# جزر (ج-ز-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B2%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ز - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والزاي والراء معهما
ز ج ر، ج ز ر، ز ر ج، ج ر ز، ر ج ز مستعملات
زجر:
زَجَرتُه فانزَجَرَ أي نهيته، وهو في الإبل، تقول: زَجَرته وازدجرتُه ما وقد ازدَجَرَ بمعنى انزَجَرَ.
وقوله تعالى: "وازدُجِر فدعا رَبَّه" أي زُجِرَ وأذعنَ أي يدعُوهم إلى الله".
وزَجرُ الطَّير أن يقول الإنسان إذا رأى طائراً أو ظبياً أو نحوه: ينبغي أن يكون كذا، فعند ذلك يقال: يزجرُ الطَّيرَ فَيرى في زَجرِها كذا. وإنّما طائِرُ الإنسان سهمه الذي يطيرُ له وحَظُّه الذي يُقسمُ له.
والطِّيرةُ اشتقَّ منه.
والزَّجرُ ضرب من السَّمك عِظامٌ صِغارٌ الحَرشفِ، ويجمع الزُّجُورَ.
والأَزجَرُ من الإبل الذي في فقار ظهره انخزالٌ أو من دبرٍ.
قال مُزاحمُ: الأزجَرُ من الإبل مثل الأفزَرِ، والفَزَرُ في الظَّهرِ.
وناقة زَجراءُ ونوقٌ زُجرُ، وكذلك قوم فزرٌ، وجمل أزجَرُ.
وناقة زَجراءُ وهي التي في وَرِكيها ثقل فلا تكاد تقوم.
جزر:
الجَزرُ: انقطاع المدِّ، وجَزر البحرِ، والجَزرُ: نهرٌ أو مدُّ البحر والنَّهرِ في كثرةِ الماء.
والجَزيرةُ: أرض في البحر ينفرجُ عنها ماء البحر فتبدو، وكذلك الأرض لا يعلوها السَّيل فيحدقُ بها فهي الجَزيرةُ.
والجزيرةُ: كورةٌ بجنب الشّام، والجَزيرة بالبصرة: أرضٌ نَخلٍ بين البصرةِ والأبُلَّةِ خصَّت بهذا الاسم. وجزيرة العرب محلَّتها لأن البحرين بحر فارس الحَبَشِ ودِجلةَ والفُراتَ قد أحاطت بجزيرةِ العرب، وهي أرضها ومعدِنها.
والجَزر: نَحرُ الجَزّارِ الجَزّارِ الجَزورَ، والفعل: جَزَرَ يَجْزُرُ.
والجُزارةُ: اليدان والرِّجلان والعنق، سمِّيت بها لأنَّها لا تقسم في سهامِ الجَزُور، قال:
شَخت الجُزارةِ.......
والجُزارةُ حقُّه الذي يُعطى إذا نَحرها وقَسمها.
وإذا أفردوا الجَزُورَ أنَّثوا لأنهم أكثر ما كانوا ينحرون النُّوقَ.
واجتزَر القوم جَزوراً إذا جُزِرَ لهم.
ولأجزَرتُ فلاناً جَزُوراً أي جعلتها له.
والجَزَرُ: كل شيءٍ مباح للذَّبح، الواحد جَزَرَةٌ، فإذا قلت: أعطيت فلاناً جَزَرَةً فهي شاةٌ ذكراً كان أو أنثى لأن الشاة ليست إلا للذَّبح خاصَّةً، ولا تقع الجَزَرَةُ على الناقةِ والجمل لأنّهما لسائر العمل. ويقال: الجَزَرةُ السَّمينةُ من الغنمِ.
والجَزورة من الإبل: السَّمينةُ وهي القلعةُ والقلُوعُ أي الكثيرةُ.
ويقال في الحربِ: جُزِروا واجتُزِروا، وصاروا جَزَراً لعدوِّهِم.
والجَزَرُ: نباتٌ، الواحدةُ جَزَرةٌ.
والجَزيرُ بلغة السَّوادِ: رجل يختاره أهل القرية لما ينويهم من نفقات من ينزلُ بهم قبل السُّلطان، قال:
إذا ما رأونا قلَّسُوا من مَهـابةٍ		ويسعى علينا بالطعامِ جَزيرُها
وقلَّسوا: ضمُّوا لأيديهم.
ورجل جَزورٌ أي سمين، وكلُّ ما كان ثقيلاً فهو جَزُورٌ، لأنَّ القوم ربَّما اقتتلوا فإذا كان فيهم رجل ثقيل فادنما هو جَزُورٌ للسُّيوف.
زرج:
الزَّرج في بعضٍ: جبلةُ الخيل وأصواتها.
والزَّرَجُونُ بلغة أهل الطائِف وأهل الغَور: قضبانُ الكرمِ، قال:
اسقِنـي يا ابـنَ أُذينٍ		من شراب الزَّرجُونِ
جرز:
الجَرزُ: شدَّةُ الأكل، وجَرَزَ يجرزُ، قال:
لا تُكريَنَّ بعدها عجـوزاً		أرى العجُوزَ خبَّةً جَرُوزا
تأكلُ في مقعدها قَـفـيزاً		تشربُ حُبًّا وتَبولُ كُـوزا
وأرض جُرزٌ، وجَرِزَت جَرَزاً أي لم يبق عليها من النَّبتِ شيء إلا مأكولاً، وأرضٌ مَجروزةٌ أجرازٌ ويجمعون على سعة الأرض.
والجِرزُ: لِباسٌ للنِّساء من الوبر، أو مسوك الشاءِ، والجميعُ الجُروزُ.
والجُرزُ من السِّلاح، والجميع الجِرَزة.
والجُرزَةُ: الحُزمةُ من وقتِّ ونحوه.
وسيف جُرازٌ: سريع القطع، قال:
يا بيض هِنيَّ جُرازُ المضارِبِ
ويقال: رماه الله بشَرزةٍ وجَرزَةٍ، يريد به الهلاك.
ورجل جَرُوزٌ أي مقتول في المعركة.
رجز:
قال الخليل: الرَّجَزُ المشطور والمنهوك ليسا من الشِّعر، وقيل له: ما هُما? قال: أنصاف مَسجَّعةٌ، فلما ردَّ عليه قال: لأحتجَّنَّ عليهم بحجَّةٍ فإن لم يقرّوا بها عسفوا فأحتجُّ عليهم بأنَّ رسول الله صلى الله عليه وسلم كان لا يجري على لسانه الشِّعرُ.
وقيل لرسول الله صلى الله عليه وسلم:
سَتُبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك بالأخبارِ من لم تُـزَوِّدِ
فكان يقول عليه السلام:
ستبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك من لم تُزَوِد بالأخبـارِ
فقد علمنا أنّ النِّصف الذي جرى على لسانه لا يكون شعراَ إلا بتمامِ النصف الثاني على لفظهِ وعروضه، فالرَّجَزُ المشطورُ مثل ذلك النِّصف.
وقال النبيُّ صلى الله عليه وسلم في حفر الخندق:
هل أنتَ إلاّ إصبعً دَميتِ		وفي سبيل الله ما لَقِيتِ
فهذا على المشطورِ.
وقال النبيّ صلى الله عليه وسلم:
أنا النَّبـيُّ لا كَـذِب		أنا ابنُ عبدِ المُطَّلِب
فهذا من المنهوك، ولو كان شعراً ما جرى على لسانه، فإنَّ الله عزَّ وجلَّ يقول: "وما علَّمناه وما ينبغي له" قال فعَجبنا من قوله حين سمعنا حجَّته.
فأما الرَّجَزُ فمصدر رَجَزَ يرجُزُ، ويَرتَجزُ الأراجيزَ، الواحدةُ أُجُوزَةَ، وهو الرَّجّازةُ.
والرِّجازةُ: شيء يُعدل به ميل الحمل، وهو شيء من وسادةٍ أو أدمٍ إذا مال أحدُ الشِّقَّين وضع في الشِّقِّ الآخر ليستوي تُسمَّى رِجازَةَ الميل.
والرِّجازةُ: مركب دون الهَودَجِ للنِّساء، قال السمّاخ:
كما جلَّلت نضو القِرام الرَّجائِز
والرِّجازَةُ: المحفَّةُ، وسميت رِجازةً لأنَّها ترجُزه عن الميل أي نردُّه وتعدلُه.
والرِّجزُ: العَذابُ، وكلُّ عذابٍ أُنزل على قومٍ فهو رِجزٌ.
ووسواس الشَّيطان رِجزٌ، والرِّجزُ: عبادةُ الأوثانِ، ويقال: اسم الشِّركِ كُلهِّ رِجزٌ.
وقرئ: "والرُّجز فاهجُر" بكسر الراء وضمِّها وهما واحدٌ، ويُراد به الصَّنمُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الزاي** ve **الراء** onlarla birlikte

**ز ج ر**، **ج ز ر**، **ز ر ج**، **ج ر ز**، **ر ج ز** kullanılagelenlerdir
**زجر**:
**زَجَرتُه** de **فانزَجَرَ**; yani onu men ettim; ve o, develer hakkındadır; dersin ki: **زَجَرته** ve **ازدجرتُه**; ve muhakkak **ازدَجَرَ** mânâca **انزَجَرَ** demektir.
Ve O’nun (yüce) sözü: "**وازدُجِر فدعا رَبَّه**" yani **زُجِرَ** ve boyun eğdi; yani “onları Allah’a çağırır”.
Ve **زَجرُ الطَّير**: insanın bir kuş yahut bir ceylan yahut benzerini gördüğünde “şöyle olması gerekir” demesidir; o vakit denir ki: **يزجرُ الطَّيرَ**; böylece onun **زَجر**’inde şöyle şöyle görür. Ancak insanın **طائِر**’i, onun için uçan oku ve ona taksim olunan nasibidir.
Ve **الطِّيرةُ** ondan türemiştir.
Ve **الزَّجرُ**: küçük pullu, küçük kemikli bir çeşit balıktır; **الزُّجُورَ** diye cem‘ olunur.
Ve develerden **الأَزجَرُ**: sırtının omurlarında bir çöküklük bulunan yahut arka taraftan (olan).
Muzâhim dedi: develerden **الأزجَرُ**, **الأفزَرِ** gibidir; ve **الفَزَرُ** sırttadır.
Ve **ناقة زَجراءُ** ve **نوقٌ زُجرُ**; yine böyle **قوم فزرٌ** ve **جمل أزجَرُ**.
Ve **ناقة زَجراءُ**: o, iki kalçasında ağırlık bulunan, bu yüzden neredeyse kalkamayan (devedir).

**جزر**:
**الجَزرُ**: meddin kesilmesi; ve **جَزر البحرِ**; ve **الجَزرُ**: suyun çokluğunda bir nehir yahut denizin ve nehrin meddi.
Ve **الجَزيرةُ**: denizde bir arazi; deniz suyu ondan ayrılır da görünür; yine böyle, selin üzerine çıkmadığı, etrafını kuşattığı arazi; işte o **الجَزيرةُ**’dir.
Ve **الجزيرةُ**: Şam’ın yanında bir kûre; ve Basra’da **الجَزيرة**: Basra ile Übülle arasında hurmalık bir arazi; bu adla tahsis edilmiştir. Ve **جزيرة العرب**: onun mahalli; çünkü Bahreyn, Fars denizi, Habeş (denizi), Dicle ve Fırat, **جزيرةِ العرب**’ı kuşatmıştır; ve o, onun toprağı ve madenidir.
Ve **الجَزر**: kasabın, **الجَزورَ**’u boğazlamasıdır; fiil: **جَزَرَ يَجْزُرُ**.
Ve **الجُزارةُ**: iki el, iki ayak ve boyundur; onunla adlandırıldı; çünkü o, **الجَزُور**’un paylarında taksim edilmez; dedi ki:
**شَخت الجُزارةِ.......**
Ve **الجُزارةُ**: onu boğazladığında ve paylaştırdığında verilen hakkıdır.
Ve **الجَزُورَ**’u tekil yaptıklarında müennes yaparlar; çünkü onlar çoğunlukla dişi develeri boğazlarlardı.
Ve kavim **اجتزَر** bir **جَزوراً**; kendileri için boğazlandığı vakit.
Ve elbette falanı bir **جَزُوراً** ile **لأجزَرتُ**; yani onu ona kıldım.
Ve **الجَزَرُ**: boğazlamaya mubah olan her şey; tekili **جَزَرَةٌ**; “falana bir **جَزَرَةً** verdim” dediğinde o, koç olsun koyun olsun bir koyundur; çünkü koyun ancak özellikle boğazlamak içindir; ve **الجَزَرَةُ** dişi deveye ve erkek deveye denmez; çünkü ikisi diğer işler içindir. Ve denir: **الجَزَرةُ** koyunlardan semiz olan (şey).
Ve develerden **الجَزورة**: semiz olan; ve o **القلعةُ** ve **القلُوعُ**’dur; yani çok olan.
Ve savaşta denir: **جُزِروا** ve **اجتُزِروا**; ve düşmanları için **جَزَراً** oldular.
Ve **الجَزَرُ**: bir bitkidir; tekili **جَزَرةٌ**.
Ve **الجَزيرُ** Sevâd lügatinde: köy halkının, kendilerine inecek (misafir) masraflarından, sultanın huzuruna çıkmadan önce, kendilerini üstlenecek diye seçtikleri adamdır; dedi ki:
إذا ما رأونا قلَّسُوا من مَهـابةٍ		ويسعى علينا بالطعامِ جَزيرُها
Ve **قلَّسوا**: ellerini kendilerine doğru topladılar.
Ve **رجل جَزورٌ**: yani semiz; ve ağır olan her şey **جَزُورٌ**’dur; çünkü kavim belki çarpışır; içlerinde ağır bir adam olursa ancak o, kılıçlar için bir **جَزُورٌ**’dur.

**زرج**:
Bazısında **الزَّرج**: atların yaradılışı ve sesleridir.
Ve Tâif ehlinin ve Gâvr ehlinin lügatinde **الزَّرَجُونُ**: asma çubuklarıdır; dedi ki:
اسقِنـي يا ابـنَ أُذينٍ		من شراب الزَّرجُونِ

**جرز**:
**الجَرزُ**: yemenin şiddetidir; ve **جَرَزَ يجرزُ**; dedi ki:
لا تُكريَنَّ بعدها عجـوزاً		أرى العجُوزَ خبَّةً جَرُوزا
تأكلُ في مقعدها قَـفـيزاً		تشربُ حُبًّا وتَبولُ كُـوزا
Ve **أرض جُرزٌ**; ve **جَرِزَت جَرَزاً**: yani üzerinde bitkiden hiçbir şey kalmadı, ancak yenilmiş olarak; ve **أرضٌ مَجروزةٌ** **أجرازٌ**; ve yerin genişliğine göre cem‘ ederler.
Ve **الجِرزُ**: kadınlar için kıldan bir giysi; yahut koyun derileri; hepsi **الجُروزُ**’dur.
Ve silahtan **الجُرزُ**; hepsi **الجِرَزة**’dir.
Ve **الجُرزَةُ**: ot ve benzerinden bir demettir.
Ve **سيف جُرازٌ**: hızlı kesen; dedi ki:
يا بيض هِنيَّ جُرازُ المضارِبِ
Ve denir: Allah onu bir **شَرزةٍ** ve **جَرزَةٍ** ile attı; bununla helâki kasteder.
Ve **رجل جَرُوزٌ**: yani muharebede öldürülmüş.

**رجز**:
Halîl dedi: **الرَّجَزُ المشطور** ve **المنهوك** şiirden değildir. Ve ona denildi: “İkisi nedir?” Dedi: “Secili yarımlar.” Ona karşılık verildiğinde dedi: “Elbette onlara bir hüccetle delil getireceğim; eğer onunla ikrar etmezlerse zorbalık ederler; ben de onlara, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in dilinde şiirin akmadığıyla delil getiririm.”
Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e denildi:
سَتُبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك بالأخبارِ من لم تُـزَوِّدِ
O da عليه السلام şöyle derdi:
ستبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك من لم تُزَوِد بالأخبـارِ
Böylece bildik ki, dilinde akan yarım, ancak ikinci yarımın lafzı ve arûzu üzere tamamlanmasıyla şiir olur; işte **الرَّجَزُ المشطورُ** o yarım gibidir.
Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم hendek kazmada dedi:
هل أنتَ إلاّ إصبعً دَميتِ		وفي سبيل الله ما لَقِيتِ
Bu, **المشطور** üzerinedir.
Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi:
أنا النَّبـيُّ لا كَـذِب		أنا ابنُ عبدِ المُطَّلِب
Bu, **المنهوك**tandır; şiir olsaydı dilinde akmazdı; çünkü Allah عزَّ وجلَّ buyurur: "**وما علَّمناه وما ينبغي له**". Dedi ki: onun hüccetini işittiğimizde sözünden hayret ettik.
Ama **الرَّجَزُ**, **رَجَزَ يرجُزُ**’ün masdarıdır; ve **يَرتَجزُ الأراجيزَ**; tekili **أُجُوزَةَ**; ve o, **الرَّجّازةُ**’dir.
Ve **الرِّجازةُ**: yükün meylini onunla düzelttikleri bir şeydir; bir taraf eğildiğinde öbür tarafa konulan, yastıktan yahut deriden bir şeydir; meylin **رِجازَةَ**’si diye adlandırılır.
Ve **الرِّجازةُ**: kadınlar için **الهَودَجِ**’den aşağı bir binek; Semmâh dedi:
كما جلَّلت نضو القِرام الرَّجائِز
Ve **الرِّجازَةُ**: **المحفَّةُ**’dir; ve **رِجازةً** diye adlandırıldı; çünkü onu meyilden **ترجُزه** eder; yani onu geri çevirir ve düzeltir.
Ve **الرِّجزُ**: azaptır; bir kavme indirilen her azap **رِجزٌ**’dür.
Ve şeytanın vesvesesi **رِجزٌ**’dür; ve **الرِّجزُ**: putlara ibadettir; ve denir: şirkin tamamının adı **رِجزٌ**’dür.
Ve “**والرُّجز فاهجُر**” diye okundu; **الراء**’ın kesriyle ve zammıyla; ikisi birdir; bununla **الصَّنمُ** kastedilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَزورُ من الإبل يَقَعُ على الذكر والأنثى. وهي تويَّث، والجمع الجُزُرُ.
والجزارَةُ: أطراف البعير: اليدان والرجلانِ والرأس، سمِّيت بذلك لأنَّ الجَزَّارَ يأخذها، فهي جُزارَتَهُ، كما يقال: أخذ العامل عُمالَته. فإذا قالوا فرسٌ عَبْلُ الجُزارَةِ، فإنَّما يراد غِلظَ اليدين والرجلين وكثرةُ عصبهما، ولا يدخل الرأسُ في هذا، لأنَّ عِظَمَ الرأس هُجْنة في الخيل.
وجَزَرُ السِباع: اللحمُ الذي تأكله. يقال: تركوهم جَزَراً، بالتحريك، إذا قَتَلوهم.
والجزَرُ أيضاً: هذه الأرومةُ التي تؤكل. قال الأصمعي: الواحدة جَزَرَةٌ.
والجَزَرَ أيضاً: الشاة السَمينة، الواحدة جَزَرَةٌ.
قال ابن السكيت: يقال أَجْزَرْتُ القومَ، إذا أعطيتَهم شاةً يذبحونها: نعجةً أو كبشاً أو عنزاً. قال: ولا تكون الجَزَرَةُ إلاّ من الغنم ولا يقال: أجْزَرْتُهُمْ ناقة، لأنَّها قد تصلح لغير الذبح.
والجَزيرةُ: واحدة جَزائِرِ البحر، سُمِّيت بذلك لانقطاعها عن معظم الماء.
وجَزَرْتُ النخلَ أَجْزِره بالكسر جَزْراً: صَرمتُه.
وقد أَجْزَرَ النخلُ، أي أصرمَ. وأَجْزَرَ البعيرُ: حان له أن يُجْزَرَ.
وكان فِتيانٌ يقولون لشيخٍ: أَجْزَرْتَ يا شيخ! أي حانَ لك أن تموت. فيقول: أَيْ بَنِيَّ، وتَخًتَضَرونَ! أي تموتون شباباً.
وجَزَرْتُ الجزورَ أَجْزُرُها بالضم، واجْتَزَرْتها إذا نَحرتَها وجلَّدتَها.
والمَجْزِرُ بكسر الزاي: موضع جزرها. وفي الحديث عن عمر رضي الله عنه: "إيَّاكم وهذه المَجازِرَ فإنَّ لها ضَرَاوةً كضرواة الخمر". قال الأصمعيّ: يعني نَديَّ القوم، لأنَّ الجَزورَ إنما تُنحَر عند جمع الناس.
وجَزَرَ الماءُ يَجْزُرُ ويَجْزِرُ جَزْراً، أي نَضَب.

##### Türkçe

**الجَزورُ**: develerden; erkeğe ve dişiye vâki olur. O **تويَّث**tir; çoğulu **الجُزُرُ**dur.

**والجزارَةُ**: devenin uçlarıdır: iki el, iki ayak ve baş; buna böyle ad verilmiştir; çünkü **الجَزَّارَ** onu alır; o da onun **جُزارَتَهُ**si olur; nitekim denilir: işçi **عُمالَته**sini aldı. Şayet “**فرسٌ عَبْلُ الجُزارَةِ**” derlerse, ancak iki elin ve iki ayağın kalınlığı ve ikisinin sinirinin çokluğu kastedilir; baş buna dâhil olmaz; çünkü başın büyüklüğü atlarda bir ayıptır.

**وجَزَرُ السِباع**: onun yediği ettir. Denilir: onları **جَزَراً** (hareke ile), onları öldürdükleri vakit.

**والجزَرُ** ayrıca: yenilen şu köktür. **قال الأصمعي**: teki **جَزَرَةٌ**dir.

**والجَزَرَ** da: semiz koyundur; teki **جَزَرَةٌ**dir.

**قال ابن السكيت**: denilir: **أَجْزَرْتُ القومَ**, onlara kesecekleri bir koyun verdiğin vakit: bir dişi koyun yahut bir koç yahut bir keçi. Dedi: **الجَزَرَةُ** ancak koyundan olur; “onlara bir dişi deve verdim” diye **أجْزَرْتُهُمْ ناقة** denilmez; çünkü o, boğazlamadan başka şeye de elverişli olabilir.

**والجَزيرةُ**: denizin **جَزائِرِ**inden bir tanesidir; çoğu sudan kopukluğu sebebiyle buna böyle ad verilmiştir.

**وجَزَرْتُ النخلَ**: onu kesre ile **أَجْزِره**; **جَزْراً**: onu devşirdim.

Ve hurma ağacı **أَجْزَرَ** etti; yani devşirildi. Ve deve **أَجْزَرَ** etti: onun **يُجْزَرَ** edilmesinin vakti geldi.

Ve birtakım delikanlılar bir şeyhe derlerdi: **أَجْزَرْتَ يا شيخ!** yani ölmenin vakti geldi. O da derdi: **أَيْ بَنِيَّ، وتَخًتَضَرونَ!** yani gençken ölürsünüz.

**وجَزَرْتُ الجزورَ**: onu zamme ile **أَجْزُرُها**; ve onu boğazlayıp derisini yüzdüğün vakit **واجْتَزَرْتها**.

**والمَجْزِرُ** (زاي’in kesresiyle): onun kesim yeridir. Hadiste Ömer’den (Allah ondan razı olsun): “Size bu **المَجازِرَ**den sakınmanızı tavsiye ederim; çünkü onun, şarabın **ضَرَاوةً**sı gibi bir **ضَرَاوةً**sı vardır.” **قال الأصمعيّ**: yani kavmin meclisini kastediyor; çünkü **الجَزورَ** ancak insanların toplanması sırasında boğazlanır.

**وجَزَرَ الماءُ**: **يَجْزُرُ** ve **يَجْزِرُ**; **جَزْراً**: yani çekildi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ز ر
جزر ، جرز ، زجر ، زرج ، رجز : مستعملة .
زجر : قال الليث : زَجَرْتُ البعيرَ حتى ثارَ ومضى أزجُرُهُ زَجْراً ، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوء فانزَجَرَ ، وهو كالرَّدع للإنسان ، وأما للبعير فهو كالحَثِّ بلفظٍ يكون زجْراً له .
قال الزجاج : الزَّجْرُ : النهي ، والزَّجْرُ للطير وغيرها : التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِهَا ، أو التَّشَاؤُمُ بِبِرُوحِهَا وإنما سُمِّي الكاهنُ زاجراً لأنه إذا رأى ما يظن أنه يتشاءم به زَجَرَ بالنهي عن المضي في تلك الحاجة برفع صوتٍ وشدة ، وكذلك الزجرُ للإبل ، والدواب ، والسباع .
ويقال : زَجَرْتُهُ ، وازدَجَرْتُهُ .
قال الله تعالى : ( مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنُّى مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ ) ( القمر : 9 ، 10 ) .
وقد يوضع الإزدجار موضع الإنزِجَار فيكونُ لازماً .
وازْدَجَرَ كان في الأصل ازتجر فقُلبت التاء دالاً لقرب مَخْرَجَيْهما ، واخْتِيَرت الدال لأنها أليق بالزاي من التاء .
وقال الليث : الزَّجرُ : أن يَزْجُرَ طائراً أو ظبياً سَانِحاً أو بَارِحاً فَيَتَطَيَّرَ منه ، وقد نُهي عن الطِّيَرَةِ .
( قلت ) : وزَجْرُ البعير أن يقول له حَوْب ، وللناقة : حَلْ ، وأمَّا البغل فَزَجْرُهُ : عَدَسْ مجزومٌ ، ويُزْجَرُ السَّبُعُ فيقال له : هَجْ هَجْ ، وَجَهْ جَهْ ، وجَاه جَاه .
وقال الليث : الزَّجْرُ : ضربٌ من السَّمَكِ عِظامٌ ، والجميع : الزُّجُورُ .
وقال ابن الأعرابي : يقال للناقة العَلُوقِ : زَجُورٌ .
قال الأخطل :
والحرب لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ
وهي التي تَرأَمُ بأنفها وتمنَعْ درَّها .
جزر : قال الليث : الجَزْرُ مجزُومٌ : انقطاعُ المد .
يقال : مَدَّ البَحْرُ أو النهر في كثرة الماء ، وفي الانقطاع : جَزَرَ جَزْراً ، وهما يَجْزُرَان .
والجَزِيْرَةُ : أرضٌ في البَحْرِ يَنْفَرِجُ عنها ماء البحر فتبدو ، وكذلك الأرض التي لا يعلوها السيل ، ويُحْدِقُ بها فهي جَزِيْرَةٌ .
والجَزِيْرَةُ أيضاً : كُورةٌ تُتَاخِمُ كُوَرَ الشَّامِ وحُدُوَدَهَا .
والجَزِيرَة بالبَصْرَةِ : أرض نَخْلٍ بين البصرة والأبُلَّة ، خُصَّت بهذا الاسم .
وجزيرة العرب : مَجَالها ، سُمِّيت جزيرة لأن البحرين بحرَ فَارِس ، وبَحْرَ السُّودان أحاطا بجانِبَيْها ، وأحاط بالجانب الشَّمالي : دجلةُ والفراتُ ، وهي أرض العرب ومَعدِنُها .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) قال : جزيرة العرب : ما بين عَدَنِ أبيَنَ إلى أطراف الشام في الطول وأما العرض فمن جُدَّة وما والاها من شط البحر إلى ريف العراق .
وقال أبو عبيدة : هي ما بين حَفَرِ أبي موسى إلى أقصى تِهَامَةَ في الطول . وأما العرض فما بين رمل يَبْرِينَ إلى منقطع السَّمَاوَةِ .
وقال الليث : الجَزْرُ : نَحْرُ الجزَّار الجَزُورَ ، والفعل : جَزَرَ يَجْزُرُ .
والجُزَارَةُ : حق الجَزَّارِ .
وتُسَمَّى قَوَائِمُ البعير ورأسُهُ جُزَارَةً ، لأنها كانت لا تُقسَّم في المَيْسِرِ وتُعطى الجزَّار .
وقال ذو الرمة :
شَخْتُ الجُزَارَةُ مثل البيت سَائِرُهُ
من المُسُوح خِدَبٌّ شَوقَبٌ خَشِبُ
وقال الليث : الجَزُورُ إذا أُفْرِدَ أُنّثَ ، لأن أكثر ما يَنْحَرُونَ النُّوقَ .
وقد اجتَزَرَ القومُ جَزُوراً إذا جُزِرَ لهم .
وأجزرتُ فُلاناً جَزُوراً إذا جعلتها له ، قال : والجَزَرُ : كل شيء مباح للذبح ، والواحدة : جَزَرَةٌ وإذا قُلتَ : أعطيتُه جَزَرَةً فهي شاةٌ ، ذكراً كان أو أنثى ، لأن الشاة ليست إلا للذبح خاصة ، ولا تقع الجَزَرَةُ على الناقةِ والجَملِ لأنهما لسائر العَمَل .
ويقالُ : صارَ القومُ جزَراً لعدوهِمْ إذا قتِلُوا .
وقال ابنُ السكيت : يقالُ أجزرتهُ شاةً إذا دفعتَ إليه شاةً يذبحُهَا ، نعجةً أو كبشاً أو عنزاً ، وهي الجَزَرَةُ إذا كانت سَمِينَةً ، والجميع : جَزَرٌ ، ولا تكون الجَزَرَةُ إلاَّ مِن الغَنَمِ ، ولا يقالُ : أجزرتُه ناقَةً .
( أبو عبيد عن الفراء ) : هُوَ الجِزَرُ ، والجزرُ للذي يُؤْكَلُ ، ولا يقالُ في الشاةِ إلا الجَزَرُ .
وقال الليثُ : الجَزيرُ بلُغَة أهلِ السوادِ : رجلٌ يختارهُ أهلُ القريةِ لِمَا ينُوبهُمْ من نفقاتِ مَنْ يَنزلُ بهمْ من قِبَلِ السلطانِ ،
وأنشد :
إذَا مَا رَأَونَا قَلَّسُوا مِنْ مَهَابَةٍ
ويَسْعَى عَلَيْنَا بِالطَّعَامِ جَزِيرُهَا
( أبو عبيد عن اليزيدي ) : أجزرَ القومُ ، من الجزَار ، والجَزَار ، وهُوَ وَقْتُ صِرَامِ النَّخْلِ ، مِثْلُ الجَزَازِ .
يقالُ : جَزروا نخلهمْ إذَا صرموهُ ، وأجزرَ النخلُ إذا حانَ صرامُهُ .
ويقال أجزرَ الرجُلُ إذا أسَنَّ ودَنَا فناؤهُ كما يُجْزِرُ النخلُ إذا أتى صِرامُه .
ويقال : جزرتُ العسلَ إذا شُرْتَهُ واستخرجتَهُ من خليَّتِهِ .
وتوعَّدَ الحجاجُ بنُ يوسفَ أنسَ بنَ مالكٍ فقالَ : ( لأَجْزُرَنَّكَ جَزْرَ الضرَبِ ) أي لأستأصلنَّكَ ، والعَسَلُ يُسَمَّى ضَرَباً إذا غلُظَ ، وإذا استضرَبَ : سَهُلَ اشتيارُه عَلَى العاسِلِ لأنَّهُ إذا رَقَّ سالَ .
وفي حديث عمر ( اتَّقُوا هذه المَجَازِرَ فَإنَّ لَهَا ضراوةً كضراوةِ الخمرِ ) أرادَ بالمجازرِ : مواضِعَ الجزَّارينَ التي تُنحَرُ فيها الإبلُ وتُذبحُ البَقَرُ ، ويُباعُ لُحْمَانُها ، وواحدُ المجازِرِ : مَجْزَرَةٌ ومَجْزِرَةٌ ، وإنَّمَا نَهاهُمْ عُمر عن المجازر لأنه كَرِهَ لهم إدمانَ أَكْلِ اللحُومِ وجَعَلَ لها ضَراوَة الخَمْرِ أي عادةً كعادتِها لأنَّ مَنِ اعتادَ أكلَ اللحومِ أسرفَ في النفقةِ ، فجعلَ العادةَ في أكلِ اللحمِ كالعادةِ في شربِ الخمرِ لمِا في الدوَامِ عليهِما منْ صَرْفِ النَّفَقةِ والفَسادِ .
ويقال : ضري فلان في الصيد وفي أكل اللحم إذا اعتادَه ضَراوة .
( أبو عبيد عن الأحمر ) : جَزَرَ النخلَ يَجْزِرُهُ ويَجْزُرُهُ إذا صرمه ويَحْزِرُهُ ، ويَحْزُرُهُ إذا خَرَصَهُ .
قال : وأجزَرَ القوم ، من الجَزُورِ .
وقال الكسائي : أجْزَرَ النخل وأصْرَمَ وأجدَّ بمعنى واحد .
زرج : قال الليث الزَّرجُ في بعض : جَلَبَةُ الخيل وأصواتُها .
( قلت ) : لا أعرف الزَّرْجَ ، ولا أدري ما هو .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الزَّرَجُونُ : الخمرُ .
ويقال : شَجَرُها .
( شمر ) : قال ابن شميل : الزَّرَجُونُ : شَجَرُ العِنَب ، كل شجرة : زَرَجُونَةٌ .
قال شمر : أُراها فارسية معرَّبة ذَرْدَقُونَ .
قال : وليست بمعروفة في أسماء الخمر .
وقال غيره : زَرْكُون فصُيِّرتِ الكافُ جيماً ، يريدون لونَ الذهبِ .
وقال الليث : الزَّرَجُونُ بلغة أهل الطائف وأهل الغَوْرِ : قُضْبانُ الكَرْمِ .
وأنشد :
بُدِّلوا من منابت الشِّيحِ والإذ
خِرِ تيناً ويانعاً زَرَجُونا
جرز : ( أبو عبيد عن الكسائي والأصمعي ) : أرض مَجرُوزَة من الجُرُزِ وهي التي لم يُصِبْها المَطَرُ .
ويقال : التي أُكل نباتها .
وقال الله : ( أَفَلاَ يَسْمَعُونَ أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا نَسُوقُ الْمَآءَ إِلَى الاَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنفُسُهُمْ أَفَلاَ يُبْصِرُونَ ) ( السجدة : 27 ) .
قال الفراء : الجُرُز : أن تكون الأرض لا نباتَ فيها .
يقال : قد جُرِزَتِ الأرض ، فهي مُجرَوزَةٌ ، جَرَزَهَا الجراد أو الشاء والإبل ونحو ذلك .
قال أبو إسحاق قال : الجرُزُ : الأرض التي لا تُنبِتُ كأنها تأكل النبتَ أكلاً .
يقال : أرضٌ جُرُزٌ ، وأرَضُوُنَ أجْرازٌ .
وقال الأخفش : سَنَةٌ جُرُزٌ إذا كانت جَدْبةً .
وقال القتيبي : الجُرُزُ : الرَّغيبة التي تَنْشَفُ مَطَراً كثيراً .
وقال أبو إسحاق : يجوز : الجُرَزُ ، والجَرَزُ ، والجُرْزُ ، كل ذلك قد حُكي .
قال : وقد جاء في التفسير أنها أرضُ اليمن .
ويقال : امرأة جَرُوزٌ إذا كانت أكولاً .
ويقال : سيف جُرَازٌ إذا كان مستأصِلاً .
قال : فَمَنْ قال : الجُرْزُ فهو تخفيفُ الجُرُزِ ، ومن قال : الجَرَزُ والجَرْزُ فهما لغتان ، ويجوز أن يكون جَرْزٌ مصدراً وُصف به كأنها أرض ذات جَرْزٍ أي ذات أكل للنبات .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : أرض جُرُزٌ : لا نبات فيها .
وأجْرَزَ القوم : وقعوا في أرض جُرُزٍ .
وقال الفراء : ناقة جَرُوزٌ إذا كانت تأكل كل شيء .
وإنسان جَرُوزٌ إذا كان أكولاً .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الجُرَازُ من السيوف : الماضي النافذ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجَرَزُ : لحم ظهر الجمل ، وجمعه : أجْرَازٌ ، وأنشد في صِفَةِ جَمَلٍ كان سميناً ففضخه الحِمْل فقال :
وانْهَمَّ هَامُومُ السَّدِيفِ الواري
من جَرَزٍ صُلْبٍ وجَرْزٍ عَارِي
قال : والجَرْزُ : القَتْلُ .
قال رؤبة :
حتى وَقَمْنَا كَيْدَهُ بالرِّجزِ
والصَّقعِ من قَاذِفَةٍ وجرْزِ
قالوا : أراد بالجَرزِ : القَتلَ ، كالسُّمِّ الجُرَازِ ، والسيفِ الجُرَازِ .
يقال : رماه الله بشَرْزَةٍ وَجَرْزَةٍ ، يراد به
الهلاك .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : قال : الجَارِزُ : السُّعَال .
وقال الشَّماخُ يصف حُمُرَ الوحش :
لها بالرُّغَامى والخَيَاشِيمِ جَارِزُ
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : جرزه بالشَّتم إذا ما رماه بكلامٍ سوء .
قال : التجارز بالكلام والفعال .
ويقال : طوى فلان أجْرَازَهُ إذا انقَبَضَ وانضم بعضُهُ إلى بعض .
وَطوَى الحَيَّةُ أجرَازَهُ أي ترحَّى ، وأجْرَازُه جمع الجَرَزِ .
يقال : إنه لذو جَرَزٍ ، أي : ذو خُلُقٍ شديد .
وقال الراجز يصف حية :
إذا طوى أجْرَازَهُ أثلاثا
فعاد بعد طَرْقَةٍ ثلاثا
أي عاد ثلاث طَرْقٍ بعدما كان طَرْقَةً واحدة .
وقال الليث : الجُرْزُ من لباس النساء من الوَبَرِ ، أو مُسُوك الشَّاءِ ، والجميع : الجُرُوزُ .
قال : والجُرْزُ من السلاح ، والجميع : الجِرْزَةُ .
( قلت ) : هو عمود من حديد .
قال : الجُرْزَةُ : الحُزْمَةُ من قتَ ونحو ذلك .
ويقال للناقة إنها لجُرَازٌ للشجر ، أي تأكله وتكسِرهُ .
رجز : قال الله جل وعز : ( ( فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ ) ( المدثر : 5 ) .
قال أبو إسحاق : قرىء : ( والرِّجْزَ ) ( والرُّجْزَ ) ، ومعناهما : واحد : وهو العمل الذي يؤدي إلى العذاب .
قال الله جل وعز : ( لَئِن كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ ) ( الأعراف : 134 ) أي كشفت عنا العذاب .
قال : ويقال في قوله : ( ( فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ ( إنه عبادة الأوثان .
قال : وأصل الرِّجْزِ في اللغة : تتابع الحركات ، ومن ذلك : قولهم : ناقة رَجْزَاءُ إذا كانت قوائمها ترتعد عند قيامها ، ومن هذا : رَجَزُ الشعر لأنه أقصر أبيات الشعر ، فالانتقال من بيت إلى بيت سَرِيْعٌ ، نحو قوله :
يا ليتني فيها جَذَعْ
أخُبُّ فيها وأضَعْ
ونحو قوله :
صبراً بني عبد الدار
وكقوله :
ما هاج أشجاناً وشجواً قد شجا
قال : وزعم الخليل أن الرَّجَزَ ليس بِشِعْرٍ ، وإنما هو أنصاف أبيات وأثلاث ، ودليل الخليل في ذلك ما روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في قوله :
ستُبدي لك الأيَّامُ ما كنتَ جاهلاً
ويأتيك من لم تُزَوَّدِ بالأخبار
قال الخليل : لو كان نِصْفُ البيتِ شِعْراً ما جرى على لسان النبي عليه السلام :
ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلاً
وجاء بالنصف الثاني على غير تأليف الشعر ، لأن نصف البيت لا يقال له شِعرٌ ، ولا بيتٌ ، ولا جاز أن يقال لنصف البيت : شِعرٌ ؛ لقيل لجُزْءٍ منه شعر ، وجرى على لسانه فيما يُروى :
أنا النبي لا كذب
أنا ابن عبد المطلب
قال بعضهم : إنما هو : لا كَذبَ بفتح الباء في الوَصْل .
قال الخليل : فلو كان شِعْراً لم يَجْرِ على لسان النبي ( صلى الله عليه وسلم )
قال الله تعالى : ( أَفَلاَ يَعْقِلُونَ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنبَغِى لَهُ ) ( يس : 69 ) أي وما يتسَهَّل له .
وقال أبو إسحاق : قال الأخفش : قول الخليل إن هذه الأشياء شِعْرٌ وأنا أقول : إنها ليست شِعْراً ، وذكر أنه هو ألزَمَ الخليل ما ذكرنا ، وأنَّ الخليل اعتقده .
قال أبو إسحاق ، ومعنى الرِّجْز في العَذَابِ هو العذاب المقَلْقِل لشدته ، قَلْقَلَةً شديدة متتابعة .
وقال الليث قال الخليلُ : الرَّجَزُ المشطُورُ والمنهوكُ : ليَسا من الشعر كقوله :
أنا النَّبيُّ لا كذب
والمُشْطُورُ : الأنصاف المسجَّعَةُ .
والرَّجَزُ : مصدر رَجَزَ يَرْجُزُ .
والأُرَجُوْزَةُ : الواحدة ، والجميع : الأَرَاجِيْزُ .
وارتَجَزَ الرَّجَّازُ ارتِجَازاً ، وهو رَجَّازٌ ، وَرَجَّاَزَةٌ ، ورَاجِزٌ .
( أبو عبيد ) : الرَّجَائِزُ : مراكبُ أصغر من الهَوَادِجِ .
وقال الشماخ :
كما جَلَّلَتْ نِضْوَ القِرَامِ الرَّجَائِزُ
وقال الليث : الرِّجَازَةُ : شيء يُعدل به ميل الحِمْلِ ، وهو شيء من وِسَادَةٍ أو أَدمٍ إذا مال أحد الشِّقَّين وُضِع في الشِّقِّ الآخر ليستوي تُسَمَّى رجَازَةَ الميل ، قال : وَوَسْوَاسُ الشيطان : رِجْزٌ .
( أبو عبيد عن العَدَبَّس الكنائي ) : قال : البعير إذا كان يصيبه اضطراب في فخذيه إذا أراد القيام ساعة ثم ينبسط فهو أَرْجَزُ ، وقد رَجِزَ رَجَزَاً .
قال الراعي يصف الأثافي :
ثَلاَثٌ صَلَيَن النَّاَر شهراً وأرْزمَتَ
عليهنَّ رَجْزَاءُ القيامِ هَدُوجُ
يعني ريحاً تَهْدِجُ ، لها رَزَمَةٌ .
ويقال : أراد برَجْزَاءِ القيام قِدْراً كبيرةً ثقيلةً ، هَدُوجٌ : سريعةُ الغَلَيَان .
وقال أبو النجم في صفة النَّاقة الرَّجْزَاء :
حتى يقومَ تكلُّفَ الرَّجْزَاءِ
ويقال للريح إذا كانت دائمة : إنها لرَجْزَاءُ ، وقد رَجَزَتْ رَجْزاً .
وارتَجَزَ الرعد ارتِجَازاً إذا سمعت له صوتاً متتابعاً .
وَتَرَجَّزَ السحاب أي تحرك تحركاً بطيئاً لكثرة مائه .
قال الراعي :
ورجَّافاً يَحِنّ المزنُ فيه
تَرَجَّزَ من تِهَامة فاسْتَطَارا
أراد بالرَّجَّاف : السحاب .

##### Türkçe

ج ز ر
**جزر** , **جرز** , **زجر** , **زرج** , **رجز** : kullanımdadır.

**زجر** : **الليث** dedi ki: “Deveyi, ürküp kalkıp gitsin diye sürdüm; onu **زَجْراً** ile sürerim; falancayı kötülükten men ettim de men olundu; bu, insan için **الرَّدع** gibidir; deve içinse, ona **زجْراً** olacak bir lafızla **الحَثّ** gibidir.”

**الزجاج** dedi ki: **الزَّجْرُ**: yasaklama/nehiydir; kuş ve başkaları için **الزَّجْرُ**: onların **سُنُوحِهَا**’sıyla uğur saymak yahut onların **بِرُوحِهَا**’sıyla uğursuz saymaktır. Kâhin ancak “**زاجراً**” diye adlandırıldı; çünkü uğursuz sayacağını zannettiği şeyi gördüğünde, o işte ilerlemekten nehy ile, ses yükseltme ve şiddetle **زَجَرَ** eder. Develer, binek hayvanları ve yırtıcılar için **الزجرُ** de böyledir.

Ve denir: “Onu **زَجَرْتُهُ**” ve “Onu **ازدَجَرْتُهُ**.”

Allah Teâlâ dedi ki: “( **مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنُّى مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ** ) (القمر: 9, 10).”

Ve bazen **الإزدجار** , **الإنزِجَار**’ın yerine konur; böylece lâzım olur.

**وازْدَجَرَ** aslında **ازتجر** idi; iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı **التاء** **دالاً**’a çevrildi; **الدال** seçildi, çünkü **الزاي**’e **التاء**’dan daha uygundur.

**الليث** dedi ki: **الزَّجرُ**: bir **طائراً** yahut **ظبياً** **سَانِحاً** veya **بَارِحاً** sürmesi ve ondan uğursuzluk çıkarmasıdır; hâlbuki **الطِّيَرَةِ**’den nehy olunmuştur.

( Dedim ): Devenin **زَجْرُ**’u ona “**حَوْب**” demendir; dişi deve için: “**حَلْ**”; katırın **زَجْرُ**’u ise: “**عَدَسْ**” (cezmli). Yırtıcı **يُزْجَرُ** edilir; ona “**هَجْ هَجْ**”, “**وَجَهْ جَهْ**”, “**وجَاه جَاه**” denir.

**الليث** dedi ki: **الزَّجْرُ**: kemikli bir balık türüdür; çoğulu: **الزُّجُورُ**.

**ابن الأعرابي** dedi ki: **العَلُوقِ** (yavrusunu emziren) dişi deveye **زَجُورٌ** denir.

**الأخطل** dedi ki:
والحرب لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ

Ve o, burnuyla merhamet edip sütünü vermeyi engelleyen (devedir).

**جزر** : **الليث** dedi ki: **الجَزْرُ** (cezmli): meddin kesilmesidir.
Denir: Deniz yahut nehir su çokluğunda kabardı; kesilmede: “**جَزَرَ** **جَزْراً**”; ikisi “**يَجْزُرَان**” eder.

**الجَزِيْرَةُ**: denizde, deniz suyu ondan ayrılıp açılarak görünür hâle gelen topraktır; selin üstüne çıkmadığı ve suyun onu kuşattığı toprak da böyledir; o da **جَزِيْرَةٌ**’dir.

**الجَزِيْرَةُ** ayrıca: Şam’ın **كُوَرَ**’ına ve sınırlarına komşu bir **كُورةٌ**’dur.

Basra’daki **الجَزِيرَة**: Basra ile **الأبُلَّة** arasında hurmalık bir topraktır; bu adla tahsis edilmiştir.

**جزيرة العرب**: onun sahasıdır; “ada” diye adlandırıldı; çünkü iki deniz, yani **بحرَ فَارِس** ve **بَحْرَ السُّودان** iki yanını kuşattı; kuzey yanını da **دجلةُ** ve **الفراتُ** kuşattı; o, Arapların toprağı ve madenidir.

( **أبو عبيد** , **الأصمعي**’den ) dedi ki: **جزيرة العرب**: uzunlukta **عَدَنِ أبيَنَ** ile Şam’ın uçları arasıdır; genişlikte ise **جُدَّة** ve onunla birlikte deniz kıyısından Irak’ın kırsalına kadardır.

**أبو عبيدة** dedi ki: O, uzunlukta **حَفَرِ أبي موسى** ile **تِهَامَةَ**’nin en ucu arasıdır. Genişlikte ise **رمل يَبْرِينَ** ile **السَّمَاوَةِ**’nin kesildiği yer arasıdır.

**الليث** dedi ki: **الجَزْرُ**: kasabın **الجَزُورَ**’u boğazlamasıdır; fiil: **جَزَرَ يَجْزُرُ**.

**الجُزَارَةُ**: kasabın hakkıdır.

Devenin ayakları ve başı da **جُزَارَةً** diye adlandırılır; çünkü bunlar **المَيْسِرِ**’de paylaştırılmaz ve kasaba verilirdi.

**ذو الرمة** dedi ki:
شَخْتُ الجُزَارَةُ مثل البيت سَائِرُهُ
من المُسُوح خِدَبٌّ شَوقَبٌ خَشِبُ

**الليث** dedi ki: **الجَزُورُ** tekil olarak kullanıldığında müennes yapılır; çünkü çoğunlukla boğazladıkları **النُّوقَ**tur.

Kavim, kendileri için boğazlandığında bir **جَزُوراً** **اجتَزَرَ** etmiş olur.

“Falancaya bir **جَزُوراً** **أجزرتُ**” denir; yani onu ona verdim. Dedi ki: **الجَزَرُ**: boğazlamaya mubah olan her şeydir; tekili: **جَزَرَةٌ**. “Ona bir **جَزَرَةً** verdim” dediğinde, o bir koyundur; erkek de olsa dişi de olsa; çünkü koyun ancak boğazlamak içindir; **الجَزَرَةُ** dişi deveye ve erkek deveye söylenmez; çünkü ikisi diğer işlere göredir.

Ve denir: Kavim, düşmanlarına **جزَراً** oldu; yani öldürüldüler.

**ابنُ السكيت** dedi ki: “Ona bir koyun verdin ki boğazlasın” mânasında “Ona bir koyun **أجزرتهُ**” denir; koyun, dişi koyun yahut koç yahut keçi; o, semiz olduğunda **الجَزَرَةُ**’dir; çoğulu: **جَزَرٌ**. **الجَزَرَةُ** ancak koyundan olur; “Ona bir dişi deve **أجزرتُه**” denmez.

( **أبو عبيد** , **الفراء**’dan ): O, **الجِزَرُ**’dir; ve yenilen için **الجزرُ**’dir; koyunda ancak **الجَزَرُ** denir.

**الليثُ** dedi ki: **الجَزيرُ** , **السوادِ** ehlinin dilinde: köy halkının, sultanın tarafından kendilerine inen kimselerin masrafları için seçtiği adamdır,
ve şu beyit okundu:
إذَا مَا رَأَونَا قَلَّسُوا مِنْ مَهَابَةٍ
ويَسْعَى عَلَيْنَا بِالطَّعَامِ جَزِيرُهَا

( **أبو عبيد** , **اليزيدي**’den ): Kavim **أجزرَ** etti; **الجزَار**’dan ve **الجَزَار**’dan; o, hurmanın kesim vaktidir; **الجَزَازِ** gibidir.
Denir: Hurmayı kestiklerinde “Hurmalarını **جَزروا**” derler; hurma **أجزرَ** ettiğinde kesim vakti geldi demektir.

Ve denir: Adam **أجزرَ** etti; yaşlandı ve yok oluşu yaklaştı; tıpkı hurma, kesimi geldiğinde **يُجْزِرُ** ettiği gibi.

Ve denir: Balı **جزرتُ**; yani onu sağdım ve kovanından çıkardım.

**الحجاجُ بنُ يوسفَ** , **أنسَ بنَ مالكٍ**’i tehdit etti ve dedi ki: “( Seni **جَزْرَ الضرَبِ** ile mutlaka **لأَجْزُرَنَّكَ** )”; yani seni mutlaka kökünden kazıyacağım. Bal, koyulaştığında **ضَرَباً** diye adlandırılır; **استضرَبَ** ettiğinde, bal sağana kolay olur; çünkü inceldiğinde akar.

Ömer’in hadîsinde: “( Bu **المَجَازِرَ**’den sakının; çünkü onun, şarabın **ضراوةً**’si gibi bir **ضراوةً**’si vardır )”; **المجازرِ** ile kasapların yerlerini kastetti: orada develer boğazlanır, sığırlar kesilir, etleri satılır. **المجازِرِ**’in tekili: **مَجْزَرَةٌ** ve **مَجْزِرَةٌ**. Ömer onları **المجازر**’den ancak şu sebeple nehy etti: et yemeyi sürekli kılmalarını onlar için kerih gördü; ona şarabın **ضَراوَة**’sini verdi; yani onun âdeti gibi bir âdet; çünkü et yemeye alışan, masrafta israf eder; böylece et yemekteki âdeti, şarap içmedeki âdet gibi kıldı; ikisine devam etmede masrafı sarf ve fesat bulunduğundan.

Ve denir: Falanca avda ve et yemede **ضري** oldu; yani onu **ضَراوة** olarak alıştı.

( **أبو عبيد** , **الأحمر**’den ): Hurmayı, kestiğinde “**جَزَرَ** hurmayı **يَجْزِرُهُ** ve **يَجْزُرُهُ**” denir; ve onu tahmin ettiğinde “**يَحْزِرُهُ** ve **يَحْزُرُهُ**” denir.
Dedi ki: Kavim **أجزَرَ** etti; **الجَزُورِ**’dan.

**الكسائي** dedi ki: Hurma **أجْزَرَ** etti, **أصْرَمَ** etti ve **أجدَّ** etti: tek mânadadır.

**زرج** : **الليث** dedi: **الزَّرجُ** bazı (rivayetlerde): atların gürültüsü ve sesleridir.

( Dedim ): **الزَّرْجَ**’i tanımıyorum; ne olduğunu da bilmiyorum.

( **أبو عبيد** , **الأصمعي**’den ): **الزَّرَجُونُ**: şaraptır.
Ve denir: onun ağacıdır.

( **شمر** ): **ابن شميل** dedi: **الزَّرَجُونُ**: üzüm ağacıdır; her ağaç: **زَرَجُونَةٌ**’dir.
**شمر** dedi: Onu Farsça, Arapçalaştırılmış **ذَرْدَقُونَ** görüyorum.
Dedi: Şarap adlarında bilinen değildir.

Başkası dedi ki: **زَرْكُون**; sonra **الكافُ** **جيماً** yapıldı; altının rengini kastederler.

**الليث** dedi ki: **الزَّرَجُونُ** , Tâif ehli ve **الغَوْرِ** ehlinin dilinde: asmanın çubuklarıdır.
Ve şu beyit okundu:
بُدِّلوا من منابت الشِّيحِ والإذ
خِرِ تيناً ويانعاً زَرَجُونا

**جرز** : ( **أبو عبيد** , **الكسائي** ve **الأصمعي**’den ): **الجُرُزِ**’den olan **مَجرُوزَة** bir toprak: yağmurun isabet etmediği topraktır.
Ve denir: bitkisi yenmiş olan (toprak).

Allah dedi ki: “( **أَفَلاَ يَسْمَعُونَ أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا نَسُوقُ الْمَآءَ إِلَى الاَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنفُسُهُمْ أَفَلاَ يُبْصِرُونَ** ) (السجدة: 27).”

**الفراء** dedi ki: **الجُرُز**: toprağın içinde bitki olmamasıdır.
Denir: Toprak **جُرِزَت**; o hâlde o **مُجرَوزَةٌ**’dir; onu çekirge yahut koyun ve deve ve benzeri yedi.

**أبو إسحاق** dedi ki: **الجرُزُ**: bitirmeyen topraktır; sanki bitkiyi yiyiş olarak yer.
Denir: **أرضٌ جُرُزٌ**; ve **أرَضُوُنَ أجْرازٌ**.

**الأخفش** dedi ki: **سَنَةٌ جُرُزٌ**; kıtlık olduğunda.

**القتيبي** dedi ki: **الجُرُزُ**: çok yağmuru emip kurutan **الرَّغيبة**’dir.

**أبو إسحاق** dedi ki: caizdir: **الجُرَزُ** , **الجَرَزُ** , **الجُرْزُ**; bunların hepsi rivayet edilmiştir.
Dedi: Tefsirde onun Yemen toprağı olduğu gelmiştir.

Ve denir: Kadın **جَرُوزٌ**; çok yiyici olduğunda.

Ve denir: Kılıç **جُرَازٌ**; kökünden kazıyıcı olduğunda.

Dedi: Kim **الجُرْزُ** derse, o **الجُرُزِ**’ün hafifletmesidir; kim **الجَرَزُ** ve **الجَرْزُ** derse, ikisi iki lehçedir; ve caizdir ki **جَرْزٌ** bir mastar olsun; onunla vasfedilmiş olsun; sanki “bitkiyi yeme sahibi” yani “bitkiyi yiyiş sahibi” toprak gibi.

( **أبو عبيد** , **الأصمعي**’den ): **أرض جُرُزٌ**: içinde bitki olmayan (toprak).
Ve kavim **أجْرَزَ** etti: **جُرُزٍ** bir toprağa düştüler.

**الفراء** dedi ki: Dişi deve **جَرُوزٌ**; her şeyi yediğinde.
Ve insan **جَرُوزٌ**; çok yiyici olduğunda.

( **أبو عبيد** , **الأصمعي**’den ): Kılıçlardan **الجُرَازُ**: keskin, delip geçen (kılıç)tır.

( **ثعلب** , **ابن الأعرابي**’den ): **الجَرَزُ**: devenin sırt eti; çoğulu: **أجْرَازٌ**. Yük onu ezip patlattığı için semiz bir devenin sıfatında şu beyit okundu:
وانْهَمَّ هَامُومُ السَّدِيفِ الواري
من جَرَزٍ صُلْبٍ وجَرْزٍ عَارِي

Dedi: **الجَرْزُ**: öldürmedir.

**رؤبة** dedi ki:
حتى وَقَمْنَا كَيْدَهُ بالرِّجزِ
والصَّقعِ من قَاذِفَةٍ وجرْزِ

Dediler ki: **الجَرزِ** ile öldürmeyi kastetti; **السُّمِّ الجُرَازِ** ve **السيفِ الجُرَازِ** gibi.

Denir: Allah onu bir **شَرْزَةٍ** ve **جَرْزَةٍ** ile attı; bununla helâk kastedilir.

( **أبو عبيد** , **أبي زيد**’den ): Dedi ki: **الجَارِزُ**: öksürüktür.

**الشَّماخُ** yaban eşeklerini vasfederek dedi ki:
لها بالرُّغَامى والخَيَاشِيمِ جَارِزُ

**المنذري** bana, **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den haber verdi: Ona kötü sözle attığında, onu sövmeyle **جرزه** etti.
Dedi: söz ve fiilde **التجارز**.

Ve denir: Falanca **أجْرَازَهُ**’ni dürdü; yani büzüldü ve bir kısmı bir kısmına toplandı.
Ve yılan **أجرَازَهُ**’ni dürdü; yani kıvrıldı; **أجْرَازُه** , **الجَرَزِ**’in çoğuludur.

Denir: O, **ذو جَرَزٍ**’dir; yani şiddetli bir huy sahibidir.

Bir recez söyleyen, yılanı vasfederek dedi ki:
إذا طوى أجْرَازَهُ أثلاثا
فعاد بعد طَرْقَةٍ ثلاثا
Yani bir tek **طَرْقَةً** iken, üç **طَرْقٍ** olarak geri döndü.

**الليث** dedi ki: **الجُرْزُ** kadınların giyiminden, **الوَبَرِ**’den; yahut koyun derilerinden; çoğulu: **الجُرُوزُ**.
Dedi: **الجُرْزُ** silahtandır; çoğulu: **الجِرْزَةُ**.

( Dedim ): O, demirden bir sütundur.

Dedi: **الجُرْزَةُ**: **قتَ** ve benzerinden bir demettir.

Ve dişi deve için “O, ağaç için **لجُرَازٌ**’dır” denir; yani onu yer ve kırar.

**رجز** : Allah, aziz ve celîl, dedi ki: “( (**فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ**) ) (المدثر: 5).”

**أبو إسحاق** dedi ki: “( **والرِّجْزَ** )” ve “( **والرُّجْزَ** )” diye okunmuştur; ikisinin mânası birdir: azaba götüren ameldir.

Allah, aziz ve celîl, dedi ki: “( **لَئِن كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ** ) (الأعراف: 134)”; yani bizden azabı kaldırdın.

Dedi: “( (**فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ**) )” sözünde, onun putlara ibadet olduğu da söylenir.

Dedi: Dilde **الرِّجْزِ**’in aslı: hareketlerin peş peşe gelmesidir; bundan: “Dişi deve **رَجْزَاءُ**” denmesi; ayağa kalktığında ayakları titrerse. Bundan da: şiirin **رَجَزُ**’i; çünkü şiirin beyitleri daha kısadır; beyitten beyte geçiş hızlıdır; şu söz gibi:
يا ليتني فيها جَذَعْ
أخُبُّ فيها وأضَعْ
ve şu söz gibi:
صبراً بني عبد الدار
ve onun sözü gibi:
ما هاج أشجاناً وشجواً قد شجا

Dedi: **الخليل** , **الرَّجَزَ**’in şiir olmadığını iddia etti; ancak o, beyitlerin yarıları ve üçte birleridir. **الخليل**’in buna delili, Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edilendir; şu sözünde:
ستُبدي لك الأيَّامُ ما كنتَ جاهلاً
ويأتيك من لم تُزَوَّدِ بالأخبار
**الخليل** dedi ki: Eğer beyitin yarısı şiir olsaydı, Peygamber’in (aleyhisselâm) dilinde şu akmazdı:
ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلاً
ve ikinci yarıyı, şiirin tertibi üzere olmayan bir şekilde getirdi; çünkü beyitin yarısına “şiir” denmez, “beyit” de denmez; beyitin yarısına “şiir” denmesi de caiz olmaz; çünkü o takdirde onun bir parçasına da şiir denirdi. Ve onun dilinde, rivayet olunduğu üzere, şu akmıştır:
أنا النبي لا كذب
أنا ابن عبد المطلب
Bazıları dedi ki: Ancak o, vasılda **الباء**’nın fethiyle “**لا كَذبَ**”dir.

**الخليل** dedi ki: Şiir olsaydı, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dilinde akmazdı.

Allah Teâlâ dedi ki: “( **أَفَلاَ يَعْقِلُونَ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنبَغِى لَهُ** ) (يس: 69)”; yani ona kolay gelmez.

**أبو إسحاق** dedi ki: **الأخفش** dedi: “**الخليل**’in bu şeylerin şiir olduğu sözü; ben derim ki: onlar şiir değildir.” Ve zikretti ki, **الخليل**’e bizim zikrettiğimizi o zorunlu kıldı; ve **الخليل** onu benimsedi.

**أبو إسحاق** dedi: Azaptaki **الرِّجْز**’in mânası, şiddetinden dolayı sarsıcı azaptır; şiddetli, peş peşe bir sarsıntı.

**الليث** dedi; **الخليل** dedi ki: **الرَّجَزُ**’in **المشطُورُ**’u ve **المنهوكُ**’u şiirden değildir; şu söz gibi:
أنا النَّبيُّ لا كذب
Ve **المُشْطُورُ**: secili yarımlardır.

**الرَّجَزُ**: **رَجَزَ يَرْجُزُ**’ün mastarıdır.

**الأُرَجُوْزَةُ**: tekildir; çoğulu: **الأَرَاجِيْزُ**.

**الرَّجَّازُ** **ارتَجَزَ** etti, **ارتِجَازاً**; o, **رَجَّازٌ**’dır; ve **رَجَّاَزَةٌ**; ve **رَاجِزٌ**.

( **أبو عبيد** ): **الرَّجَائِزُ**: **الهَوَادِجِ**’den daha küçük bineklerdir.

**الشماخ** dedi ki:
كما جَلَّلَتْ نِضْوَ القِرَامِ الرَّجَائِزُ

**الليث** dedi ki: **الرِّجَازَةُ**: yükün eğimini düzeltmek için bir şeydir; bir taraf eğildiğinde öteki tarafa konan, bir yastık yahut deri parçası gibi bir şeydir; eğimin **رجَازَة**’si diye adlandırılır. Dedi: Şeytanın vesvesesi: **رِجْزٌ**’dür.

( **أبو عبيد** , **العَدَبَّس الكنائي**’den ): Dedi ki: Deve, kalkmak istediğinde uyluklarında bir süre bir sarsıntı olur, sonra yayılırsa, o **أَرْجَزُ**’dur; ve **رَجِزَ** etti, **رَجَزَاً**.

**الراعي** , ocak taşlarını vasfederek dedi ki:
ثَلاَثٌ صَلَيَن النَّاَر شهراً وأرْزمَتَ
عليهنَّ رَجْزَاءُ القيامِ هَدُوجُ
Yani **تَهْدِجُ** eden bir rüzgâr; onun bir **رَزَمَةٌ**’si vardır.

Ve denir: **رَجْزَاءِ القيام** ile, büyük ağır bir tencereyi kastetti; **هَدُوجٌ**: kaynaması hızlıdır.

**أبو النجم** , **النَّاقة الرَّجْزَاء**’ın sıfatında dedi ki:
حتى يقومَ تكلُّفَ الرَّجْزَاءِ

Ve rüzgâr, sürekli olduğunda ona “O, **لرَجْزَاءُ**’dır” denir; ve **رَجَزَتْ** etti, **رَجْزاً**.

Ve gök gürültüsü, peş peşe bir ses işittiğinde **ارتَجَزَ** eder, **ارتِجَازاً**.

Ve bulut **تَرَجَّزَ** etti; yani suyunun çokluğundan dolayı yavaş bir hareketle hareket etti.

**الراعي** dedi ki:
ورجَّافاً يَحِنّ المزنُ فيه
تَرَجَّزَ من تِهَامة فاسْتَطَارا
**الرَّجَّاف** ile bulutu kastetti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والزاء وما يثلثهما)
(جزع) الجيم والزاء والعين أصلان: أحدهما الانقطاع، والآخر جوهرٌ من الجواهر.
فأمّا الأول فيقولون جَزَعْتُ الرّملة إذا قطعتَها؛ ومنه: جِزْعُ الوادي، وهو الموضع الذي يَقطعُه من أحد جانبَيه إلى الجانب؛ ويقال هو مُنْعَطَفه. فإنْ كان كذا فلأنّه انقَطع عن الاستواء فانعرج. والجزَع: نَقِيض الصّبر، وهو انقطاعُ المُنَّة عن حَمْل ما نزل([1]). و[الجُِِزْعة([2])] هي القليل من الماء، وهو قياس الباب.
وأمّا الآخَر فالجَِزْع، وهو الخرَزُ المعروف. ويقال بُسْرَةٌ مُجزَّعَةٌ، إذا بَلَغَ الإرطابُ نِصْفها، وتُشْبِه حينئذٍ الجَِزْع([3]).
(جزل) الجيم والزاء واللام أصلان: أحدهما عِظَم الشَّيء من الأشياء، والثاني القَطْع.
فالأوّل الجَزْل، وهو ما عَظُمَ من الحَطَب، ثم اسْتُعير، فقيل: أجزَلَ في العطاء. ومنه الرَّأْيُ الجَزْل من الباب الثاني، وسنذكره. فأمَّا قول القائل:
فوَيْهاً لقِدْرِكَ وَيْهاً لها *** إذا اخْتِيرَ في المَحْلِ جَزْلُ الحَطَبْ([4])فإنَّه اختَصَّ الجَزْلَ لأنّ اللحمَ يكون غَثَّاً فيُبطئ نضجُه فيُلْتَمَسُ له الجَزْل.
وأمّا الأصل الآخَر فيقول العرب: جزَلْتُ الشيءَ جِزْلَتَين، أي قطعته
*قِطْعَتَيْن. وهذا زَمَنُ الجَِزَالِ أي صَِرَامِ النَّخْلِ. قال:
* حَتَّى إذا ما حانَ مِن جَِزَالِها([5]) *
ومن هذا الباب الجَزَل، أن يُصيبَ غارِبَ البعير دَبَرَة، فيُخرَج منه عَظْمٌ فيطمئِنَّ موضِعُه. وبعيرٌ أجْزَلُ إذا فُعِلَ به ذلك. قال أبو النجم:
* يُغادِرُ الصَّمد كظَهْرِ الأجْزَلِ([6]) *
والجِزْلة: القطعة من التَّمْر. فأما قولهم جَزْلُ الرّأيِ فيحتمل أن يكون من الثاني، والمعنى أنَّه رأيٌ قاطعٌ.
وممّا شذّ عن الباب الجَوْزَل، وهو فَرْخُ الحمام، قال:
قالت سُلَيْمى لا أُحِبُّ الجَوْزَلا *** ولا أحِبُّ السَّمكاتِ مَأكَلا
ويقال: الجَوْزَل السمّ.
(جزم) الجيم والزاء والميم أصلٌ واحد، وهو القطع. يقال جَزَمْتُ الشيء أجْزِمُه جزْماً. والجَزْم في الإعراب يسمَّى جزماً لأنَّه قُطِع عنه الإعرابُ. والجِزْمَة: القِطْعة من الضَّأن. ومنه جَزَمْتُ القِرْبة إذا ملأتَها، وذلك حينَ يُقطَع الاستقاء. قال صخر الغيّ:فلما جَزَمْتُ بِهِِ قِرْبتي *** تيمّمتُ أطرِقةً أَو خَلِيفا([7])ويقولون: إنّ الجَزْمة الأكلةُ الواحدة. فإن كان صحيحاً فهو قياسُ الباب، لأنّه مرّةٌ ثم يُقطَع. ومن ذلك قولهم: جَزَّمَ القومُ: عَجَزُوا. قال:
ولكنِّي مضَيْتُ ولم أُجزِّمْ *** وكان الصَّبْرُ عادةَ أوَّلينا([8])(جزأ) الجيم والزاء والهمزة أصلٌ واحد، هو الاكتفاء بالشَّيء. يقال اجتزأْتُ بالشيءِ اجتزاءً، إذا اكتفيتَ به. وأجزَأَنِي الشَّيءُ إجزاءً إذا كفاني قال:
لقد آليت أَغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرِّباعِ([9])لأنَّ الغَدْرَ في الأقوامِ عارٌ *** وإِنَّ الحُرَّ يَجْزَأُ بالكُرَاعِ
أي يكتفى بها. والجَُزْءُ: استغناء السائمة عن الماء بالرُّطُْب([10]). وذكَرَ ناسٌ في قوله تعالى: ﴿وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءاً﴾ [الزخرف 15]، أنّه من هذا، حيث زعموا أنَّه اصطفى البناتِ على البنين. تعالى الله عن قول المشركين علُوَّاً كبيراً. والجُزْء: الطائفة من الشَّيء.
ومما شذّ عن الباب الجُزْأَة نِصاب السِّكِّين، وقد أجزَأتُها إجزاء إذا جعلْتَ لها جُزأةً. ويجوز أن يكون سمِّيت بذلك لأنها بعض الآلةِ وطائفةٌ منها.
(جزي) الجيم والزاء والياء: قيام الشيء مَقامَ غيره ومكافأتُه إياه. يقال جَزَيت فلاناً أجزِيه جزاءً، وجازيتُه مجازاةً. وهذا رجل جازِيكَ مِنْ رجل، أي حسبك. ومعناه أنه ينوبُ منابِ كلِّ أحدٍ، كما تقول كافِيكَ وناهيك. أي كأنه ينهاك أن يُطْلَبَ معه غيرُه.
وتقول: جَزَى عنِّي هذا الأمرُ يَجزِي، كما تقول قَضَى يقضي. وتجازَيْتُ دَيْني على فلان أي تقاضَيْته. وأهلُ المدينة يسمُّون المتقاضِي المتجازِي. قال الله جل ثناؤُه: ﴿وَاتَّقُوا يَوْمَاً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً﴾ [البقرة 48، 123]، أي لا تقضِي.
(جزح) الجيم والزاء والحاء كلمةٌ واحدة لا تتفرَّع ولا يُقاسُ عليها. يقال جزَح له من ماله، أي قَطَع. والجازِح: القاطع. وهو في شعر ابن مقبل:
* لَمُخْتَبِطٌ من تالِدِ المالِ جَازِحُ([11]) *
(جزر) الجيم والزاء والراء أصلٌ واحد، وهو القَطْع. يقال جَزَرت الشيء جَزْراً، ولذلك سمِّي الجَزُور جزوراً. والجَزَرة: الشاة يقوم إليها أهلُها فيذبحونها. ويقال ترك بنُو فلانٍ بني فلان جَزَراً، أي قتلوهم فتركوهم جَزَراً للسِّباع. والجُزارَة أطراف البعير: فراسِنُه ورأسُه. وإنما سمِّيت جزارة لأنَّ الجزّار يأخذُها، فهي جُزارتُه؛ كما يقال أخذ العاملُ عُمالته. فإذا قلتَ فرسٌ عَبْلُ الجُزارةِ، فإنما تريد غِلَظَ اليدين والرِّجلين وكثرة عصبها. ولا يدخُل الرّأس في هذا؛ لأن عظَم الرَّأْس في الخيل هُجْنَة. وسميت الجزيرةُ جَزيرةً لانقطاعها. وجَزَر النَّهرُ إذا قلَّ ماؤُه جَزْراً. والجَزْر: خلاف المدّ. ويقال أجزَرْتُك شاةً إذا دفَعْتَ إليه شاةً يذبحُها. *وهي الجَزَرة، ولا تكون إلاَّ من الغنم. قال بعض أهل العلم: وذلك أنّ الشاةَ لا تكون إلا للذبح. ولا يقال للنّاقة والجمل، لأنهما يكونان لسائر العمل.
--------------ــــ
([1]) في الأصل: "ما ترك".
([2]) أثبت هذه التكملة مستأنساً بما في المجمل واللسان.
([3]) الجزع بالفتح، وروى كراع الكسر.
([4]) أنشده في المجمل واللسان (جزل).
([5]) نسب في زيادات الجمهرة (2: 90) إلى أبي النجم العجلي، وأنشده في المجمل واللسان (جزل). والصرام والجزال، كلاهما بالكسر والفتح.
([6]) كذا في الأصل والمجمل. والصواب "تغادر" لأن قبله كما في اللسان:
يأتي لها من أيمن وأشمل *** وهي حيال الفرقدين تعتلي
 ([7]) نسب البيت في اللسان (طرق) إلى الأعشى، والصواب ما هنا. والبيت في شرح السكري للهذليين 48 ومخطوطة الشنقيطي 58 وفي اللسان (جزم، طرق، خلف) برواية: "جزمت بها" وهو تحريف؛ لأن قبله:
وماء وردت على زورة *** كمشي السبنتى يراح الشفيفا
 ([8]) البيت في اللسان والمجمل (جزم).
([9]) الشعر لأبي حنبل الطائي، كما سبق في حواشي (جدع). وقد أنشدهما في اللسان (جزأ) بدون نسبة.
([10]) يقال جزأت جزءاً، بفتح الجيم وضمها، وجزوءاً أيضاً.
([11]) من بيت لابن مقبل في اللسان (جزح). وصدره:
* وإني إذا ضن الرفود برفده *

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** وال**زاء** وما يثلثهما)
(**جزع**) **الجيم** وال**زاء** وال**عين** iki asıldır: biri kopma/kesilme, diğeri cevherlerden bir cevherdir.
Birincisine gelince, derler ki: **جَزَعْتُ** **الرّملة**, onu kestiğin zaman; bundan: **جِزْعُ الوادي**; o, vadinin bir yanından öbür yana onu kestiği yerdir; ve denilir ki o, onun kıvrımıdır. Eğer böyle ise, bunun sebebi şudur: düzgünlükten kopmuştur da eğrilmiştir. Ve **الجزَع**: sabrın zıddıdır; o, inen şeye yüklenmekten minnetin kopmasıdır([1]). Ve **[الجُِِزْعة([2])]** suyun azı/az miktarıdır; bu, babın kıyasıdır.
Diğerine gelince: **الجَِزْع**, bilinen boncuktur. Ve denilir ki: **بُسْرَةٌ مُجزَّعَةٌ**, eğer olgunlaşma onun yarısına ulaşmışsa; o vakit **الجَِزْع**’a benzer([3]).
(**جزل**) **الجيم** ve**الزاء** ve**اللام** iki asıldır: biri şeylerden bir şeyin büyüklüğü, ikincisi kesmedir.
Birincisi **الجَزْل**’dir; o, odunun büyüyenidir; sonra ödünç alındı da “vermede bol verdi” denildi: **أجزَلَ في العطاء**. Ondan, ikinci babdan **الرَّأْيُ الجَزْل** vardır; onu zikredeceğiz. Söyleyenin sözüne gelince:
فوَيْهاً لقِدْرِكَ وَيْهاً لها *** إذا اخْتِيرَ في المَحْلِ جَزْلُ الحَطَبْ([4])
Şüphesiz o, **الجَزْل**’i tahsis etti; çünkü et zayıf olur da pişmesi yavaşlar; onun için **الجَزْل** aranır.
Diğer asla gelince, Araplar der: **جزَلْتُ** **الشيءَ** **جِزْلَتَين**, yani onu kestim
*iki parça. Ve bu, **الجَِزَالِ** zamanıdır; yani hurmaların kesilip toplanması. Dedi ki:
* حَتَّى إذا ما حانَ مِن جَِزَالِها([5]) *
Ve bu babdandır **الجَزَل**: devenin hörgücünün üst kısmına bir yara isabet etmesi; ondan bir kemik çıkarılır da yeri yatışır. Ve **بعيرٌ أجْزَلُ**, eğer ona bu yapılmışsa. Ebû’n-Necm dedi ki:
* يُغادِرُ الصَّمد كظَهْرِ الأجْزَلِ([6]) *
Ve **الجِزْلة**: hurmadan bir parçadır. “**جَزْلُ الرّأيِ**” sözlerine gelince, ikinci asıldan olması muhtemeldir; mana: o, keskin bir görüştür.
Ve babdan şâz olanlardandır **الجَوْزَل**; o, güvercin yavrusudur. Dedi ki:
قالت سُلَيْمى لا أُحِبُّ الجَوْزَلا *** ولا أحِبُّ السَّمكاتِ مَأكَلا
Ve denilir ki: **الجَوْزَل** zehirdir.
(**جزم**) **الجيم** ve**الزاء** ve**الميم** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denilir: **جَزَمْتُ** **الشيءَ** **أجْزِمُه** **جزْماً**. Ve i‘râbda **الجَزْم** “cezm” diye adlandırılır; çünkü i‘râb ondan kesilmiştir. Ve **الجِزْمَة**: koyundan bir parçadır. Ondandır: **جَزَمْتُ** **القِرْبة** eğer onu doldurduysan; bu, su çekmenin kesildiği zamandır. Sahr el-Gayy dedi ki:
فلما جَزَمْتُ بِهِِ قِرْبتي *** تيمّمتُ أطرِقةً أَو خَلِيفا([7])
Ve derler ki: **الجَزْمة** tek lokmadır. Eğer sahih ise, bu babın kıyasıdır; çünkü o bir keredir, sonra kesilir. Ve bundandır sözleri: **جَزَّمَ القومُ**: aciz kaldılar. Dedi ki:
ولكنِّي مضَيْتُ ولم أُجزِّمْ *** وكان الصَّبْرُ عادةَ أوَّلينا([8])
(**جزأ**) **الجيم** ve**الزاء** ve**الهمزة** tek bir asıldır; o, şeyle yetinmedir. Denilir: **اجتزأْتُ** **بالشيءِ** **اجتزاءً**, eğer onunla yetindiysen. Ve **أجزَأَنِي** **الشَّيءُ** **إجزاءً**, eğer bana yettiyse. Dedi ki:
لقد آليت أَغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرِّباعِ([9])لأنَّ الغَدْرَ في الأقوامِ عارٌ *** وإِنَّ الحُرَّ يَجْزَأُ بالكُرَاعِ
Yani onunla yetinir. Ve **الجَُزْءُ**: otlayan hayvanın taze ot sebebiyle sudan müstağni kalmasıdır([10]). Ve bazı kimseler, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: ﴿وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءاً﴾ [الزخرف 15], bunun bundan olduğunu zikretti; zira onların iddiasına göre O, kızları oğullara tercih etmiş. Allah, müşriklerin sözünden büyük bir yücelikle münezzehtir. Ve **الجُزْء**: şeyden bir taifedir.
Ve babdan şâz olanlardandır **الجُزْأَة**: bıçağın sapı; ve **أجزَأتُها** **إجزاء**, eğer ona bir **جُزأة** yaptıysan. Ve bununla adlandırılmış olması caizdir; çünkü o, aletin bir parçası ve ondan bir taifedir.
(**جزي**) **الجيم** ve**الزاء** ve**الياء**: bir şeyin başkasının makamında durması ve onu karşılıklandırmasıdır. Denilir: **جَزَيت** falancayı **أجزِيه** **جزاءً**; ve **جازيتُه** **مجازاةً**. Ve bu, “erkekten sana yeter” bir adamdır: **جازِيكَ مِنْ رجل**; yani sana yeter. Manası: her birinin yerine geçer; senin “**كافِيكَ**” ve “**ناهيك**” demen gibi. Yani sanki, onunla birlikte başkasının aranmasını sana yasaklar.
Ve dersin: **جَزَى** benden bu iş **يَجزِي**, senin “**قَضَى** **يقضي**” demen gibi. Ve **تجازَيْتُ** borcumu falancadan; yani onu ondan talep ettim. Medineliler, talep edene **المتجازِي** derler. Allah, celîl sena O’nundur, buyurdu: ﴿وَاتَّقُوا يَوْمَاً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً﴾ [البقرة 48، 123], yani “ödeyemez”.
(**جزح**) **الجيم** ve**الزاء** ve**الحاء** tek bir kelimedir; dallanmaz ve ona kıyas yapılmaz. Denilir: **جزَح** ona malından; yani kesti. Ve **الجازِح**: kesendir. Bu, İbn Mukbil’in şiirindedir:
* لَمُخْتَبِطٌ من تالِدِ المالِ جَازِحُ([11]) *
(**جزر**) **الجيم** ve**الزاء** ve**الراء** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denilir: **جَزَرت** şeyi **جَزْراً**; bundan dolayı **الجَزُور** “cezûr” diye adlandırıldı. Ve **الجَزَرة**: ehlinin ona yönelip onu boğazladığı koyundur. Ve denilir: falan oğulları falan oğullarını **جَزَراً** bıraktı; yani onları öldürdüler de yırtıcılar için **جَزَراً** bıraktılar. Ve **الجُزارَة** devenin uçlarıdır: tırnakları ve başı. Ancak ona **جزارة** denildi; çünkü kasap onu alır; o, onun **جُزارتُه**’dur; “işçi ücretini aldı” denildiği gibi. “**فرسٌ عَبْلُ الجُزارةِ**” dediğinde, ancak ellerin ve ayakların kalınlığını ve sinirlerinin çokluğunu kastedersin. Baş buna girmez; çünkü atlarda başın büyüklüğü melezliktir. Ve ada **جَزيرةً** denildi; onun kopukluğu/ayrılığı sebebiyle. Ve **جَزَر** nehir, eğer suyu azaldıysa, **جَزْراً**. Ve **الجَزْر**: meddin zıddıdır. Ve denilir: **أجزَرْتُك** bir koyun, eğer ona boğazlayacağı bir koyun verdiysen. *Ve o, **الجَزَرة**’dir; yalnız koyundan olur. Bazı ilim ehli dedi ki: bu, koyunun ancak boğazlamak için olmasındandır. Ve deveye ve erkeğine denilmez; çünkü onlar diğer işler için de olurlar.
--------------ــــ
([1]) Asılda: “ما ترك”.
([2]) Bu tekmili, **المجمل** ve **اللسان**’dakine dayanarak sabit kıldım.
([3]) **الجزع** fetha iledir; Kurâ‘ kesre rivayet etti.
([4]) Onu **المجمل** ve **اللسان**’da (**جزل**) rivayet etti.
([5]) **زيادات الجمهرة** (2: 90)’da Ebû’n-Necm el-‘Aclî’ye nispet etti; ve onu **المجمل** ve **اللسان**’da (**جزل**) rivayet etti. Ve **الصرام** ve**الجزال**, ikisi de kesre ve fetha iledir.
([6]) Asılda ve **المجمل**’de böyledir. Doğrusu “تغادر”dır; çünkü ondan önce, **اللسان**’da olduğu üzere:
يأتي لها من أيمن وأشمل *** وهي حيال الفرقدين تعتلي
 ([7]) Beyti **اللسان**’da (**طرق**) el-A‘şâ’ya nispet etti; doğrusu buradaki gibidir. Beyit, es-Sukkerî’nin Huzelîler şerhinde 48 ve Şınkîtî yazmasında 58 ve **اللسان**’da (**جزم**، **طرق**، **خلف**) “جزمت بها” rivayetiyle geçer; bu bir tahriftir; çünkü ondan önce:
وماء وردت على زورة *** كمشي السبنتى يراح الشفيفا
 ([8]) Beyit **اللسان** ve **المجمل**’de (**جزم**).
([9]) Şiir Ebû Hanbel et-Tâî’nindir; daha önce (**جدع**) haşiyelerinde geçti. Ve onları **اللسان**’da (**جزأ**) nispet olmaksızın rivayet etti.
([10]) Denilir: **جزأت** **جزءاً**, **الجيم**’in fethası ve zammıyla; ve **جزوءاً** da.
([11]) İbn Mukbil’in **اللسان**’da (**جزح**) bir beytindendir. Sadrı:
* وإني إذا ضن الرفود برفده *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ز ر
جزر لهم الجزار‏:‏ نحر لهم جزوراً واجتزروا‏:‏ جزر لهم وهم نحارون للجزر‏.‏
وأخذ الجازر جزارته وهي حقه كما يقال‏:‏ أخذ العامـل عمالتـه وهـي الأطـراف والعنـق‏.‏
‏"‏ وإياكـم وهـذه المجازر ‏"‏‏.‏
وذبح جزرة وهي الشاة وقد أجزرتك بعيراً أو شاة‏:‏ دفعته إليك لتجزره‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جزر الماء عن الأرض‏:‏ انفرج وحسر‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ حتى إذا جـزرت ميـاه زرانـه وبـأيّ حزملاوة يتقطع ومنه الجزر والمد والجزيرة والجزائر‏.‏
ويقال جزيرة العرب‏:‏ لأرضها ومحلتها لأن بحر فارس وبحر الحبش ودجلة والفرات قد أحدقت بها‏.‏

##### Türkçe

ج ز ر
Onlar için **الجزار** yaptı: onlar için bir **جزوراً** boğazladı; ve **اجتزروا**: onlar için **جزر** yaptı; hâlbuki onlar **للجزر** için boğazlayıcılardır.
Ve **الجازر** kendi **جزارته**’sini aldı; o onun hakkıdır; nitekim denildiği gibi: işçi kendi **عمالتـه**’sini aldı; o da uçlar ve boyundur.
"Ve sakının, siz, şu **المجازر**’den."
Ve bir **جزرة** boğazladı; o da koyundur. Ve “sana bir deve veya koyun **أجزرتك**”: onu sana verdim ki onu **تجزره**.
Mecazdan: **جزر** su, yerden: ayrıldı ve çekildi.
Ebû Züeyb dedi: “Nihayet **جـزرت** **ميـاه** **زرانـه**; ve hangi **حزملاوة** ile kesilip koparılır?” Ve ondan **الجزر** ve **المد** ve **الجزيرة** ve **الجزائر**.
Ve denilir: **جزيرة العرب**: toprağı ve kuraklığı için; çünkü Fars denizi, Habeş denizi, Dicle ve Fırat onu kuşatmıştır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَزْرُ: ضِدُّ المَدِّ، وهو رجوع الماء إلى خلف. قال الليث: الجَزْرُ، مجزوم، انقطاعُ المَدِّ، يقال مَدَّ البحرُ والنهرُ في كثرة الماء وفي الإِنقطاع
(* قوله: «وفي الانقطاع» لعل هنا خذفاً والتقدير وجزر في
الانقطاع أَي اِنقطاع المد لان الجزر ضد المد). ابن سيده: جَزَرَ البحرُ والنهر يَجْزِرُ جَزْراً انْجَزَرَ. الصحاح: جزر الماءُ يَجْزُرُ ويَجْزِرُ جَزْراً أَي نَضَب. وفي حديث جابر: ما جَزَرَ عنه البحرُ فَكُلْ، أَي ما انكشف عنه من حيوان البحر. يقال: جَزَرَ الماءُ يَجْزُِرُ جَزْراً إِذا ذهب ونقص؛ ومنه الجَزْر والمَدُّ وهو رجوع الماء إِلى خَلْف. والجزِيرةُ: أَرضٌ يَنْجَزِرُ عنها المدُّ. التهذيب: الجزِيرةُ أَرض في البحر يَنُفَرِجُ منها ماء البحر فتبدو، وكذلك الأَرض التي لا يعلوها السيل ويُحْدقُ بها، فهي جزيرة. الجوهري: الجزيرة واحدة جزائر البحر، سميت بذلك لانقطاعها عن معظم الأَرض. والجزيرة: موضع بعينه، وهو ا بين دِجْلَة والفُرات. والجزيرة: موضع بالبصرة أَرض نخل بين البصرة والأُبُلَّة خصت بهذا الاسم. والجزيرة أَيضاً: كُورَةٌ تتاخم كُوَرَ الشام وحدودها. ابن سيده: والجزيرة إِلى جَنْبِ الشام. وجزيرة العرب ما بين عَدَنِ أَبْيَنَ إِلى أَطوارِ الشام، وقيل: إِلى أَقصى اليمن في الطُّول، وأَما في العَرْضِ فمن جُدَّةَ وما والاها من شاطئ البحر إِلى رِيفه العراق، وقيل: ما بين حفر أَبي موسى إِلى أَقصى تهامة في الطول، وأَما العرض فما بين رَمْلِ يَبْرِين إِلى مُنْقَطَعِ السَّماوة، وكل هذه المواضع إِنما سميت بذلك لأَن بحر فارس وبحر الحبش ودجلة والفرات قد أَحاطا بها. التهذيب: وجزيرة العرب مَحَالُّها، سميت جزيرة لأَن البحرين بحر فارس وبحر السودان أَحاط بناحيتيها وأَحاط بجانب الشمال دجلة والفرات، وهي أَرض العرب ومعدنها. وفي الحديث: أَن الشيطان يئس أَن يُعْبَدَ في جزيرة العرب؛ قال أَبو عبيد: هو اسم صُقْع من الأَرض وفسره على ما تقدم؛ وقال مالك بن أَنس: أَراد بجزيرة العرب المدينة نفسها، إِذا أَطلقت الجزيرة في الحديث ولم تضف إِلى العرب فإِنما يراد بها ما بين دِجْلَة والفُرات. والجزيرة: القطعة من الأَرض؛ عن كراع.
وجَزَرَ الشيءَ
(* قوله: «وجزر الشيء إلخ» من بابي ضرب وقتل كما في
المصباح وغيره). يَجْزُرُه ويَجْزِرُه جَزراً: قطعة. والجَزْرُ: نَحْرُ الجَزَّارِ الجَزُورَ. وجَزَرْتُ الجَزُورَ أَجْزُرُها، بالضم، واجْتَزَرْتُها إِذا نحرتها وجَلَّدْتَها. وجَزَرَ الناقة يَجْزُرها، بالضم، جَزْراً: نحرها وقطعها.
والجَزُورُ: الناقة المَجْزُورَةُ، والجمع جزائر وجُزُرٌ، وجُزُرات جمع الجمع، كطُرُق وطُرُقات. وأَجْزَرَ القومَ: أَعطاهم جَزُوراً؛ الجَزُورُ: يقع على الذكر والأُنثى وهو يؤنث لأَن اللفظة مؤنثة، تقول: هذه الجزور، وإِن أَردت ذكراً. وفي الحديث: أَن عمر أَعطى رجلاً شكا إِليه سُوءَ الحال ثلاثة أَنْيابٍ جَزائرَ؛ الليث: الجَزُورُ إِذا أُفرد أُنث لأَن أَكثر ما ينحرون النُّوقُ. وقد اجْتَزَرَ القومَ جَزُوراً إِذا جَزَرَ لهم. وأَجْزَرْتُ فلاناً جَزُوراً إِذا جعلتها له.
قال: والجَزَرُ كل شيء مباح للذبح، والواحد حَزَرَةٌ، وإِذا قلت أَعطيته جَزَرَةً فهي شاة، ذكراً كان أَو أُنثى، لأَن الشاة ليست إِلاَّ للذبح خاصة ولا تقع الجَزَرَةُ على الناقة والجمل لأَنهما لسائر العمل. ابن السكيت: أَجْزَرْتُه شاةً إِذا دفعت إِليه شاة فذبحها، نعجةً أَو كبشاً أَو عنزاً، وهي الجَزَرَةُ إِذا كانت سمينة، والجمع الجَزَرُ، ولا تكون الجَزَرَةُ إِلاَّ من الغنم. ولا يقال أَجْزَرْتُه ناقة لأَنها قد تصلح لغير الذبح. والجَزَرُ: الشياه السمينة، الواحدة جَزَرَةٌ ويقال: أَجزرت القومَ إِذا أَعطيتهم شاة يذبحونها، نعجةً أَو كبشاً أَو عنزاً. وفي الحديث: أَنه بعث بعثاً فمروا بأَعرابي له غنم فقالوا: أَجْزِرْنا؛ أَي أَعطنا شاة تصلح للذبح؛ وفي حديث آخر: فقال يا راعي أَجْزِرْني شاةً؛ ومنه الحديث: أَرأَيتَ إِن لَقِيتُ غَنَمَ ابن عمي أَأَجْتَزِرُ منها شاةً؟ أَي آخذ منها شاة وأَذبحها. وفي حديث خَوَّاتٍ: أَبْشِرْ بِجزَرَةٍ سمينة أَي شاة صالحة لأَنْ تُجْزَرَ أَي تذبح للأَكل، وفي حديث الضحية: فإِنما هي جَزَرَةٌ أَطَعَمَها أَهله؛ وتجمع على جَزَرٍ، بالفتح. وفي حديث موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام؛ والسحَرةِ: حتى صارت حبالهم للثُّعبان جَزَراً، وقد تكسر الجيم. ومن غريب ما يروى في حديث الزكاة: لا تأْخذوا من جَزَراتِ أَموال الناس؛ أَي ما يكون أُعدّ للأَكل، قال: والمشهور بالحاء المهملة. ابن سيده: والجَزَرُ ما يذبح من الشاء، ذكراً كان أَو أُنثى، جَزَرَةٌ، وخص بعضهم به الشاة التي يقوم إِليها أَهلها فيذبحونها؛ وقد أَجْزَرَه إِياها. قال بعضهم: لا يقال أَجْزَرَه جَزُوراً إِنما يقال أَجْزَرَه جَزَرَةً.
والجَزَّارُ والجِزِّيرُ: الذي يَجْزُر الجَزورَ، وحرفته الجِزارَةُ، والمَجْزِرُ، بكسر الزاي: موضع الجَزْر. والجُزارَةُ: حَقُّ الجَزَّار. وفي حديث الضحية: لا أُعطي منها شيئاً في جُزارَتها؛ الجزارة، بالضم: ما يأْخذ الجَزَّارُ من الذبيحة عن أُجرته فمنع أَن يؤْخذ من الضحية جزء في مقابلة الأُجرة، وتسمى قوائم البعير ورأْسه جُزارَةً لأَنها كانت لا تقسم في الميسر وتُعْطَى الجَزَّارَ؛ قال ذو الرمّة:
سَحْبَ الجُزارَة مِثلَ البَيْتِ، سائرُهُ
مِنَ المُسُوح، خِدَبٌّ شَوْقَبٌ خَشَبُ
ابن سيده: والجُزارَةُ اليدان والرجلان والعنق لأَنها لا تدخل في أَنصباء الميسر وإِنما يأْخذها الجَزَّارُ جُزارَتَه، فخرج على بناء العُمالة وهي أَجْرُ العامل، وإِذا قالوا في الفرس ضَخْمُ الجُزارَةِ فإِنما يريدون غلظ يديه ورجليه وكَثْرَةَ عَصَبهما، ولا يريدون رأْسه لأَن عِظَمَ الرأْس في الخيل هُجْنَةٌ؛ قال الأَعشى:
ولا نُقاتِلُ بالعِصِيِّ،
ولا نُرامِي بالحجارَه،
إِلاَّ عُلالَةَ أَو بُدَا
هَةَ قارِحٍ، نَهْدِ الجُزارَه
واجْتَزَر القومُ في القتال وتَجَزَّرُوا. ويقال: صار القَوم جَزَراً لعدوّهم إِذا اقتتلوا. وجَزَرَ السِّباعِ: اللحمُ الذي تأْكله. يقال: تركوهم جَزَراً، بالتحريك، إِذا قتلوهم. وتركهم جَزَراً للسباع والطير أَي قِطَعاً؛ قال:
إِنْ يَفْعَلا، فلَقَدْ تَرَكْتُ أَباهُما
جَزَرَ السِّباعِ، وكُلِّ نَسْرٍ قَشْعَمِ
وتَجَازَرُوا: تشاتموا. وتجازرا تشاتماً، فكأَنما جَزَرَا بينهما ظَرِبَّاءَ أَي قطعاها فاشتدّ نَتْتنُها؛ يقال ذلك للمتشاتمين المتبالغين. والجِزارُ: صِرامُ النخل، جَزَرَهُ يَجْزُرُِه ويَجْزِرُه جَزْراً وجِزاراً وجَزَاراً؛ عن اللحياني: صَرَمَه. وأَجْزَرَ النخلُ: حان جِزارُه كأَصْرَم حان صِرامُه، وجَزَرَ النخلَ يجزرها، بالكسر، جَزْراً: صَرَمها، وقيل: أَفسدها عند التلقيح. اليزيدي: أَجْزَرَ القومُ من الجِزار، وهو وقت صرام النخل مثلُ الجَزازِ. يقال: جَزُّوا نخلهم إِذا صرموه. ويقال: أَجْزَرَ الرجلُ إِذا أَسَنَّ ودنا فَنَاؤه كما يُجْزِرُ النخلُ. وكان فِتْيانٌ يقولون لشيخ: أَجْزَرْتَ يا شيخُ أَي حان لك أَن تموت فيقول: أَي بَنِيَّ، وتُحْتَضَرُونَ أَي تموتون شباباً ويروى: أَجْزَزْتَ من أَجَزَّ البُسْرُ أَي حان له أَن يُجَزَّ. الأَحمر: جَزَرَ النخلَ يَجْزِرُه إِذا صرمه وحَزَرَهُ يَحْزِرُهُ إِذا خرصه. وأَجْزَرَ القومُ من الجِزارِ والجَزَار. وأَجَزُّوا أَي صرموا، من الجِزَازِ في الغنم. وأَجْزَرَ النخلُ أَي أَصْرَمَ. وأَجْزَرَ البعيرُ: حان له أَن يُجْزَرَ. ويقال: جَزَرْتُ العسل إِذا شُرتَهُ واستخرجته من خَلِيَّتِه، وإِذا كان غليظاً سَهُلَ استخراجُه. وتَوَعَّدَ الحجاجُ بن يوسف أَنَسَ بن مالك فقال: لأَجْزُرَنَّك جَزْرَ الضَّرَبِ أَي لأَسْتَأْصِلَنَّك، والعسل يسمى ضَرَباً إِذا غلظ. يقال: اسْتَضْرَبَ سَهُلَ اشْتِيارُه على العاسِل لأَنه إِذا رَقَّ سال. وفي حديث عمر: اتَّقوا هذه المجازِرَ فإِن لها ضَراوَةً كضَراوةِ الخمرِ؛ أَراد موضع الجَزَّارين التي تنحر فيها الإِبل وتذبح البقر والشاء وتباع لُحْمانُها لأَجل النجاسة التي فيها من الدماء دماء الذبائح وأَرواثها، واحدها مَجْزَرَةٌ
(* قوله: «واحدها مجزرة إلخ» أي بفتح عين مفعل وكسرها إِذ الفعل من باب قتل وضرب) . ومَجْزِرَةٌ، وإِنما نهاهم عنها لأَنه كَرِهَ لهم إِدْمانَ أَكل اللحوم وجعلَ لها ضَراوَةً كضراوة الخمر أَي عادة كعادتها، لأَن من اعتاد أَكل اللحوم أَسرف في النفقة، فجعل العادة في أَكل اللحوم كالعادة في شرب الخمر، لما في الدوام عليها من سَرَفِ النفقة والفساد. يقال: أَضْرَى فلان في الصيد وفي أَكل اللحم إِذا اعتاده ضراوة. وفي الصحاح: المَجازِرُ يعني نَدِيَّ القوم وهو مُجْتَمَعَهُم لأَن الجَزُورَ إِنما تنحر عند جمع الناس. قال ابن الأَثير: نهى عن أَماكن الذبح لأَن إِلْفَها ومُداوَمَةَ النظر إِليها ومشاهدة ذبح الحيوانات مما يقسي القلب ويذهب الرحمة منه. وفي حديث آخر: أَنه نهى عن الصلاة في المَجْزَرَةِ والمَقْبُرَة.
والجِزَرُ والجَزَرُ: معروف، هذه الأَرُومَةُ التي تؤكل، واحدتها جِزَرَةٌ وجَزَرَةٌ؛ قال ابن دريد: لا أَحسبها عربية، وقال أَبو حنيفة: أَصله فارسي. الفرّاء: هو الجَزَرُ والجِزَرُ للذي يؤكل، ولا يقال في الشاء إِلا الجَزَرُ، بالفتح.
الليث: الجَزيرُ، بلغة أَهل السواد، رجل يختاره أَهل القرية لما ينوبهم من نفقات من ينزل به من قِبَل السلطان؛ وأَنشد:
إِذا ما رأَونا قَلَّسوا من مَهابَةٍ،
ويَسْعى علينا بالطعامِ جَزِيرُها

##### Türkçe

**الجَزْرُ**: **المَدِّ**’in zıddıdır; o, suyun geriye doğru dönmesidir. Leys dedi:
**الجَزْرُ**, meczûm olarak, **المَدِّ**’in kesilmesidir; “deniz ve nehir suyun çokluğunda **مَدَّ** etti” denir
ve kesilmede
(* Onun sözü: “ve kesilmede” — burada bir hazif var gibidir; takdir: “ve **جَزَرَ** kesilmede”, yani **المَدِّ**’in kesilmesi; çünkü **الجَزْرُ** **المَدِّ**’in zıddıdır). İbn Sîde: Deniz
ve nehir **جَزَرَ** eder, **يَجْزِرُ** **جَزْراً**; **انْجَزَرَ**. **الصحاح**: Su **جزر** eder, **يَجْزُرُ**
ve **يَجْزِرُ** **جَزْراً**, yani çekilir (suyu azalır). Câbir hadîsinde: “Denizin ondan **جَزَرَ** ettiği şeyi ye”; yani
deniz hayvanından onun üzerinden açığa çıkan şeyi. Denir: Su **جَزَرَ** eder, **يَجْزُِرُ** **جَزْراً**; gittiği ve azaldığı zaman; bundan da **الجَزْر** ve **المَدُّ** (vardır); o, suyun
geriye doğru dönmesidir.
Ve **الجزِيرةُ**: **المَدُّ**’in ondan çekildiği bir topraktır. **التهذيب**: **الجزِيرةُ**, denizde bir topraktır;
deniz suyu ondan ayrılır da görünür; selin üstüne çıkmadığı
ve etrafını kuşattığı toprak da böyledir; o, adadır. Cevherî: **الجزيرة** deniz adalarından bir tanedir; ona bu ad verildi
çünkü o, toprağın çoğundan kopuktur. Ve **الجزيرة**: belirli bir yerin adıdır; o, **دِجْلَة**
ile **الفُرات** arasındadır. Ve **الجزيرة**: Basra’da bir yer; Basra ile **الأُبُلَّة** arasında hurmalık bir toprak; bu adla
özelleştirilmiştir. Ve **الجزيرة** ayrıca: Şam’ın **كُوَر**’larına ve sınırlarına bitişik bir **كُورَة**’dir. İbn
Sîde: Ve **الجزيرة** Şam’ın yanındadır. Ve **جزيرة العرب**: **عَدَنِ أَبْيَنَ**
ile Şam’ın **أَطوار**’ı arası; ve denildi: uzunlukta Yemen’in en ucuna kadar. Genişlikte ise
**جُدَّةَ** ve onunla bitişik deniz kıyısından Irak’ın kırsalına kadar; ve denildi: uzunlukta
Ebû Mûsâ’nın kazısı ile Tihâme’nin en ucuna kadar; genişlikte ise **رَمْلِ
يَبْرِين** ile **مُنْقَطَعِ السَّماوة** arası; bütün bu yerler ancak bu adla adlandırıldı
çünkü Fars denizi, Habeş denizi, Dicle ve Fırat onu kuşatmıştır. **التهذيب**: Ve **جزيرة
العرب** onun mahalleri; “ada” diye adlandırıldı çünkü iki deniz, Fars denizi ve Sudan denizi, onun iki yanını kuşattı;
kuzey tarafını da Dicle ve Fırat kuşattı; o, Arapların toprağı ve madenidir. Hadîste:
“Şeytan, **جزيرة العرب**’da kendisine ibadet edilmesinden ümidini kesti”; Ebû Ubeyd dedi: O,
topraktan bir bölgenin adıdır; ve onu, geçtiği üzere tefsir etti. Mâlik b. Enes dedi: **جزيرة
العرب** ile Medine’nin kendisini kastetti; “**الجزيرة**” hadîste mutlak olarak söylenir ve Araplara izafe edilmezse,
ancak **دِجْلَة** ile **الفُرات** arası kastedilir. Ve **الجزيرة**: topraktan bir parça; Kurâ‘dan.
Ve **جَزَرَ** bir şeyi
(* Onun sözü: “Ve **جزر** bir şey …” **ضرب** ve **قتل** bablarındandır; **المصباح** ve başkalarında olduğu gibi). Onu **يَجْزُرُه** ve **يَجْزِرُه** **جَزْراً**: onu parça parça kesti. Ve **الجَزْرُ**: kasabın
**الجَزُورَ**’u boğazlamasıdır. Ve **جَزَرْتُ الجَزُورَ**; onu **أَجْزُرُها**, zamme ile; ve onu **اجْتَزَرْتُها**
— onu boğazladığın ve derisini yüzdüğün zaman. Ve **جَزَرَ** dişi deveyi; onu **يَجْزُرها**, zamme ile, **جَزْراً**:
onu boğazladı ve parçaladı.
Ve **الجَزُورُ**: boğazlanmış dişi deve; çoğulu **جزائر** ve **جُزُرٌ**; ve **جُزُرات** çoğulun çoğuludur; **طُرُق**
ve **طُرُقات** gibi. Ve **أَجْزَرَ** kavme: onlara bir **جَزُوراً** verdi; **الجَزُورُ**: erkek ve dişiye söylenir; ve
lafız müennes olduğu için müennes yapılır; “bu **الجزور**” dersin, erkek kastetsen bile. Hadîste: Ömer, kendisine kötü
hâlinden şikâyet eden bir adama üç **أَنْيابٍ جَزائرَ** verdi. Leys: **الجَزُورُ** tekil olarak kullanıldığında müennes
yapılır; çünkü çoğunlukla boğazladıkları **النُّوقُ**tur. Ve kavim bir **جَزُوراً** **اجْتَزَرَ** etti; onlara boğazladıysa.
Ve falana bir **جَزُوراً** **أَجْزَرْتُ**; onu ona tahsis ettiğim zaman.
Dedi: Ve **الجَزَرُ** boğazlamaya mubah olan her şeydir; tekili **حَزَرَةٌ**’dir. “Ona bir **جَزَرَةً** verdim” dediğinde,
o bir koyundur; erkek de olsa dişi de olsa; çünkü koyun ancak boğazlamak içindir; ve **الجَزَرَةُ** dişi deve ve erkek deveye
söylenmez; çünkü ikisi diğer işler içindir. İbn es-Sikkît: Ona bir koyun **أَجْزَرْتُه**; ona bir koyun verip onu boğazladığı
zaman; koyun (dişi) yahut koç yahut keçi; o, semiz olduğunda **الجَزَرَةُ**’dir; çoğulu **الجَزَرُ**’dir; ve **الجَزَرَةُ**
ancak koyundan olur. “Ona bir dişi deve **أَجْزَرْتُه**” denmez; çünkü o, boğazlamadan başka şeye de elverişli olabilir. Ve
**الجَزَرُ**: semiz koyunlar; tekili **جَزَرَةٌ**’dir. Denir: Kavme **أَجزرت**; onlara boğazlayacakları bir koyun verdiğin
zaman; koyun (dişi) yahut koç yahut keçi. Hadîste: O, bir seriyye gönderdi; bir bedevîye uğradılar, onun koyunları vardı;
dediler: “Bize **أَجْزِرْنا**”; yani boğazlamaya elverişli bir koyun ver. Başka bir hadîste: “Ey çoban, bana bir koyun
**أَجْزِرْني**” dedi. Bundan da hadîs: “Görüşün nedir: amcam oğlunun koyunlarına rastlarsam, onlardan bir koyun
**أَأَجْتَزِرُ** mi?”; yani onlardan bir koyun alıp onu boğazlarım. Havvât hadîsinde: “Semiz bir **جزَرَةٍ** ile müjdelen”;
yani boğazlanmaya elverişli bir koyun; yani yemek için boğazlanır. Kurban hadîsinde: “O ancak bir **جَزَرَةٌ**’dir; ailesine
yedirdi”; ve **جَزَرٍ** üzerine cem‘ olunur, fetha ile. Mûsâ (nebîmiz ve onun üzerine salât ve selâm) ve sihirbazlar
hadîsinde: “Nihayet ipleri, yılan için **جَزَراً** oldu”; ve **الجيم** bazen kesrelenir. Zekât hadîsinde rivayet edilen
gariplerden: “İnsanların mallarının **جَزَراتِ**’ından almayın”; yani yemek için hazırlanmış olan şeyden; dedi: meşhur olan,
mühmel **الحاء** iledir. İbn Sîde: Ve **الجَزَرُ**, koyundan boğazlanan şeydir; erkek de olsa dişi de olsa; **جَزَرَةٌ**’dir;
bazıları onu, ehlinin kalkıp boğazladığı koyuna tahsis etti; ve ona onu **أَجْزَرَه**. Bazıları dedi: Ona bir **جَزُوراً**
**أَجْزَرَه** denmez; ancak ona bir **جَزَرَةً** **أَجْزَرَه** denir.
Ve **الجَزَّارُ** ve **الجِزِّيرُ**: **الجَزورَ**’u boğazlayan kimse; mesleği **الجِزارَةُ**’dir. Ve **المَجْزِرُ**, **الزاي**
kesreli olarak: **الجَزْر** yeri. Ve **الجُزارَةُ**: kasabın hakkı. Kurban hadîsinde: “Ondan, onun **جُزارَتها**’sında
hiçbir şey vermem”; **الجزارة**, zamme ile: kasabın ücretine karşılık kesilenden aldığı şeydir; kurbandan ücret karşılığında
bir parça alınmasını yasakladı. Ve devenin ayakları ve başı **جُزارَةً** diye adlandırılır; çünkü onlar kumarda paylaştırılmaz
ve kasaba verilirdi; Zû’r-Rumme dedi:
سَحْبَ **الجُزارَة** مِثلَ البَيْتِ، سائرُهُ
مِنَ المُسُوح، خِدَبٌّ شَوْقَبٌ خَشَبُ
İbn Sîde: Ve **الجُزارَةُ** iki el, iki ayak ve boyundur; çünkü onlar kumar paylarına girmez; ancak kasap onları kendi
**جُزارَتَه**’si olarak alır; böylece **العُمالة** vezni üzere çıktı; o da işçinin ücretidir. Ve “atta **ضَخْمُ الجُزارَةِ**”
dediklerinde, ancak onun ellerinin ve ayaklarının kalınlığını ve ikisinin sinirlerinin çokluğunu isterler; başını istemezler;
çünkü atlarda başın büyüklüğü bir çirkinliktir; A‘şâ dedi:
ولا نُقاتِلُ بالعِصِيِّ،
ولا نُرامِي بالحجارَه،
إِلاَّ عُلالَةَ أَو بُدَا
هَةَ قارِحٍ، نَهْدِ **الجُزارَه**
Ve kavim savaşta **اجْتَزَر** etti ve **تَجَزَّرُوا**. Denir: Kavim düşmanları için **جَزَراً** oldu; savaştıkları zaman. Ve
**جَزَرَ السِّباعِ**: yırtıcıların yediği ettir. Denir: Onları **جَزَراً** bıraktılar, hareke ile; onları öldürdükleri zaman.
Ve onları yırtıcılar ve kuşlar için **جَزَراً** bıraktı; yani parçalar; dedi:
إِنْ يَفْعَلا، فلَقَدْ تَرَكْتُ أَباهُما
**جَزَرَ السِّباعِ**، وكُلِّ نَسْرٍ قَشْعَمِ
Ve **تَجَازَرُوا**: birbirlerine sövdüler. Ve birbirlerine sövüşerek **تجازرا**; sanki aralarında bir **ظَرِبَّاءَ**’ı
**جَزَرَا** etmişler (parçalamışlar) da onun kokusu şiddetlenmiş gibi; bu, sövüşmede aşırı gidenler için söylenir.
Ve **الجِزارُ**: hurma kesimi; onu **جَزَرَهُ**; onu **يَجْزُرُِه** ve **يَجْزِرُه** **جَزْراً** ve **جِزاراً** ve **جَزَاراً**;
Lihyânî’den: onu kesti. Ve hurma **أَجْزَرَ** etti: onun **جِزارُه** vakti geldi; **أَصْرَم** gibi, onun **صِرامُه** vakti
geldi. Ve hurmayı **جَزَرَ** eder; onu **يجزرها**, kesre ile, **جَزْراً**: onu kesti; ve denildi: aşılamada onu bozdu.
Yezîdî: Kavim **أَجْزَرَ** etti, **الجِزار**’dan; o, hurma kesimi vaktidir; koyundaki **الجَزازِ** gibi. Denir: Hurmasını
**جَزُّوا** ettiler; onu kestikleri zaman. Ve denir: Adam **أَجْزَرَ** etti; yaşlandığı ve yok oluşu yaklaştığı zaman; hurma
**يُجْزِرُ** ettiği gibi. Gençler bir şeyhe derlerdi: “Ey şeyh, **أَجْزَرْتَ**”; yani ölmen vakti geldi; o da derdi: “Ey
oğullarım, siz **تُحْتَضَرُونَ**”; yani gençken ölürsünüz. Ve rivayet edilir: “**أَجْزَزْتَ**”; **أَجَزَّ البُسْرُ**’dan; yani
onun **يُجَزَّ** edilme vakti geldi. Ahmer: Hurmayı **جَزَرَ** eder; onu **يَجْزِرُه**; onu kestiği zaman; ve onu **حَزَرَهُ**
eder; onu **يَحْزِرُهُ**; onu tahmin ettiği zaman. Ve kavim **أَجْزَرَ** etti, **الجِزارِ** ve **الجَزَار**’dan. Ve
**أَجَزُّوا**: yani kestiler; koyundaki **الجِزَازِ**’dan. Ve hurma **أَجْزَرَ** etti; yani **أَصْرَمَ** etti. Ve deve
**أَجْزَرَ** etti: onun **يُجْزَرَ** edilme vakti geldi. Ve denir: Balı **جَزَرْتُ**; onu sağdığım ve kovandan çıkardığım
zaman; ve o kalın olduğunda, onu çıkarmak kolaylaştı. Haccâc b. Yûsuf, Enes b. Mâlik’i tehdit etti; dedi: “Seni
**جَزْرَ الضَّرَبِ** gibi mutlaka **لأَجْزُرَنَّك**”; yani seni mutlaka kökünden kazıyacağım; ve bal, kalınlaştığında
**ضَرَباً** diye adlandırılır. Denir: **اسْتَضْرَبَ**; onu sağmak balcıya kolaylaştı; çünkü o inceldiğinde akar. Ömer
hadîsinde: “Bu **المجازِرَ**’den sakının; çünkü onun, şarabın alışkanlığı gibi bir **ضَراوَةً**’si vardır”; kasapların
mekânını kastetti; orada develer boğazlanır, sığır ve koyun kesilir ve etleri satılır; içinde, kesim kanlarından ve
dışkılarından olan necaset sebebiyle; tekili **مَجْزَرَةٌ**’dir
(* Onun sözü: “tekili **مجزرة** …” yani **مَفْعَل**’in ayn’ı fetha ile ve kesre ile; çünkü fiil **قتل** ve **ضرب** babındandır).
Ve **مَجْزِرَةٌ**. Onları ondan ancak, et yemeyi alışkanlık edinmelerini kerih gördüğü için nehyetti; ve ona şarabın
alışkanlığı gibi bir **ضَراوَةً** kıldı; yani onun âdeti gibi bir âdet; çünkü et yemeye alışan, harcamada israf eder; böylece
et yemede âdeti, şarap içmede âdet gibi kıldı; onda devam etmenin harcama israfı ve bozulma bakımından. Denir: Falan avda ve
et yemede **أَضْرَى** etti; onu alışkanlık edindiği zaman; **ضراوة** olarak.
Ve **الصحاح**’ta: **المَجازِرُ** kavmin **نَدِيَّ**’si, yani onların toplanma yeridir; çünkü **الجَزُورَ** ancak insanların
toplanmasında boğazlanır. İbnü’l-Esîr dedi: Kesim yerlerinden nehyetti; çünkü onlara ülfet ve onlara bakışa devam ve hayvan
kesimini görme, kalbi katılaştıran ve ondan merhameti gideren şeylerdendir. Başka bir hadîste: **المَجْزَرَةِ** ve
**المَقْبُرَة**’de namazdan nehyetti.
Ve **الجِزَرُ** ve **الجَزَرُ**: bilinen şeydir; yenilen bu köktür; tekili **جِزَرَةٌ** ve **جَزَرَةٌ**’dir. İbn Düreyd dedi:
Onu Arapça saymıyorum. Ebû Hanîfe dedi: Aslı Farsçadır. Ferrâ: Yenilen için o **الجَزَرُ** ve **الجِزَرُ**’dir; koyunda ise
ancak **الجَزَرُ** denir, fetha ile.
Leys: **الجَزيرُ**, **أَهل السواد** dilinde, köy halkının, sultanın tarafından ona inen kimselerin masraflarından kendilerine
isabet eden şeyler için seçtikleri bir adamdır; ve şu beyti okudu:
إِذا ما رأَونا قَلَّسوا من مَهابَةٍ،
ويَسْعى علينا بالطعامِ **جَزِيرُها**

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ز ر * * الجَزُورُ * من الإبل يقع على الذكر والأنثى وهي تؤنث والجمع * الجُزُر * بضمتين و * جَزَرُ * السباع بفتحتين اللحم الذي تأكله يقال تركوهم جزرا بفتح الزاي إذا قتلوهم و * الجَزَرُ * أيضا هذه الأُورمة التي تؤكل الواحدة * جَزَرَةٌ * وقال الفراء * الجِزَرُ * بكسر الجيم لغة فيه و * الجَزِيرةُ * واحدة * جَزائر * البحر سميت بذلك لانقطاعها عن معظم الأرض و * الجَزِيرةُ * موضع بعينه وهو ما بين دجلة والفرات وأما جزيرة العرب فقال أبو عبيدة هي ما بين حفر أبي موسى الأشعري إلى أقصى اليمن في الطول وفي العرض ما بين رمل يبرين الى منقطع السماوة و * جَزَرَ * الجزور إذا نحرها وجلّدها وبابه نصر و * اجْتَرَرَها * أيضا و * المَجْزَرُ * كالمجلس موضع جزرها وفي الحديث عن عمر رضي الله عنه ﴿إياكم وهذه * المَجَازِرَ * فان لها ضراوة كضراوة الخمر﴾ قال الأصمعي يعني ندي القوم لأن الجزور إنما تنحر عند جمع الناس قلت قال الأزهري أراد بالمجازر المواضع التي تُنحر فيها الإبل لبيع لحومها وتُذبح البقر والشاء وتجمع المجازر مواضع الجزر والجزر الواحدة * مَجْزَرَةٌ * و * مَجْزِرةٌ * وإنما نهاهم عن المداومة على شراء اللحمان وأكلها وأن لها عادة كعادة الخمر في إفساد المال والإسراف فيه و * جَزَرَ * الماء نضب وبابه ضرب ونصر و * الجَزْرُ * ضد المد وهو رجوع الماء إلى خلف

##### Türkçe

* ج ز ر * * **الجَزُورُ** * develerden; erkeğe ve dişiye söylenir; o müennestir. Çoğulu **الجُزُر** iki ötre ile; ve **جَزَرُ** yırtıcı hayvanların, iki fetha ile: yediği et; “Onları **جَزَرًا** zâ’yı fetha ile bıraktılar” denir; onları öldürdükleri zaman. Ve **الجَزَرُ** ayrıca, yenilen şu **الأُورمة**’dir; bir tanesi **جَزَرَةٌ**. Ferrâ dedi: **الجِزَرُ** cîm’i kesra ile, onda bir dildir. Ve **الجَزِيرةُ** denizin **جَزائر**’inin bir tanesidir; bununla adlandırıldı, çünkü yeryüzünün çoğundan kopuktur. Ve **الجَزِيرةُ** belirli bir yerdir; o, Dicle ile Fırat arasındakidir. Arabistan yarımadasına gelince, Ebû Ubeyde dedi: o, uzunlukta Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin kazdığı yerden Yemen’in en ucuna kadardır; genişlikte Yebrîn kumundan Semâve’nin kesildiği yere kadardır. Ve **جَزَرَ** **الجزور**’u, onu boğazladığı ve derisini yüzdüğü zaman; ve bâbı **نصر**’dır. Ve **اجْتَرَرَها** da. Ve **المَجْزَرُ** meclis gibi, onun boğazlandığı yer. Hadiste, Ömer’den (Allah ondan razı olsun): {Sakının siz ve şu **المَجَازِرَ**; çünkü onun bir düşkünlüğü vardır, şarabın düşkünlüğü gibi}. Asma‘î dedi: yani kavmin kulübü; çünkü **الجزور** ancak insanların toplanması sırasında boğazlanır. Dedim: Ezherî dedi: **المجازر** ile, etlerinin satılması için develerin boğazlandığı ve sığır ile koyunun kesildiği yerleri kastetti; **المجازر** “**الجزر** yerleri”nin çoğuludur; ve **الجزر**’in bir tanesi **مَجْزَرَةٌ** ve **مَجْزِرةٌ**’dir. Ancak onları, etleri satın almaya ve yemeye devam etmekten nehyetti; ve onun, malı bozmakta ve onda israf etmekte şarabın âdeti gibi bir âdeti vardır. Ve **جَزَرَ** su, çekildi; ve bâbı **ضرب** ve **نصر**’dır. Ve **الجَزْرُ** meddin zıddıdır; ve o, suyun geriye dönmesidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجزر: ضد المد، هو رجوع الماء إلى خلف. وقال الليث: هو انقطاع المد، يقال: مد البحر والنهر، في كثرة الماء، وفي الانقطاع. وفعله كضرب، قال ابن سيده: جزر البحر والنهر يجزر جزرا وانجزر. الجزر: القطع. جزر الشيء يجزره ويجزره جزرا: قطعه.
 الجزر: نضوب الماء وذهابه ونقصه، وقد يضم آتيهما. والذي في المصباح: جزر الماء جزرا، من بابي ضرب وقتل: انحسر، وهو رجوعه إلى خلف، ومنه: الجزيرة، لانحسار الماء عنها. قال شيخنا: ولو جاء بالضمير مفردا دالا على الجمع لكان أولى وأصوب.
 الجزر: البحر نفسه. الجزر: شور العسل من خليته واستخراجه منها. وتوعد الحجاج بن يوسف أنس بن مالك فقال: لأجزرنك جزر الضرب، أي لأستأصلنك، والعسل يسمى ضربا إذا غلظ، استضرب: سهل اشتياره على العاسل، لأنه إذا رق سال.
 الجزر: ع بالبادية، جاء ذكره في شعر، نقله الصغاني. الجزر: ناحية بحلب مشتملة على القرى، كان بها حمدان بن عبد الرحيم الطبيب، ثم انتقل منها إلى الأثارب، وفيها يقول في أبيات:
  يا حبذا الجزر كم نعمت به                      بين جنان ذوات أفـنـان.
  بين جنان قطوفهـا ذلـل                      والظل واف وطلعها دان. كذا في تاريخ حلب لابن العديم.

  الجزر بالتحريك: أرض ينجزر عنها المد كالجزيرة. وقال كراع: الجزيرة: القطعة من الأرض. الجزر: أرومة تؤكل، معروفة معربة، وقال ابن دريد: لا أحسبها عربية، وقال أبو حنيفة: أصله فارسي، وتكسر الجيم، ونقل اللغتين الفراء. وأجوده الأحمر الحلو الشتوي، حار في آخر الدرجة الثانية، رطب في الأولى، وهو مدر للبول، ويسهل ويلطف، باهي يقوي شهوة الجماع، محدر للطمث أي دم الحيض، ووضع ورقه مدقوقا على القروح المتأكلة نافع، ولكنه عسر الهضم، منفخ، يولد دما رديئا، ويصلح بالخل والخردل، وتفصيله في كتب الطب.
 الجزر: الشاء السمينة، واحدة الكل بهاء. حديث خوات:  أبشر بجزرة سمينة، أي صالحة لأن تجزر، أي تذبح للأكل. وفي المحكم: والجزر: ما يذبح من الشاء ذكرا كان أو أثنى، واحدتها جزرة وخص بعضهم به الشاة التي يقوم إليها أهلها فيذبحونها.
 وقال ابن السكيت: اجزرته شاة، إذا دفعت إليه شاة فذبحها، نعجة، أو كبشا، أو عنزا، وهي الجزرة، إذا كانت سمينة. وجزرة، محركة: لقب أبي علي صالح بن محمد بن عمرو البغدادي الحافظ. والجزور كصبور: البعير، أو خاص بالناقة المجزورة، والصحيح أنه يقع على الذكر والأنثى، كما حققه الأئمة، وهو يؤنث، لأن اللفظة سماعية، وقال: الجزور إذا أفرد أنث، لأن أكثر ما ينحرون النوق. وفي حاشية الشهاب: الجزور: رأس من الإبل ناقة أو جملا: سميت بذلك لأنها لما يجزر، أي وهي مؤنث سماعي، وإن عمت، فيها شبه تغليب، فافهم.
 ج جزائر وجزور، بضمتين وجزرات جمع الجمع، كطرثق وطرقات.
 الجزور: ما يذبح من الشاء، واحدتها جزرة، بفتح فسكون. وأجزره: أعطاه شاة يذبحها. وفي الحديث:  أنه بعث بعثا فمروا بأعرابي له غنم فقالوا: أجزرنا أي أعطنا شاة تصلح للذبح. وقال بعضهم: لا يقال: أجزره جزروا، إنما يقال: أجزره جزرة. أجزر البعير: حان له أن يجزر، أي يذبح.
 من المجاز: أجزر الشيخ: حان له أني يموت، وذلك إذا أسن ودنا فناؤه، كما يجزر النخل. وكان فتيان يقولون لشيخ: أجزرت يا شيخ، أي حان لك أن تموت، فيقول: أي بني، وتختضرون، أي تموتون شبابا، ويروى: أجزرت من أجز البسر، أي حان له أن يجز. والجزار، كشداد، والجزير، كسكيت: من ينحره، أي الجزور، وكذلك الجازر، كما في الأساس. وهي أي الحرفة الجزارة، بالكسر، على القياس. والمجزر، كمقعد: موضعه، أي الجزر، ومثله في المصباح، وصرح الجوهري بأنه بالكسر، أي كمجلس، وهو الذي جزم به الشيخ ابن مالك في مصنفاته، وقال: إنه على غير قياس، لأن مضارعه مضموم، ككتب، فالقياس في المفعل منه الفتح مطقا، ووروده في المكان مكسورا على غير قياس. والجزارة من البعير، بالضم: اليدان والرجلان والعنق، لأنهما لا تدخل في أنصباء الميسر و إنما هي عمالة الجزار وأجرته. قال ابن سيده: وإذا قالوا في الفرس: ضخم الجزارة، فإنما يريدون غلظ يديه ورجليه، وكثرة عصبهما، ولا يريدون رأسه، لأن عظم الرأس في الخيل هجنة، قال الأعشى:
  ولا نقاتل بالـعـصـي                      ولا نرامى بالحجـاره.
  إلا عـلالة أو بـــدا                      هة قارح نهد الجزاره.

  والجزيرة: أرض ينجزر عنها المد. وقال الأزهري: الجزيرة: أرض في البحر ينفرج منها ماء البحر فتبدو، وكذلك الأرض التي لا يعلوها السيل، ويحدق بها، فهي جزيرة. وفي الصحاح: الجزيرة: واحدة جزائر البحر، سميت بذلك لانقطاعها عن معظم الأرض.
 والجزيرة: أرض بالبصرة ذات نخيل، بينها وبين الأبلة، خصت بهذا الاسم. وجزيرة قور، بضم القاف: موضع بعينه، وهو ما بين دجلة والفرات، وبها مدن كبار، ولها تاريخ ألفه الإمام أبو عروبة الحراني، كما نص عليه ياقوت في المشترك. والنسبة جزري كالربعي إلى ربيعة، وقال أبو عبيد: وإذا أطلقت الجزيرة ولم تضف إلى العرب فإنما يراد بها هذه. الجزيرة الخضراء: د، بالأندلس في مقابلتها إلى ناحية الغرب، ولا يحيط به ماء، وإنما خص بهذا الاسم. والنسبة جزيري، لرفع الالتباس. الجزيرة الخضراء: جزيرة عظيمة بأرض الزنج، فيها سلطانان لا يدين أحدهما للآخر. ذكره الشريف الإدريسي في عجائب البلدان. وأهل الأندلس إذا أطلقوا الجزيرة أرادوا بها بلاد مجاهد بن عبد الله شرقي الأندلس. قال شيخنا: ولعله اصطلاح قديم لا يعرف في هذه الأزمان. وجزيرة الذهب: موضعان بأرض مصر، أحدهما بحذاء قصر الشمع، والثاني حذاء فوة بالمزاحمتين. وجزيرة شكر، كأخر: د، بالأندلس، قال شيخنا: المعروف أنها جزيرة شقر بالقاف وإنما يقولها بالكاف من به لثغة. قلت: وهي بين شاطبة وتنسة. وجزيرة ابن عمر: د، شمالي الموصل يحيط به دجلة مثل الهلال، وهي كورة تناخم كور الشام وحدودها. وفي المحكم: والجزيرة بجنب الشام وأم مدائنها الموصل. قلت: ومنها أبو الفضل محمد بن محمد بن عطان الموصلي الجزري ومن المتأخرين: الحافظ المقرئ شمس الدين محمد بن محمد بن الجزري، توفي سنة 835. وجزيرة شريك: كورة بالمغرب مشتملة على مدن وقرى عامرة. وجزيرة بني نصر: كورة بمصر، وهي مقر عربان بلي ومن طانبهم اليوم، وهي واسعة فيها عدة قرى. وجزيرة قويسنا: بين مصر والإسكندرية، ومشتملة على عدة قرى، وهي بالوجه البحري. والجزيرة: ع باليمامة. الجزيرة: محلة بالفسطاط، إذا زاد النيل أحاط بها واستقلت بنفسها. وذكر ياقوت في المشترك أن الجزيرة اسم لخمسة عشر موضعا.
 في التهذيب: جزيرة العرب محالها، سميت جزيرة لأن البحرين، بحر فارس وبحر السودان أحاطا بناحيتيها، وأحاط بالجانب الشمالي دجلة والفرات، وهي أرض العرب ومعدنها، انتهى.

  واختلفوا في حدودها اختلافا كثيرا كادت الأقوال تضطرب ويصادم، بعضها، وقد ذكر أكثرها صاحب المراصد والمصباح، فقيل: جزيرة العرب ما أحاط به بحر الهند وبحر الشأم ثم دجلة والفرات، فالفرات ودجلة من جهة مشرقها، وبحر الهند من جنوبها إلى عدن، ودخل فيه بحر البصرة وعبادان، وساحل مكة إلى أيلة إلى القلزم، وبحر الشأم على جهة الشمال، ودخل فيه بحر الروم وسواحل الأردن، حتى يخالط الناحية التي أقبل منها الفرات. أو جزيرة العرب ما بين عدن أبين إلى أطراف الشام طولا، وقيل: إلى أقصى اليمن في الطول، ومن ساحل جدة وما والاها من شاطئ البحر، كأيلة والقلزم، إلى أطراف ريف العراق عرضا، وهذا قول الأصمعي، وقال أبو عبيدة: هي ما بين حفر أبي موسى إلى أقصى تهامة في الطول، وأما العرض فما بين رمل يبرين إلى منقطع السماوة، قال: وكل هذه المواضع إنما سميت بذلك، لأن بحر فارس وبحر الحبش ودجلة والفرات قد أحاطت بها. ونقل البكري أن جزيرة العرب مكة والمدينة واليمن واليمامة. وروي عن ابن عباس أنه قال: جزيرة العرب: تهامة ونجد والحجاز والعروض واليمن. وفيها أقوال غير ذلك، وما أوردناه هو الخلاصة.

  والجزائر الخالدات ويقال لها جزائر السعادة، وجزائر السعداء، سميت بذلك لأنه كان معتقدهم أن النفوس السعيدة هي التي تسكن أبدانها في تلك الجزائر، فلذلك كانت الحكماء يسكنون فيها، ويتدارسون الحكمة هناك، ويكون مبلغهم دائما فيها ثمانين، كلما نقص منهم بعض زيد، والله أعلم. وأما وجه تسميتها بالخالدات فلأن الجنة عندهم عبارة عن التذاذ النفس الإنسانية باللذات الحاصلة لها بعد هذه النشأة الدنيوية، بواسطة تحصيلها للكمالات الحكمية في هذه النشأة، وعدم بقاء شيء منها في القوة، وخلود الجنة عبارة عن دوام هذا الالتذاذ للنفس، كما أن الخلود في النار عندهم كناية عن دوام الحسرة على فوات تلك الكمالات، فعلى هذا يكون معنى جزائر الخالدات هو الجزائر الخالدة نفس سكانها في جنة اللذات النفسانية المكتسبة في الدنيا. كذا حققه مولانا قاسم بيزلى: ست جزائر، قال شيخنا: والصواب أنها سبع كما جزم به جماعة ممن أرخها، وهي واغلة في البحر المحيط المسمى بأوقيانوس من جهة المغرب، غربي مدينة سلا، على سمت أرض الحبشة، تلوح للناظر في اليوم الصاحي الجو من الأبخرة الغليظة، وفيها سبعة أصنام على مثال الآدميين، تشير: لا عبور ولا مسلك وراءها، ومنها يبتدئ المنجمون بأخذ أطوال البلاد، على قول بطليموس وغيره من اليونانيين، ويسمون تلك الجزائر: بقناريا، وذلك لأن في زمانهم كان مبدأ العمارة من الغرب إلى الشرءق من المحل المزبور، والإبرة في هذه الجزائر كانت متوجهة إلى نقطة الشمال من غير انحراف، وعند بعض المتأخرين ورئيس إسبانيا ابتداء الطول من جزيرة فلمنك، وقالوا: الإبرة في هذه الجزيرة متوجهة إلى نقطضة الشمال من غير ميل إلى جانب، وعند البعض: ابتداء الطول من الساحل الغربي. وبين الساحل الغربي والجزائر الخالدات عشر درجات على الأصح. تنبت فيها كل فاكهة شرقية وغربية وكل ريحان وورد، وكل حب من غير أن يغرس أو يزرع، كذا ذكره المؤرخون، وفيها ما تحيله العقول، أعرضنا عن ذكرها. وجزائر بني مرغناى: د، بالمغرب وهو البلد المشهور بإفريقية على ضفة البحرين: بحر إفريقية وبحر المغرب، بينها وبين بجاية أربعة أيام، وشهرتها كافية، ومرغناى: بفتح فسكون وتحريك الغين والنون،كذا هو مضبوط في النسخ، والصواب بالزاي وتشديد النون، كما أخبرني بذلك ثقة من أهله.
 والجزار، بالكسر: صرام النخل وجزره يجزره ويجزره من حد كتب وضرب جزرا وجزارا، بالكسر والفتح، الأخير عن اللحياني: صرمه. وأجزر النخل: حان جزاره، كأصرم: حان صرامه. وجزر النخل يجزرها بالكسر جزرا: صرمها. وقيل: أفسدها عند التلقيح.
 وقال اليزيدي: أجزر القوم، من الجزار، وهو وقت صرام النخل، مثل الجزار، يقال: جزوا نخلهم، إذا صرموه. وقال الأحمر: جزر النخل يجزره، إذا صرمه، وحزره يحزره، إذا خرصه. وتجازرا: تشاتما، فكأنما جزرا بينهما ظربا، أي قطعاها فاشتد نتنها، يقال ذلك للمتشاتمين المتبالغين. واجتزروا في القتال، وتجزروا إذا اقتتلوا، ويقال: تركوهم جزرا بالتحريك إذا قتلوهم، وتركهم جزرا للسباع والطير، أي قطعا. وجزر السباع: اللحم الذي تأكله، قال:
  إن يفعلا فلقد تركت أباهمـا                      جزر السباع وكل نسر قشعم. عن الليث: الجزير، بلغة أهل السواد: من يختاره أهل القرية لما ينوبهم في نفقات من ينزل بهم من قبل السلطان، وأنشد:

  إذا ما رأونا قلسوا من مهـابة                      ويسعى علينا بالطعام جزيرها. وجزرة، بالضم: ع باليمامة، نقله الصغاني. جزرة: واد بين الكوفة وفيد، وهو ماء لبني كعب بن العنبر بن عمرو بن تمشيم.
 ومما يستدرك عليه: جزيرة العرب: المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وبه فسر مالك بن أنس الحديث:  الشيطان يئس أن يعبد في جزيرة العرب  . والجزيرة: القطعة من الأرض، عن كراع.
 وأما الجزائر التي بأرض مصر فهي كثيرة، فمما ذكرها المؤرخون: جزيرة ابن حمدان، وجزيرة ابن غوث، وجزيرة الغرقا، وجزيرة حكم، وجزيرة مهدية، وجزيرة محلة دمنا، وجزيرة مسعود، وجزيرة الحجر، وجزيرة البندارية، وجزيرة بغيضة، وجزائر بشر، وجزيرة مالك، وجزيرة محمد، وجزيرة حقيل، وجزيرة الفيل، وجزيرة مفتاح، وجزيرة طناش، وجزيرة سند، وجزيرة العصفور، وجزيرة القط، وجزيرة الشوبك، وجزيرو البوص، وجزيرة ابن حماد، وجزيرة طوق، وجزائر أبي هدرى، وجزيرة بني بقر، وجزائر ابن الرفعة، وجزيرة شندويل، وغير هؤلاء. واجتزر الجزور: نحره وجلده. واجتزر القوم جزورا، إذا جزر لهم. والجزر: كل شيء مباح الذبح، والواحد جزرة.
 وفي حديث موسى عليه السلام والسحرة:  حتى صارت حبالهم للثعبان جزرا  ، وقد تكسر الجيم. ومن غريب ما يروى في حديث الزكاة:  لا تأخذوا من جزرات أموال الناس  ، أي ما يكون أعد للأكل والمشهور بالحاء المهملة. وفي حديث عمر:  اتقوا هذه المجازر، فإن لها ضراوة كضراوة الخمر  ، أراد موضع الجزارين التي تنحر فيها الإبل، وتذبح البقر والشاء يباع لحمانها، لأجل النجاسة التي فيها، وفي الصحاح: المراد بالمجازر هنا مجتمع القوم، لأن الجزور إنما تنحر عند جمع الناس، وقال ابن الأثير: نهى عن أماكن الذبح، لن مشاهدة ذبح الحيوانات مما يقسي القلب ويذهب الرحمة منه.
 والجزور: لقب أم فاطمة بنت أسد بن هاشم، والدة علي رضي الله عنه، لعظمها، واسمها قتله بنت عامر بن مالك بن المصطلق الخزاعية. وجزار، كغراب: جبل شامي، بينه وبين الفرات ليلة. وأبو جزرة: قيس بن سالم، تابعي مصري. وأبو الفضل محمد بن محمد بن علي الضرير الجوزاني بالفتح محدث. وأبو منصور عبد الله بن الوليدش المحدث، لقبه جزيرة، بالتصغير. وحبيب بن أبي جزيرة كسفينة حدث عنه مسلم بن إبراهيم وعبد الله بن الجزور كصبور سمع قتادة. ومحمد بن إدريس الجازري ومحمد بن الحسين الجازري، حدثا.

##### Türkçe

**الجزر**: **المد**’in zıddıdır; suyun geriye doğru dönmesidir. **الليث** dedi ki: o, **المد**’in kesilmesidir; denir ki: **مد البحر والنهر**, suyun çokluğunda da, kesilmede de. Fiili **ضرب** gibi (çekimlenir). **ابن سيده** dedi ki: **جزر البحر والنهر** **يجزر** **جزرا** ve **انجزر**. **الجزر**: kesmedir. **جزر الشيء** **يجزره** ve **يجزره** **جزرا**: onu kesti.

**الجزر**: suyun çekilmesi, gitmesi ve azalmasıdır; ikisi de (yani **جزر** ve **جزر**) zamme ile de gelebilir. **المصباح**’ta olan: **جزر الماء** **جزرا**; **ضرب** ve **قتل** bablarından: çekildi; o, onun geriye doğru dönmesidir. Ondan: **الجزيرة**, suyun ondan çekilmesinden dolayı. Şeyhimiz dedi ki: Zamiri, cem‘e delalet eden müfred olarak getirseydi daha evlâ ve daha doğru olurdu.

**الجزر**: bizzat denizin kendisi. **الجزر**: balı peteğinden sağmak ve ondan çıkarmak. **الحجاج بن يوسف**, **أنس بن مالك**’i tehdit etti de dedi ki: “Seni mutlaka **جزر الضرب** gibi **لأجزرنك**”; yani seni kökünden kazıyacağım. Bal, koyulaştığı zaman **ضربا** diye adlandırılır. **استضرب**: balcıya sağılması kolay oldu; çünkü inceldiği zaman akar.

**الجزر**: bedevîde bir yer; zikri bir şiirde geldi; onu **الصغاني** nakletti. **الجزر**: Halep’te köyleri ihtiva eden bir taraf; orada tabip **حمدان بن عبد الرحيم** vardı, sonra oradan **الأثارب**’e intikal etti; ve onun hakkında beyitlerde şöyle der:
  يا حبذا **الجزر** كم نعمت به                      بين جنان ذوات أفـنـان.
  بين جنان قطوفهـا ذلـل                      والظل واف وطلعها دان.
İbnü’l-‘Adîm’in **تاريخ حلب**’inde böyledir.

**الجزر** (hareke ile): **الجزيرة** gibi, **المد**’in ondan çekildiği yer. **كراع** dedi ki: **الجزيرة**: yerden bir parçadır. **الجزر**: yenilen bir kök; bilinen, mu‘arreb. **ابن دريد** dedi ki: Onun Arapça olduğunu sanmıyorum. **أبو حنيفة** dedi ki: Aslı Farsçadır; **الجيم** kesrelenir; iki dili **الفراء** nakletti. En iyisi kışlık, tatlı, kırmızıdır; ikinci derecenin sonunda sıcak, birincide rutubetlidir; idrar söktürücüdür; yumuşatır ve inceltir; cinsel birleşme şehvetini kuvvetlendirici, **الطمث**’i yani hayız kanını indiricidir; yaprağını dövülmüş olarak yiyip bitiren yaraların üzerine koymak faydalıdır; fakat hazmı zordur, şişiricidir, kötü kan doğurur; sirke ve hardalla ıslah olur; tafsilatı tıp kitaplarındadır.

**الجزر**: semiz koyunlar; tekili, he ile (yani **جزرة**). **خوات** hadisi: “Semiz bir **جزرة** ile müjdelen”; yani **تجزر** olmaya elverişli; yani yemek için boğazlanır. **المحكم**’de: **الجزر**: koyundan boğazlanan şey; erkek de olsa dişi de olsa; tekili **جزرة**. Bazıları onu, ehlinin ona yönelip boğazladığı koyuna tahsis etti.

**ابن السكيت** dedi ki: **اجزرته شاة**: ona bir koyun verdiğin zaman; o da onu boğazladı; koyun, ya koç, ya keçi; o, semiz olduğu zaman **الجزرة**’dir. **جزرة** (harekeli): Bağdatlı hâfız Ebû Ali Sâlih b. Muhammed b. Amr’ın lakabıdır. **الجزور** **صبور** gibi: deve; yahut boğazlanmış dişi deveye mahsustur; sahih olan, erkek ve dişiye vâki olmasıdır; imamların tahkik ettiği gibi. Ve müennestir; çünkü lafız semâ‘îdir. Dedi ki: **الجزور** tekil getirildiği zaman müennes olur; çünkü en çok boğazladıkları dişi develerdir. **حاشية الشهاب**’da: **الجزور**: deveden bir baş; dişi deve veya erkek deve; ona bu ad verildi; çünkü o, **يجزر** olunan şeydir; yani semâ‘î müennestir; umumî olsa da, onda bir tür tağlib benzerliği vardır; öyleyse anla.

Çoğulu: **جزائر** ve **جزور**; iki zamme ile; ve **جزرات** cem‘u’l-cem‘dir; **طرثق** ve **طرقات** gibi.

**الجزور**: koyundan boğazlanan şey; tekili **جزرة**, fetha sonra sükûn ile. **أجزره**: ona boğazlayacağı bir koyun verdi. Hadiste: “Bir birlik gönderdi; bir bedevîye uğradılar; onun koyunları vardı; dediler ki: **أجزرنا**”; yani bize boğazlamaya elverişli bir koyun ver. Bazıları dedi ki: “**أجزره** **جزروا** denmez; ancak **أجزره** **جزرة** denir.” **أجزر البعير**: onun **يجزر** olması vakti geldi; yani boğazlanır.

Mecazdan: **أجزر الشيخ**: onun ölmesi vakti geldi; bu, yaşlanıp yok oluşu yaklaştığı zaman olur; hurma ağacı **يجزر** olunduğu gibi. Gençler bir şeyhe derlerdi ki: “**أجزرت** ya şeyh”; yani ölmen vakti geldi. O da derdi ki: “Ey oğullarım; siz de **تختضرون**”; yani gençken ölürsünüz. Rivayet olunur: “**أجزرت** من **أجز البسر**”; yani onun **يَجُزّ** olması vakti geldi. **الجزار** **شداد** gibi ve **الجزير** **سكيت** gibi: onu boğazlayan kimse; yani **الجزور**’u; ve aynı şekilde **الجازر**, **الأساس**’ta olduğu gibi. O, yani meslek, kıyasa göre kesre ile **الجزارة**’dır. **المجزر** **مقعد** gibi: onun yeri; yani **الجزر** (boğazlama); **المصباح**’ta da böyledir. **الجوهري**, onun kesre ile olduğunu açıkça söyledi; yani **مجلس** gibi. Şeyh İbn Mâlik, musannefâtında bununla kesin hüküm verdi ve dedi ki: O, kıyas dışıdır; çünkü muzâri‘i zamme ile gelir; **كتب** gibi; dolayısıyla ondan **المفعل** vezninde kıyas, mutlak olarak fethadır; mekân isminde kesreli olarak gelmesi kıyas dışıdır. Deveden **الجزارة** (zamme ile): iki el, iki ayak ve boyundur; çünkü bunlar **الميسر** paylarına girmez; ancak kasabın işi ve ücretidir. **ابن سيده** dedi ki: At hakkında “**ضخم الجزارة**” dedikleri zaman, ancak onun iki elinin ve iki ayağının kalınlığını ve ikisinin sinirlerinin çokluğunu kastederler; başını kastetmezler; çünkü atlarda başın büyüklüğü ayıptır. **الأعشى** dedi ki:
  ولا نقاتل بالـعـصـي                      ولا نرامى بالحجـاره.
  إلا عـلالة أو بـــدا                      هة قارح نهد الجزاره.

**الجزيرة**: **المد**’in ondan çekildiği yer. **الأزهري** dedi ki: **الجزيرة**: denizde bir yer; deniz suyu ondan ayrılır da görünür; ve aynı şekilde, selin üstüne çıkmadığı, selin onu kuşattığı yer; o da **جزيرة**’dir. **الصحاح**’ta: **الجزيرة**: deniz **جزائر**’inin bir tanesi; ona bu ad verildi; çünkü yerin çoğundan kesilmiştir.

**الجزيرة**: Basra’da hurmalıklı bir yer; **الأبلة** ile arasında; bu isimle tahsis edilmiştir. **جزيرة قور**, **القاف**’ın zammesiyle: belirli bir yer; o, Dicle ile Fırat arasındadır; onda büyük şehirler vardır; onun bir tarihini imam **أبو عروبة الحراني** telif etti; **ياقوت**’un **المشترك**’te nass ettiği gibi. Nisbe: **جزري**, **ربيعة**’ye nisbetle **الربعي** gibi. **أبو عبيد** dedi ki: **الجزيرة** mutlak olarak söylenir ve Araplara izafe edilmezse, ancak bununla murad olunur. **الجزيرة الخضراء**: Endülüs’te bir şehir; onun karşısı batı tarafınadır; su onu kuşatmaz; ancak bu isimle tahsis edilmiştir. Nisbe: iltibası kaldırmak için **جزيري**. **الجزيرة الخضراء**: Zenc diyarında büyük bir ada; onda iki sultan vardır; biri ötekine boyun eğmez. Onu **الشريف الإدريسي** **عجائب البلدان**’da zikretti. Endülüs ehli **الجزيرة**’yi mutlak söyledikleri zaman, Endülüs’ün doğusunda **مجاهد بن عبد الله**’ın beldelerini kastederler. Şeyhimiz dedi ki: Belki bu, bu zamanlarda bilinmeyen eski bir ıstılahtır. **جزيرة الذهب**: Mısır diyarında iki yer; biri **قصر الشمع** hizasında, ikincisi **فوة** hizasında, iki **المزاحمتين**’de. **جزيرة شكر**, **أخر** gibi: Endülüs’te bir şehir. Şeyhimiz dedi ki: Bilinen, **القاف** ile **جزيرة شقر**’dır; ancak peltekliği olan kimse onu **الكاف** ile söyler. Dedim ki: O, **شاطبة** ile **تنسة** arasındadır. **جزيرة ابن عمر**: Musul’un kuzeyinde bir şehir; Dicle onu hilâl gibi kuşatır; o, Şam’ın kûrelerine ve sınırlarına komşu bir kûredir. **المحكم**’de: **الجزيرة** Şam’ın yanında; ve şehirlerinin anası Musul’dur. Dedim ki: Ondan Ebû’l-Fazl Muhammed b. Muhammed b. ‘Attân el-Mavsılî el-**جزري**; ve müteahhirînden: hâfız kârî Şemseddîn Muhammed b. Muhammed b. el-**جزري**; 835 yılında vefat etti. **جزيرة شريك**: Mağrib’de bir kûre; mamur şehirler ve köyler ihtiva eder. **جزيرة بني نصر**: Mısır’da bir kûre; o, **بلي** Araplarının ve bugün onların **طانب**’larının karargâhıdır; geniştir; onda birkaç köy vardır. **جزيرة قويسنا**: Mısır ile İskenderiye arasında; birkaç köy ihtiva eder; o, deniz yüzündedir. **الجزيرة**: Yemâme’de bir yer. **الجزيرة**: Fustat’ta bir mahalle; Nil arttığı zaman onu kuşatır ve kendi başına müstakil olur. **ياقوت**, **المشترك**’te **الجزيرة**’nin on beş yerin adı olduğunu zikretti.

**التهذيب**’de: **جزيرة العرب** onun mahalleleridir; ona **جزيرة** adı verildi; çünkü iki tarafını **البحرين** (Fars denizi ve Sudan denizi) kuşattı; kuzey tarafını da Dicle ve Fırat kuşattı; o, Arapların toprağı ve onların madenidir; bitti.

Onun sınırları hakkında çokça ihtilaf ettiler; sözler neredeyse karışıp birbirine çarpacak (hale geldi), bazısı bazısına (çatar). Bunların çoğunu **صاحب المراصد** ve **المصباح** zikretmiştir. Şöyle denildi: **جزيرة العرب**; **بحر الهند** ve **بحر الشأم** sonra **دجلة** ve **الفرات**’ın kuşattığı şeydir; böylece **الفرات** ve **دجلة** doğu tarafındandır; **بحر الهند** güney tarafındandır, **عدن**’e kadar; bunun içine **بحر البصرة** ve **عبادان** girdi; ve **مكة** sahili **أيلة**’ye, **القلزم**’e kadar; **بحر الشأم** kuzey tarafındadır; bunun içine **بحر الروم** ve **الأردن** sahilleri girdi; ta ki **الفرات**’ın geldiği tarafla karışıncaya kadar. Yahut **جزيرة العرب**; **عدن أبين** ile **أطراف الشام** arası boylamadır; denildi: boylamada **أقصى اليمن**’e kadar; ve **ساحل جدة** ve ona bitişik deniz kıyısından, **أيلة** ve **القلزم** gibi, **أطراف ريف العراق**’a kadar enlemedir; bu **الأصمعي**’nin sözüdür. **أبو عبيدة** dedi: O, boylamada **حفر أبي موسى** ile **أقصى تهامة** arasıdır; enleme gelince, **رمل يبرين** ile **منقطع السماوة** arasıdır. Dedi: Bütün bu yerler ancak bununla adlandırıldı; çünkü **بحر فارس** ve **بحر الحبش** ve **دجلة** ve **الفرات** onu kuşatmıştır. **البكري** nakletti ki **جزيرة العرب**: **مكة** ve **المدينة** ve **اليمن** ve **اليمامة**’dır. **ابن عباس**’tan rivayet olundu ki dedi: **جزيرة العرب**: **تهامة** ve **نجد** ve **الحجاز** ve **العروض** ve **اليمن**. Bunun dışında sözler de vardır; bizim irad ettiğimiz ise hulâsadır.

**والجزائر الخالدات**; onlara **جزائر السعادة** ve **جزائر السعداء** denilir. Bununla adlandırıldı; çünkü onların inancı şuydu: mutlu nefisler, bedenlerinin o adalarda sakin olduğu nefislerdir; bu sebeple hikmet sahipleri orada oturur, orada hikmeti müzakere ederler; sayıları daima orada seksendir; onlardan bir kısmı eksildikçe artırılır; Allah daha iyi bilir. **بالخالدات** diye adlandırılmasının vechi ise: çünkü cennet, onların yanında, bu dünya neş’eti sonrasında, bu neş’ette hikemî kemâlleri elde etmesi vasıtasıyla, insan nefsinin kendisine hâsıl olan lezzetlerle lezzetlenmesinden ibarettir; ve onlardan hiçbir şeyin kuvvede kalmamasıdır. Cennetin ebedîliği ise, bu lezzetlenmenin nefse devamlılığıdır; nitekim onların yanında ateşte ebedîlik, o kemâllerin kaçırılmasına dair hasretin devamlılığına kinayedir. Buna göre **جزائر الخالدات**’ın manası: dünyada kazanılmış nefsânî lezzetler cennetinde, sakinlerinin nefsi ebedî olan adalardır. Böylece bunu mevlâmız **قاسم بيزلى** tahkik etti: altı adadır. Şeyhimiz dedi: Doğrusu, onu tarihleyenlerden bir cemaatin kesin hükmettiği üzere yedidir. O, batı tarafından, **أوقيانوس** diye adlandırılan **البحر المحيط**’te, **مدينة سلا**’nın batısında, **أرض الحبشة** istikameti üzerinedir; kalın buharlardan (arınmış) berrak havalı günde bakana görünür. Orada, âdemoğulları misali üzere yedi put vardır; işaret eder: onun ötesinde ne geçiş vardır ne yol. Müneccimler, **بطليموس** ve diğer Yunanlıların sözüne göre, beldelerin boylamlarını almaya oradan başlarlar; o adaları **بقناريا** diye adlandırırlar. Bu da şundandır: onların zamanında imarın başlangıcı, zikredilen mahalden batıdan doğuya idi; ve iğne bu adalarda, hiçbir sapma olmaksızın kuzey noktasına yönelmişti. Bazı müteahhirler ve İspanya reisi nezdinde boylamın başlangıcı **جزيرة فلمنك**’tendir; dediler: iğne bu adada, bir tarafa meyil olmaksızın kuzey noktasına yönelmiştir. Bazılarının yanında: boylamın başlangıcı batı sahilindendir. Batı sahili ile **الجزائر الخالدات** arasında, en sahih üzere, on derece vardır. Orada her doğu ve batı meyvesi, her reyhan ve gül, her tane, dikilmeksizin ve ekilmeksizin biter; tarihçiler böyle zikretmiştir. Orada akılların imkânsız sayacağı şeyler vardır; onları zikretmekten yüz çevirdik. **وجزائر بني مرغناى**: **د**; mağribde, **إفريقية** ile meşhur beldedir; iki denizin kıyısındadır: **بحر إفريقية** ve **بحر المغرب**; onunla **بجاية** arasında dört gün vardır; şöhreti kâfidir. **مرغناى**: fetha ile, sonra sükûn ile, **الغين** ve **النون**’u harekelemekle; nüshalarda böyle ضبط edilmiştir; doğrusu **بالزاي** ve **النون**’u teşdid iledir; bunu bana, ehlinden güvenilir biri haber verdi.

**والجزار** (kesre ile): hurma ağaçlarının budanmasıdır; **وجزره يجزره ويجزره**; **كتب** ve **ضرب** haddinden, **جزرا** ve **جزارا** (kesre ve fetha ile), sonuncusu **اللحياني**’dendir: onu budadı. **وأجزر النخل**: onun **جزاره** vakti geldi; **كأصرم**: onun budama vakti geldi. **وجزر النخل يجزرها** (kesre ile) **جزرا**: onu budadı. Denildi: aşılamada onu bozdu.
**اليزيدي** dedi: **أجزر القوم**; **الجزار**’dan (gelir); o, hurma budama vaktidir; **الجزار** gibi. Denilir: **جزوا نخلهم**; onu budadıkları zaman. **الأحمر** dedi: **جزر النخل يجزره**; onu budadığı zaman. **وحزره يحزره**; onu tahmin ettiği (hurma miktarını خرص ettiği) zaman. **وتجازرا**: birbirlerine sövdüler; sanki aralarında iki **ظرب**’ı **جزرا** ettiler; yani ikisini kestiler de kokusu şiddetlendi. Bu, aşırıya giden sövüşenler için söylenir. **واجتزروا في القتال** ve **تجزروا**: savaştıkları zaman. Denilir: onları **جزرا** (tahrik ile) bıraktılar; onları öldürdükleri zaman. Ve onu yırtıcı hayvanlara ve kuşlara **جزرا** bıraktı; yani parçalar (halinde). **وجزر السباع**: yırtıcıların yediği ettir. Dedi ki:

  Eğer ikisini yaparlarsa, andolsun ki ben onların babalarını
  yırtıcıların yiyeceği ve her **قشعم** kartal (için) bıraktım.

**الليث**’ten: **الجزير**; **أهل السواد** dilinde: köy halkının, sultanın tarafından kendilerine inen kimselerin masraflarında kendilerine düşen şey için seçtikleri kimsedir. Ve şu beyit okunmuştur:

  Bizi gördüklerinde heybetten geri çekilirler,
  ve bize yemekle onun **جزير**’i koşar.

**وجزرة** (damme ile): **ع**; **اليمامة**’dadır; onu **الصغاني** nakletti. **جزرة**: **الكوفة** ile **فيد** arasında bir vadidir; o, **بني كعب بن العنبر بن عمرو بن تمشيم** için bir sudur.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **جزيرة العرب**: **المدينة**; üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm (olsun). **مالك بن أنس** hadisi bununla tefsir etti: **الشيطان يئس أن يعبد في جزيرة العرب**. **والجزيرة**: yerden bir parçadır; **كراع**’dan.

Mısır diyarındaki **الجزائر** ise çoktur; tarihçilerin zikrettiklerinden: **جزيرة ابن حمدان** ve **جزيرة ابن غوث** ve **جزيرة الغرقا** ve **جزيرة حكم** ve **جزيرة مهدية** ve **جزيرة محلة دمنا** ve **جزيرة مسعود** ve **جزيرة الحجر** ve **جزيرة البندارية** ve **جزيرة بغيضة** ve **جزائر بشر** ve **جزيرة مالك** ve **جزيرة محمد** ve **جزيرة حقيل** ve **جزيرة الفيل** ve **جزيرة مفتاح** ve **جزيرة طناش** ve **جزيرة سند** ve **جزيرة العصفور** ve **جزيرة القط** ve **جزيرة الشوبك** ve **جزيرو البوص** ve **جزيرة ابن حماد** ve **جزيرة طوق** ve **جزائر أبي هدرى** ve **جزيرة بني بقر** ve **جزائر ابن الرفعة** ve **جزيرة شندويل** ve bunların başkaları. **واجتزر الجزور**: onu boğazladı ve derisini yüzdü. **واجتزر القوم جزورا**: onlar için **جزر** ettiği zaman. **والجزر**: boğazlaması mubah olan her şeydir; tekili **جزرة**’dir.

**موسى** عليه السلام ve sihirbazlar hadîsinde: **حتى صارت حبالهم للثعبان جزرا**; **الجيم** bazen kesrelenir. Zekât hadîsinde rivayet olunan gariplerdendir: **لا تأخذوا من جزرات أموال الناس**; yani yenmek için hazırlanmış olan şey; meşhur olan ise **بالحاء المهملة**’dir. **عمر** hadîsinde: **اتقوا هذه المجازر، فإن لها ضراوة كضراوة الخمر**; muradı, kasapların yeri; orada develer boğazlanır, sığır ve koyun kesilir, etleri satılır; içindeki necaset sebebiyle. **الصحاح**’ta: buradaki **المجازر** ile murad, kavmin toplanma yeridir; çünkü **الجزور** ancak insanların toplanması yanında boğazlanır. **ابن الأثير** dedi: hayvanların boğazlanmasını görmenin kalbi katılaştırması ve ondan merhameti gidermesi sebebiyle, kesim yerlerinden nehyetti.

**والجزور**: **أم فاطمة بنت أسد بن هاشم**’ın lakabıdır; **علي** رضي الله عنه’nun annesi; büyüklüğünden dolayı. Adı **قتله بنت عامر بن مالك بن المصطلق الخزاعية**’dir. **وجزار** ( **غراب** gibi): Şamî bir dağdır; onunla **الفرات** arasında bir gece vardır. **وأبو جزرة**: **قيس بن سالم**; Mısırlı tâbiîdir. **وأبو الفضل محمد بن محمد بن علي الضرير الجوزاني** (fetha ile) muhaddistir. **وأبو منصور عبد الله بن الوليدش** muhaddistir; lakabı **جزيرة**’dir, tasğîr ile. **وحبيب بن أبي جزيرة** ( **سفينة** gibi): ondan **مسلم بن إبراهيم** ve **عبد الله** rivayet etti. **وبعبد الله بن الجزور** ( **صبور** gibi) **قتادة**’yi işitti. **ومحمد بن إدريس الجازري** ve **محمد بن الحسين الجازري**; rivayet ettiler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَزَرَ
1 جَزَرَ جزر جزيرة , aor. جَزِرَ and sometimes جَزُرَ , (K,) inf. n. جَزْرٌ, (Mgh, K,) He cut, or cut off, (Mgh, K,) a thing. (TA.) ― -b2- جَزَرَ, (S, Mgh, Msb,) aor. جَزُرَ , (S, Msb,) [inf. n. as above,] He slaughtered a camel (S, Mgh, Msb) or other animal, (Msb,) and skinned it; (S;) as also ↓ اجتزر. (S, TA.) You say also, جَزَرَ لَهُمْ, meaning He slaughtered for them a camel. (A.) And القَوْمَ جَزُورًا ↓ اجتزر He slaughtered and skinned for the people a camel. (TA.) ― -b3- جَزَرَ النَّخْلَ, aor. جَزِرَ (S, K) and جَزُرَ , (K,) inf. n. جَزْرٌ (S, K) and جَزَارٌ and جِزَارٌ, (Lh, K,) He cut off the fruit of the palm-trees: (Lh, S, K:) or, as some say, he spoiled the palm-trees in fecundating them. (TA.) ― -b4- And جَزَرَ, (TA,) inf. n. جَزْرٌ, (K,) He gathered honey from the hive. (K, TA.) -A2- جَزَرَ, aor. جَزِرَ and جَزُرَ , inf. n. جَزْرٌ, (S, Msb, K, &c.,) (tropical:) It (water) sank, and disappeared; became low; or became remote; (S, K;) decreased; went away; (TA;) flowed away, or retired, (A, Mgh, * Msb,) from the earth, or land: (A, Mgh:) it (the sea, and a river, Lth, ISd) ebbed; contr. of مَدَّ; (S, ISd, K; [but in this last sense, only جَزِرَ is authorized by the K, and app. by ISd also, as the aor.; ]) i. e., retreated, or went back; (S. Msb; *) as also ↓ انجزر; (ISd, TA;) or ceased to increase. (Lth, Mgh.)

اجزرهُ
4 اجزرهُ أجزره اجزره اجزرة جزر , (K,) or اجزر القَوْمَ, (ISk, S,) He gave to him, or to the people, a sheep or a goat, for him, or for them, to slaughter; (ISk, S, K;) meaning a ewe or a ram or a she-goat; (ISk, S;) or a sheep, or goat, fit for slaughter: (TA:) and أَجْزَرْتُهُ شَاةً I gave to him a ewe or a ram or a she-goat, and he slaughtered it: (ISk, TA:) and أَجْزَرْتُكَ بَعِيرًا, or شَاةً, I gave to thee a camel, or a sheep or goat, that thou mightest slaughter it: (A:) [but] accord. to ISk, one does not say أَجْزَرْتُهُمْ نَاقَةً, because a she-camel is fit for other purposes than that of slaughter: (S:) and accord. to some, one should not say اجزرهُ جَزُورًا, but اجزرهُ جَزَرَةً. (TA.) -A2- اجزر He (a camel) attained to the fit time for his being slaughtered. (S, K.) ― -b2- اجزر النَّخْلُ The palm-trees attained to the fit time for the cutting off of the fruit. (S, K.) ― -b3- [And hence,] اجزر الشَيْخُ (tropical:) The old man attained to the fit time for his dying; (K, TA;) being aged, and near to his perishing; like as the palm-tree attains to the fit time for having its fruit cut off. (TA.) Youths used to say to an old man أَجْزَرْتَ يَا شَيْخُ, meaning, Thou hast attained to the fit time for thy dying, O old man: and he would say, أَىْ بَنِىَّ وَتُحْتَضَرُونَ, i. e., “ [O my sons, and] ye shall die youths: ” but accord. to one way of relation, it is أَجْزَزْتَ; from أَجَزَّ البُرُّ “ the wheat attained to the proper time for being out. ” (S.) ― -b4- اجزر القَوْمُ The people attained to the fit time for the cutting off of the fruit of the palm-trees. (Yz, TA.)

5 تَجَزَّرَ see 8.

تَجَازَرَا
6 تَجَازَرَا تجازرا (assumed tropical:) They reviled each other (K, TA) vehemently, or excessively. (TA.)

7 اـِنْجَزَرَ see 1.

اجتزر
8 اجتزر اجتزر : see 1, in two places. ― -b2- اجتزروا فِى القِتَالِ and ↓ تجزّروا (K, TA) They fought one another [app. so that they cut one another in pieces]. (TA.) [In the K, this is immediately followed, as though for the purpose of explanation, by the words تَرَكُوهُمْ جَزَرًا لِلسِّبَاعِ أَىْ قِطَعًا: but there is evidently an omission in this place, at least of the conjunction وَ.] ― -b3- And اجتزروا They had a camel slaughtered for them. (A.)

جَزْرٌ
جَزْرٌ جزر جزيرة inf. n. of 1. (S, K, &c.) -A2- And also (assumed tropical:) The sea (K, TA) itself. (TA.)

جَزَرٌ
جَزَرٌ جزر جزيرة , (not ↓ جِزَرٌ, Fr, S, [but see what follows,]) [a coll. gen. n.,] Fat sheep or goats: (S, K, TA:) n. un. جَزَرَةٌ: (S, K:) or sheep, or goats, that are slaughtered; (M;) as also ↓ جَزُورٌ: (K:) n. un. as above: (M: in the K جَزْرَةٌ:) or جَزَرَةٌ signifies a sheep, or goat, fit for slaughter: or a sheep, or goat, to which the owners betake themselves and which they slaughter: and anything that is lawful to be slaughtered; n. un. of جَزَرٌ, which is sometimes [written ↓ جِزَرٌ,] with fet-h to the ز. (TA.) ― -b2- جَزَرُ السِّبَاعِ The flesh which beasts or birds of prey eat. (S, Mgh.) One says, تَرَكُوهُمْ جَزَرًا (S, K) They slew them: (S:) or they left them cut in pieces لِلسِّبَاعِ [for the beasts or birds of prey]. (K.) And صَارُوا جَزَرًا لِلْعَدُوِّ [They became a prey to the enemy, cut in pieces]. (Mgh.) -A2- See also جَزِيرَةٌ. -A3- Also, and ↓ جِزّرٌ, (Fr, S, Msb, K,) the latter with kesr to the ج, (Msb, K,) arabicized, (K,) from the Persian [گَزَرْ], (AHn,) [coll. gen. ns., meaning Carrots, or the carrot;] a certain root, (أَرُومَة,) which is eaten, (S, K,) well known: (TA:) n. un. with ة; (K;) or جَزَرَةٌ: (As, S, Msb:) the best kind is the red and sweet, which grows in winter: it is hot in the extreme of the second degree; moist in the first degree; (TA;) diuretic; (K, TA;) lenitive; emollient; (TA;) strengthening to the venereal faculty; emmenagogue: the putting of its pounded leaves upon festering ulcers is advantageous: (K, TA:) it is difficult of digestion; and engenders bad blood; but is made wholesome with vinegar and mustard. (TA.) ― -b2- [See also حِنْزَابٌ, in art. حزب.]

جِزَرٌ
جِزَرٌ جزر جزيرة : see جَزَرٌ, in three places.

جِزَارٌ
جِزَارٌ جزار The time of the cutting off of the fruit of palm-trees. (Yz, TA.) [See also 1.]

جَزُورٌ
جَزُورٌ جزور A camel [that is slaughtered, or to be slaughtered]; (K;) applied to the male and the female: (S, Msb:) or (as some say, Sgh, Msb) properly a she-camel that is slaughtered: (Sgh, Msb, K:) but the former is the correct assertion; (TA;) though the word is fem., (IAmb, S, Msb, TA,) on the authority of hearsay; (TA;) therefore you say, رَعَتِ الجَزُورء [the camel for slaughter pastured]: (IAmb, Msb:) or when used alone, it is fem., because what are slaughtered are mostly she-camels: (TA:) and when used as a common term, it implies the like of predominance [of the fem. gender]: (Hلshiyeh of Esh-Shihلb, TA:) [the shares into which the جزور is divided in the game called المَيْسِر are described voce بَدْءٌ:] pl. جُزُرٌ (S, Msb, K) and جَزَائِرُ and جُزُرَاتٌ, (Msb, K,) the last of which is pl. of جُزُرٌ, like as طُرُقَاتٌ is of طُرُقٌ. (TA.) ― -b2- See also جَزَرٌ.

جُزَارَةٌ
جُزَارَةٌ جزار جزاره جزارة , of a camel, The extremities; (S, A;) namely, (S,) the fore and kind legs, (اليَدَانِ وَالرِّجْلَانِ, S, K,) and the head, (S,) or neck: (A, K:) because the slaughterer receives them; (S;) they being his hire, (S, K,) or right, (A,) not being included among the shares in the game called المَيْسِر. (TA.) But when a horse is said to be عَبْلُ الجُزَارَةِ, (S,) or ضَخْمُ الجُزَارَةِ, (M,) what is meant is thickness of the fore and hind legs, and abundance of sinews; and the head is not included, because largeness of the head, in a horse, is a fault. (S, M.)

جِزَارَةٌ
جِزَارَةٌ جزار جزاره جزارة The trade of him who slaughters camels (Mgh, Msb, K, * TA) and other animals. (Msb.)

جَزِيرَةٌ
جَزِيرَةٌ جزيره جزيرة (tropical:) An island; land in the sea [or in a river], from which the water has flowed away, so that it appears; (Az, Mgh;) and in like manner, land which a torrent does not overflow, but which it surrounds; (Az, TA;) land from which the tide retires; as also ↓ جَزَرٌ: (K:) so called because cut off from the main land: (S:) or because of the retiring of the water from it: (Msb:) pl. جَزَائِرُ: (S, Mgh:) [also, a peninsula:] and a piece of ground or land. (Kr, TA.)

جَزَّارٌ
جَزَّارٌ جزار (S, A, Mgh, Msb, K) and ↓ جِزِّيرٌ (K) and ↓ جَازِرٌ (A) One who slaughters camels (A, Mgh, Msb, K) and other animals. (Msb.)

جِزِّيرٌ
جِزِّيرٌ جزير : see what next precedes.

جَازِرٌ
جَازِرٌ جازر : see what next precedes.

مَجْزَرٌ
مَجْزَرٌ مجزر , (Msb, K,) or مَجْزِرٌ, with kesr to the ز, (S, Ibn-Mلlik,) contr to rule, as the aor. of the verb is with damm, (Ibn-Mلlik, TA,) and sometimes ↓ مَجْزَرَةٌ [or مَجْزِرَةٌ], (Msb,) A place where camels are slaughtered, (S, Msb, K,) and other animals, (Msb,) namely, bulls and cows and sheep and goats, and where their flesh is sold: pl. مَجَازِرُ. (TA.) In a trad. of 'Omar, persons are enjoined to avoid مَجَازِر, (S, TA,) meaning as above; because of their uncleanness; (TA;) or because the witnessing of the slaughter of animals hardens the heart and dispels mercy: (IAth, TA:) or the meaning is, places of assembly; because a camel is slaughtered only where people are collected together: (S, TA:) the ↓ مَجْزَرَة is one of the places in which it is forbidden to perform the usual prayers. (Mgh.)

مَجْزَرَةٌ
مَجْزَرَةٌ مجزر مجزره مجزرة or مَجْزِرَةٌ: see مَجْزَرٌ, in two places.

##### Türkçe

**جَزَرَ**
1 **جَزَرَ** جزر جزيرة, muzâri‘i **جَزِرَ** ve bazen **جَزُرَ**, (K,) mastar **جَزْرٌ**, (Mgh, K,) O, bir şeyi kesti yahut koparıp kesti. (TA.) ― -b2- **جَزَرَ**, (S, Mgh, Msb,) muzâri‘i **جَزُرَ**, (S, Msb,) [mastar yukarıdaki gibidir,] O, bir deveyi (S, Mgh, Msb) yahut başka bir hayvanı, (Msb,) boğazladı ve derisini yüzdü; (S;) bunun gibi ↓ **اجتزر** da. (S, TA.) Sen ayrıca **جَزَرَ لَهُمْ** dersin; mânâsı: Onlar için bir deve boğazladı. (A.) Ve ↓ **اجتزر** **القَوْمَ جَزُورًا**: Halk için bir deveyi boğazladı ve derisini yüzdü. (TA.) ― -b3- **جَزَرَ النَّخْلَ**, muzâri‘i **جَزِرَ** (S, K) ve **جَزُرَ**, (K,) mastar **جَزْرٌ** (S, K) ve **جَزَارٌ** ve **جِزَارٌ**, (Lh, K,) O, hurma ağaçlarının meyvesini kesti: (Lh, S, K:) yahut bazılarına göre, onları dölleme işinde hurma ağaçlarını bozdu. (TA.) ― -b4- Ve **جَزَرَ**, (TA,) mastar **جَزْرٌ**, (K,) O, kovandan bal topladı. (K, TA.) -A2- **جَزَرَ**, muzâri‘i **جَزِرَ** ve **جَزُرَ**, mastar **جَزْرٌ**, (S, Msb, K, &c.,) (mecaz:) O (su) battı ve kayboldu; alçaldı; yahut uzaklaştı; (S, K;) azaldı; gitti; (TA;) yerden yahut karadan (A, Mgh, * Msb,) akıp gitti yahut çekildi: (A, Mgh:) o (deniz ve bir nehir, Lth, ISd) çekildi; **مَدَّ**’in zıddı; (S, ISd, K; [fakat bu son mânâda, muzâri‘ olarak yalnız **جَزِرَ**’e K tarafından ve görünüşe göre ISd tarafından da cevaz verilmiştir;]) yani geri çekildi yahut geri döndü; (S. Msb; *) bunun gibi ↓ **انجزر** da; (ISd, TA;) yahut artmayı kesti. (Lth, Mgh.)

**اجزرهُ**
4 **اجزرهُ** أجزره اجزره اجزرة جزر, (K,) yahut **اجزر القَوْمَ**, (ISk, S,) O, ona yahut halka, onun yahut onların boğazlaması için bir koyun yahut bir keçi verdi; (ISk, S, K;) yani bir dişi koyun yahut bir koç yahut bir dişi keçi; (ISk, S;) yahut boğazlamaya elverişli bir koyun yahut keçi: (TA:) ve **أَجْزَرْتُهُ شَاةً**: Ona bir dişi koyun yahut bir koç yahut bir dişi keçi verdim ve o onu boğazladı: (ISk, TA:) ve **أَجْزَرْتُكَ بَعِيرًا**, yahut **شَاةً**: Sana bir deve yahut bir koyun ya da keçi verdim ki onu boğazlayasın: (A:) [fakat] ISk’ya göre **أَجْزَرْتُهُمْ نَاقَةً** denmez; çünkü dişi deve boğazlama dışında başka amaçlara da elverişlidir: (S:) ve bazılarına göre **اجزرهُ جَزُورًا** denmemeli, fakat **اجزرهُ جَزَرَةً** denmelidir. (TA.) -A2- **اجزر**: O (deve) boğazlanmaya elverişli vakte ulaştı. (S, K.) ― -b2- **اجزر النَّخْلُ**: Hurma ağaçları meyvenin kesilmesine elverişli vakte ulaştı. (S, K.) ― -b3- [Ve buradan,] **اجزر الشَيْخُ** (mecaz:) İhtiyar, ölmesine elverişli vakte ulaştı; (K, TA;) yaşlı olup helâkine yakın olmak; tıpkı hurma ağacının meyvesinin kesilmesine elverişli vakte ulaşması gibi. (TA.) Gençler bir ihtiyara **أَجْزَرْتَ يَا شَيْخُ** derlerdi; mânâsı: Ey ihtiyar, ölmen için elverişli vakte ulaştın: o da **أَىْ بَنِىَّ وَتُحْتَضَرُونَ** derdi; yani “ [Ey oğullarım, ve] siz gençken öleceksiniz: ” fakat bir rivayet yoluna göre bu **أَجْزَزْتَ**’tir; **أَجَزَّ البُرُّ**’dan: “buğday çıkması için uygun vakte ulaştı.” (S.) ― -b4- **اجزر القَوْمُ**: Halk, hurma ağaçlarının meyvesinin kesilmesine elverişli vakte ulaştı. (Yz, TA.)

5 **تَجَزَّرَ**: 8’e bak.

**تَجَازَرَا**
6 **تَجَازَرَا** تجازرا (varsayılan mecaz:) Birbirlerine şiddetle yahut aşırı derecede sövdüler. (K, TA) (TA.)

7 **اـِنْجَزَرَ**: 1’e bak.

**اجتزر**
8 **اجتزر** اجتزر: 1’e bak, iki yerde. ― -b2- **اجتزروا فِى القِتَالِ** ve ↓ **تجزّروا** (K, TA) Birbirleriyle savaştılar [görünüşe göre birbirlerini parça parça kesecek şekilde]. (TA.) [K’da bunun hemen ardından, sanki açıklama maksadıyla, şu sözler gelir: **تَرَكُوهُمْ جَزَرًا لِلسِّبَاعِ أَىْ قِطَعًا**: fakat bu yerde açıkça bir eksiklik vardır; en azından bağlaç **وَ**’nun.] ― -b3- Ve **اجتزروا**: Kendileri için bir deve boğazlatıldı. (A.)

**جَزْرٌ**
**جَزْرٌ** جزر جزيرة: 1’in mastarı. (S, K, &c.) -A2- Ve ayrıca (varsayılan mecaz:) denizin (K, TA) kendisi. (TA.)

**جَزَرٌ**
**جَزَرٌ** جزر جزيرة, (↓ **جِزَرٌ** değil, Fr, S, [fakat aşağıda gelen şeye bak,]) [cins topluluk ismi,] semiz koyunlar yahut keçiler: (S, K, TA:) tekili **جَزَرَةٌ**: (S, K:) yahut boğazlanan koyunlar yahut keçiler; (M;) bunun gibi ↓ **جَزُورٌ** da: (K:) tekili yukarıdaki gibidir: (M: K’da **جَزْرَةٌ**:) yahut **جَزَرَةٌ**, boğazlamaya elverişli bir koyun yahut keçi demektir: yahut sahiplerinin kendisine yöneldiği ve onu boğazladığı bir koyun yahut keçi: ve boğazlanması helâl olan her şey; **جَزَرٌ**’ün tekilidir; ki o bazen [↓ **جِزَرٌ** olarak] ز üzerinde fetha ile yazılır. (TA.) ― -b2- **جَزَرُ السِّبَاعِ**: Yırtıcı hayvanların yahut yırtıcı kuşların yediği et. (S, Mgh.) Denir ki: **تَرَكُوهُمْ جَزَرًا** (S, K) Onları öldürdüler: (S:) yahut onları parça parça bırakıp **لِلسِّبَاعِ** [yırtıcı hayvanlar yahut kuşlar için] bıraktılar. (K.) Ve **صَارُوا جَزَرًا لِلْعَدُوِّ** [Düşmana, parça parça edilmiş bir av oldular]. (Mgh.) -A2- Ayrıca **جَزِيرَةٌ**’ye bak. -A3- Ayrıca, ve ↓ **جِزّرٌ**, (Fr, S, Msb, K,) ikincisi ج üzerinde kesra ile, (Msb, K,) Arapçalaştırılmış, (K,) Farsça [گَزَرْ]’den, (AHn,) [cins topluluk isimleri olup “havuçlar” yahut “havuç” mânâsında;] yenilen belli bir kök, (**أَرُومَة**), (S, K,) meşhur: (TA:) tekili ة ile; (K;) yahut **جَزَرَةٌ**: (As, S, Msb:) en iyi türü kırmızı ve tatlı olanıdır; kışın yetişir: ikinci derecenin nihayetinde sıcaktır; birinci derecede nemlidir; (TA;) idrar söktürücüdür; (K, TA;) yumuşatıcıdır; yumuşatıp gevşeticidir; (TA;) cinsel kuvvete güç vericidir; hayız söktürücüdür: yapraklarının dövülmüşünün irinli yaralar üzerine konulması faydalıdır: (K, TA:) sindirimi zordur; kötü kan meydana getirir; fakat sirke ve hardal ile sağlıklı kılınır. (TA.) ― -b2- [Ayrıca **حِنْزَابٌ**’a da bak, md. حزب’da.]

**جِزَرٌ**
**جِزَرٌ** جزر جزيرة: **جَزَرٌ**’e bak, üç yerde.

**جِزَارٌ**
**جِزَارٌ** جزار: Hurma ağaçlarının meyvesinin kesilme vakti. (Yz, TA.) [Ayrıca 1’e bak.]

**جَزُورٌ**
**جَزُورٌ** جزور: Boğazlanan yahut boğazlanacak bir deve; (K;) erkeğe ve dişiye uygulanır: (S, Msb:) yahut (bazılarının dediğine göre, Sgh, Msb) aslında boğazlanan bir dişi deve: (Sgh, Msb, K:) fakat birincisi doğru görüştür; (TA;) her ne kadar kelime dişildir, (IAmb, S, Msb, TA,) işitmeye dayalı olarak; (TA;) bu yüzden **رَعَتِ الجَزُورء** [boğazlık deve otladı] dersin: (IAmb, Msb:) yahut tek başına kullanıldığında dişildir; çünkü boğazlananların çoğu dişi develerdir: (TA:) ve ortak bir terim olarak kullanıldığında, [dişil cinsiyetin] galebesi benzeri bir şeyi içerir: (Eş-Şihâb’ın hâşiyesi, TA:) [**المَيْسِر** denilen oyunda **جزور**’un bölündüğü paylar بَدْءٌ maddesinde anlatılmıştır:] çoğulu **جُزُرٌ** (S, Msb, K) ve **جَزَائِرُ** ve **جُزُرَاتٌ**, (Msb, K,) sonuncusu **جُزُرٌ**’ün çoğuludur; tıpkı **طُرُقَاتٌ**’ın **طُرُقٌ**’un çoğulu olması gibi. (TA.) ― -b2- Ayrıca **جَزَرٌ**’e bak.

**جُزَارَةٌ**
**جُزَارَةٌ** جزار جزاره جزارة, deve hakkında: uçlar; (S, A;) yani, (S,) ön ve arka bacaklar, (**اليَدَانِ وَالرِّجْلَانِ**, S, K,) ve baş, (S,) yahut boyun: (A, K:) çünkü kasap onları alır; (S;) onlar onun ücretidir, (S, K,) yahut hakkıdır, (A,) **المَيْسِر** denilen oyundaki paylar arasında sayılmadığından. (TA.) Fakat bir at için **عَبْلُ الجُزَارَةِ**, (S,) yahut **ضَخْمُ الجُزَارَةِ**, (M,) denildiğinde, kastedilen ön ve arka bacakların kalınlığı ve sinirlerin çokluğudur; ve baş dahil edilmez; çünkü bir atta başın büyüklüğü kusurdur. (S, M.)

**جِزَارَةٌ**
**جِزَارَةٌ** جزار جزاره جزارة: deve boğazlayan (Mgh, Msb, K, * TA) ve başka hayvanları da (Msb) boğazlayan kimsenin mesleği. (Msb.)

**جَزِيرَةٌ**
**جَزِيرَةٌ** جزيره جزيرة (mecaz:) ada; denizde [yahut nehirde] suyun akıp çekilmesiyle ortaya çıkan kara; (Az, Mgh;) ve aynı şekilde, selin taşmadığı fakat etrafını çevrelediği kara; (Az, TA;) med-cezirin çekildiği kara; bunun gibi ↓ **جَزَرٌ** de: (K:) ana karadan kesilmiş olduğu için böyle adlandırılmıştır: (S:) yahut suyun ondan çekilmesi sebebiyle: (Msb:) çoğulu **جَزَائِرُ**: (S, Mgh:) [ayrıca, yarımada:] ve bir parça yer yahut arazi. (Kr, TA.)

**جَزَّارٌ**
**جَزَّارٌ** جزار (S, A, Mgh, Msb, K) ve ↓ **جِزِّيرٌ** (K) ve ↓ **جَازِرٌ** (A): deve (A, Mgh, Msb, K) ve başka hayvanları (Msb) boğazlayan kimse. (Msb.)

**جِزِّيرٌ**
**جِزِّيرٌ** جزير: bir önce gelen şeye bak.

**جَازِرٌ**
**جَازِرٌ** جازر: bir önce gelen şeye bak.

**مَجْزَرٌ**
**مَجْزَرٌ** مجزر, (Msb, K,) yahut **مَجْزِرٌ**, ز üzerinde kesra ile, (S, Ibn-Mâlik,) kaideye aykırı olarak; çünkü fiilin muzâri‘i damme iledir, (Ibn-Mâlik, TA,) ve bazen ↓ **مَجْزَرَةٌ** [yahut **مَجْزِرَةٌ**], (Msb,) de: develerin boğazlandığı yer, (S, Msb, K,) ve başka hayvanların da, (Msb,) yani boğalar ve inekler ve koyunlar ve keçiler; ve etlerinin satıldığı yer: çoğulu **مَجَازِرُ**. (TA.) Ömer’den bir rivayette, kişilere **مَجَازِر**’den sakınmaları emredilir, (S, TA,) mânâsı yukarıdaki gibidir; onların pisliği sebebiyle; (TA;) yahut hayvanların boğazlanmasına şahit olmanın kalbi katılaştırması ve merhameti gidermesi sebebiyle: (IAth, TA:) yahut mânâ, toplanma yerleridir; çünkü deve ancak insanların toplandığı yerde boğazlanır: (S, TA:) ↓ **مَجْزَرَة** ise, içinde farz namazların kılınmasının yasak olduğu yerlerden biridir. (Mgh.)

**مَجْزَرَةٌ**
**مَجْزَرَةٌ** مجزر مجزره مجزرة yahut **مَجْزِرَةٌ**: **مَجْزَرٌ**’e bak, iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَزَرَ
جَزَرَ I ,  U ( n. ac. جَزْر 1 ),
a.  Cut off, cut.

b.  Slaughtered.

c.  Sank,   flowed away, ebbed.

أَجْزَرَ
أَجْزَرَ IV ,
a.  Gave to, for, slaughter.

b.  Was fit for slaughtering.

جَزْر
جَزْر 1 ,
a.  Ebb ( of the tide ).

جَزَر
جَزَر 4 ,
a.  Prey.

b.  see 7 .

جِزَر
جِزَر 7 ,  P. ,
a.  Carrot; parsnip.

مَجْزَر
مَجْزَر 17 , ( pl. مَجَاْزِرُ 44 ),
a.  Slaughter-house.

جُزَاْر
جُزَاْر 24 ,
a.  Slaughterer's dues.

جَزِيْرَة
جَزِيْرَة 25t , ( pl. جَزَاْئِرُ 46 ),
a.  Island, isle. - جَزَّاْر 28 ,  جِزِّيْر 30 , Butcher, slaughterer.

b.  Tyrant.

##### Türkçe

**جَزَرَ**
**جَزَرَ** I, U (isim mastar: **جَزْر** 1),
a. Kesti, kopardı; kesti.

b. Boğazladı.

c. Battı; akıp gitti; çekildi.

**أَجْزَرَ**
**أَجْزَرَ** IV,
a. Boğazlamak için verdi.

b. Boğazlamaya elverişli oldu.

**جَزْر**
**جَزْر** 1,
a. (Gelgitin) çekilmesi.

**جَزَر**
**جَزَر** 4,
a. Av.

b. 7’ye bak.

**جِزَر**
**جِزَر** 7, P.,
a. Havuç; pastırnak.

**مَجْزَر**
**مَجْزَر** 17, (çoğulu: **مَجَاْزِرُ** 44),
a. Mezbaha.

**جُزَاْر**
**جُزَاْر** 24,
a. Kasabın hakkı.

**جَزِيْرَة**
**جَزِيْرَة** 25t, (çoğulu: **جَزَاْئِرُ** 46),
a. Ada, adacık. - **جَزَّاْر** 28, **جِزِّيْر** 30, Kasap, boğazlayıcı.

b. Zalim.
