ziyâd dedi: **الجَريف** özellikle **الأَفاني**’nin kurusudur.

Ve **الجُرَّافُ**: bir adam adıdır; Sîbeveyh inşad etti:
أَمِنَ عَملِ الجُرّافِ، أَمـْسِ، وظُلْمِه
وعُدْوانهِ أَعْتَبْتُمونا بِراسِمِ؟
أَمِيرَيْ عَداءٍ إنْ حَبَسْنا عليهِما
بَهائِمَ مالٍ، أوْدَيا بالبَهائِم
**أَميري عَداء**’yı zemm üzere nasbetti.

Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: insanların karşısından geçerek **بالجُرْف**’te geçti; (bu) Medine’ye yakın bir yer adıdır; aslı, sellerin vadilerden kazıyıp aldığı şeydir.

Ve **الجَرْفُ**: **المِجْرفةِ** ile bir şeyi yerin yüzünden almandır. İbnü’l-Esîr: hadiste: Âdemoğluna ancak onu örten bir ev ve onu örten bir elbise vardır. Ve **جِرَفُ الخُبز**: ekmeğin kırıntılarıdır; tekili **جِرْفةٌ**’dir; **باللام** ile **بدل الراء** rivayet edilir.

İbnü’l-A‘râbî: **الجَوْرَقُ** devekuşudur; Ebû’l-Abbâs dedi: onu **بالفاء** ile **جَوْرَفٌ** diyen tashif etmiştir. **التهذيب**: bazısı dedi: **الجَوْرَفُ** devekuşudur; Ka‘b b. Züheyr el-Müzenî’ye inşad edildi:
كأَنَّ رَحْلي، وقد لانَتْ عَريكَتُها،
كَسَوْتُه جَوْرَفاً أَغصانه حصفا
el-Ezherî dedi: bu bir tashiftir; doğrusu **الجَوْرَقُ**’tur, **بالقاف**; zikri gelecektir.

**التهذيب**’de **جرل** tercümesinde: **مكانٌ جَرِلٌ**: onda düşmanlık ve ihtilaf vardır. Ve Kays’ın bedevilerinden başkası dedi: **أَرضٌ جَرْفة**: farklı (karışık)tır; ve **قِدْحٌ جَرْفٌ**, ve **رجل جَرْفٌ** da böyledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ر ف * * جَرَفَ الطِّينَ * كسحه وبابه نصر ومنه سمي * المِجْرَفَةُ * و * الجُرُْفُ * بضم الرءِ وسكونها ما تجرفته السيول وأكلته من الأرض ومنه قوله تعالى ﴿على شفا جرف هاو﴾ وقد * جَرَّفَتْهُ السُّيُولُ تَجْريفاً * و * تَجَرَّفَتْهُ

##### Türkçe

* ج ر ف * **جَرَفَ الطِّينَ**: onu kazıyıp süpürdü; babı **نصر**’dır. Ondan dolayı **المِجْرَفَةُ** diye adlandırıldı. Ve **الجُرُْفُ**: **الرءِ**’nin dammesi ve onun sükûnu ile; sellerin onu sürükleyip kazıdığı ve yerden yiyip götürdüğü şeydir. Ondan (olarak) Yüce Allah’ın sözü: ﴿على شفا **جرف** هاو﴾ . Ve **جَرَّفَتْهُ السُّيُولُ تَجْريفاً**; ve **تَجَرَّفَتْهُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جرفه يجرفه جرفا، وجرفة، بفتحهما، والأخيرة على اللحياني: أي ذهب به كله، أو جله، كما في الصحاح، أو جرفه: أخذه أخذا كثيرا .
 وجرف الطين جرفا كسحه عن وجه الأرض، كجرفه تجريفا، وتجرفه، يقال: جرفته السيول وتجرفته، نقله الجوهري، وأنشد لبعض بني طييء:
  فإن تكن الحوادث جرفتني                      فلم أر هالكا كابني زياد والمجرفة، كمكنسة: المكسحة وهو: ما جرف به.
 والجارف: الموت العام يجترف مال القوم، كذا في الصحاح، وهو مجاز، والجارف: الطاعون، وقال الليث: الطاعون الجارف: الذي نزل بأهل العراق ذريعا، فسمي جارفا، جرف الناس كجرف السيل، وفي الصحاح: والجارف: طاعون كان في زمن ابن الزبير، قال الليث: الجارف: شؤم، أو بلية تجترف مال القوم، وهو مجاز، قال ابن الأعرابي: الجرف: المال الكثير من الصامت والناطق. قال أيضا الجرف: الخصب، والكلأ الملتف، وأنشد:
  في حبة جرف وحمض هيكل قال: والإبل تسمن عليها سمنا مكتنزا، يعني على الحبة، وهو ما تناثر من حبوب البقول، واجتمع معها ورق يبيس البقل، فتسمن الإبل عليها.

  الجرفة، بهاء، ويضم، نقلهما أبو علي في التذكرة، واقتصر أبو عبيد على الفتح، وقال: سمة في الفخذ، أو في جميع الجسد، عن أبي زيد.
 يقال: بعير مجروف: أي وسم به، أو وسم باللهزمة تحت الأذن، وهذا نقله ابن بري، وأنشد لمدرك:
  يعارض مجروفا تنته خـزامة                      كأن ابن حشر تحت حالبه رأل وقال ابن عباد: المجروف: البعير الموسوم في اللهزمة والفخذ، وقال أبو علي: الجرفة أن تجرف لهزمة البعير، هو أن يقشر جلده فيفتل ثم يترك فيجف، فيكون جاسيا، كأنه بعرة، أو أن تقطع جلدة من جسد البعير دون أذنه، وفي اللسان: دون أنفه من غير أن تبين، وقيل: الجرفة في الفخذ خاصة: أن تقطع جلدة من الفخذ خاصة: أن تقطع جلدة من فخذه من غير بينونة، ثم تجمع، ومثلها في الأنف واللهزمة، وفي الصحاح: الجرف، بالفتح: سمة من سمات الإبل، وهي في الفخذ بمنزلة القرمة في الأنف، تقطع جلدة، وتجمع في الفخذ، كما تجمع على الأنف، وذلك الأثر جرفة، بالضم والفتح، قال سيبويه: استغنوا بالعمل عن الأثر، يعني أنهم لو أرادوا لفظ الأثر لقالوا: الجرف، أو الجراف، كالمشط والخباط، فافهم.
 قال بعض أعراب قيس: أرض جرفة، كذا هو بالفتح كما يقتضي إطلاقه، وضبطه في التكملة كفرحة، وكذا في العمدة، ومثله في العباب: أي مختلفة فيها تعادي واختلاف، قال: وكذا عود جرف، وقدح جرف، ورجل جرف.
 وسيل جراف، كغراب: جحاف، أي: يذهب بكل شيء، نقله الجوهري، قال: ورجل جراف أي: أكول جدا، يأتي على الطعام كله، وفي المحكم: شديد الأكل، لا يبقى شيئا، وهو مجاز، قال جرير:
  وضع الخزير فقيل أين مجاشع                      فشحا جحافله جراف هبلـع وقيل: رجل جراف: نكحة نشيط، قال جرير يذكر شبة بن عقال، ويهجو الفرزدق:
  يا شب ويلك ما لاقت فتاتكم                      والمنقري جراف غير عنين كجاروف، نقله الصاغاني، وهو مجاز.
 وذو جراف: واد يفرغ ماؤه في السلي.
 وجراف، بالضم، ويكسر: ضرب من الكيل، نقله الجوهري، وأنشد للراجز:
  كيل عداء بالجراف القنقـل
  من صبرة مثل الكثيب الأهيل العداء: الموالاة.
 وقال ابن السكيت: الجراف: مكيال ضخم. والجاروف: الرجل المشؤوم، وهو مجاز، وقيل: هو النهم الحريص، وهو مجاز أيضا.
 وأم الجراف، كشداد: الدلو، والترس، كما في العباب.
 والجرفة، بالكسر: الحبل من الرمل، نقله ابن عباد.
 الجرفة من الخبز: كسرته وكذلك جلفة، وبهما روى الحديث: )ليس لابن آدم إلا بيت يكنه، وثوب يواري عورته، وجرف الخبز، والماء(، قال الصاغاني: ليست الأشياء المذكورة بخصال، ولكن المراد إكنان بيت، وموارة ثوب، وأكل جرف، وشرب ماء، فحذف ذلك، كقوله تعالى: )واسأل القرية(.
 الجرفة، بالضم: ماء باليمامة لبني عدي.
 قال ابن فارس: الجرفة: أن تقطع من فخذ البعير جلدة وتجمع على فخذه.
 في اللسان: الجرف: يبيس الحماط، أو يابس الأفاني، كالجريف فيهما، ولونه مثل حب القطن إذا يبس.

  الجرف، بالكسر: باطن الشدق، والجمع أجراف نقله ابن عباد.
 الجرف: المكان الذي لا يأخذه السيل، ويضم.
 الجرف، بالضم ع، قرب مكة، شرفها الله تعالى، كانت به وقعة بين هذيل وسليم .
 الجرف أيضا: ع، قرب المدينة صلى الله وسلم على ساكنها، على ثلاثة أميال منها، بها كانت أموال عمر رضي الله عنه، ومنه حديث أبي بكر - رضي الله عنه - )أنه مر يستعرض الناس بالجرف، فجعل ينسب القبائل حتى مر ببني فزارة( هكذا ضبطه ابن الأثير في النهاية، وكذا صاحب المصباح، والصاغاني، وصاحب اللسان، قال شيخنا: والذي في مشارق عياض أنه بضمتين في هذا الموضع، ففي كلام المصنف قصور ظاهر إذ أغفله مع شهرته. الجرف: ع، باليمن، منه أحمد بن إبراهيم المحدث الجرفي، سمع منه هبة الله الشيرازي الجرف: ع: باليمامة.
 قال أبو خيرة: الجرف: عرض الجبل الأملس، في الصحاح: الجرف: ما تجرفته السيول، وأكلته من الأرض. وفي المحكم: الجرف: ما أكل السيل من أسفل شق الوادي والنهر. ج: أجراف، وجروف، كالجرف، بضمتين، قال الجوهري: مثل عسر وعسر، ومنه قوله تعالى: )على شفا جرف هار(، وقرأ بالتخفيف ابن عامر، وحمزة، وحماد، ويحيى، وخلف، ج: جرفة، كجحرة نقله الجوهري، وتأخير المصنف ذكر هذا الجمع بعد قوله: )بضمتين( يقتضي أن يكون جمعا له، وليس كذلك، بل جمع المثقل: أجراف، كطنب وأطناب، وجمع المخفف جرفة، كجحر وجحرة، ففي كلامه نظر مع إغفاله عن جروف، الذي ذكر ابن سيده، زاد ابن سيده: فإن لم يكن من شقة فهو شط وشاطئ، وقال غيره: جرف الوادي ونحوه من أسناد المسايل إذا نخج الماء في أصله فاحتقره، فصار كالدحل وأشرف، وهو المهواة.
 والجورف، كجوهر: الحمار، نقله الصاغاني.
 في التهذيب: قال بعضهم: الجورف: الظليم، وأنشد لكعب بن زهير:
  كأن رحلى وقد لانت عريكتها                      كسوته جورفا أقرابه خصفا قال: وهذا تصحيف، والصواب: )جورق(، بالقاف.
 قلت: وهكذا أورده ابن الأعرابي بالقاف، وقال أبو العباس: من قاله بالفاء، فقد صحف، وقد أورده الصاغاني، وصاحب اللسان، في كتبهم، مع التنبيه على تصحيفه، ففي إيراد المصنف هكذا نظر لا يخفى.
 الجورف: البرذون السريع.
 قال الصاغاني: الجورف: السيل الجراف يجرف كل شيء، وبه شبه البرذون.
 قال ابن الأعرابي: أجرف الرجل: رعى إبله الجرف بالفتح، وهو الكلأ الملتف، تقدم، أجرف المكان: أصابه سيل جراف. قال اللحياني: رجل مجارف بفتح الراء: لا يكسب خيرا، ولا ينمي ماله، كالمحارف، بالحاء، وقال يعقوب: المجارف: الفقير، كالمحارف، وعده بدلا، وليس بشيء. قال ابن عباد: كبش متجرف، وهو الذي قد ذهبت: عامة سمنه، وكذلك الإبل.
 قال: وجاء فلان متجرفا: أي هزيلا مضطربا.
 ومما يستدرك عليه: اجترف الشيء عن وجه الأرض، كجرفه.
 والمجرف، كمنبر: المجرفة.
 وبنان مجرف: كثير الأخذ للطعام، أنشد ابن الأعرابي:
  أعددت للقم بنانا مجرفـا
  ومعدة تغلي وبطنا أجوافا

  وسيل جارف: يجرف ما مر به من كثرته، يذهب بكل شيء، وجيش جارف، كذلك.
 والمجرف، كمحدث: المهزول، كما في المحكم، ورجل مجرف: قد جرفه الدهر، أي: اجتحاح ماله وأفقره.
 وجرف النبات، كعني أكل عن آخره?. والمجترف: الفقير عن ابن السكيت.
 وسيف جراف، كغراب: يجرف كل شيء، وهو مجاز: وطعن جرف: واسع، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  فأبنا جذالي لم يفرق عـديدنـا                      وأبو بطعن في كواهلهم جرف الجراف، كرمان: اسم رجل، أنشد سيبويه:
  أمن عمل الجراف أمس وظلمه                      وعدوانه أعتبتمونا بـراسـم?
  أميري عداء إن حبسنا عليهمـا                      بهائم مال أوديا بـالـبـهـائم نصب: أميري عداء، على الذم. والجرافة، كرمانة: المجرفة، عامية، والجمع الجراريف.
 والأجراف: موضع، قال الفضل ابن العباس اللهبي:
  يا دار أقوت بالجزع ذي الأخياف                      بين حزم الجـزيز والأجـراف والأجيراف مصغرا، كأنه تصغير أجراف: واد لطيء، فيه تين ونخل، عن نصر، كذا في المعجم.

##### Türkçe

**جرفه** onu **يجرفه** **جرفا** ve **جرفة** ile (ikisi de fetha ile); sonuncusu **اللحياني**’ye göre: yani onu bütünüyle yahut çoğuyla götürdü; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut **جرفه**: onu çokça bir alışla aldı.

Ve çamuru **جرفا** **جرف** etti: onu yerin yüzünden süpürüp kazıdı; **جرفه**’yi **تجريفا** etmek gibi; ve **تجرفه**; denir ki: **جرفته السيول** ve **تجرفته**; bunu **الجوهري** nakletti; ve **طييء** oğullarından birine ait olarak şu beyiti okudu:

فإن تكن الحوادث جرفتني                      فلم أر هالكا كابني زياد

Ve **المجرفة** ( **مكنسة** gibi): süpürge-kazıyıcıdır; o da: onunla **جرف** edilen şeydir.

Ve **الجارف**: kavmin malını silip süpüren genel ölümdür; **الصحاح**’ta böyle; bu mecazdır. Ve **الجارف**: taun’dur. **الليث** dedi: **الطاعون الجارف**: Irak ehline genişçe inen (yaygın olan)dır; bu yüzden ona **جارفا** denildi; insanları selin **جرف** etmesi gibi **جرف** eder. **الصحاح**’ta: **الجارف**: İbnü’z-Zübeyr zamanında olan bir taun’dur. **الليث** dedi: **الجارف**: uğursuzluk yahut kavmin malını silip süpüren bir beladır; bu mecazdır. **ابن الأعرابي** dedi: **الجرف**: susan ve konuşan (cansız ve canlı)dan çok maldır. Yine dedi: **الجرف**: bolluktur; ve birbirine dolanmış otlaktır. Şu beyiti okudu:

في حبة جرف وحمض هيكل

Dedi: Develer onun üzerinde yığılmış bir semizlikle semirir; yani tane üzerinde; o da baklagil tanelerinden saçılan ve onunla birlikte baklagilin kuru yaprağının toplandığı şeydir; develer onun üzerinde semirir.

**الجرفة** (هاء ile) ve damme ile de gelir; ikisini de Ebû Ali **التذكرة**’de nakletti; Ebû Ubeyd ise fethaya hasretti. Dedi: Uylukta yahut bütün bedende bir damgadır; Ebû Zeyd’den.

Denir ki: **بعير مجروف**: yani onunla damgalanmış; yahut kulağın altındaki **اللهزمة** ile damgalanmış. Bunu İbn Berrî nakletti; ve **مدرك**’e ait olarak şu beyiti okudu:

يعارض مجروفا تنته خـزامة                      كأن ابن حشر تحت حالبه رأل

İbn Abbâd dedi: **المجروف**: **اللهزمة** ve uylukta damgalı devedir. Ebû Ali dedi: **الجرفة**: devenin **لهزمة**sini **تجرف** etmendir; o, derisini soymandır; sonra bükülür, sonra bırakılır da kurur; böylece sertleşir; sanki bir tezek gibidir. Yahut devenin bedeninden, kulağının altından bir deri parçası kesmendir. **اللسان**’da: burnunun altından; ayırıp koparmaksızın. Ve denildi ki: **الجرفة** uylukta özellikle: uyluğundan bir deri parçası kesmendir; ayrılma olmaksızın; sonra toplanır; bunun benzeri burunda ve **اللهزمة**’dedir. **الصحاح**’ta: **الجرف** (fetha ile): develerin damgalarından bir damgadır; uylukta, burundaki **القرمة** konumundadır; bir deri parçası kesilir ve uylukta toplanır; burunda toplandığı gibi. O iz **جرفة**’dir; damme ve fetha ile. **سيبويه** dedi: işi (fiili) izden (isimden) yeterli gördüler; yani iz lafzını isteselerdi **الجرف** yahut **الجراف** derlerdi; **المشط** ve **الخباط** gibi; öyleyse anla.

Kays’ın bazı bedevîleri dedi: **أرض جرفة**; işte bu fetha iledir, mutlak bırakılışı bunu gerektirir; **التكملة**’de **كفرحة** gibi ضبط edildi; **العمدة**’da da böyledir; **العباب**’da da benzeri: yani içinde düşmanlık ve ihtilaf bulunan, farklı farklı. Dedi: ve böyledir **عود جرف** ve **قدح جرف** ve **رجل جرف**.

Ve **سيل جراف** ( **غراب** gibi): **جحاف**; yani her şeyi götürür; bunu **الجوهري** nakletti. Dedi: ve **رجل جراف**: yani çok yiyici; yemeğin hepsini silip süpürür. **المحكم**’de: yemenin şiddetlisi; hiçbir şey bırakmaz; bu mecazdır. Cerîr dedi:

وضع الخزير فقيل أين مجاشع                      فشحا جحافله جراف هبلـع

Ve denildi ki: **رجل جراف**: çok cinsel ilişkiye düşkün, atılgan bir erkek. Cerîr, Şebbe b. İkâl’i anıp Ferazdak’ı hicvederek dedi:

يا شب ويلك ما لاقت فتاتكم                      والمنقري جراف غير عنين

**جاروف** gibi; bunu **الصاغاني** nakletti; bu mecazdır.

Ve **ذو جراف**: suyu **السلي**’ye boşalan bir vadidir.

Ve **جراف** (damme ile; kesre ile de gelir): ölçü türlerinden bir türdür; bunu **الجوهري** nakletti; ve recez söyleyenin şu beytini okudu:

كيل عداء بالجراف القنقـل
من صبرة مثل الكثيب الأهيل

**العداء**: peş peşe olma (muvâlât)tır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الجراف**: büyük bir ölçektir. Ve **الجاروف**: uğursuz adamdır; bu mecazdır. Ve denildi ki: o, obur hırslıdır; bu da mecazdır.

Ve **أم الجراف** ( **شداد** gibi): kova ve kalkan; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **الجرفة** (kesre ile): kumdan bir ip (şerit); bunu İbn Abbâd nakletti.

Ekmekten **الجرفة**: onun kırıntısıdır; aynı şekilde **جلفة**. Hadis bu ikisiyle rivayet edilmiştir: “İnsanoğluna ancak kendisini barındıran bir ev, avretini örten bir elbise, **جرف الخبز** ve su vardır.” **الصاغاني** dedi: zikredilen şeyler huylar (hasletler) değildir; fakat murat: bir evde barınma, bir elbiseyle örtünme, **جرف** yeme ve su içmedir; bunu hazfetti; Allah’ın sözü gibi: “Köye sor.”

Ve **الجرفة** (damme ile): Yemâme’de Benî Adî’ye ait bir sudur.

İbn Fâris dedi: **الجرفة**: devenin uyluğundan bir deri parçası kesip uyluğu üzerinde toplamandır.

**اللسان**’da: **الجرف**: **الحماط**’ın kurusudur; yahut **الأفاني**’nin kurusudur; ikisinde de **الجريف** gibi; rengi, pamuk tanesi kuruduğundaki gibidir.

**الجرف** (kesre ile): yanağın iç tarafıdır; çoğulu **أجراف**; bunu İbn Abbâd nakletti.

**الجرف**: selin almadığı yerdir; damme ile de gelir.

**الجرف** (damme ile): Mekke yakınında bir yer; Allah Teâlâ onu şereflendirsin; orada Hüzeyl ile Süleym arasında bir savaş olmuştu.

**الجرف** ayrıca: Medine yakınında bir yer; orada oturana salât ve selâm olsun; ondan üç mil mesafede; Ömer’in (Allah ondan razı olsun) malları oradaydı. Ebû Bekir’in (Allah ondan razı olsun) hadisindendir: “İnsanları **الجرف**’te teftiş ederek geçti; kabileleri sayıp döktü; nihayet Benî Fezâre’ye uğradı.” Bunu İbnü’l-Esîr **النهاية**’de böyle ضبط etti; **المصباح** sahibi, **الصاغاني** ve **اللسان** sahibi de böyle. Şeyhimiz dedi: Iyâz’ın **مشارق**’ında bu yerde onun iki damme ile olduğu vardır; bu yüzden musannifin sözünde, şöhretiyle birlikte onu ihmal ettiği için açık bir eksiklik vardır. **الجرف**: Yemen’de bir yer; ondan, hadisçi Ahmed b. İbrâhîm el-**الجرفي**; ondan Hibetullâh eş-Şîrâzî işitti. **الجرف**: Yemâme’de bir yer.

Ebû Hayra dedi: **الجرف**: pürüzsüz dağın yanıdır. **الصحاح**’ta: **الجرف**: sellerin **تجرفه** ettiği ve yerden yiyip götürdüğü şeydir. **المحكم**’de: **الجرف**: selin, vadi ve nehir yarığının altından yediği şeydir. Çoğul: **أجراف** ve **جروف**; **الجرف** gibi (iki damme ile). **الجوهري** dedi: **عسر** ve **عسر** gibi. Ondandır Allah’ın sözü: “**على شفا جرف هار**”. Hafifletmeyle İbn Âmir, Hamza, Hammâd, Yahyâ ve Halef okudu. Çoğul: **جرفة**; **جحرة** gibi; bunu **الجوهري** nakletti. Musannifin bu çoğulu “iki damme ile” sözünden sonra zikretmeyi geciktirmesi, onun bunun çoğulu olmasını gerektirir; öyle değildir. Bilakis ağır olanın çoğulu **أجراف**’tır; **طنب** ve **أطناب** gibi. Hafif olanın çoğulu **جرفة**’dir; **جحر** ve **جحرة** gibi. Öyleyse onun sözünde, İbn Sîde’nin zikrettiği **جروف**’u ihmal etmesiyle birlikte bir bakış (tenkit) vardır. İbn Sîde ekledi: Eğer bir yarıktan değilse o **شط** ve **شاطئ**’dir. Başkası dedi: Vadi **جرف**’u ve benzerleri, akarsu yamaçlarından, su kökünde oyup onu küçülttüğünde; böylece **الدحل** gibi olur ve yükselir; o, çukurluktur.

Ve **الجورف** ( **جوهر** gibi): eşektir; bunu **الصاغاني** nakletti.

**التهذيب**’de: Bazıları dedi: **الجورف**: devekuşu erkeğidir. Ka‘b b. Züheyr’e ait olarak şu beyiti okudu:

كأن رحلى وقد لانت عريكتها                      كسوته جورفا أقرابه خصفا

Dedi: Bu bir tashîftir; doğrusu **جورق**’tur; **القاف** ile.

Ben dedim: İbnü’l-A‘râbî onu **القاف** ile böyle rivayet etti. Ebû’l-Abbâs dedi: Onu **الفاء** ile söyleyen tashîf etmiştir. **الصاغاني** ve **اللسان** sahibi onu kitaplarında, tashîfine dikkat çekmekle birlikte zikretmişlerdir; musannifin onu böyle getirmesinde gizli olmayan bir bakış vardır.

**الجورف**: hızlı binek atıdır (berzûn).

**الصاغاني** dedi: **الجورف**: her şeyi **يجرف** eden **السيل الجراف**’tır; berzûn ona benzetilmiştir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أجرف الرجل**: develerini **الجرف** (fetha ile)da otlattı; o, birbirine dolanmış otlaktır; geçti. **أجرف المكان**: ona **سيل جراف** isabet etti. **اللحياني** dedi: **رجل مجارف** ( **الراء**’ın fethasıyla): hayır kazanmaz ve malını çoğaltmaz; **المحارف** gibi ( **الحاء** ile). Ya‘kûb dedi: **المجارف**: fakirdir; **المحارف** gibi; onu بدل saydı; bir şey değildir. İbn Abbâd dedi: **كبش متجرف**: semizliğinin çoğu gitmiş olandır; develer de böyledir.

Dedi: ve falan kimse **متجرفا** geldi: yani zayıf, çalkantılı.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **اجترف الشيء عن وجه الأرض**: **جرفه** gibi.

Ve **المجرف** ( **منبر** gibi): **المجرفة**’dir.

Ve **بنان مجرف**: yemeği çokça alan; İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:

أعددت للقم بنانا مجرفـا
ومعدة تغلي وبطنا أجوافا

**وسيل جارف**: çokluğundan dolayı üzerinden geçtiği şeyi süpürüp götüren; her şeyi alıp götürür; ve **جيش جارف** da böyledir.

Ve **المجرف**، **كمحدث**: zayıf düşmüş olan; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **رجل مجرف**: dehr onu süpürüp götürmüştür; yani: malını kökünden kazıyıp onu yoksullaştırmıştır.

Ve **جرف النبات**، **كعني**: sonuna kadar yedi?. Ve **المجترف**: yoksul; İbnü’s-Sikkît’ten.

Ve **سيف جراف**، **كغراب**: her şeyi süpürüp götüren; ve bu mecazdır. Ve **طعن جرف**: geniş; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:

فأبنا جذالي لم يفرق عـديدنـا
وأبو بطعن في كواهلهم جرف

**الجراف**، **كرمان**: bir adamın adı; Sîbeveyh okudu:

أمن عمل الجراف أمس وظلمه
وعدوانه أعتبتمونا بـراسـم?
أميري عداء إن حبسنا عليهمـا
بهائم مال أوديا بـالـبـهـائم

**نصب**: **أميري عداء**; zemm üzere.

Ve **الجرافة**، **كرمانة**: **المجرفة**; avamî; çoğulu **الجراريف**.

Ve **الأجراف**: bir yer; el-Fazl b. el-‘Abbâs el-Lehebî dedi:

يا دار أقوت بالجزع ذي الأخياف
بين حزم الجـزيز والأجـراف

Ve **الأجيراف** küçültme olarak; sanki **أجراف**’ın küçültmesidir: Tayy’a ait bir vadi; içinde incir ve hurma vardır; Nasr’dan; **المعجم**’de böyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَرَفَهُ
1 جَرَفَهُ جرف جرفه جرفة , (S, Msb, K,) aor. جَرُفَ , (S, Msb,) inf. n. جَرْفٌ (S, Msb, K) and جَرْفَةٌ, (Lh, K,) He took away, carried away, or removed, the whole of it, (S, Msb, K,) or the greater part of it, (S,) or much of it: (S, K:) and [in like manner ↓ جرّفهُ; for its inf. n.] تَجْرِيفٌ signifies the act of carrying away wholly: (KL:) and ↓ اجترفهُ he took the whole of it. (TA in art. جفت.) ― -b2- Also, (inf. n. جَرْفٌ, TA,) He swept it away, namely, mud, (S, K,) from the surface of the earth; (TA;) and so ↓ جرّفهُ, (K,) inf. n. تَجْرِيفٌ; (TA;) and ↓ تجرّفهُ: (K:) or ↓ تَجْرِيفٌ signifies the act of clearing away mud or the like well; in Persian, نيك رنديدن: (KL: [Golius, app. misled by a mistranscription, has explained the verb, جرّف, as on the authority of the KL, by “ bene effudit: ”]) and الشَّىْءَ ↓ اجترف he swept away the thing (جَرَفَهُ) from the surface of the earth. (TA.) You say also, جَرَفَتْهُ السُّيُولُ, (Msb,) or ↓ جرّفتهُ, inf. n. تَجْرِيفٌ; (S;) and ↓ تجرّفتهُ; (S, K;) The torrents swept it away; (TA;) [or swept it partially away; or wore it away;] namely, a portion of land. (S, Msb, K. See جُرُفٌ.) And, of a death commonly prevailing, جَرَفَ النَّاسَ كَجَرْفِ السَّيْلِ (tropical:) [It swept away, or destroyed, men, like the sweeping away of the torrent]: (TA:) and ↓ يَجْتَرِفُ مَالَ القَوْمِ [It sweeps away, or destroys, the cattle of the people]. (S, TA.) ― -b3- [He shovelled it, or scooped it, away, or up, or out.] You say, جَرَفَهُ بِكِلْتَا يَدَيْهِ [He scooped it up, or out, with both his hands]; i. e. something dry, as flour, and sand, and the like. (S in art. حفن.) ― -b4- جُرِفَ It (herbage) was eaten up utterly. (TA.)

جرّفهُ
2 جرّفهُ جرف جرفه جرفة , inf. n. تَجْرِيفٌ: see 1, in four places. ― -b2- جرّفهُ الدَّهْرُ (assumed tropical:) Time, or fortune, or misfortune, destroyed, or exterminated, his property, or cattle, and reduced him to poverty. (TA.) A poet (of the Benoo-Teiyi, TA) says,
فَاـِنْ تَكُنِ الحَوَادِثُ جَرَّفَتْنِى
فَلَمْ أَرَ هَالِكًا كَابْنَىْ زِيَادِ
(assumed tropical:) [And if misfortunes have destroyed my property, or cattle, and reduced me to poverty, I have not seen any one in a state of perdition like the two sons of Ziyلd]. (S, TA.)

اجرف
4 اجرف أجرف اجرف جرف It (a place) was invaded by a torrent such as is termed جُرَاف. (K.)

5 تَجَرَّفَ see 1, in two places; and see جُرُفٌ.

8 اـِجْتَرَفَ see 1, in three places.

جُرْفٌ
جُرْفٌ جرف : see جُرُفٌ. ― -b2- Also A smooth side of a mountain. (A boo-Kheyreh, K.)

جِرْفٌ
جِرْفٌ جرف : see the next paragraph.

جُرُفٌ
جُرُفٌ جرف and ↓ جُرْفٌ, (S, Msb, K, &c.,) the latter a contraction of the former, (Msb,) [An abrupt, water-worn, bank or ridge;] a bank (جَانِبٌ Ksh and Jel in ix. 110) of a valley, the lower part of which is excavated by the water, and hollowed out by the torrents, so that it remains uncompact, unsound, or weak; (Ksh ib.;) a bank, or an acclivity, of a water-course of a valley and the like, when the water has carried away from its lower part, and undermined it, so that it has become like what is termed a دَحْل, with its upper part overhanging; (L;) a portion of land (or sand, S in art. تهر) which the torrents have partially swept away, or worn away, (↓ تَجَرَّفَتْهُ, S, K, or ↓ جَرَفَتْهُ, Msb,) and eaten; (S, Msb, K;) a portion of the lower part of the side of a valley, and of a river, eaten by the torrent; (M, TA;) the side of the bank of a river, that has been eaten by the water, so that some part of it every little while falls: (Har p. 47:) and the latter, [or each,] a place which the torrent does not take away; as also ↓ جِرْفٌ; (K;) [i. e. a bank, or ridge, that remains rising abruptly by the bed of a torrent or stream:] pl. [of pauc.] (of جُرُفٌ, TA) أَجْرَافٌ, (K,) like أَطْنَابٌ pl. of طُنُبٌ, (TA,) and [of mult.] (of جُرْفٌ, though it is implied in the K that it is of جُرُفٌ, TA) جِرَفَةٌ, like جِحَرَةٌ (S, K) pl. of جُحْرٌ, (S,) and جُرُوفٌ. (ISd, TA.)

جُرَافٌ
جُرَافٌ جراف A torrent that carries away everything; (S, Msb;) i. q. جُحَافٌ applied to a torrent; as also ↓ جَوْرَفٌ; (K;) and ↓ جَارُوفٌ a torrent that sweeps away that by which it passes, by reason of its copiousness, carrying away everything, and so ↓ جَارِفٌ applied to rain. (TA.) ― -b2- (tropical:) A very voracious man: (K, TA:) a man who devours all the food: (S:) one who eats vehemently, leaving nothing remaining. (M, TA.) ― -b3- (tropical:) A man who marries much, or often, and is brisk, lively, sprightly, or active; as also ↓ جَارُوفٌ. (K, TA.) ― -b4- (tropical:) A sword that sweeps away everything. (TA.) ― -b5- (assumed tropical:) A sort of measure of capacity; as also ↓ جِرَافٌ: (S, K:) a certain large measure of capacity. (ISk, TA.)

جِرَافٌ
جِرَافٌ جراف : see what next precedes.

نَيْطَلٌ جَرُوفٌ
نَيْطَلٌ جَرُوفٌ نيطل جروف [A capacious bucket: see 3 in art. نهز]. (S in art. نهز.)

جُرَّافَةٌ
جُرَّافَةٌ جرافه جرافة : see مِجْرَفَةٌ.

جَارِفٌ
جَارِفٌ جارف : see جُرَافٌ. ― -b2- Also (tropical:) A death commonly, or generally, prevailing, (S, K, TA,) that sweeps away, or destroys, (يَجْتَرِفُ,) the cattle of the people. (S, TA.) And (assumed tropical:) Plague, or pestilence. (K.) الجَارِفُ means (assumed tropical:) A plague, or pestilence, that happened in the time of Ibn-Ez-Zubeyr; (S;) or, as Lth says, الطَّاعُونُ الجَارِفُ means the plague, or pestilence, that befel the people of El- 'Irلk [in the year of the Flight 69], spreading wide, and sweeping away the people like the sweeping away of the torrent. (TA.) And (tropical:) Evil fortune, or an affliction, that sweeps away, or destroys, (Lth, K, TA,) a people, (K,) or the cattle of a people. (Lth, TA.)

جَوْرَفٌ
جَوْرَفٌ جورف : see جُرَافٌ. ― -b2- Hence, as being likened to the torrent thus termed, (TA,) (tropical:) A quick, or swift, بِرْذَون [or hack, &c.]. (K.) And (tropical:) An ass; [app. meaning a wild ass, because of his swiftness.] (Sgh, K.) And, accord. to some, A male ostrich: (as in the K:) but this is a mistranscription for جَوْرَقٌ, with ق. (Abu-l-' Abbلs, T, Sgh, L, TA.)

جَارُوفٌ
جَارُوفٌ جاروف : see جُرَافٌ, in two places. ― -b2- Also (tropical:) Greedy; having an inordinate desire, or appetite, for food. (K, TA.) ― -b3- And An (tropical:) unfortunate man. (K, * TA.)

مِجْرَفٌ
مِجْرَفٌ مجرف : see مِجْرَفَةٌ. ― -b2- [Hence,] بَنَانٌ مِجْرَفٌ [Fingers, or fingers' ends,] that take much food. (IAar, TA.)

مِجْرَفَةٌ
مِجْرَفَةٌ مجرف مجرفه مجرفة A broom, or besom; (K;) a thing with which mud is swept away from the surface of the ground: (S, * TA:) [applied in the present day to a shovel: and a hoe: and a rake:] as also ↓ مِجْرَفٌ: vulgarly, ↓ جُرَّافَةٌ; [now applied by many to a drag for dragging rivers &c.;] of which the pl. is جَرَارِيفُ. (TA.)

مُجَرَّفٌ
مُجَرَّفٌ مجرف (tropical:) A man who has had his property, or or cattle, destroyed, or exterminated, and who has been reduced to poverty, by time, or fortune, or misfortune. (TA.)

مُجَرِّفٌ
مُجَرِّفٌ مجرف (tropical:) Lean, or emaciated. (M, TA.) [See what next follows.]

مُتَجَرِّفٌ
مُتَجَرِّفٌ متجرف (tropical:) A ram whose general fatness has gone; (Ibn-'Abbلd, K;) and so a camel. (TA.) ― -b2- Lean, or emaciated; as also مُتَجَلِّفٌ. (TA in art. جلف.) You say, جَآءَ مُتَجَرِّفًا (tropical:) He (a man, Ibn-'Abbلd, TA) came in a lean and lax state (هَزِيلًا مُضْطَرِبًا). (Ibn-'Abbلd, K.)

##### Türkçe

**جَرَفَهُ**
1 **جَرَفَهُ** جرف جرفه جرفة, (S, Msb, K,) muzâri‘i **جَرُفَ**, (S, Msb,) mastar ismi **جَرْفٌ** (S, Msb, K) ve **جَرْفَةٌ**, (Lh, K,) O, onun tamamını aldı götürdü, taşıdı götürdü yahut giderdi, (S, Msb, K,) yahut onun daha büyük kısmını, (S,) yahut onun çoğunu: (S, K:) ve aynı şekilde ↓ **جرّفهُ**; çünkü onun mastar ismi **تَجْرِيفٌ** bütünüyle götürmenin fiilini ifade eder: (KL:) ve ↓ **اجترفهُ** onun tamamını aldı. (TA, madde **جفت**’te.) — -b2- Yine, (mastar ismi **جَرْفٌ**, TA,) O, onu süpürüp götürdü; yani çamuru, (S, K,) yerin yüzeyinden; (TA;) ve böylece ↓ **جرّفهُ**, (K,) mastar ismi **تَجْرِيفٌ**; (TA;) ve ↓ **تجرّفهُ**: (K:) yahut ↓ **تَجْرِيفٌ** çamuru yahut benzerini iyice temizleyip gidermenin fiilini ifade eder; Farsçada, نيك رنديدن: (KL: [Golius, bir yanlış yazılışla yanıltılmış olarak, fiil **جرّف**’i KL’nin otoritesine dayanarak “bene effudit” diye açıklamıştır:]) ve **الشَّىْءَ** ↓ **اجترف** o şeyi (**جَرَفَهُ**) yerin yüzeyinden süpürüp götürdü. (TA.) Sen ayrıca dersin: **جَرَفَتْهُ السُّيُولُ**, (Msb,) yahut ↓ **جرّفتهُ**, mastar ismi **تَجْرِيفٌ**; (S;) ve ↓ **تجرّفتهُ**; (S, K;) Seller onu süpürüp götürdü; (TA;) yani bir arazi parçasını. (S, Msb, K. Bkz. **جُرُفٌ**.) Ve, yaygın olan bir ölüm hakkında: **جَرَفَ النَّاسَ كَجَرْفِ السَّيْلِ** (mecaz:) [Selin süpürüp götürmesi gibi insanları süpürüp götürdü yahut helâk etti]: (TA:) ve ↓ **يَجْتَرِفُ مَالَ القَوْمِ** [kavmin davarını süpürüp götürür yahut helâk eder]. (S, TA.) — -b3- [Onu kürekleyip yahut avuçlayıp götürdü, yahut yukarı aldı, yahut dışarı çıkardı.] Sen dersin: **جَرَفَهُ بِكِلْتَا يَدَيْهِ** [Onu iki eliyle avuçlayıp aldı yahut çıkardı]; yani un ve kum ve benzeri gibi kuru bir şey. (S, madde **حفن**’de.) — -b4- **جُرِفَ** O (ot) bütünüyle yenildi. (TA.)

**جرّفهُ**
2 **جرّفهُ** جرف جرفه جرفة, mastar ismi **تَجْرِيفٌ**: 1’e bak, dört yerde. — -b2- **جرّفهُ الدَّهْرُ** (farz edilen mecaz:) Zaman, yahut talih, yahut musibet, onun malını yahut davarını yok etti yahut kökünü kazıdı ve onu yoksulluğa düşürdü. (TA.) Benû-Ṭayy’den bir şair (TA) der ki:
فَاـِنْ تَكُنِ الحَوَادِثُ جَرَّفَتْنِى
فَلَمْ أَرَ هَالِكًا كَابْنَىْ زِيَادِ
(farz edilen mecaz:) [Ve eğer musibetler malımı yahut davarımı yok etmiş ve beni yoksulluğa düşürmüş ise, Ziyâd’ın iki oğlu gibi helâk hâlinde olan birini görmedim]. (S, TA.)

**اجرف**
4 **اجرف** أجرف اجرف جرف O (bir yer), **جُرَاف** denilen türden bir sel tarafından basıldı. (K.)

5 **تَجَرَّفَ** 1’e bak, iki yerde; ve **جُرُفٌ**’a bak.

8 **اـِجْتَرَفَ** 1’e bak, üç yerde.

**جُرْفٌ**
**جُرْفٌ** جرف: **جُرُفٌ**’a bak. — -b2- Yine Bir dağın düzgün yanı. (A boo-Kheyreh, K.)

**جِرْفٌ**
**جِرْفٌ** جرف: sonraki paragrafa bak.

**جُرُفٌ**
**جُرُفٌ** جرف ve ↓ **جُرْفٌ**, (S, Msb, K, &c.,) ikincisi birincinin kısaltmasıdır, (Msb,) [Dik, suyla aşınmış, bir kıyı yahut sırt;] bir vadinin kıyısı (جَانِبٌ Ksh ve Jel’de ix. 110), alt kısmı su tarafından oyulmuş ve seller tarafından içi boşaltılmış olup da bu yüzden sıkı olmayan, sağlam olmayan yahut zayıf kalan; (Ksh, aynı yer;) suyun alt kısmından götürüp altını oyması sebebiyle, üst kısmı sarkar hâlde, **دَحْل** denilene benzer hâle gelmiş olduğu zaman, bir vadinin su yatağının ve benzerinin kıyısı yahut yamaç; (L;) sellerin kısmen süpürüp götürdüğü yahut aşındırdığı (↓ **تَجَرَّفَتْهُ**, S, K, yahut ↓ **جَرَفَتْهُ**, Msb) ve yediği; (S, Msb, K;) bir vadinin yanının ve bir nehrin alt kısmından, sel tarafından yenmiş bir parça; (M, TA;) su tarafından yenmiş olan nehir kıyısının yanı; öyle ki ondan her az bir zamanda bir parça düşer: (Har s. 47:) ve ikincisi, [yahut her biri,] selin götürmediği bir yer; bunun gibi ↓ **جِرْفٌ**; (K;) [yani bir sel yahut akarsu yatağının yanında dikçe yükselir hâlde kalan bir kıyı yahut sırt:] cem‘ [kıllet] ( **جُرُفٌ**’un, TA) **أَجْرَافٌ**, (K,) **طُنُبٌ**’un cem‘i **أَطْنَابٌ** gibi, (TA,) ve [kesret] ( **جُرْفٌ**’un; gerçi K’da bunun **جُرُفٌ**’un olduğu ima edilir, TA) **جِرَفَةٌ**, **جُحْرٌ**’un cem‘i (S) **جِحَرَةٌ** gibi, (S, K) ve **جُرُوفٌ**. (ISd, TA.)

**جُرَافٌ**
**جُرَافٌ** جراف Her şeyi götüren bir sel; (S, Msb;) sele nispetle kullanılan **جُحَافٌ** ile aynı; bunun gibi ↓ **جَوْرَفٌ**; (K;) ve ↓ **جَارُوفٌ** bol oluşu sebebiyle üzerinden geçtiği şeyi süpürüp götüren, her şeyi taşıyıp götüren bir sel; ve böylece ↓ **جَارِفٌ** yağmura nispetle. (TA.) — -b2- (mecaz:) Çok obur bir adam: (K, TA:) bütün yemeği yiyip bitiren bir adam: (S:) şiddetle yiyen, hiçbir şey bırakmayan. (M, TA.) — -b3- (mecaz:) Çok yahut sık evlenen, ve çevik, canlı, şen, yahut faal bir adam; bunun gibi ↓ **جَارُوفٌ**. (K, TA.) — -b4- (mecaz:) Her şeyi süpürüp götüren bir kılıç. (TA.) — -b5- (farz edilen mecaz:) Hacim ölçüsünden bir tür; bunun gibi ↓ **جِرَافٌ**: (S, K:) belirli büyük bir hacim ölçüsü. (ISk, TA.)

**جِرَافٌ**
**جِرَافٌ** جراف: bir önce gelene bak.

**نَيْطَلٌ جَرُوفٌ**
**نَيْطَلٌ جَرُوفٌ** نيطل جروف [Geniş bir kova: bkz. madde **نهز**’de 3]. (S, madde **نهز**’de.)

**جُرَّافَةٌ**
**جُرَّافَةٌ** جرافه جرافة: **مِجْرَفَةٌ**’ye bak.

**جَارِفٌ**
**جَارِفٌ** جارف: **جُرَافٌ**’a bak. — -b2- Yine (mecaz:) yaygın yahut genel bir ölüm, (S, K, TA,) kavmin davarını süpürüp götüren yahut helâk eden, (**يَجْتَرِفُ**, ) (S, TA.) Ve (farz edilen mecaz:) veba yahut taun. (K.) **الجَارِفُ** (farz edilen mecaz:) İbnü’z-Zübeyr zamanında vuku bulan bir taun yahut veba demektir; (S;) yahut Lth’nin dediğine göre, **الطَّاعُونُ الجَارِفُ** hicretin 69. yılında El-‘Irâk halkına isabet eden, genişçe yayılan ve selin süpürüp götürmesi gibi halkı süpürüp götüren taun yahut veba demektir. (TA.) Ve (mecaz:) bir kavmi, (K,) yahut bir kavmin davarını süpürüp götüren yahut helâk eden, (Lth, K, TA,) kötü talih yahut bir musibet. (Lth, TA.)

**جَوْرَفٌ**
**جَوْرَفٌ** جورف: **جُرَافٌ**’a bak. — -b2- Buradan, böyle adlandırılan sele benzetilerek, (TA,) (mecaz:) hızlı yahut çabuk bir **بِرْذَون** [yahut binek atı, vb.]. (K.) Ve (mecaz:) bir eşek; [görünüşe göre sürati sebebiyle yaban eşeği kastedilir.] (Sgh, K.) Ve bazılarına göre, erkek devekuşu: (K’da olduğu üzere:) fakat bu, ق ile **جَوْرَقٌ** için bir yanlış yazımdır. (Abu-l-‘Abbâs, T, Sgh, L, TA.)

**جَارُوفٌ**
**جَارُوفٌ** جاروف: **جُرَافٌ**’a bak, iki yerde. — -b2- Yine (mecaz:) açgözlü; yiyeceğe karşı ölçüsüz bir istek yahut iştah sahibi. (K, TA.) — -b3- Ve (mecaz:) talihsiz bir adam. (K, * TA.)

**مِجْرَفٌ**
**مِجْرَفٌ** مجرف: **مِجْرَفَةٌ**’ye bak. — -b2- [Buradan,] **بَنَانٌ مِجْرَفٌ** [parmaklar yahut parmak uçları,] çok yemek alan. (IAar, TA.)

**مِجْرَفَةٌ**
**مِجْرَفَةٌ** مجرف مجرفه مجرفة Bir süpürge; (K;) yerin yüzeyinden çamurun süpürülüp götürüldüğü bir şey: (S, * TA:) [günümüzde küreğe; ve çapaya; ve tırmığa uygulanır:] bunun gibi ↓ **مِجْرَفٌ**: halk dilinde ↓ **جُرَّافَةٌ**; [şimdi birçoklarınca nehirleri vb. sürüklemek için bir sürükleyiciye uygulanır;] bunun çoğulu **جَرَارِيفُ**’tir. (TA.)

**مُجَرَّفٌ**
**مُجَرَّفٌ** مجرف (mecaz:) zamanı, yahut talihi, yahut musibeti tarafından malı yahut davarı yok edilmiş yahut kökü kazınmış ve yoksulluğa düşürülmüş bir adam. (TA.)

**مُجَرِّفٌ**
**مُجَرِّفٌ** مجرف (mecaz:) zayıf, yahut cılız. (M, TA.) [Bir sonraki gelene bak.]

**مُتَجَرِّفٌ**
**مُتَجَرِّفٌ** متجرف (mecaz:) genel semizliği gitmiş bir koç; (İbn-‘Abbâd, K;) ve böylece bir deve. (TA.) — -b2- Zayıf, yahut cılız; bunun gibi **مُتَجَلِّفٌ**. (TA, madde **جلف**’te.) Sen dersin: **جَآءَ مُتَجَرِّفًا** (mecaz:) O (bir adam, İbn-‘Abbâd, TA) zayıf ve gevşek bir hâlde (**هَزِيلًا مُضْطَرِبًا**) geldi. (İbn-‘Abbâd, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَرَفَ
جَرَفَ U ( n. ac.
a.  1), Carried off; swept, shovelled, scooped away; raked, hoed.

تَجَرَّفَ
تَجَرَّفَ V ,
a.  see I .

اِنْجَرَفَ
اِنْجَرَفَ VII ,
a.  Pass. of I.

اِجْتَرَفَ
اِجْتَرَفَ VIII ,
a.  see I .

جَرْف
جَرْف 1 ,
a.  Promiscuous property; odds and ends.

جُرْف
جُرْف 3 ,  جُرُف 10 , ( pl. جِرَفَة 7t ,  جُرُوْف 27 ,  أَجْرَاْف 38 ),
a.  Water-worn bank, ridge, ledge.

مِجْرَفَة
مِجْرَفَة 20t ,
a.  Broom.

b.  Shovel; hoe; rake.

جُرَاْف
جُرَاْف 24 ,
a.  Torrent.

b.  Glutton.

##### Türkçe

**جَرَفَ**
**جَرَفَ** U ( n. ac.
a. 1), Alıp götürdü; süpürdü, kürekle attı, kepçeleyip uzaklaştırdı; tırmıkladı, çapaladı.

**تَجَرَّفَ**
**تَجَرَّفَ** V ,
a. I’e bak.

**اِنْجَرَفَ**
**اِنْجَرَفَ** VII ,
a. I’in edilgeni.

**اِجْتَرَفَ**
**اِجْتَرَفَ** VIII ,
a. I’e bak.

**جَرْف**
**جَرْف** 1 ,
a. Karışık mülk; ıvır zıvır.

**جُرْف**
**جُرْف** 3 , **جُرُف** 10 , ( pl. **جِرَفَة** 7t , **جُرُوْف** 27 , **أَجْرَاْف** 38 ),
a. Suyun aşındırdığı kıyı; sırt, çıkıntı.

**مِجْرَفَة**
**مِجْرَفَة** 20t ,
a. Süpürge.

b. Kürek; çapa; tırmık.

**جُرَاْف**
**جُرَاْف** 24 ,
a. Sel.

b. Obur.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جرف
جَرَفَ - يَجْرُفُ - جُرُف

جَرَفَ - يَجْرُفُ + كائن أو شيء + شيئاً: يقطعه مما حوله ويقلعه ثم يمسكه ويشده إليه تاركاً مكانه حفرة ذات حواف قائمة: يأتي إلى شيء في مكانه فيقتلعه ويجذبه إليه أثناء سيره مبعداً إياه من مكانه، وتاركاً مكانه حواف قائمة هشة سريعة الانهيار
جـُرُف: اسم فعل بمعنى مفعول من " جَرَفَ - يَجْرُفُ ": وهو أيضاً اسم مكان منه: المكان الذي جرف منه جزء كبير وترك الباقي حواف عالية قائمة سريعة الانهيار
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإمساك بكائن وشده وجذبه ثم تحريكه باستمرار لمسافة معينة بعيداً عن مكانه الأصلي"، وهي:
نَزَعَ - يَنْزِعُ، خَلَعَ - يَخْلَعُ، جَرَّ - يَجُرُّ، سَحَبَ - يَسْحَبُ، جَرَفَ - يَجْرُفُ، سَلَّ - يَسُلُّ

جرف
 	﴿أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ"(109)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [جرف] ج ر ف: جَرَفَ الطِّينَ كسحه وبابه نصر ومنه سمي المِجْرَفَةُ و الجُرُْفُ بضم الرءِ وسكونها ما تجرفته السيول وأكلته من الأرض ومنه قوله تعالى ﴿على شفا جرف هاو﴾ وقد جَرَّفَتْهُ السُّيُولُ تَجْريفاً و تَجَرَّفَتْهُ
معجم الفرائد القرآنية
ج  ر  ف
"جُرُفٍ "في قوله تعالى:" أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ"(109) التوبة.
الجُرُف : المكان الذي يأكله الماء من سيل وغيره، فيجرفه أي يذهب به .
الراغب
جرف
قال عز وجل: }على شفا جرف هار{ [التوبة/109]، يقال للمكان الذي يأكله السيل فيجرفه - أي: يذهب به -: جرف، وقد جرف الدهر ماله، أي: اجتاحه تشبيها به، ورجل جراف: نكحة، كأنه يجرف في ذلك العمل.
ملخص اللسان
1.     جَرَفَ الشيءَ يَجْرُفُه جَرْفاً واجْتَرَفه: أَخذه أَخذاً كثيراً.
2.     وجُرْفُ الوادي ونحوِه من أَسنادِ المسايِل إذا نَخَج الماءُ في أَصْلِه فاحتَفَره فصار كالدَّحْلِ وأَشْرَفَ أَعلاه،
3.     والجُرُفُ ما أَكلَ السيلُ من أَسْفَل شِقِّ الوادي والنَّهر،
4.     الجُرْفُ عُرْضُ الجبل الأَمـْلَسِ.
5.     الجَرْفُ: اجْتِرافُك الشيءَ عن وجهِ الأَرض
6.     اجْتَرَفَها الطبيبُ أَي اسْتَحاها عن الأَسنان قَطْعاً.
7.      والجَرْفُ: الأَخْذُ الكثير.
8.     والمِجْرَفُ والمِجْرَفةُ: ما جُرِفَ به.
9.     وجَرَفْت الشيءَ أَجْرُفه جَرْفاً أَي ذَهَبْتُ به كلِّه أَو  جُلِّه.
10.                        وجَرَفْتُ الطّين: كَسَحْتُه،
11.                        وبَنانٌ   مِجْرَفٌ: كثير الأَخْذ من الطعام؛
12.                        وجَرَفَ السيلُ الوادِيَ يَجْرُفه جرْفاً: جَوّخَه.
13.                        وسيْلٌ جُرافٌ وجاروفٌ: يَجْرُفُ ما مَرَّ به من كثرته يذهَب بكل   شيء،.
14.                        يقال جُرْفٌ وأَجْراف وجِرَفةٌ وهي  الـمَهْواة.
15.                        أَجْرَفَ الرجلُ إذا رَعَّى إبِلَه في   الجَرْف، وهو الخِصْبُ والكَلأُ الـمُلْتَفُّ؛ وأَن
16.                         وأَجْرَفت الأَرضُ: أَصابَها سيلٌ جُرافٌ.
17.                        الجَرْفُ   المالُ الكثير من الصّامِتِ والنّاطقِ.
18.                        والطاعونُ الجارِفُ الذي نزل بالبصرة كان ذَريعاً فسُمّي جارِفاً جَرَفَ الناسَ كجَرْفِ السيل.
19.                         الجارِفُ طاعُونٌ كان في زمن ابن الزُّبير وورد ذكره في الحديث طاعون   الجارِفِ،
20.                        والجارِفُ: شُؤْمٌ أَو بَلِيَّةٌ تَجْتَرِف  مالَ القَوْمِ.
21.                        والجارِفُ الموتُ العامُّ يَجْرُفُ مالَ القومِ.
22.                        ورجل جُراف: شَديد النكاح؛
23.                        ورجل جُرافٌ: يأْتي على الطعام كلِّه؛
24.                        رجل جُرافٌ شَديدُ الأَكل لا يبقي شيئاً،
25.                         ومُجَرِّفٌ   ومُتَجَرِّفٌ: مَهْزُول.
26.                        وكَبْشٌ مُتَجرِّفٌ: ذهب عامّةُ سِمَنِه.
27.                        وجُرِفَ   النّبات: أُكِلَ عن آخره.
28.                        وجُرِفَ في مالِه جَرْفةً إذا ذهب منه شيء؛
29.                        والـمُجَرَّفُ والـمُجارَفُ: الفقير كالـمُحارَفِ؛
30.                        ورجل مُجَرَّفٌ: قد جَرَّفَه الدهرُ أَي اجْتاح مالَه وأَفْقَرَه.
31.                        رجل مُجارَفٌ ومُحارفٌ، وهو الذي لا يَكْسِب   خيراً.
32.                        الجُرافُ مِكْيالٌ ضَخْم؛
33.                        الجُرافِ الأَكْبر،مِكْيالاً   ضَخْماً وافياً.
34.                        وسَيْفٌ جُرافٌ: يَجْرُف كل شيء.
35.                        والجَرْفةُ من سِماتِ   الإبل: أَن تُقْطَعَ جلدة من جسد البعير دون أَنفه من غير أَن تبين.
36.                        الجَرْفةُ في الفخذ خاصَّةً أَن تُقْطَعَ جِلدة من فخذه من غير   بَيْنونة ثم تُجْمع ومثلها في الأَنف واللِّهْزِمةِ،
37.                        الجُرْفةُ وسْم باللهزمة تحت الأُذن؛
38.                        وطَعْنٌ جَرْفٌ: واسعٌ؛
39.                        والجَرْفُ والجَريفُ: يَبِيسُ الحَماط.
40.                        والجَرْفُ: أَخذُك الشيء عن وجه   الأَرض بالمِجْرفةِ.
41.                        وجِرَفُ الخُبز أَي كِسَرُه،
لسان العرب
● - جرف: الجَرْفُ: اجْتِرافُك الشيءَ عن وجهِ الأَرض حتى يقال: كانت   المرأَةُ ذات لثةٍ فاجْتَرَفَها الطبيبُ أَي اسْتَحاها عن الأَسنان قَطْعاً.   والجَرْفُ: الأَخْذُ الكثير. جَرَفَ الشيءَ يَجْرُفُه، بالضم، جَرْفاً   واجْتَرَفه: أَخذه أَخذاً كثيراً. والمِجْرَفُ والمِجْرَفةُ: ما جُرِفَ به.   وجَرَفْت الشيءَ أَجْرُفه، بالضم، جَرْفاً أَي ذَهَبْتُ به كلِّه أَو   جُلِّه. وجَرَفْتُ الطّين: كَسَحْتُه، ومنه سُمّي المِجْرَفةُ. وبَنانٌ   مِجْرَفٌ: كثير الأَخْذ من الطعام؛ أَنشد ابن الأَعرابي:   أَعْدَدْت لِلَّقْمِ بَناناً مِجْرَفا،   ومِعْدةً تَغْلي، وبَطْناً أَجْوَفا   وجَرَفَ السيلُ الوادِيَ يَجْرُفه جرْفاً: جَوّخَه. الجوهري: والجُرْفُ   والجُرُفُ مثل عُسْرٍ وعُسُر ما تَجَرَّفَتْه السُّيول وأَكَلَتْه من   الأَرض، وقد جَرَّفَتْه السيول تَجْريفاً وتَجَرَّفَتْه؛ قال رجل من   طَيِّءٍ:فإنْ تَكُنِ الحَوادِثُ جَرَّفَتْني،   فلم أَرَ هالِكاً كابْنَيْ زِيادِ   ابن سيده: والجُرُفُ ما أَكلَ السيلُ من أَسْفَل شِقِّ الوادي والنَّهر،   والجمع أَجْرافٌ وجُرُوف وجِرَفةٌ، فإن لم يكن من شِقِّه فهو شَطٌّ   وشاطئٌ. وسيْلٌ جُرافٌ وجاروفٌ: يَجْرُفُ ما مَرَّ به من كثرته يذهَب بكل   شيء، وغَيْثٌ جارفٌ كذلك. وجُرْفُ الوادي ونحوِه من أَسنادِ المسايِل إذا   نَخَج الماءُ في أَصْلِه فاحتَفَره فصار كالدَّحْلِ وأَشْرَفَ أَعلاه،   فإذا انصدع أَعلاه فهو هارٍ، وقد جَرَف السيل أَسناده. وفي التنزيل العزيز:   أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَه على شَفا جُرُفٍ هارٍ. وقال أَبو خيرة:   الجُرْفُ عُرْضُ الجبل الأَمـْلَسِ. شمر: يقال جُرْفٌ وأَجْراف وجِرَفةٌ وهي   الـمَهْواة. ابن الأَعرابي: أَجْرَفَ الرجلُ إذا رَعَّى إبِلَه في   الجَرْف، وهو الخِصْبُ والكَلأُ الـمُلْتَفُّ؛ وأَنشد:   في حبَّةٍ جَرْف وحَمْض هَيْكل   والإبل تَسْمَنُ عليها سِمَناً مُكْتَنِزاً يعني على الحبّة، وهو ما   تَناثر من حُبوب البُقول واجتَمع معها ورَق يَبِيسِ البقل فتَسْمَنُ الإبل   عليها. وأَجْرَفت الأَرضُ: أَصابَها سيلٌ جُرافٌ. ابن الأَعرابي: الجَرْفُ   المالُ الكثير من الصّامِتِ والنّاطقِ. والطاعونُ الجارِفُ الذي نزل   بالبصرة كان ذَريعاً فسُمّي جارِفاً جَرَفَ الناسَ كجَرْفِ السيل. الجوهري:   الجارِفُ طاعُونٌ كان في زمن ابن الزُّبير وورد ذكره في الحديث طاعون   الجارِفِ، وموْتٌ جُرافٌ منه. والجارِفُ: شُؤْمٌ أَو بَلِيَّةٌ تَجْتَرِف   مالَ القَوْمِ. الصحاح: والجارِفُ الموتُ العامُّ يَجْرُفُ مالَ القومِ.   ورجل جُراف: شَديد النكاح؛ قال جرير:   يا شَبُّ ويْلَكَ ما لاقَتْ فَتاتُكُمُ،   والمِنْقَرِيُّ جُرافٌ غيرُ عِنِّينِ؟   ورجل جُرافٌ: يأْتي على الطعام كلِّه؛ قال جرير:   وُضِعَ الخَنزيرُ فقيل: أَيْنَ مُجاشِعٌ؟   فشَحا جَحافِلَه جُرافٌ هِبْلَعُ   ابن سيده: رجل جُرافٌ شَديدُ الأَكل لا يبقي شيئاً، ومُجَرِّفٌ   ومُتَجَرِّفٌ: مَهْزُول. وكَبْشٌ مُتَجرِّفٌ: ذهب عامّةُ سِمَنِه. وجُرِفَ   النّبات: أُكِلَ عن آخره. وجُرِفَ في مالِه جَرْفةً إذا ذهب منه شيء؛ عن   اللحياني، ولم يرد بالجَرْفة ههنا المرة الواحدة إنما عَنى بها ما عُنِيَ   بالجَرْفِ. والـمُجَرَّفُ والـمُجارَفُ: الفقير كالـمُحارَفِ؛ عن يعقوب، وعدّه   بدلاً وليس بشيء. ورجل مُجَرَّفٌ: قد جَرَّفَه الدهرُ أَي اجْتاح مالَه   وأَفْقَرَه. اللحياني: رجل مُجارَفٌ ومُحارفٌ، وهو الذي لا يَكْسِب   خيراً. ابن السكيت: الجُرافُ مِكْيالٌ ضَخْم؛ وقوله: بالجُرافِ الأَكْبر،   يقال: كان لهم من الهَواني   (* قوله والهواني هكذا في الأصل، ولم نجد هذه   اللفظة في المعاجم التي بين أيدينا ولعلها محرّفة عن خوابي.) مِكْيالاً   ضَخْماً وافياً. الجوهري: ويقال لضَرْب من الكيل جُراف وجِراف؛ قال   الراجز:كَيْلَ عِداءٍ بالجِرافِ القَنْقَلِ   من صُبْرةٍ، مِثْلِ الكَثِيبِ الأَهْيَلِ   قوله عِداء أَي مُوالاةٍ. وسَيْفٌ جُرافٌ: يَجْرُف كل شيء. والجَرْفةُ   من   (* قوله «والجرفة من إلخ» هي بالفتح وقد تضم كما في القاموس.) سِماتِ   الإبل: أَن تُقْطَعَ جلدة من جسد البعير دون أَنفه من غير أَن تبين.   وقيل: الجَرْفةُ في الفخذ خاصَّةً أَن تُقْطَعَ جِلدة من فخذه من غير   بَيْنونة ثم تُجْمع ومثلها في الأَنف واللِّهْزِمةِ، قال سيبويه: بَنَوْه   على فَعْلةٍ اسْتَغْنَوْا بالعمل عن الأَثر، يعني أَنهم لو أَرادوا لفظ   الأَثَرِ لقالوا الجُرْفَ أَو الجِراف كالـمُشْطِ والخِباطِ، فافهم. غيره:   الجَرْفَ، بالفتح، سِمةٌ من سِماتِ الإبل وهي في الفخذ بمنزلة القرْمة   (*   قوله «القرمة» بفتح القاف وضمها كما في القاموس.) في الأَنف تُقْطَعُ   جلْدةٌ وتجمع في الفخذ كما تجمع على الأنف. وقال أَبو علي في التذكرة:   الجُرْفةُ والجَرْفةُ أَن تُجْرَفَ لِهْزِمةُ البعير، وهو أَن يُقْشر جلدُه   فيُفْتَلَ ثم يُترك فيَجِفَّ فيكون جاسياً كأَنه بعرة. قال ابن بري:   الجُرْفةُ وسْم باللهزمة تحت الأُذن؛ قال مدرك:   يُعارِضُ مَجْرُوفاً ثَنَتْه خِزامةٌ،   كأَنَّ ابنَ حَشْرٍ تَحْتَ حالِبِه رَأْلُ   وطَعْنٌ جَرْفٌ: واسعٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:   فأُبْنا جَدالى لم يُفَرَّقْ عَديدُنا،   وآبُوا بِطَعْنِ في كَواهِلِهِم جَرْفِ   والجَرْفُ والجَريفُ: يَبِيسُ الحَماط. وقال أَبو حنيفة: قال أَبو زياد   الجَريف يَبيس الأَفاني خاصَّة.   والجُرَّافُ: اسم رجل؛ أَنشد سيبويه:   أَمِنَ عَملِ الجُرّافِ، أَمـْسِ، وظُلْمِه   وعُدْوانهِ أَعْتَبْتُمونا بِراسِمِ؟   أَمِيرَيْ عَداءٍ إنْ حَبَسْنا عليهِما   بَهائِمَ مالٍ، أوْدَيا بالبَهائِم   نصب أَميري عَداء على الذَّمِّ. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: أَنه   مَرَّ يَستَعْرِضُ الناسَ بالجُرْف؛ اسم موضع قريب من المدينة وأَصله ما   تَجْرُفه السُّيول من الأَوْدِيةِ. والجَرْفُ: أَخذُك الشيء عن وجه   الأَرض بالمِجْرفةِ. ابن الأَثير: وفي الحديث ليس لابن آدم إلا بَيْتٌ   يُكِنُّه وثوب يُوارِيه. وجِرَفُ الخُبز أَي كِسَرُه، الواحدة جِرْفةٌ، ويروى   باللام بدل الراء. ابن الأَعرابي: الجَوْرَقُ الظليم؛ قال أَبو العباس:   ومن قاله بالفاء جَوْرَفٌ فقد صحّف. التهذيب: قال بعضهم الجَوْرَفُ الظليم؛   وأَنشد لكعب بن زهير المزني:   كأَنَّ رَحْلي، وقد لانَتْ عَريكَتُها،   كَسَوْتُه جَوْرَفاً أَغصانه حصفا   (* قوله « أغصانه حصفا» كذا بالأصل، والذي في شرح القاموس هنا وفي حرف   القاف أيضاً: أقرابه خصفا.)   قال الأزهري: هذا تصحيف وصوابه الجَوْرَقُ، بالقاف، وسيأْتي ذكره.   التهذيب في ترجمة جرل: مكانٌ جَرِلٌ فيه تَعادٍ واختِلافٌ. وقال غيره من   أَعراب قيس: أَرضٌ جَرْفة مختلفة وقِدْحٌ جَرْفٌ، ورجل جَرْفٌ كذلك.
مقاييس اللغة:
(جرف) الجيم والراء والفاء أصلٌ واحدٌ، هو أخْذ الشيءِ كلِّه هَبْشاً. يقال: جَرَفْتُ الشيءَ جَرْفاً، إذا ذهبْتَ به كلِّه. وسيفٌ جُرَافٌ([14]) يُذْهِبُ كلَّ شيء. والجُرُْف المكان يأكله السيل. وجَرَّفَ الدهرُ مالَه*: اجتاحه. ومال مُجَرَّف. ورجل جُرَافٌ نُكَحَةٌ، كأنّه يجرِف ذلك جرْفاً. ومن الباب: الجُرْفَة: أنْ تُقَْطَع من فخذِ البعير جلدَةٌ وتُجْمَع على فَخِذه.
القاموس المحيط:
جَرَفَه جَرْفاً وجَرْفَةً، بفتحهما ذَهَبَ به كلِّه، أو أخَذَه أخْذاً كثيراً، و الطينَ كسَحَه، كجَرَّفَه وتَجَرَّفَهُ، والمِجْرَفَةُ، كمِكْنَسَةٍ المِكْسَحَةُ. والجارِفُ الموتُ العامُّ، والطاعونُ، وشؤمٌ أو بَلِيَّةٌ تَجْتَرِفُ القومَ. والجَرْفُ المالُ من الصامِتِ والنَّاطِقِ، والخصْبُ والكَلأُ المُلْتَفُّ، وبهاءٍ، ويضمُّ سِمَةٌ في الفَخِذِ أو الجَسَدِ. وبعيرٌ مَجْروفٌ وُسِمَ به، أو وُسِمَ باللِهْزِمَةِ تحتَ الْأُذُنِ، وأن يُقْشَرَ جِلْدُهُ فَيُفْتَلَ ثم يُتْرَكَ فَيَجِفَّ، فيكونَ جاسِياً كأَنه بَعَرَةٌ، أو أن تُقْطَعَ جِلْدَةٌ من جَسَدِ البعيرِ دونَ أُذُنِهِ من غيرِ أن تَبينَ، وذلك الْأَثَرُ جُرْفَةٌ، بالضم والفتح. وأرضٌ جَرْفَةٌ مُخْتَلِفَةٌ، وكذلك عُودٌ جَرْفٌ، وقِدْحٌ جَرْفٌ. وسَيْلٌ جُرافٌ، كغُرابٍ جُحافٌ. ورجُلٌ جُرافٌ أكولٌ جِدّاً، نُكَحَةٌ نَشيطٌ،
كجارُوفٍ. وذُو جُرافٍ: وادٍ. وجُِرافٌ، ويُكْسَرُ: ضَرْبٌ من الكَيْلِ. والجاروفُ: المَشْؤُومُ، والنَّهِمُ. وأُمُّ الجَرَّافِ، كشدَّادٍ: الدَّلْوُ، والتُّرْسُ. والجِرْفَةُ، بالكسرِ: الحَبْلُ من الرَّمْلِ، و من الخُبْزِ: كِسْرَتُهُ، وبالضم: ماءٌ باليمامةِ، وأن تُقْطَعَ من فَخِذِ البَعِيرِ جِلْدَةٌ، وتُجْمَعَ على فخِذِهِ.
والجَرْفُ: يَبِيسُ الحَماطِ، أو يابِسُ الْأَفانَى، كالجَريفِ فيهما، وبالكسر: باطِنُ الشِدْقِ، والمَكانُ الذي لا يأْخُذُهُ السَّيْلُ ويُضَمُّ، وبالضم: ع قُرْبَ مكةَ، و ع قربَ المدينةِ، و ع باليمنِ، منه: أحمدُ ابنُ إبراهيمَ المحدِّثُ، و ع باليمامةِ، وعُرْضُ الجَبَلِ الأمْلَسِ، وما تَجَرَّفَتْهُ السُّيولُ وأكَلَتْه من الأرضِ، ج: أجْرافٌ، كالجُرُفِ، بضمتينِ، ج: جِرَفَةٌ، كجِحَرَةٍ. والجَوْرَفُ: الحِمارُ، والظَّليمُ، والبِرْذَوْنُ السَّريعُ، والسَّيْلُ الجُرافُ. وأجْرَفَ: رَعَى إبِلَهُ الجَرْفَ، و المَكانُ: أصابَهُ سَيْلٌ جُرافٌ. ورجُلٌ مجارَفٌ، بفتح الراءِ: لا يَكْسِبُ خَيْراً، ولا يُنَمِّي مالَهُ. وكَبْشٌ مُتَجَرِّفٌ: ذَهَبَتْ عامَّةُ سِمَنِهِ. وجاءَ مُتَجَرِّفاً: هَزيلاً مُضْطَرِباً.
تاج العروس:
ج ر ف
جَرَفَهُ يَجْرُفُهُ جَرْفاً وجَرْفَةً بفَتْحِهِما والأَخِيرَةُ على اللِّحْيَانِيِّ : أَي ذَهَبَ به كُلِّهِ أَو جُلِّهِ كما في الصِحّاحِ أَو جَرَفَهُ : أَخَذَهُ أَخْذاً كَثِيراً
وجَرَفَ الطِّينَ جَرْفاً كَسَحَهُ عن وَجْهِ الأَرْضِ كجَرَّفَهُ تَجْرِيفاً وتَجَرَّفَهُ يُقَالُ : جَرَفَتْهُ السُّيُولُ وتَجَرَّفَتْهُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ لبعضِ بني طَيِّيءٍ :
فِإِنْ تَكُنِ الْحَوَادِثُ جَرَّفَتْنِي ... فلَمْ أَرَ هَالِكاً كابْنَيْ زِيَادِ والْمِجْرَفَةُ كمِكْنَسَةٍ : الْمِكْسَحَةُ وهو : ما جُرِفَ به
والْجَارِفُ : الْمَوْتُ الْعَامُّّ يَجْتَرِفُ مالَ القَوْمِ كذا في الصِّحاحِ وهو مَجازٌ والجَارِفُ : الطَّاعُونُ وقال اللَّيْثُ : الطَّاعُونُ الجَارِفُ : الذي نَزَلَ بأَهْلِ العِرَاقِ ذَرِيعاً فَسُمِّيَ جَارِفاً جَرَفَ النَّاسَ كجَرْفِ السَّيْلِ وفي الصِّحاحِ : والجَارِفُ : طَاعُونٌ كان في زَمَنَ ابنِ الزُّبَيْرِ قال اللَّيْثُ : الْجَارِفُ : شُؤْمٌ أَو بَلِيَّةٌ تَجْتَرِفُ مَالَ الْقَوْم وهو مَجَازٌ قال ابنُ الأعْرَابِيِّ : الْجَرْفُ : الْمَالُ الكثيرُ مِن الصَّامِتِ والنَّاطِقِ . قال أَيضاً الجَرْفُ : الْخِصْبُ والْكَلأُ المُلْتَفُّ وأَنْشَدَ :
" في حِبَّةٍ جَرْفٍ وحَمْضٍ هَيْكَلِ قال : والإِبِلُ تَسْمَنُ عليها سِمَناً مُكْتَنِزاً يعني علَى الحِبةِ وهو ما تَنَاثَرَ مِن حُبُوبِ البُقُولِ واجْتَمَعَ معها وَرَقُ يَبِيسِ البَقْلِ فتَسْمَنُ الإِبلُ عليها
الجَرْفَةُ بَهاءً ويُضَمُّ نَقَلَهُمَا أَبو عليٍّ في التَّذْكِرَة واقْتَصَرَ أَبو عُبَيْدٍ على الفَتْحِ وقال : سِمَةٌ في الفَخذِ أَو في جَمِيعِ الْجَسَدِ عن أَبي زَيْدٍ
يُقَال : بَعِيرٌ مَجْرُوفٌ : أَي وُسِمَ به أَو وُسِمَ باللِّهْزِمَةِ تَحْتَ الأُذُنِ وهذا نَقَلَهُ ابنُ بَرِّيّ وأَنْشَدَ لمُدْرِكٍ :
يُعَارِضُ مَجْرُوفاً تَنَتْهُ خِزامَةٌ ... كَأَنَّ ابْنَ حَشْرٍ تَحْتَ حَالِبِهِ رَأْلُ وقال ابنُ عَبَّادٍ : المَجْرُوفُ : البَعِيرُ المَوْسُومُ في اللِّهْزِمَةِ والفَخِذِ وقال أَبو عليٍّ : الجَرْفَةُ أَنْ تُجْرَفَ لِهْزِمَةُ البَعِيرِ هو أَنْ يُقْشَرَ جِلْدُهُ فُيُفْتَلَ ثُمَّ يُتْرَكَ فَيَجِفَّ فيكونَ جَاسِياً كَأَنَّهُ بَعْرَةٌ أَو أَنْ تُقْطَعَ جِلْدَةٌ مِن جَسَدِ الْبَعِيرِ دُونَ أَذُنِهِ وفي اللِّسَانِ : دُونَ أَنْفِهِ مِن غَيْرِ أَنْ تَبِينَ وقيل : الجَرْفَةُ في الفَخِذِ خَاصَّةً : أَنْ تُقْطَعَ جِلْدَةٌ مِن الفَخِذِ خَاصَّةً : أَن تُقْطَعَ جِلْدَةٌ مِن فَخِذِهِ مِن غَيْرِ بَيْنُونَةٍ ثم تُجْمَعُ ومِثْلُهَا في الأَنْفِ واللِّهْزِمَةِ وفي الصِّحاحِ : الجَرْفُ بالفَتْحِ : سِمَةٌ مِن سِمَاتِ الإِبلِ وهي في الفَخِذ بمَنْزِلَةِ القَرْمَةِ في الأَنفِ تُقْطَعُ جِلْدةٌ وتُجْمَعُ فيِ الفَخِذِ كما تُجْمَعُ علَى الأَنْفِ وذلِك الأَثَرُ جُرْفَةٌ بِالضَّمِّ والفَتْحِ قال سِيبَوَيْه : اسْتَغْنَوْا بالعَمَلِ عن الأَثَرِ يَعْنِي أَنَّهُم لو أَرادُوا لَفْظَ الأَثَرِ لَقَالُوا : الجُرْفُ أَو الجِرَافُ كالمُشْطِ والْخِبَاطِ فَافْهَمْ
قال بعضُ أَعْرَابِ قَيْسٍ : أَرْضٌ جَرْفَةٌ كذا هو بالفَتْحِ كما يقْتَضِي إِطْلاَقُهُ وضَبَطَهُ في التَّكْمِلَةِ كفَرِحَةٍ وكذا في العُمْدَة ومثلُه في العُبَابِ : أَي مُخْتَلِفَةٌ فيها تَعادي واخْتِلافٌ قال : وكذا عُودٌ جَرْفٌ وقِدْحٌ جَرْفٌ ورَجُلٌ جَرْفٌ
وسَيْلٌ جُرَافٌ كَغُرَابٍ : جُحَافٌ أَي : يذْهَبُ بكلِّ شَيْءٍ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ قال : ورَجُلٌ جُرَافٌ أَي : أَكُولٌ جِداً يَأْتِي علَى الطَّعَامِ كُلِّه وفي المُحْكَمِ : شَدِيدُ الأَكْلِ لا يُبْقِى شَيْئاً وهو مَجَازٌ قال جَرِيرٌ :
وُضِعَ الْخَزِيرُ فَقِيلَ أَيْنَ مُجَاشِعٌ ... فَشَحَا جَحَافِلَهُ جُرَافٌ هِبْلَعُ وقيل : رجُلٌ جُرَافٌ : نُكَحَةٌ نَشِيطٌ قال جَرِيرٌ يذكر شَبَّةَ بنَ عِقَالٍ ويهْجُو الفَرَزْدَقَ :
يا شَبُّ ويَلَكَ مَا لاَقَتْ فَتَاتُكُمُ ... والْمِنْقَرِيُّ جُرَافٌ غَيْرُ عِنِّينِ كجَارُوفٍ نَقَلَهُ الصَّاغَانيُّ وهو مَجَازٌ
وذُو جُرَافٍ : وَادٍ يُفْرَغُ مَاؤه في السُّلَيِّ
وجُرَافُ بِالضَّمِّ ويُكْسَرُ : ضَرْبٌ مِن الْكَيْلِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ للرَّاجِزِ :
" كَيْلَ عِدَاءٍ بالْجُرَافِ الْقَنْقَلِ
" مِنْ صُبْرَةٍ مِثْلِ الكَثِيبِ الأَهْيَلِ العِدَاءُ : المُوالاَةُ
وقال ابنُ السِّكِّيتِ : الجُرَافُ : مِكْيَالٌ ضَخْمٌ . والْجَارُوفُ : الرجُلُ المَشْؤُومُ وهو مَجَازٌ وقيلَ : هو النَّهِمُ الحَرِيصُ وهو مَجَازٌ أَيضاً
وأُمُّ الْجَرَّافِ كشَدَّادٍ : الدَّلْوُ والتُّرْسُ كما في العُبَابِ
والْجِرْفَةُ بِالْكَسْرِ : الْحَبْلُ مِن الرَّمْلِ نَقَلَهُ ابنُ عَبَّادٍ
الجِرْفَةُ مِن الْخُبْزِ : كسِرَتُهُ وكذلك جِلْفَةٌ وبهما رُوِىَ الحديثُ : ( ليسَ لابْنِ آدَم إِلاَّ بَيْتٌ يُكِنُّهُ وثَوْبٌ يُوَارِي عَوْرَتَهُ وجِرَفُ الْخُبْزِ والْمَاءُ ) قال الصَّاغَانيُّ : ليستِ الأَشْيَاءُ المَذْكُورةُ بخِصَالٍ ولكنَّ المُرَادَ إِكْنَانُ بَيْتٍ ومُوَارَةُ ثَوْبٍ وأَكلُ جِرَفٍ وشُرْبُ ماءٍ فحذف ذلك كقَوْلِه تعالَى : ( واسْأَلِ القَرْيَةَ )
الجُرْفَةُ بِالضَّمِّ : ماءٌ بالْيَمَامَةِ لِبَنِي عِدِيٍّ
قال ابنُ فَارِسٍ : الجُرْفَةُ : أَن تُقْطَعَ من فَخِذِ الْبَعِيرِ جِلْدَةٌ وتٌجْمَعَ علَى فَخِذِهِ
في اللِّسَان : الجَرْفُ : يَبْيسُ الْحَمَاطِ أَو يَابِسُ الأَفَانَي كالجَرِيفِ فيهِما ولَوْنُه مثلُ حَبِّ القُطْنِ إِذا يَبِسَ
الجِرْفُ بالْكَسْرِ : بَاطِنُ الشَّدْقِ والجَمْعُ أَجْرَافٌ نَقَلَهُ ابن عَبَّادٍ
الجِرْفُ : الْمَكَانُ الذِي لا يَأْخُذُه السَّيْلُ ويُضَمُّ
الجُرْفُ بِالضَّمِّ ع قُرْبَ مَكَّةَ شَرَّفَهَا اللهُ تعالَى كانَتْ به وَقْعَةٌ بينَ هُذَيْلٍ وسُلَيْمٍ
الجُرْفُ أَيضاً : ع قُرْبَ الْمَدِينَةِ صلَّى اللهُ وسَلَّم علَى سَاكنِهَا علَى ثَلاثةِ أَمْيَالٍ منها بها كانَتْ أَمْوَالُ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عنه ومنه حديثُ أَبِي بَكْرٍ - رَضِيَ اللهُ عنهُ - ( أَنَّهُ مَرَّ يَسْتَعْرِضُ النَّاسَ بِالْجُرْفِ فَجَعَلَ يَنْسِبُ القَبَائِلَ حتى مَرَّ ببَنِي فَزَارَةَ ) هكَذَا ضَبَطَه ابنُ الأَثِيرِ في النِّهَايَةِ وكذا صاحِبُ الْمِصْبَاحِ والصَّاغَانيُّ وصاحِبُ اللِّسَانِ قال شَيْخُنَا : والذِي في مَشَارِقِ عِياضٍ أنَّه بضَمْتَيْنِ في هذا المَوْضِعِ ففي كلامِ المُصَنِّفِ قُصُورٌ ظاهِرٌ إِذْ أَغْفَلَهُ مع شُهْرَتِهِ . الجُرْفُ : ع بالْيَمَنِ منه أحمدُ بنُ إِبرَاهِيمَ الْمُحَدِّثُ الجُرْفِيُّ سمِعَ منه هِبَةُ اللهِ الشِيرَازِيُّ الجُرْفُ : ع : بِالْيَمَامَةِ
قال أَبو خَيْرَةَ : الجُرْفُ : عُرْضُ الْجَبَلِ الأَمْلَسِ في الصِّحاحِ : الجُرْفُ : مَا تَجَرَّفَتْهُ السُّيُولُ وأَكَلَتُه مِن الأَرْضِ . وفي المُحْكَمِ : الجُرُفِ : ما أَكَلَ السَّيْلُ مِن أَسْفَلِ شِقِّ الوَادِي والنَّهْرِ . ج : أَجْرَافٌ وجُرُوفٌ كالجُرُفِ بِضَمَّتَيْنِ قال الجَوْهَرِيُّ : مِثْل عُسْرٍ وعَسُرٍ ومنه قولُه تعالَى : ( عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ ) وقَرَأَ بالتَّخْفِيفِ ابنُ عامِرٍ وحَمْزَةُ وحَمَّادٌ ويحيى وخَلَفٌ ج : جِرَفَةٌ كجِحَرَةٍ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وتَأْخِيرُ المُصَنِّفِ ذِكْرَ هذا الجمعِ بعدَ قولِهِ : ( بضَمَّتَيْنِ ) يَقْتَضِي أَن يكونَ جَمْعاً له وليس كذلِكَ بل جَمْعُ المُثَقَّلِ : أَجْرَافٌ كطُنُبٍ وأَطْنَابٍ وجَمْعُ المُخَفَّفِ جِرَفَةٌ كجُحْرٍ وجِحَرَةٍ ففي كَلامِه نَظَرٌ مع إِغْفَالِهِ عن جُرُوفٍ الذِي ذَكَرَ ابنُ سِيدَه زادَ ابنُ سِيدَه : فإِنْ لم يكنْ مِن شِقِّةِ فهو شَطٌّ وشاطِئٌ وقالَ غيرُه : جُرْفُ الوَادِي ونَحْوِه مِن أَسْنَادِ المَسَايِلِ إِذا نَخَجَ الْمَاءُ في أصْلِهِ فَاحْتَقَرَهُ فصارَ كالدَّحْلِ وأَشْرَفَ وهو المَهْوَاةُ
والجَوْرَفُ كجَوْهَرٍ : الْحِمَارُ نَقَلَهُ الصَّاغَانيُّ
في التَّهْذِيبِ : قال بعضُهم : الجَوْرَفُ : الظَّلِيمُ وأَنْشَدَ لكِعْبِ بن زُهَيْرٍ :
كَأَنَّ رَحْلِى وقَدْ لاَنَتْ عَرِيكَتُهَا ... كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرابُهُ خَصِفَا قال : وهذا تَصْحِيفٌ والصَّوابُ : ( جَوْرَقٌ ) بالقافِ
قلتُ : وهكَذَا أَوْرَدَهُ ابنُ الأعْرَابِيِّ بالْقَافِ وقال أَبو الٍعَباسِ : مَن قَالَه بالْفَاءِ فقد صَحَّفَ وقد أَوْرَدَهُ الصَّاغَانيُّ وصاحبُ اللِّسانِ في كُتُبِهِم مع التَّنْبِيهِ علَى تَصْحِيفهِ ففي إِيرَادِ المُصَنِّفِ هكذا نَظَرٌ لا يَخْفَى
الجَوْرَفُ : الْبِرْذَونُ السَّرِيعُ
قال الصَّاغَانيُّ : الجَوْرَفُ : السَّيْلُ الْجُرَافُ يَجْرِفُ كُلَّ شيءٍ وبهِ شُبِّهَ البِرْذَوْنُ
قال ابنُ الأعْرَابِيِّ : أَجْرَفَ الرَّجُلُ : رَعَى إِبلَهُ الجَرْفَ بالفَتْحِ وهو الكَلأُ الْمُلْتَفُّ تقدَّم أَجْرَفَ الْمَكَان : أَصَابَهُ سَيْلٌ جُرَافٌ . قال اللِّحْيَانِيُّ : رَجُلٌ مُجَارَفٌ بِفَتْحِ الرَّاءِ : لا يَكْسِبُ خَيْراً ولا يُنَمِّي مَالَهُ كالمُحَارَفِ بالْحَاءِ وقال يعقوبُ : المُجَارَفُ : الفقيرُ كالمُحَارَفِ وعَدَّهُ بَدَلاً وليس بشَيْءٍ . قال ابنُ عَبَّادٍ : كَبْشٌ مُتَجَرَّفٌ وهو الذي قد ذَهَبَتْ : عامَّةُ سِمَنِه وكذلِكَ الإِبِلُ
قال : وجَاءَ فلانٌ مُتَجَرِّفاً : أَي هَزِيلاً مُضْطَرِباً
ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : اجْتَرَفَ الشَّيْءِ عَنْ وَجْهِ الأَرْضِ كَجَرَفَهُ
والمِجْرَفُ كمِنْبَرٍ : المِجْرَفَةُ
وَبَنَانٌ مِجْرُفٌ : كَثِيرُ الأَخْذِ للطَّعَامِ أَنْشَدَ ابنُ الأعْرَابِيِّ :
" أَعْدَدْتُ لِلَّقْمِ بَنَاناً مِجْرَفَا
" ومِعْدَة تَغْلِي وَبَطْناً أَجْوَاَفا
وسَيْلٌ جَارِفٌ : يَجْرُفُ ما مَرَّ به مِن كَثْرَتِهِ يذْهَبُ بكلِّ شَيْءٍ وجَيْشٌ جَارِفٌ كذلِكَ
والمُجْرِّفُ كمُحَدِّثٍ : المَهْزُولُ كما في المُحْكَمِ ورَجُلٌ مُجَرَّفٌ : قد جَرَّفَهُ الدَّهْرُ أَي : اجْتَحاَح مَالَهُ وأَفْقَرَهُ
وجُرِفُ النَّبَاتُ كعُنِيَ أَكِلَ عَن آخِرِهِ ؟ . والمُجْتَرَفُ : الفَقِيرُ عنِ ابن السِّكِّيتِ
وسَيْفٌ جُرَافٌ كغُرَابٍ : يَجْرِفُ كلَّ شَيْءٍ وهو مَجَازٌ : وطَعْنٌ جَرْفٌ : وَاسِعٌ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ وأَنْشَدَ :
فَأُبْنَا جَذَالي لَمْ يُفَرَّقُ عَدِيدُنَا ... وأَبُو بِطَعْنٍ في كَوَاهِلِهِمْ جَرْفُ الجُرَّافُ كرُمًّانٍ : اسمُ رَجُلٍ أَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ :
أَمِنْ عَمَلِ الْجُرّافِ أَمْسِ وظُلْمِهِ ... وعُدْوَانِهِ أَعْتَبْتُمُونَا بِرَاسِمَ ؟
أَمِيرَيْ عَدَاءٍ إِن حَبَسْنَا عَلَيْهِمَا ... بَهائِمَ مَالٍ أَوْدَيَا بِالْبَهَائِمِ نَصَبَ : أَمِيرَيْ عَدَاءٍ على الذَّمِّ . والجُرَّافَةُ كرُمَّانَةٍ : المِجْرَفَةُ عَامِّيَّةٌ والجَمْعُ الجَرَارِيفُ
والأَجْرَافُ : مَوْضِعٌ قال الفَضْلُ ابنُ العَبَّاسِ اللَّهَبِيُّ :
يا دارُ أَقْوَتْ بالجِزْعِ ذي الأَخْيَافِ ... بَيْنَ حَزْمِ الجُزَيْزِ والأَجْرَافِ والأُجَيْرَافُ مُصَغَّراً كأنَّهُ تَصْغِيرُ أَجْرَافٍ : وادٍ لِطَيِّءٍ فيهِ تِينٌ ونَخْلٌ عن نَصْر كذا في المُعْجَمِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
