# جزأ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%A3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B2%D8%A3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%A3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: جزأ

باب الجيم والزاي و و ا ي ء معهما
ج ز أ، ج أ ز، أ ج ز، ج ز ي، ج و ز، ز ج و، و ج ز، ز و ج مستعملات جزأ: أجزأني الشيء، مهموز أي: كفاني وتجرأت بكذا، واجنزأت به، أي، اكتفيت به.
وهذا الشيء يُجزيءُ عن هذا يُهمزُ ويُلينًّ. وفي لغة: يجزأُ، قال:
وأنّ الغدر في الأقوام عارٌ		وأنّ المرءَ يَجْزَأُ بالكُراعِ
والجّزءُ، مهموز: الاجتزاء أي الاكتفاء والجُزُوءُ أيضاً، تقول: جَزِئَتِ الإبلُ. إذا اكتفت بالرطب عن الماء جَزَأً وجزوءاً وجزّوا غير مهموز.
قال:
ولاحتْه من بَعْدِ الجُزُوءِ ظَمأةٌ		ولم يك عن ورد المياه عَكُومُ
والجازئات: الوحش، والجميعُ: الجَوازِئُ. قال: بها من كلِّ جازِئَةٍ صُوارُ والجزءُ في تجزئة السهام: بعض الشيء.. جَزَّأته تَجَزِئةً، أي: جعلته أجزاءً. وأجْزأتُ منه جزءً، أي: أخْذْتُ منه جزْءً وعزلته.
والجُزْأةُ: نصاب السكين.
والمجزوء من الشعر، إذا ذهب فصل واحد من فصوله مثل قوله:
يظن الناس بالمَلِكَيْ		نِ أنَّهما قد التأمـا
فإن تسمع بلأمِهِما		فإنَّ الأمر قد فقما
ومثل قوله:
أصبح قلبي صَرِدا
لا يشتهي أن يردا
ذهب منه الجزء الثالث.
جأز:
الجأزُ: كهيئة الغصص، يأخذ في الصَّدر عِند الغيظ. جَيئزَ يجأزُ جأزاً فهو جَئِزٌ. قال:
يسقي العدى غيظاً طويل الجأزِ
أجز:
الإجازة: ارتفاق والعرب وكانت العرب تحتبي وتَستأجز على وسادة، ولا تتَّكيءُ على يمين وشمال.
جزي"
جَزَى يجزي جزءاً، أي: كافأ بالإحسان وبالإساءة. وفلانٌ ذو غناءٍ وجَزَاء، ممدود.
وتَجازيتُ ديني: تقاضيته.
جوز:
جَوزُ كل شيءٍ: وسطه، والجميعُ: أجواز.
والجَوزةُ السَّقية. والمُستجيزُ: المُستسقي.
والجوزُ: الذي يؤكل وواحدُ الجَوز: جوزة.
وتقول: جُزتُ: الطَّريق جَوازاً ومَجازاً وجُؤُوزاً.
والمَجاز: المصدرُ والموضعُ، والمجازةُ أيضاً.
وجاوزته جِوازاً في معنى: جُزته.
والجَوازُ: صكُّ المسافر. وجائزُ البيت: الخشبةُ التي تُوضع عليها أطرافُ الخَشَب.
والتَّجاوُزُ: ألا تأخذه بالذَّنب، أي: تتركه.
والتّجوّز: خِفّةٌ في الصّلاة والعمل وسُرعةٌ. والتَّجوٌّزُ في الدّراهم: ترويجُها.
والمُجَوَّوزةُ من النغم: التي بصدرها تجويزٌ. وهو لونٌ يُخالفُ لونها.
زجو:
التَّزجيةُ: دفعُ الشَّيء كما تزجّي البَقرةُ ولدها، أي: تسُوقُه.
والرِّيحُ تُزجي السَّحابَ، أي: تسُوقُه سوقاً رفيقاً، قال:
وصاحبٍ ذي غِمرةٍ داجَيتُه
زَجَّيتُهُ بالقول وازدجيتُهُ
والمُزجى: القليل، من قوله عزّ وجلّ: "وجِئنا ببضاعةٍ مُزجاه" وزجا الخراجُ يَزجُو زَجاءً إذا تَيسَّرت جِبايَتُه.
وجز:
أوجزتُ في الأمرِ: اختصرت. والوجزُ: الوحاءُ، تقُولُ أوجَزَ فلانٌ إيجازاً في كلِّ أمر، وقد أوجزَ الكلامَ والعطية، قال:
ما وَجز معروفِكَ بالرِّماقِ
وقال رؤبة:
لولا عطاءٌ مِن كريمٍ وَجزِ
وأمرٌ وَجِيزٌ: مُختصرٌ، وكلامٌ وَجِيزٌ.
زوج:
يقال: لفُلانٍ زوجان من الحمام، أي: ذكر وأنثى. قال سبحانه: "فاسلك فيها من كلِّ زوجين اثنين".
زوجٌ من الثِّياب، أي: لونٌ منها، قال عزّ وجلّ: "من كلِّ زَوجٍ بهيج"، أي: لون.
ويجمع الزَّوجُ: أزواجاً.

### Türkçe

باب **الجيم** و**الزاي** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**ج ز أ**، **ج أ ز**، **أ ج ز**، **ج ز ي**، **ج و ز**، **ز ج و**، **و ج ز**، **ز و ج** استعمالdadır. **جزأ**: **أجزأني الشيء**، hemzeli; yani: bana yetti. Ve şu ile cesaret ettim: ve **اجنزأت به**; yani, onunla yetindim.
Ve bu şey, şu şeyin yerine **يُجزيءُ** olur; hemzelenir ve yumuşatılır. Ve bir dilde: **يجزأُ**. Dedi ki:
Ve gerçekten hıyanet kavimlerde bir ayıptır		ve gerçekten kişi **يَجْزَأُ** kuru paça ile

Ve **الجّزءُ**, hemzeli: **الاجتزاء** yani yetinme; ve **الجُزُوءُ** da. Dersin ki: **جَزِئَتِ الإبلُ**; eğer taze hurma ile sudan yetinirse: **جَزَأً** ve **جزوءاً** ve **جزّوا** (hemzesiz).
Dedi ki:
**الجُزُوءِ**’den sonra ona bir susuzluk göründü		ve suya varıştan dolayı birikmiş olmadı

Ve **الجازئات**: yaban hayvanlarıdır; ve hepsi: **الجَوازِئُ**. Dedi ki: onda her bir **جازِئَةٍ**’den bir sürü vardır. Ve okları parçalara ayırmada **الجزءُ**: şeyin bir kısmıdır. **جَزَّأته تَجَزِئةً**; yani: onu parçalara yaptım. Ve **أجْزأتُ منه جزءً**; yani: ondan bir parça aldım ve onu ayırdım.

Ve **الجُزْأةُ**: bıçağın sapıdır.

Ve şiirde **المجزوء**: eğer bölümlerinden bir bölüm giderse; şu sözü gibi:
İnsanlar iki hükümdar hakkında sanır		ki gerçekten onlar birleşmişlerdir
Eğer onların birleşmesini işitirsen		gerçekten iş artık ayrılmıştır

Ve şu sözü gibi:
Kalbim sabah oldu soğuk
İstemiyor ki dönsün

Ondan üçüncü parça gitti.

**جأز**:
**الجأزُ**: boğazda takılma heyeti gibi; öfke anında göğüste tutar. **جَيئزَ** **يجأزُ** **جأزاً**; o halde o **جَئِزٌ**’dir. Dedi ki:
Düşmanlara uzun **الجأزِ**’li bir öfke içirir

**أجز**:
**الإجازة**: yararlanmadır. Ve Araplar—Araplar dizlerini karnına çekerek oturur ve bir yastığa dayanarak **تَستأجز** ederdi; sağa ve sola yaslanmazdı.

**جزي"**
**جَزَى** **يجزي** **جزءاً**; yani: iyilikle ve kötülükle karşılık verdi. Ve falan kimse, uzatılmış olarak, **غناءٍ** ve **جَزَاء** sahibidir.
Ve **تَجازيتُ ديني**: onu tahsil ettim.

**جوز**:
Her şeyin **جَوزُ**’u: ortasıdır; hepsi: **أجواز**.
Ve **الجَوزةُ**: sulamadır. Ve **المُستجيزُ**: su isteyen (sulama isteyen)dir.
Ve **الجوزُ**: yenilen şeydir; **الجَوز**’un teki: **جوزة**.
Ve dersin ki: **جُزتُ** yolu **جَوازاً** ve **مَجازاً** ve **جُؤُوزاً**.
Ve **المَجاز**: mastardır ve yerdir; ve **المجازةُ** da.
Ve **جاوزته جِوازاً**; **جُزته** manasında.
Ve **الجَوازُ**: yolcunun belgesidir. Ve **جائزُ البيت**: üzerine odun uçlarının konduğu kiriş.
Ve **التَّجاوُزُ**: onu günah ile yakalamamandır; yani: onu bırakırsın.
Ve **التّجوّز**: namazda ve işte hafiflik ve sürattir. Ve dirhemlerde **التَّجوٌّزُ**: onları tedavüle sokmaktır.
Ve nağmeden **المُجَوَّوزةُ**: baş tarafında bir **تجويزٌ** olan (nağme)dir. Ve o, onun rengine aykırı bir renktir.

**زجو**:
**التَّزجيةُ**: şeyi itmedir; tıpkı ineğin yavrusunu **تزجّي** etmesi gibi; yani: onu sürer.
Ve rüzgâr bulutu **تُزجي** eder; yani: onu yumuşak bir sürüşle sürer. Dedi ki:
Karanlık sahibi bir yoldaşı oyaladım
Onu sözle **زَجَّيتُهُ** ve onu **ازدجيتُهُ**

Ve **المُزجى**: az olandır; Aziz ve Celil’in sözü olan: "وجِئنا ببضاعةٍ مُزجاه"dan. Ve **زجا** haraç **يَزجُو** **زَجاءً**; eğer onun toplanması kolaylaşırsa.

**وجز**:
İşte **أوجزتُ في الأمرِ**: kısalttım. Ve **الوجزُ**: hızlı yürüyüştür. Dersin ki: falan kimse her işte **أوجَزَ** **إيجازاً** etti; ve sözü ve bağışı kısalttı. Dedi ki:
Senin iyiliğinin **وَجز**’i, azıkla (beraber)

Ve Rü’be dedi ki:
Kerim birinden bir bağış olmasaydı, **وَجزِ**

Ve **أمرٌ وَجِيزٌ**: kısaltılmıştır; ve **كلامٌ وَجِيزٌ**.

**زوج**:
Denir ki: falan kimse için güvercinden iki **زوجان** vardır; yani: erkek ve dişi. Yüce (Allah) dedi: "فاسلك فيها من كلِّ زوجين اثنين".
Elbiseden bir **زوجٌ**; yani: ondan bir renk. Aziz ve Celil dedi: "من كلِّ زَوجٍ بهيج"; yani: renk.
Ve **الزَّوجُ** toplanır: **أزواجاً**.
