# جزأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B2%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جزأ

الجزء بالضم: البعض، ويفتح ويطلق على القسم لغة واصطلاحا ج أجزاء، لم يكسر على غير ذلك عند سيبويه. والجزء بالضم ع قال الراعي:
  كانت بجزء فمنتها مذاهـبـه                      وأخلفتها رياح الصيف بالغبر وفي العباب: الجزء: رمل لبني خويلد. وجزأه كجعله جزءا: قسمه أجزاء، كجزأه تجزئة، وهو في المال بالتشديد لا غير، ففي الحديث  أن رجلا أعتق ستة مملوكين عند موته، لم يكن له مال غيرهم، فدعاهم رسول الله صلى الله عليه وسلم فجزأهم أثلاثا أقرع بينهم فأرق أربعة وأعتق اثنين  . وجزأ بالشيء جزءا، وقال ابن الأعرابي: جزئ به لغة، أي اكتفى، وقال الشاعر:
  لقد آليت أغدر في جداع                      وإن منيت أمات الربـاع
  بأن الغدر في الأقوام عار                      وأن المرء يجزأ بالكراع أي يكتفي كاجتزأ به وتجزأ. وجزأ الشيء: شده. وجزأت الإبل بالرطب عن الماء جزءا بالضم، وجزوءا كقعود: قنعت واكتفت كجزئت بالكسر لغة عن ابن الأعرابي وأجزأتها أنا إجزاء وجزأتها تجزيئا. وأجزأت عنك مجزأ فلان ومجزأته مصدران ميميان مهموزان ويضمان مع الهمز، وسمع بغير همز مع الضم: أغنيت عنك مغناه بضم الميم وفتحها. وأجزأت المخصف وكذا الإشفى: جعلت له جزأة بالضم أي نصابا، وكذلك أنصبت. وقال أبو زيد: الجزأة لا تكون للسيف ولا للخنجر، ولكن للمئثرة التي يوسم بها أخفاف الإبل، وهي المقبض. وأجزأت الخاتم في إصبعي: أدخلته فيها. ومن المجاز: أجزأ المرعى: التف وحسن نبته، وأجزأت الروضة التفت، لأنها لا تجزئ الراعية، وروضة مجزئة. وأجزأت الأم، وفي بعض النسخ: المرأة: ولدت الإناث فهي مجزئة ومجزئ، قال ثعلب: وأنشدت لبعض أهل اللغة بيتا يدل على أن معنى الإجزاء من الإيناث، ولا أدري البيت قديم أم مصنوع، أنشدوني:
  إن أجزأت حرة يوما فلا عجب                      قد تجزئ الحرة المذكار أحيانا أي آنثت، أي ولدت أنثى، وأنشد غيره لبعض الأنصار:
  نكحتها من بنات الأوس مجزئة                      للعوسج اللدن في أبياتها زجل وأجزأت شاة عنك: قضت في النسك، لغة في جزت بغير همز، وذا مجزئ، والبدنة تجزئ عن سبعة، فمن همز فمعناه تغنى، ومن لم يهمز فهو من الجزاء وأجزأ الشيء إياي كأجزأني الشيء: كفاني، ومنه الحديث:  ولن تجزئ عن أحد بعدك  . والجوازئ: بقر الوحش لتجزئها بالرطب عن الماء، وظبية جازئة. قال الشماخ:
  إذا الأرطى توسد أبـرديه                      خدود جوازئ بالرمل عين
  قال ابن قتيبة: هي الظباء، وفي التنزيل:  وجعلوا له من عباده جزءا  أي إناثا، يعني الذين جعلوا الملائكة بنات الله، تعالى الله عما افتروا، قاله ثعلب، وفي الغريبين للهروي: وكأنه أراد الجنس. وقال أبو إسحاق: أي جعلوا نصيب الله من الولد الإناث، قال: ولم أجده في شعر قديم، ولا رواه عن العرب الثقات، وقد أنكره الزمخشري، وجعله من الكذب على العرب، واقتفاه البيضاوي، واستنبط له الخفاجي وجها على طريقة المجاز، أشار فيه إلى أن حواء لما خلقت من جزء آدم صح إطلاق الجزء على الأنثى، قاله شيخنا. وقال الفراء: طعام جزيء وشبيع: مجزئ ومشبع. وهذا رجل جازئك من رجل أي ناهيك به وكافيك. وحبيبة ويقال مصغرا بنت أبي تجزأة بضم التاء الفوقية وسكون الجيم مع فتح الهمزة، وفي بعض النسخ بسكونها العبدرية صحابية، روت عنها صفية بنت شيبة. وقد سموا مجزأة وجزءا بالفتح، منهم جزء بن الحدرجان، وجزء بن أنس وجزء بن عمرو، وجزء بن عامر، ومحمية بن جزء، وعبد الله ابن الحارث بن جزء، وعائشة بنت جزء، صحابيون، رضي الله عنهم. وفي العباب: قال حضرمي بن عامر في جزء بن سنان بن موألة حين اتهمه بفرحه بموت أخيه:
  يقول جزء ولم يقل جلـلا                      إني تروحت ناعما جـذلا
  إن كنت أزننتني بها كذبـا                      جزء فلاقيت مثلها عجلا
  أفرح أن أرزأ الكرام وأن                      أورث ذودا شصائصا نبلا وجزء بن كعب بن أبي بكر بن كلاب ولده قيس أبو قبيلة، وهو صاحب دارة الأوساط. والجزأة بالضم: المرزح، وهي خشبة يرفع بها الكرم عن الأرض. ومما يستدرك عليه: الجزء: النصيب والقطعة من الشيء. وفي البصائر: جزء الشيء ما يتقوم به جملته، كأجزاء السفينة، وأجزاء البيت، وأجزاء الجملة من الحساب. وقوله تعالى:  لكل باب منهم جزء مقسوم  أي نصيب، وذلك من الشيء. والمجزوء من الشعر ما سقط منه جزآن، وبيته قول ذي الإصبع العدواني:
  عذير الحي من عدوا                      ن كانوا حية الأرض أو كان على جزأين فقد، فالأول على السلب، والثاني على الوجوب، وجزأ الشعر جزأ وجزأه، فيهما: حذف منه جزأين، أو بقاه على جزأين. وشيء مجزو: مفرق مبعض. وطعام لا جزء له، أي لا يتجزأ بقليله. وأجزأ القوم: جزئت إبلهم. وبعير مجزئ: قوي سمين، لأنه مجزئ الراكب والحامل. والجوازئ: النخل، قال ثعلبة بن عبيد:
  جوازئ لم تنزع لصـوب غـمـامة                      وورادها في الأرض دائمة الركض يعني أنها استغنت عن السقي فاستعلت. والجزأة بلغة بني شيبان: الشقة المؤخرة من البيت. والجازئ: فرس الحارث بن كعب. وأبو الورد مجزأة بن الكوثر ابن زفر، من بني عمرو بن كلاب، من رجال الدهر، وجده زفر شاعر فارس، ومجزأة بن زاهر روى، وجزئ أبو خزيمة السلمي صحابي، وحيان بن جزئ وعبد الله بن جزئ حدث، وجزئ بن معاوية السعدي اختلف فيه. والجزء اسم للرطب عند أهل المدينة، قاله الخطابي، وقد ورد ذلك في الحديث، والمعروف جرو.

### Türkçe

**الجزء** (zamm ile): bir kısmı; ve fetha ile de gelir ve “kısım”a, lugat ve ıstılah olarak, ıtlak olunur; çoğulu **أجزاء**’dır; Sîbeveyh nezdinde bunun dışında bir şeye kırılmamıştır. Ve **الجزء** (zamm ile) (bir kum türüdür). **قال الراعي**:
  “Bir **جزء**’de idi; sonra onun gidiş-gelişleri onu (oradan) uzaklaştırdı;
  ve yaz rüzgârları onu tozla geride bıraktı.”

Ve **العباب**’da: **الجزء**: Benî Huveylid’e ait kumdur. Ve **جزأه** “**جعله جزءا**” gibi: onu **أجزاء**’a böldü; **جزأه تجزئة** gibi; ve bu, mal hakkında, şeddeli (kullanımla) başkası değil (yalnız odur). Nitekim hadiste: bir adam, ölümü sırasında altı köleyi âzâd etti; onlardan başka malı yoktu; bunun üzerine Resûlullah صلى الله عليه وسلم onları çağırdı da onları üçte birler hâlinde parçaladı; aralarında kura çekti; dört tanesini köle bıraktı ve ikisini âzâd etti.

Ve **جزأ بالشيء جزءا**; İbnü’l-A‘râbî dedi: **جزئ به** bir lugattır; yani “yetindi”. Şair dedi:
  “Andolsun ki Cidâ‘da hainlik edeceğime yemin ettim,
  ve eğer (başına) gelirse Rabî‘a’yı öldürürüm.
  Çünkü hainlik kavimler içinde bir ardır,
  ve kişi **يجزأ بالكراع** ile (yani) yetinir.”

Yani **اجتزأ به** ve **تجزأ** gibi “yetinir”. Ve **جزأ الشيء**: onu sıktı/bağladı. Ve **جزأت الإبل بالرطب عن الماء جزءا** (zamm ile) ve **جزوءا** “**قعود**” gibi: kanaat etti ve yetindi; İbnü’l-A‘râbî’den bir lugat olarak **جزئت** (kesr ile) (da böyledir). Ve ben onu **أجزأتها إجزاء** ile ve **جزأتها تجزيئا** ile (yaptım).

Ve **أجزأت عنك مجزأ فلان** ve **مجزأته**: ikisi de mîmli, hemzeli masdarlardır; hemze ile birlikte zamm edilirler. Ve zamm ile hemzesiz olarak da işitilmiştir: “Senden yana seni zengin kıldım: **مغناه**” mîm’in zammı ve fethasıyla.

Ve **أجزأت المخصف** ve yine **الإشفى**: ona **جزأة** (zamm ile) yaptım; yani bir “nasab” (sap/kulp) (yaptım); aynı şekilde **أنصبت** (de denir). Ebû Zeyd dedi: **الجزأة** ne kılıç için olur ne hançer için; fakat develerin tırnaklarını damgalamakla damgalanan **المئثرة** içindir; o da kabzadır/tutamaktır.

Ve **أجزأت الخاتم في إصبعي**: onu (yüzüğü) ona (parmağıma) soktum.

Mecazdan: **أجزأ المرعى**: sarıldı/dolandı ve bitkisi güzel oldu. Ve **أجزأت الروضة**: sarıldı/dolandı; çünkü o, otlatana “yetmez”; ve “**روضة مجزئة**”.

Ve **أجزأت الأم**; bazı nüshalarda: **المرأة**: dişiler doğurdu; o hâlde o **مجزئة** ve **مجزئ**’dir. Sa‘leb dedi: Dil ehlinden birine ait, **الإجزاء**’ın mânâsının “dişileştirme/dişi doğurma”dan olduğuna delâlet eden bir beyti bana okundu; bilmem beyit eski midir yoksa uydurma mıdır; bana okudular:
  “Eğer bir hür kadın bir gün **أجزأت** ederse şaşılmaz;
  hür kadın bazen erkek doğuran (da) olur.”

Yani dişileştirdi; yani dişi doğurdu. Ve başkası, Ensâr’dan birine ait olarak (şunu) okudu:
  “Onu Evs kızlarından **مجزئة** olarak nikâhladım;
  evlerinde yumuşak ‘avsac’ın bir zırıltısı/nağmesi vardır.”

Ve **أجزأت شاة عنك**: nüsukta (kurban/ibadet) yerine geçti; hemzesiz **جزت**’te bir lugattır. Ve “bu **مجزئ**’dir”. Ve **البدنة** yediden (yedi kişi) adına yeter. Kim hemze yaparsa mânâsı “zengin kılar/yeterli kılar”dır; kim hemze yapmazsa o, **الجزاء**’dandır.

Ve **أجزأ الشيء إياي** “**أجزأني الشيء**” gibi: bana yetti. Ondan hadistir: “Ve senden sonra hiç kimse adına yetmeyecektir.”

Ve **الجوازئ**: yaban sığırlarıdır; taze hurma ile sudan yetindikleri için. Ve **ظبية جازئة**. Şemmâh dedi:
  “Eğer **الأرطى** iki serinliğini yastık edinirse,
  kumda göz(leri) olan **جوازئ**’in yanakları (da yastık olur).”

İbn Kuteybe dedi: onlar ceylanlardır. Ve tenzîlde: “Ve O’nun kullarından O’na bir **جزءا** yaptılar”; yani dişiler (kıldılar); yani melekleri Allah’ın kızları yapanlar; Allah, onların uydurduklarından yücedir; bunu Sa‘leb söyledi. Ve Herevî’nin **الغريبين**’inde: sanki o, “cins”i kastetmiştir. Ebû İshâk dedi: yani “Allah’ın evlâttan payını dişiler kıldılar.” Dedi: Bunu eski bir şiirde bulmadım; güvenilir Araplardan da rivayet etmedi; Zemahşerî bunu inkâr etti ve onu Araplara yalan isnadı saydı; Beyzâvî de onu izledi; Hâfâcî ona mecaz yoluyla bir vech çıkardı; onda, Havvâ Âdem’in bir parçasından yaratıldığı için “parça”nın dişiye ıtlakının sahih olduğuna işaret etti; bunu şeyhimiz söyledi.

Ferrâ dedi: **طعام جزيء** ve **شبيع**: **مجزئ** ve **مشبع** (yani) doyuran ve yetiren. Ve “bu adam, adamdan sana **جازئك**’tır”; yani onunla yetin; ve sana kâfidir.

Ve **حبيبة**; ve küçültme olarak “Ebû Tecze’e’nin kızı” denir: **بنت أبي تجزأة**; üstteki **التاء**’nın zammı, **الجيم**’in sükûnu, hemzenin fethasıyla. Bazı nüshalarda hemzenin sükûnuyla. **العبدرية** (nisbesiyle) sahâbîdir; ondan Safiyye bint Şeybe rivayet etti.

Ve **مجزأة** ve fetha ile **جزءا** diye isimlendirmişlerdir; onlardandır: **جزء بن الحدرجان** ve **جزء بن أنس** ve **جزء بن عمرو** ve **جزء بن عامر** ve **محمية بن جزء** ve **عبد الله ابن الحارث بن جزء** ve **عائشة بنت جزء**; sahâbîlerdir; Allah onlardan razı olsun.

Ve **العباب**’da: Hadramî b. Âmir, kardeşinin ölümüyle sevinmekle itham ettiği sırada **جزء بن سنان بن موألة** hakkında dedi:
  “**جزء** dedi; ‘büyük musibet’ demedi;
  ben akşamleyin yumuşak, sevinçli döndüm.
  Eğer beni onunla yalan yere zan altında bıraktıysan,
  ey **جزء**; o hâlde onun benzerine çabucak rastladın.
  Ben, kerem sahiplerinin eksiltilmesine sevinir miyim ve
  soylu, seçkin develer miras bırakır mıyım?”

Ve **جزء بن كعب بن أبي بكر بن كلاب**: onun oğlu Kays, bir kabilenin babasıdır; ve o, **دارة الأوساط**’ın sahibidir.

Ve **الجزأة** (zamm ile): **المرزح**’tır; o, asmayı yerden kaldırmakla kaldırılan bir tahtadır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الجزء**: nasip ve şeyden bir parça. Ve **البصائر**’de: şeyin **جزء**’ü, onun bütününün kendisiyle kaim olduğu şeydir; geminin parçaları gibi, evin parçaları gibi, ve hesaptan cümlenin parçaları gibi. Ve O’nun sözü: “Onlardan her kapı için taksim edilmiş bir **جزء** vardır”; yani bir nasip; ve bu, şeydendir.

Ve şiirde **المجزوء**, ondan iki cüz’ün düştüğü (bahir)dir; ve onun beyti, Zû’l-İsba‘ el-‘Advânî’nin sözü(dür):
  “Mahallenin özrü, ‘Advân’dandır;
  onlar yerin yılanı idiler...”

Veya iki cüz üzere olmuştur; o hâlde birincisi “sülb” üzere, ikincisi “vücûb” üzere (olur). Ve **جزأ الشعر جزأ** ve **جزأه**: ikisinde de, ondan iki cüz’ü hazf etti; yahut onu iki cüz üzere bıraktı. Ve **شيء مجزو**: ayrılmış, parçalanmış. Ve “**طعام لا جزء له**”: yani azıyla bölünüp parçalanmaz.

Ve **أجزأ القوم**: onların develeri **جزئت** (yani taze hurma ile sudan yetindi). Ve **بعير مجزئ**: güçlü, semizdir; çünkü o, binen ve yük taşıyan için “yeterli”dir.

Ve **الجوازئ**: hurma ağaçlarıdır. Sa‘lebe b. ‘Ubeyd dedi:
  “**جوازئ** (hurmalar) ki bir bulutun yağmuruna yönelip çekilmediler;
  ve onların suya varanları yerde daima koşu hâlindedir.”

Yani sulamadan müstağni kaldılar da yükseldiler.

Ve **الجزأة** Benî Şeybân lugatında: evin arka tarafındaki bölme/şakka. Ve **الجازئ**: Hâris b. Ka‘b’ın atıdır. Ve Ebû’l-Verd **مجزأة بن الكوثر ابن زفر**: Benî ‘Amr b. Kilâb’dandır; zamanın adamlarındandır; dedesi Züfer, şair bir süvaridir. Ve **مجزأة بن زاهر** rivayet etti. Ve **جزئ أبو خزيمة السلمي** sahâbîdir. Ve **حيان بن جزئ** ve **عبد الله بن جزئ** rivayet etti. Ve **جزئ بن معاوية السعدي** hakkında ihtilaf edilmiştir.

Ve **الجزء**, Medine ehli yanında taze hurmanın adıdır; bunu Hattâbî söyledi; bu, hadiste de vârid olmuştur; bilinen ise **جرو**’dur.
