# جزز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B2%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جزز

جز الصوف والشعر والحشيش والنخل والزرع يجزه جزا وجزة بالفتح فيهما، وجزة حسنة، بالكسر، هذه عن اللحياني، فهو مجزوز وجزيز: قطعه، كاجتزه، وخص ابن دريد به الصوف والنخل، ذكره ابن سيده. والزرع ذكره الزمخشري. أنشد ثعلب والكسائي ليزيد بن الطثرية:
  فقلت لصاحبي لا تحبسنـا                      بنزع أصوله واجتز شيحا ويروى: واجدز؛ وهكذا أنشده الجوهري له، وذكره ابن سيده ولم ينسبه لأحد بل قال: وأنشد ثعلب، قال ابن بري: ليس هو ليزيد، زاد الصاغاني: وليس ليزيد على الحاء المفتوحة شعر، وإنما هو لمضرس بن ربعي الأسدي، وقبله:
  وفتيان شويت لهـم شـواء                      سريع الشي كنت به نجيحا
  فطرت بمنصل في يعملات                      دوامي الأيد يخبطن السريحا
  فقلت لصاحبي لا تحبسـنـا                      بنزع أصوله واجتز شيحـا قال ابن بري: والبيت كذا في شعره. والمنصل: السيف، واليعملات: النوق؛ والسريح: خرق أو جلود تشد على أخفافها إذا دميت؛ يقول: لا تحبسنا عن شي اللحم بقلع أصول الشجر بل خذ ما تيسر من قضبانه وعيدانه وأسرع لنا في شيه، وزاد الصاغاني: والرواية لحاطبي. قال ابن بري: ويروى لا تحبسانا، والعرب ربما خاطبت الواحد بلفظ الاثنين، كما قال سويد بن كراع العكلي:
  وإن تزجراني يا ابن عفان أنزجر                      وإن تدعاني أحم عرضا ممنعـا جز النخل: حان أن يجز، أي يقطع ثمره ويصرم كأجز. قال طرفة:
  أنتم نخل نطيف بـه                      فإذا ما جز نجترمه

  ويروى: فإذا أجز. وكذلك البر والغنم. جز التمر يجز، بالكسر، جزوزا، بالضم: يبس، كأجز، ويقال: تمر فيه جزوز، أي يبس. والجزز، محركة، والجزاز والجزازة بضمهما، والجزة، بالكسر: ما جز منه، أو هي، أي الجزة: صوف نعجة أو كبش إذا جز فلم يخالطه غيره، قاله أبو حاتم، أو صوف شاة في السنة، ومنه قولهم: أعطني جزة أو جزتين، فتعطيه صوف شاة أو شاتين... أو الصوف الذي لم يستعمل بعد ما جز، وبه فسروا حديث حماد في الصوم:  وإن دخل حلقك جزة فلا تضرك  ج جزز، وجزائز، عن اللحياني، وهو كما قالوا: ضرة وضرائر، ولا تحفل باختلاف الحركتين. والجزوز، بغير هاء: الذي يجز، عن ثعلب. الجزوز أيضا: التي تجز، كالجزوزة، قال ثعلب: ما كان من هذا الضرب اسما فإنه لا يقال إلا بالهاء، كالحلوبة والركوبة والعلوفة، أي هي مما تجز. وأما اللحياني فقال: إن هذا الضرب من الأسماء يقال بالهاء وبغير الهاء. قال: وجمع ذلك كله على فعل وفعائل. قال ابن سيده: وعندي أن فعلا إنما هو لما كان من هذا الضرب بغير هاء، كركوب وركب، وأن فعائل إنما هو لما كان بالهاء، كركوبة وركائب. وأجز القوم: حان جزاز غنمهم، والجزاز: حين تجز الغنم، أجز الرجل: جعل له جزة الشاة. وأجز الشيخ: حان له أن يجز، أي يموت، لم أجد هذا في الأصول التي عليها مدار نقل المصنف، ثم ظهر لي بعد تأمل شديد أنه تصحف عليه، وصوابه: وأجز الشيح، بكسر الشين والحاء المهملة: حان له أن يجز كما هو في سائر أمهات الفن، فصحف المصنف وجعل الشيح شيخا، وإن كان له سلف فيما نقل عنه فيكون ما ذكره من المجاز، فإن الجزاز، كما يأتي، إنما يستعمل في جزاز الغنم ونحوه وفي الحاد ونحوه، فإنما يراد به الموت بضرب من التشبيه، فتأمل. والجزاز، كسحاب وكتاب، الفتح عن اللحياني: حين تجز الغنم، وهو أيضا بلغتيه: الحصاد، وعصف الزرع. قال الليث: الجزاز كالحصاد واقع على الحين والأوان، يقال: أجز النخل وأحصد البر. وقال الفراء: جاءنا وقت الجزاز والجزاز، أي زمن الحصاد وصرام النخل. الجزاز، بالضم: ما فضل من الأديم وسقط منه إذا قطع، واحدته جزازة. الجزاز من كل شيء: ما اجتززته، سواء كان صوفا أو غيره، واحدته جزازة. وجز: ة، بأصبهان، معرب كز، يقال: مضى جز من الليل، أي قطعة منه، وقال الصاغاني: أي نصفه. ومجزز بن الأعور بن جعدة الكناني المدلجي القائف، ابنه علقمة ين مجزز، كمحدث وضبطه ابن عيينة كمعظم، صحابيان، وابنه الثاني وقاص بن مجزز له صحبة أيضا، وقتل في غزوة ذي قرد، ذكره ابن هشام ففي كلام المصنف مع قصوره نظر. قال الحافظ: ومات علقمة في عهد عمر، ومن ولده عبد الله وعبيد الله ابنا عبد الملك بن عبد الرحمن بن علقمة، كانا ممدوحين، قاله ابن الكلبي. ويقال للحياني، أي الضخم اللحية: كأنه عاض على جزة، أي على صوف شاة جزت. في الصحاح: الجزيزة خصلة من صوف، كالجزجزة، بالكسر، وهي عهنة تعلق في الهودج، قال الراجز:
  كالقر ناست فوقه الجزائز وقيل: الجزجزة: خصلة من صوف تشد بخيوط يزين بها الهودج، والجزاجز: خصل العهن، والصوف المصبوغة تعلق على هوادج الظعائن يوم الظعن، وهي الثكن والجزائز، قال الشماخ:
  هوادج مشدود عليها الجزائز وقيل: الجزيز: ضرب من الخرز يزين به جواري الأعراب شبيه بالجزع، وقيل هو عهن كان يتخذ مكان الخلاخيل. قال النابغة يصف نساء شمرن عن أسوقهن حتى بدت خلاخيلهن:

  خرز الجزيز من الخدام خوارج                      من فرج كل وصـيلة وإزار والجزاجز، بالفتح: المذاكير، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  ومرقصة كففت الخيل عنهـا                      وقد همت بإلقـاء الـزمـام
  فقلت لها ارفعي منها وسيري                      وقد لحق الجزاجز بالحـزام قال ثعلب: أي قلت لها سيري وكوني آمنة، وقد كان لحق الحزام بثيل البعير من شدة سيرها، هكذا روي عنه. وجزة، بالفتح: اسم أرض يخرج منها الدجال فيما يروى، كذا نقله الصاغاني وقلده المصنف ولم يحلها، وهي قرية بأصبهان؛ كان أبو حاتم الرازي الحنظلي يقول: نحن من أصبهان من قرية جز. وجزة أيضا: ناحية بخراسان، فارسي معرب، كان بها وقعة لأسيد بن عبد الله مع خاقان. واستجز البر، أي استحصد. ومما يستدرك عليه: الجزز، محركة: الصوف لم يستعمل بعدما جز، تقول: صوف جزز، ويقال: جززت الكبش والنعجة، ويقال في العنز والتيس: حلقتهما. والمجز، بالكسر: ما يجز به. وجز النخلة يجزها جزا وجزازا، وجزازا: عن اللحياني: صرمها. وأجز القوم: أجز زرعهم. واجتززت الشيح وغيره واجدززته: إذا جززته. ويقال: عليه جزة من مال، كقولك ضرة من مال. وتقول: عندي بطاقات وجزازات، وهي الوريقات التي تعلق فيها الفوائد، وهو مجاز. وفي المثل: ما هكذا يجز الظهر. ويقال: ما أعرفني من أين يجز الظهر. وجزجز، بالضم: من جبالهم، فيها بئر عادية. وجزاي، بكسر الجيم وتشديد الزاي المفتوحة: قرية من الجيزة، وقد دخلتها. وجز بن بكر، بالفتح، جد محمد بن مروان بن ثوبان بن عبد الرحمن، المحدث، من شيوخ ابن عفير، وجده بكر دخل الشام مع أبي عبيدة.

### Türkçe

**جز** yünü, kılı, otu, hurmayı ve ekini keser; onu **جزا** ve **وجزة** (ikisinde de fetih ile) ile keser; ve (ayrıca) **وجزة** güzel (olur), kesre ile; bu, el-Lihyânî’dendir. O hâlde o **مجزوز** ve **جزيز**’dir: onu kesti; **كاجتزه** gibi. İbn Düreyd onu yün ve hurmaya tahsis etti; onu İbn Sîdeh zikretti. Ekini de Zemahşerî zikretti. Sa‘leb ve Kisâî, Yezîd b. et-Tıtriyye’ye ait olarak inşad etti:
  “Dedim ki iki arkadaşıma: Bizi hapsetmeyin                      köklerini sökerek; ve **اجتز** şîh (kes).”
ve şöyle rivayet olunur: **واجدز**; Cevherî onu ona böyle inşad etti; İbn Sîdeh onu zikretti ve onu kimseye nisbet etmedi; bilakis dedi ki: Sa‘leb inşad etti. İbn Berrî dedi: O, Yezîd’in değildir. Sâgânî ekledi: Yezîd’in **الحاء**’ı meftûh olan (lafızlar) üzerine şiiri yoktur; o ancak Mudarris b. Rabî‘ el-Esedî’nindir. Ve ondan önce (şu vardır):
  “Ve delikanlılar: onlar için bir kızartma kızarttım                      hızlı kızartma; onunla başarılı idim.
  Bir **منصل** ile **يعملات** üzerinde uçtum                      elleri daimî; **السريح**’i çiğniyorlardı.
  Dedim ki iki arkadaşıma: Bizi hapsetmeyin                      köklerini sökerek; ve **اجتز** şîh (kes).”
İbn Berrî dedi: Beyit onun şiirinde böyledir. **المنصل**: kılıçtır; **اليعملات**: dişi develerdir; **السريح**: yırtıklar yahut derilerdir; kanadığında ayaklarının altına bağlanır. Diyor ki: Eti kızartmaktan bizi, ağacın köklerini sökerek alıkoymayın; bilakis dallarından ve çubuklarından kolay geleni alın ve onu kızartmada bize çabuk davranın. Sâgânî ekledi: Rivayet **لحاطبي**’nindir. İbn Berrî dedi: “**لا تحبسانا**” diye de rivayet olunur; Arap, bazen bir kişiye iki kişinin lafzıyla hitap eder; Suveyd b. Kurâ‘ el-‘Aklî’nin dediği gibi:
  “Eğer siz ikiniz beni, ey İbn ‘Affân, azarlarsanız vazgeçerim                      ve eğer siz ikiniz beni çağırırsanız, korunmuş bir ırzı himaye ederim.”

**جز النخل**: **أن يجز** vakti geldi; yani meyvesi kesilir ve koparılır; **كأجز** gibi. Tarafe dedi ki:
  “Siz, etrafında dolaştığımız bir hurmasınız                      ne zaman ki **جز** olursa, onu koparırız.”

ve şöyle rivayet olunur: “**فإذا أجز**”. Buğday ve koyun da böyledir. **جز التمر**: onu kesre ile **يجز**; **جزوزا** (damme ile): kurudu; **كأجز** gibi. Ve denir: içinde **جزوز** olan hurma; yani kurudu. **الجزز** (harekeli), ve **الجزاز** ve **الجزازة** (ikisinde de damme ile), ve **الجزة** (kesre ile): ondan kesilen şeydir; yahut o, yani **الجزة**: başka bir şey karışmadan kesildiği zaman bir koyunun yahut koçun yünüdür; bunu Ebû Hâtim söyledi. Yahut: bir koyunun bir yıldaki yünüdür. Ondandır onların sözü: “Bana bir **جزة** yahut iki **جزتين** ver”; ona bir koyunun yahut iki koyunun yününü verirsin… yahut: kesildikten sonra henüz kullanılmamış yündür. Bununla, oruç hakkında Hammâd’ın hadisini tefsir ettiler: “Eğer boğazına bir **جزة** girerse, sana zarar vermez.” Çoğulu: **جزز** ve **جزائز**; el-Lihyânî’den. Ve o, onların dediği gibidir: **ضرة** ve **ضرائر**; iki harekenin ihtilafına aldırma. **الجزوز** (ه’siz): kesen (kimse)dir; Sa‘leb’den. **الجزوز** ayrıca: kesen (dişi)dir; **كالجزوزة** gibi. Sa‘leb dedi: Bu türden isim olan şeyde ancak **ه** ile söylenir; **كالحلوبة** ve **الركوبة** ve **العلوفة** gibi; yani o, kesilen şeydendir. Lihyânî ise dedi ki: Bu türden isimler **ه** ile de **ه**’siz de söylenir. Dedi: Bunların hepsinin cem‘i **فعل** ve **فعائل** üzerinedir. İbn Sîdeh dedi: Bana göre **فعلا** ancak bu türden **ه**’siz olana göredir; **كركوب** ve **ركب** gibi; ve **فعائل** ancak **ه** ile olana göredir; **كركوبة** ve **ركائب** gibi. **أجز القوم**: koyunlarının **جزاز**’ı vakti geldi. **الجزاز**: koyunların kesildiği vakittir. **أجز الرجل**: ona koyunun **جزة**’sini verdi. **أجز الشيخ**: ona **أن يجز** vakti geldi; yani ölür. Bunu, musannifin naklinin döndüğü asıllarda bulmadım; sonra şiddetli bir teemmülden sonra bana göründü ki bu, ona tashîf olmuştur; doğrusu: **وأجز الشيح**; şîn ve mu‘ceme olmayan **الحاء**’ı kesre ile: ona kesilme vakti geldi; sanatın diğer ana kaynaklarında olduğu gibi. Musannif tashîf etti ve **الشيح**’ı **شيخ** yaptı. Eğer naklettiği kimsede bir selefi varsa, o zaman onun zikrettiği mecazdan olur; çünkü **الجزاز**—geleceği üzere—ancak koyunların **جزاز**’ında ve benzerinde, ve **الحاد** ve benzerinde kullanılır; bununla ölüm, bir tür teşbihle murad edilir; öyleyse düşün. **الجزاز**—**كسحاب** ve **كتاب** (vezninde)—fetih; el-Lihyânî’den: koyunların kesildiği vakittir. O, iki lugatiyle de: hasattır ve ekinin sapını kırıp ayırmadır. Leys dedi: **الجزاز** hasat gibidir; vakit ve zamana vâkidir; denir: **أجز النخل** ve **أحصد البر**. Ferrâ dedi: Bize **الجزاز** ve **الجزاز** vakti geldi; yani hasat zamanı ve hurmanın koparılma zamanı. **الجزاز** (damme ile): deriden kesilince artan ve ondan düşen şeydir; tekili **جزازة**’dir. Her şeyden **الجزاز**: senin **اجتززته** ettiğin şeydir; ister yün olsun ister başkası; tekili **جزازة**’dir. Ve **جز**: İsfahan’da; **كز**’in mu‘arrebidir. Denir: “Geceden bir **جز** geçti”; yani ondan bir parça. Sâgânî dedi: yani yarısı. Ve **مجزز** b. el-A‘ver b. Cu‘de el-Kinânî el-Mudlicî, kâif; onun oğlu **علقمة ين مجزز**—**كمحدث** (vezninde); İbn ‘Uyeyne onu **كمعظم** (vezninde) ضبط etti—iki sahâbîdir. Ve onun ikinci oğlu **وقاص بن مجزز**’in de sahbeliği vardır; **ذي قرد** gazvesinde öldürüldü. İbn Hişâm onu zikretti; bu sebeple musannifin sözünde, kısalığıyla beraber, bir nazar vardır. Hâfız dedi: ‘Alkame, Ömer devrinde öldü. Onun soyundan: ‘Abdullah ve ‘Ubeydullah, ‘Abdülmelik b. ‘Abdirrahmân b. ‘Alkame’nin iki oğludur; övülmüş idiler; bunu İbnü’l-Kelbî söyledi. Ve **اللحياني**’ye—yani sakalı iri olana—denir: sanki bir **جزة**’ye, yani kesilmiş bir koyunun yününe diş geçirmiştir. **الصحاح**’ta: **الجزيزة** yünden bir tutamdır; **كالجزجزة** gibi; kesre ile. Ve o, hevdecte asılan bir yün parçasıdır. Recez söyleyen dedi ki:
  “Üstünde **الجزائز** bulunan boynuz gibi.”
Ve denildi: **الجزجزة**: hevdecti süslemek için iplerle bağlanan yünden bir tutamdır. Ve **الجزاجز**: boyalı yün tutamlarıdır; göç günü göçen kadınların hevdectlerine asılır; onlar **الثكن** ve **الجزائز**’dir. Şemmâh dedi ki:
  “Üzerine **الجزائز** bağlanmış hevdectler.”
Ve denildi: **الجزيز**: bedevî cariyelerini süsleyen, **الجزع**’a benzer bir tür boncuktur. Ve denildi: o, halhal yerinde yapılan bir yündür. Nâbiga, ayak bileklerini açıp halhalları görününceye kadar eteklerini toplayan kadınları vasfederek dedi ki:

  “Hizmetçilerin **خرز الجزيز**’i dışarı çıkanlar                      her **وصيلة** ve **إزار**’ın aralığından.”

**الجزاجز** (fetih ile): erkeklik uzuvlarıdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşad etti:
  “Atı ondan men ettiğim bir oynak (dişi)                      ve gemi atmaya niyet etmişti.
  Dedim ki ona: Ondan kaldır ve yürü                      ve **الجزاجز** kemere yetişti.”
Sa‘leb dedi: yani ona dedim ki: yürü ve emin ol; onun hızlı yürüyüşünün şiddetinden kemer devenin kuyruğuna yetişmişti; ondan böyle rivayet olundu. **وجزة** (fetih ile): rivayet olunduğuna göre Deccâl’in çıktığı bir yerin adıdır; Sâgânî böyle nakletti ve musannif onu taklit etti ve onu açıklamadı. O, İsfahan’da bir köydür; Ebû Hâtim er-Râzî el-Hanzalî derdi ki: Biz İsfahan’dan, **جز** köyündeniz. **وجزة** ayrıca: Horasan’da bir nahiyedir; Farsça mu‘arrebdir; orada Useyd b. ‘Abdullah ile Hâkân arasında bir vak‘a oldu. **استجز البر**: yani hasadı istedi, yani olgunlaşıp hasat edilir oldu. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الجزز** (harekeli): kesildikten sonra kullanılmamış yündür; dersin: **صوف جزز**. Ve denir: **جززت الكبش والنعجة**; ve keçi ve teke hakkında denir: ikisini tıraş ettim. **المجز** (kesre ile): onunla kesilen şeydir. Ve **جز النخلة**: onu **جزا** ve **جزازا** ve **جزازا** ile keser; el-Lihyânî’den: onu kopardı. **أجز القوم**: onların ekini **أجز** oldu. Ve **اجتززت الشيح** ve başkasını ve **اجدززته**: onu kestiğin zaman. Ve denir: onun üzerinde maldan bir **جزة** vardır; senin “maldan bir **ضرة**” demen gibi. Ve dersin: bende kartlar ve **جزازات** vardır; onlar, faydaların asıldığı yaprakçıklardır; bu mecazdır. Meselde: “Sırt böyle **يجز** edilmez.” Ve denir: “Sırtın nereden **يجز** edildiğini bilmem.” **جزجز** (damme ile): onların dağlarındandır; onda eski bir kuyu vardır. **جزاي**: cîm’in kesresi ve meftûh zây’ın teşdîdi ile: Cîze’den bir köydür; ona girdim. **جز بن بكر** (fetih ile): Muhammed b. Mervân b. Sevbân b. ‘Abdirrahmân el-muhaddis’in ceddi; İbn ‘Ufeyr’in şeyhlerindendir. Ve onun dedesi Bekr, Ebû ‘Ubeyde ile Şam’a girdi.
