# جزأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B2%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جزأ

الجُزْء والجَزْءُ: البَعْضُ، والجمع أَجْزاء. سيبويه: لم يُكَسَّر الجُزءُ على غير ذلك. وجَزَأَ الشيءَ جَزْءاً وجَزَّأَه كلاهما: جَعله أَجْزاء، وكذلك التجْزِئةُ. وجَزَّأَ المالَ بينهم مشدّد لا غير: قَسَّمه. وأَجزأَ منه جُزْءاً: أَخذه. والجُزْءُ، في كلام العرب: النَّصِيبُ، وجمعه أَجْزاء؛ وفي الحديث: قرأَ جُزْأَه مِن الليل؛ الجُزْءُ: النَّصِيبُ والقِطعةُ من الشيء، وفي الحديث: الرُّؤْيا الصّالِحةُ جُزْءٌ من ستة وأَربعين جُزْءاً من النُّبُوَّة؛ قال ابن الأَثير: وإِنما خَصَّ هذا العدَدَ المذكور لأَن عُمُرَ النبيِّ صلى اللّه عليه وسلم في أَكثر الروايات الصحيحة كان ثلاثاً وستين سنة، وكانت مدّةُ نُبوَّتِه منها ثلاثاً وعشرين سنة لأَنه بُعث عند استيفاء الأَربعين، وكان في أَوّل الأَمر يَرَى الوحي في المنام، ودامَ كذلك نِصْفَ سنة، ثم رأَى المَلَكَ في اليَقَظة، فإِذا نَسَبْتَ مُدَّةَ الوَحْيِ في النَّوْمِ، وهي نِصْفُ سَنَةٍ، إِلى مُدّة نبوّته، وهي ثلاث وعشرون سنة، كانتْ نِصْفَ جُزْءٍ من ثلاثة وعشرين جُزْءاً، وهو جزءٌ واحد من ستة وأَربعين جزءاً؛ قال: وقد تعاضدت الروايات في أَحاديث الرؤيا بهذا العدد، وجاء، في بعضها، جزءٌ من خمسة وأَربعين جُزْءاً، ووَجْهُ ذلك أَنّ عُمُره لم يكن قد استكمل ثلاثاً وستين سنة، ومات في أَثناء السنة الثالثة والستين، ونِسبةُ نصفِ السنة إِلى اثنتين وعشرين سنة وبعضِ الاخرى، كنسبة جزء من خمسة وأَربعين؛ وفي بعض الروايات: جزء من أَربعين، ويكون محمولاً على مَن رَوى أَنّ عمره كان ستين سنة، فيكون نسبة نصف سنة إِلى عشرين سنة، كنسبة جزءٍ إِلى أَربعين. ومنه الحديث:الهَدْيُ الصّالِحُ والسَّمْتُ الصّالِحُ جُزْءٌ من خمسة وعشرين جزءاً من النبوة: أَي إِنّ هذه الخِلالَ من شَمائلِ الأَنْبياء ومن جُملة الخصالِ المعدودة من خصالهم وإِنها جزءٌ معلوم من أَجزاء أَفعالِهم فاقْتَدوُا بهم فيها وتابِعُوهم، وليس المعنى أنَّ النُّبوّة تتجزأُ، ولا أَنّ من جمَع هذه الخِلالَ كان فيه جُزءٌ من النبوَّة، فان النبوَّة غير مُكْتَسَبةٍ ولا مُجْتَلَبة بالأَسباب، وإِنما هي كَرامةٌ من اللّه عز وجل؛ ويجوز أَن يكون أَراد بالنبوّة ههنا ما جاءتْ به النبوّة ودَعَت اليه من الخَيْرات أَي إِن هذه الخِلاَلَ جزءٌ من خمسة وعشرين جزءاً مـما جاءت به النبوّة ودَعا اليه الأَنْبياء. وفي الحديث: أَن رجلاً أَعْتَقَ ستة مَمْلُوكين عند موته لم يكن له مالٌ غيرهُم، فدعاهم رسولُ اللّه صلى اللّه عليه وسلم فَجَزَّأَهم أَثلاثاً ثم أَقْرَعَ بينهم، فأَعْتَق اثنين وأَرقَّ أَربعة: أَي فَرَّقهم أَجزاء ثلاثة، وأَراد بالتَّجزئةِ أَنه قَسَّمهم على عِبْرة القيمة دون عَدَد الرُّؤُوس إِلا أَنَّ قيمتهم تساوت فيهم، فخرج عددُ الرُّؤُوس مساوياً للقِيَم. وعَبيدُ أَهلِ الحِجاز إِنما هُم الزُّنوجُ والحَبَشُ غالباً والقِيَمُ فيهم مُتساوِية أَو مُتقارِبة، ولأَن الغرَض أَن تَنْفُذ وصِيَّته في ثُلُث ماله، والثلُثُ انما يُعتبر بالقِيمة لا بالعَدَد. وقال بظاهر الحديث مالك والشافعي وأَحمد، وقال أَبو حنيفة رحمهم اللّه: يُعْتَقُ ثُلُثُ كلّ واحد منهم ويُسْتَسْعَى في ثلثيه. التهذيب: يقال: جَزَأْتُ المالَ بينهم وجَزَّأْتُه: أَي قسَّمْته. والـمَجْزُوءُ مِن الشِّعر: ما حُذِف منه جُزْآن أَو كان على جُزْأَينِ فقط، فالأُولى على السَّلبِ والثانيةُ على الوُجُوب. وجَزَأَ الشِّعْرَ جَزْءاً وجَزَّأَه فيهما: حذَف منه جُزْأَينِ أَو بَقَّاه على جُزْأَين. التهذيب: والـمَجْزُوء مِن الشِّعر: إِذا ذهب فعل كل واحد من فَواصِله، كقوله: يَظُنُّ الناسُ، بالمَلِكَيْـ *  ـنِ، أَنَّهما قدِ التأَما فانْ تَسْمَعْ بلأْمِهِما، *  فإِنَّ الأَمْر قد فَقَما
ومنه قوله:
أَصْبَحَ قَلْبي صَرِدا *  لايَشْتَهي أَنْ يَرِدا
ذهب منه الجُزء الثالث من عَجُزه. والجَزْءُ: الاستِغناء بالشيء عن الشيء، وكأَنـَّه الاستغناء بالأَقَلّ عن الأَكثر، فهو راجع إِلى معنى الجُزْء. ابن الاعرابي: يُجْزِئُ قليل من كثير ويُجْزِئُ هذا من هذا: أَي كلُّ واحد منهما يَقومُ مقَام صاحِبه، وجَزَأَ بالشيء وتَجَزَّأَ: قَنِعَ واكْتَفَى به، وأَجْزأَهُ الشيءُ: كفَاه، وأَنشد: لقد آلَيْتُ أَغْدِرُ في جَداعِ، *  وإِنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ بأَنَّ الغَدْرَ، في الأَقْوام، عارٌ، *  وأَنَّ الـمَرْءَ يَجْزَأُ بالكُراعِ أَي يَكْتَفِي به. ومنه قولُ الناس: اجْتَزَأْتُ بكذا وكذا، وتَجَزَّأْتُ به: بمعنَى اكْتَفَيْت، وأَجْزَأْتُ بهذا المعنى. وفي الحديث: ليس شيء يُجْزِئُ من الطَّعامِ والشَّرابِ إِلا اللبَنَ، أَي ليس يكفي. وجَزِئَتِ الإِبلُ: إِذا اكتفت بالرُّطْبِ عن الماء. وجزَأَتْ تَجْزأُ جَزْءاً وجُزْءاً بالضم وجُزُوءاً أَي اكْتَفَت، والاسم الجُزْء. وأَجْزَأَها هو وجَزَّأَها تَجْزئةً وأَجزأَ القومُ: جَزِئَتْ إِبلُهم. وظَبْيَةٌ جازِئةٌ: اسْتَغْنَتْ بالرُّطْب عن الماء.
والجَوازِئُ: الوحْشُ، لتجَزُّئها بالرُّطْب عن الماء، وقول الشمّاخ بن ضِرار، واسمه مَعْقِلٌ، وكنيته أَبو سَعِيد: إِذا الأَرْطَى تَوسَّدَ، أَبْرَدَيْهِ، *  خُدُودُ جَوازئٍ، بالرَّمْلِ، عِينِ لا يعني به الظِّباء، كما ذهب اليه ابن قتيبة، لأَن الظباء لا تَجْزأُ بالكَلإِ عن الماء، وانما عنى البَقَر، ويُقَوّي ذلك أَنه قال: عِين، والعِينُ من صِفات البَقَر لا من صِفاتِ الظِّباء؛ والأَرطى، مقصور: شجر يُدبغ به، وتَوَسَّدَ أَبرديه، أَي اتخذ الأَرطى فيهما كالوِسادة، والأَبْردان: الظل والفَيءُ، سميا بذلك لبردهما. والأَبْردانِ أَيضاً الغَداة والعشي، وانتصاب أَبرديه على الظرف؛ والأَرطى مفعول مقدم بتوسدَ، أَي توسد خُدودُ البقر الأَرْطى في أَبرديه، والجوازئ: البقر والظباء التي جَزَأَت بالرُّطْب عن الماء، والعِينُ جمع عَيناء، وهي الواسعة العين؛ وقول ثعلب بن عبيد: جَوازِئ، لم تَنْزِعْ لِصَوْبِ غَمامةٍ *  ورُوّادُها، في الأَرض، دائمةُ الرَّكْض قال: انما عنى بالجَوازِئِ النخلَ يعني أَنها قد استغنت عن السَّقْيِ، فاسْتَبْعَلَت. وطعامٌ لا جَزْءَ له: أَي لا يُتَجَزَّأُ بقليلهِ.
وأَجْزَأَ عنه مَجْزَأَه ومَجْزَأَتَه ومُجْزَأَهُ ومُجْزَأَتَه: أَغْنى عنه مَغْناه. وقال ثعلب: البقرةُ تُجْزِئُ عن سبعة \<ص:47> وتَجْزِي، فَمَنْ هَمَزَ فمعناه تُغْني، ومن لم يَهْمِزْ، فهو من الجَزاء. وأَجْزَأَتْ عنكَ شاةٌ، لغة في جَزَتْ أَي قضَتْ؛ وفي حديث الأُضْحِيَة: ولن تُجْزِئ عن أَحدٍ بَعْدَكَ: أَي لنْ تَكْفِي، مَن أَجْزَأَني الشيءُ أَي كفاني. ورجل له جَزْءٌ أَي غَنَاء، قال:
إِني لأَرْجُو، مِنْ شَبِيبٍ، بِرَّا، *  والجَزْءَ، إِنْ أَخْدَرْتُ يَوْماً قَرَّا أَي أَن يُجْزِئَ عني ويقوم بأَمْري. وما عندَه جُزْأَةُ ذلك، أَي قَوامُه. ويقال: ما لفلانٍ جَزْءٌ وما له إِجْزاءٌ: أَي ما له كِفايةٌ. وفي حديث سَهْل: ما أَجْزَأَ مِنَّا اليومَ أَحَدٌ كما أَجْزَأَ فلانٌ، أَي فَعَلَ فِعْلاً ظَهَرَ أَثرُه وقامَ فيه مقاماً لم يقُمْه غيرهُ ولا كَفَى فيه كِفايَتَه.
والجَزأَة: أَصْل مَغْرِزِ الذّنَب، وخصَّ به بعضُهم أَصل ذنب البعير من مَغْرِزِه. والجُزْأَةُ بالضمِّ: نصابُ السِّكِّين والإِشْفى والمِخْصَفِ المِيثَرةِ، وهي الحَدِيدةُ التي يُؤْثَرُ بها أَسْفَلُ خُفِّ البعير. وقد أَجْزَأَها وجَزَّأَها وأَنْصَبها: جعل لها نِصاباً وجُزْأَةً، وهما عَجُزُ السِّكِّين. قال أَبو زيد: الجُزْأَةُ لا تكون للسيف ولا للخَنْجَر ولكن للمِيثَرةِ التي يُوسَم بها أَخْفافُ الابل والسكين، وهي الـمَقْبِضْ. وفي التنزيل العزيز: «وجعلوا له مِنْ عباده جُزْءاً». قال أَبو إِسحق: يعني به الذين جعَلُوا الملائكة بناتِ اللّهِ، تعالى اللّهُ وتقدَّس عما افْتَرَوْا. قال: وقد أُنشدت بيتاً يدل على أَنّ معنى جُزْءاً معنى الاناث. قال: ولا أَدري البيت هو قَديمٌ أَم مَصْنُوعٌ: إِنْ أَجْزَأَتْ حُرَّةٌ، يَوْماً، فلا عَجَبٌ *  قد تُجْزِئُ الحُرَّةُ المِذْكارُ أَحْيانا والمعنى في قوله: وجَعَلُوا له من عِباده جُزْءاً: أَي جَعَلوا نصيب اللّه من الولد الإِناثَ. قال: ولم أَجده في شعر قَديم ولا رواه عن العرب الثقاتُ. وأَجْزَأَتِ المرأَةُ: ولَدتِ الاناث، وأَنشد أَبو حنيفة: زُوِّجْتُها، مِنْ بَناتِ الأَوْسِ، مُجْزِئةً، *  للعَوْسَجِ اللَّدْنِ، في أَبياتِها، زَجَلُ يعني امرأَة غزَّالةً بمغازِل سُوِّيَت من شجر العَوْسَج. الأَصمعي: اسم الرجل جَزْء وكأَنه مصدر جَزَأَتْ جَزْءاً. وجُزْءٌ: اسم موضع. قال الرَّاعي:
كانتْ بجُزْءٍ، فَمَنَّتْها مَذاهِبُه(1)، *  وأَخْلَفَتْها رِياحُ الصَّيْفِ بالغُبَرِ (1 قوله «مذاهبه» في نسخة المحكم مذانبه.)
والجازِئُ: فرَس الحَرِث بن كعب.
وأَبو جَزْءٍ: كنية. وجَزْءٌ، بالفتح: اسم رجل. قال حَضْرَمِيُّ بن عامر:  إِنْ كنتَ أَزْنَنْتَني بها كَذِباً، *  جَزْءُ، فلاقيْتَ مِثْلَها عَجَلا والسبب في قول هذا الشعر أَنَّ هذا الشاعر كان له تسعةُ إِخْوة فَهَلكوا، وهذا جَزْءٌ هو ابن عمه وكان يُنافِسه، فزَعَم أَن حَضْرَمِياً سُرَّ بموتِ اخوته لأَنه وَرِثَهم، فقال حَضْرَميُّ هذا البيت، وقبله: أَفْرَحُ أَنْ أُرْزَأَ الكِرامَ، وأَنْ *  أُورَثَ ذَوْداً شَصائصاً، نَبَلا يريد: أَأَفْرَحُ، فحذَف الهمزة، وهو على طريق الانكار: أَي لا وجْهَ للفَرَح بموت الكِرام من اخوتي لإِرثِ شَصائصَ لا أَلبانَ لها، واحدَتُها شَصُوصٌ، ونَبَلاً:  \<ص 48> صِغاراً. وروى: أَنَّ جَزْءاً هذا كان له تسعة إِخوة جَلسُوا على بئر، فانْخَسَفَتْ بهم، فلما سمع حضرميٌّ بذلك قال: إِنَّا للّه كلمة وافقت قَدَرا، يريد قوله: فلاقَيْتَ مثلها عجلاً. وفي الحديث: أَنه صلى اللّه عليه وسلم أُتِيَ بقِناعِ جَزْءٍ؛ قال الخطابي: زَعَم راويه أَنه اسم الرُّطَبِ عند أَهل المدينة؛ قال: فإِن كان صحيحاً، فكأَنَّهم سَمَّوْه بذلك للإِجْتِزاء به عن الطَّعام؛ والمحفوظ: بقِناعِ جَرْو بالراء، وهو صِغار القِثَّاء، وقد ذكر في موضعه.

### Türkçe

**الجُزْء** ve **الجَزْءُ**: parça; çoğulu **أَجْزاء**. Sîbeveyh: **الجُزْء** bundan başkası üzere kırık çoğul yapılmadı.

**وجَزَأَ** şeyi **جَزْءاً** ve **جَزَّأَه** ikisi de: onu parçalar yaptı; yine **التجْزِئةُ** de böyledir. **وجَزَّأَ** malı aralarında, şeddeli, başka değil: onu taksim etti. **وأَجزأَ** ondan **جُزْءاً**: onu aldı.

**والجُزْءُ**, Arapların sözünde: paydır; çoğulu **أَجْزاء**; hadiste: geceden **جُزْأَه**’ini okudu; **الجُزْءُ**: pay ve şeyden bir parça; hadiste: salih rüya, nübüvvetten kırk altı **جُزْء**’den bir **جُزْء**’dür; İbnü’l-Esîr dedi ki: ancak bu zikredilen sayıyı, Peygamber’in صلى اللّه عليه وسلم ömrü sahih rivayetlerin çoğunda altmış üç yıl idi, nübüvvetinin müddeti de ondan yirmi üç yıl idi; çünkü kırkı tamamlayınca gönderildi; işin başında vahyi uykuda rüyada görürdü ve bu hâl yarım yıl sürdü; sonra meleği uyanıklıkta gördü; öyleyse uykudaki vahyin müddetini, ki yarım yıldır, nübüvvetinin müddetine, ki yirmi üç yıldır, nisbet ettiğinde; yirmi üç parçanın yarım parçası idi; ve o, kırk altı parçadan bir parça idi; dedi ki: rüya hadislerinde rivayetler bu sayıyla birbirini desteklemiştir; ve bazısında kırk beş **جُزْء**’den bir **جُزْء** gelmiştir; bunun vechi şudur: onun ömrü altmış üç yılı tamamlamamıştı ve altmış üçüncü yılın içinde öldü; yarım yılın, yirmi iki yıl ve ötekinin bir kısmına nisbeti, kırk beşten bir parça nisbeti gibidir; ve bazı rivayetlerde: kırktan bir parça; bu, ömrünün altmış yıl olduğunu rivayet eden kimseye hamledilir; böylece yarım yılın yirmi yıla nisbeti, kırktan bir parça nisbeti gibi olur. Ve ondan hadis: **الهَدْيُ الصّالِحُ** ve **السَّمْتُ الصّالِحُ** nübüvvetten yirmi beş parçadan bir parçadır: yani bu huylar peygamberlerin şemâilindendir ve onların sayılmış hasletlerinden bir cümledendir ve o, onların fiillerinin parçalarından bilinen bir parçadır; öyleyse onlarda onlara uyun ve onları takip edin; mana, nübüvvetin parçalanması değildir; ne de bu huyları toplayan kimsede nübüvvetten bir parça olmasıdır; çünkü nübüvvet kazanılmış ve sebeplerle celbedilmiş değildir; ancak o, Allah عز وجل’den bir kerâmettir; ve caizdir ki burada nübüvvet ile, nübüvvetin getirdiği ve ona çağırdığı hayırlar kastedilmiştir; yani bu huylar, nübüvvetin getirdiği ve peygamberlerin ona çağırdığı şeylerden yirmi beş parçadan bir parçadır.

Hadiste: bir adam, ölümü sırasında altı köleyi azad etti, onlardan başka malı yoktu; bunun üzerine Allah’ın رسولُ اللّه صلى اللّه عليه وسلم onları çağırdı da onları üçte birler yaptı, sonra aralarında kura çekti; iki kişiyi azad etti ve dört kişiyi köle bıraktı: yani onları üç parça olarak ayırdı; ve **التَّجزئةِ** ile, onları baş sayısı değil kıymet itibarıyla taksim ettiğini murad etti; ancak kıymetleri onlarda eşit oldu da baş sayısı kıymetlere eşit çıktı. Hicaz ehlinin köleleri ancak çoğunlukla zenciler ve habeşlerdir; ve kıymetler onlarda eşit yahut yakın olur; ve çünkü gaye, vasiyetinin malının üçte birinde yürürlük kazanmasıdır; üçte bir ancak kıymetle itibar olunur, sayıyla değil. Hadisin zahiriyle Mâlik, Şâfiî ve Ahmed dedi; Ebû Hanîfe رحمهم اللّه dedi ki: onların her birinin üçte biri azad edilir ve üçte ikisinde çalıştırılarak bedel ödetilir.

**التهذيب**: denir ki: **جَزَأْتُ** malı aralarında ve **جَزَّأْتُه**: yani onu taksim ettim.

Şiirden **الـمَجْزُوءُ**: ondan iki parça hazfedilmiş olan yahut yalnız iki parça üzere olan; birincisi selb üzere, ikincisi vücûb üzere. **وجَزَأَ** şiiri **جَزْءاً** ve **جَزَّأَه** ikisinde: ondan iki parça hazfetti yahut onu iki parça üzere bıraktı.

**التهذيب**: ve şiirden **الـمَجْزُوء**: onun fâsılalarının her birinin fi‘li gittiği zaman; şu sözü gibi:
يَظُنُّ الناسُ، بالمَلِكَيْـ *  ـنِ، أَنَّهما قدِ التأَما
فانْ تَسْمَعْ بلأْمِهِما، *  فإِنَّ الأَمْر قد فَقَما

Ve ondan şu sözü:
أَصْبَحَ قَلْبي صَرِدا *  لايَشْتَهي أَنْ يَرِدا

Onun aczinden üçüncü parça gitti. **والجَزْءُ**: bir şeyle bir şeyden müstağni olmaktır; sanki daha az ile daha çoktan müstağni olmaktır; o hâlde **الجُزْء** manasına döner. İbnü’l-A‘râbî: az, çoktan **يُجْزِئُ**; ve bu, bundan **يُجْزِئُ**: yani ikisinden her biri arkadaşının makamında durur. **وجَزَأَ** bir şeyle ve **تَجَزَّأَ**: kanaat etti ve onunla yetindi. **وأَجْزأَهُ** şey: ona yetti. Ve inşad etti:
لقد آلَيْتُ أَغْدِرُ في جَداعِ، *  وإِنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ
بأَنَّ الغَدْرَ، في الأَقْوام، عارٌ، *  وأَنَّ الـمَرْءَ يَجْزَأُ بالكُراعِ

Yani onunla yetinir. Ve ondan insanların sözü: **اجْتَزَأْتُ** şununla bununla, ve **تَجَزَّأْتُ** onunla: **اكْتَفَيْت** manasında; ve bu manada **أَجْزَأْتُ**. Hadiste: yiyecek ve içecekten hiçbir şey, sütten başka, **يُجْزِئُ** değildir; yani yetmez.

**وجَزِئَتِ الإِبلُ**: yaş otla sudan yetindiği zaman. Ve **جزَأَتْ** **تَجْزأُ** **جَزْءاً** ve zamme ile **جُزْءاً** ve **جُزُوءاً**: yani yetindi; isim **الجُزْء**’dür. Ve onu **أَجْزَأَها** ve onu **جَزَّأَها** **تَجْزِئةً**; ve **أَجزأَ القومُ**: onların develeri **جَزِئَتْ**.

**وظَبْيَةٌ جازِئةٌ**: yaş otla sudan müstağni oldu.

**والجَوازِئُ**: vahşî hayvanlar; yaş otla sudan **لتجَزُّئها** (yetinmeleri) sebebiyle. Ve Şemmâh b. Dırâr’ın sözü, adı Ma‘kıl, künyesi Ebû Sa‘îd:
إِذا الأَرْطَى تَوسَّدَ، أَبْرَدَيْهِ، *  خُدُودُ جَوازئٍ، بالرَّمْلِ، عِينِ

Bununla ceylanları kastetmez; İbn Kuteybe’nin gittiği gibi; çünkü ceylanlar otla sudan **تَجْزأُ** (yetinmez), ancak suda; ancak o, sığırı kastetti; bunu, onun **عِين** demesi kuvvetlendirir; **العِينُ** sığırın sıfatlarındandır, ceylanın sıfatlarından değildir. **والأَرطى** (maksûr): onunla tabaklanan bir ağaçtır. **وتَوَسَّدَ أَبرديه**: yani iki serinliğinde **الأَرطى**’yı yastık gibi edindi. **والأَبْردان**: gölge ve fey’dir; serinliklerinden dolayı böyle adlandırıldılar. **والأَبْردانِ** ayrıca sabah ve akşamdır. **أَبرديه**’nin nasbı zarf üzeredir. **والأَرطى** **بتوسدَ**’da takdim edilmiş mef‘ûldür: yani sığırın yanakları, iki serinliğinde **الأَرْطى**’yı yastık edindi. **والجوازئ**: sığır ve yaş otla sudan **جَزَأَت** (yetinen) ceylanlar. **والعِينُ**: **عَيناء**’nın çoğuludur; o, gözü geniş olandır. Ve Sa‘leb b. Ubeyd’in sözü:
جَوازِئ، لم تَنْزِعْ لِصَوْبِ غَمامةٍ *  ورُوّادُها، في الأَرض، دائمةُ الرَّكْض

Dedi ki: **الجَوازِئِ** ile ancak hurmayı kastetti; yani o, sulamadan müstağni oldu da erkekleşti.

**وطعامٌ لا جَزْءَ له**: yani onun azıyla **يُتَجَزَّأُ** (yetinilmez).

**وأَجْزَأَ** ondan **مَجْزَأَه** ve **مَجْزَأَتَه** ve **مُجْزَأَهُ** ve **مُجْزَأَتَه**: ondan, onun müstağni kıldığı şey kadar müstağni kıldı. Sa‘leb dedi ki: inek yediden **تُجْزِئُ** \<ص:47> ve **تَجْزِي**; öyleyse kim hemze yaparsa manası “yeterli kılar”; kim hemze yapmazsa, o **الجَزاء**’dandır.

**وأَجْزَأَتْ** senden bir koyun: **جَزَتْ** dilinde bir lugattır; yani yerine getirdi; kurbanlık hadîsinde: senden sonra hiç kimseden **تُجْزِئ** olmayacaktır: yani yetmeyecektir; “bana şey **أَجْزَأَني**” yani bana yetti. Ve bir adam, onda **جَزْءٌ** vardır: yani yeterlilik. Şöyle dedi:
إِني لأَرْجُو، مِنْ شَبِيبٍ، بِرَّا، *  والجَزْءَ، إِنْ أَخْدَرْتُ يَوْماً قَرَّا

Yani benden yana **يُجْزِئَ** olsun ve işimi üstlensin. Ve onda bunun **جُزْأَةُ** yoktur: yani onun kıvamı yoktur. Ve denir ki: falanın **جَزْءٌ**’ü yoktur ve onun **إِجْزاءٌ**’ı yoktur: yani onun kifayeti yoktur. Sehl hadîsinde: bugün bizden hiç kimse, falanın **أَجْزَأَ** ettiği gibi **أَجْزَأَ** etmedi: yani bir fiil yaptı ki eseri göründü ve onda, başkasının durmadığı bir makamda durdu; ve onda onun kifayet ettiği kadar kifayet etmedi.

**والجَزأَة**: kuyruğun saplandığı yerin aslıdır; bazısı bununla, devenin kuyruğunun saplandığı yerden aslını tahsis etti.

Zamme ile **والجُزْأَةُ**: bıçağın, biz’in ve ayakkabı dikme aletinin ve **المِيثَرةِ**’nin sap yeridir; o, devenin tırnağının altının onunla dağlandığı demirdir. Onu **أَجْزَأَها** ve onu **جَزَّأَها** ve onu **أَنْصَبها**: ona bir sap ve bir **جُزْأَةً** yaptı; ikisi de bıçağın arka kısmıdır. Ebû Zeyd dedi ki: **الجُزْأَةُ** kılıç için olmaz, hançer için de olmaz; fakat develerin tırnaklarının dağlandığı **المِيثَرةِ** için ve bıçak içindir; o, **الـمَقْبِضْ**’dır.

Aziz tenzilde: «وجعلوا له مِنْ عباده **جُزْءاً**». Ebû İshâk dedi ki: bununla, melekleri Allah’ın kızları yapanları kasteder; Allah, onların uydurduklarından yücedir ve mukaddestir. Dedi ki: **جُزْءاً** manasının dişiler manası olduğuna delalet eden bir beyit inşad edilmiştir. Dedi ki: bilmem beyit kadim midir yoksa uydurma mıdır:
إِنْ أَجْزَأَتْ حُرَّةٌ، يَوْماً، فلا عَجَبٌ *  قد تُجْزِئُ الحُرَّةُ المِذْكارُ أَحْيانا

Onun sözünde mana: «وجَعَلُوا له من عِباده **جُزْءاً**»: yani Allah’ın evlattan payını dişiler yaptılar. Dedi ki: onu kadim şiirde bulmadım ve onu güvenilir Araplardan rivayet etmediler.

**وأَجْزَأَتِ المرأَةُ**: dişiler doğurdu. Ebû Hanîfe inşad etti:
زُوِّجْتُها، مِنْ بَناتِ الأَوْسِ، مُجْزِئةً، *  للعَوْسَجِ اللَّدْنِ، في أَبياتِها، زَجَلُ

Yani **العَوْسَج** ağacından yapılmış iğlerle ip eğiren bir kadın. Asma‘î: adamın adı **جَزْء**’dür; sanki **جَزَأَتْ**’in **جَزْءاً** masdarıdır.

**وجُزْءٌ**: bir yer adıdır. Râ‘î dedi ki:
كانتْ بجُزْءٍ، فَمَنَّتْها مَذاهِبُه(1)، *  وأَخْلَفَتْها رِياحُ الصَّيْفِ بالغُبَرِ
(1 Onun sözü “**مذاهبه**” **المحكم** nüshasında “**مذانبه**”.)

**والجازِئُ**: Hâris b. Ka‘b’ın atıdır.

**وأَبو جَزْءٍ**: bir künyedir. Ve fetha ile **وجَزْءٌ**: bir adam adıdır. Hadramî b. Âmir dedi ki:
إِنْ كنتَ أَزْنَنْتَني بها كَذِباً، *  جَزْءُ، فلاقيْتَ مِثْلَها عَجَلا

Bu şiiri söylemesinin sebebi: bu şairin dokuz erkek kardeşi vardı da helak oldular; ve bu **جَزْءٌ** onun amcaoğluydu ve onunla rekabet ederdi; Hadramî’nin kardeşlerinin ölümüyle sevindiğini, çünkü onları miras aldığını iddia etti; bunun üzerine Hadramî bu beyti söyledi; ve ondan önce:
أَفْرَحُ أَنْ أُرْزَأَ الكِرامَ، وأَنْ *  أُورَثَ ذَوْداً شَصائصاً، نَبَلا

Murad eder: “Sevinir miyim?”; hemzeyi hazfetti; ve o, inkâr yolu üzeredir: yani kardeşlerimden kerimlerin ölümüyle, sütü olmayan **شَصائصَ**’ı miras almaktan sevinmenin bir vechi yoktur; onun bir teki **شَصُوصٌ**’tur; ve **نَبَلاً**: \<ص 48> küçükler. Ve rivayet edildi ki: bu **جَزْءاً**’ın dokuz erkek kardeşi vardı; bir kuyu başında oturdular da kuyu onlarla çöktü; Hadramî bunu işitince dedi ki: “İnnâ lillâh” sözü kadere uygun düştü; onun “**فلاقَيْتَ مثلها عجلاً**” sözünü kasteder.

Hadiste: ona صلى اللّه عليه وسلم **قِناعِ جَزْءٍ** getirildi; Hattâbî dedi ki: ravisi, onun Medine ehli yanında yaş hurmanın adı olduğunu iddia etti; dedi ki: eğer sahih ise, sanki onu, yiyecekten onunla yetinildiği için böyle adlandırdılar; ve mahfuz olan: **بقِناعِ جَرْو** râ ile; o, küçük hıyarlardır; yerinde zikredilmiştir.
