# جزع (ج-ز-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B2%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Katlanamayan

- Harfler: ج - ز - ع
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَجَزِعْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B2%D9%90%D8%B9%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفَعِلْنَا | Katlanmamamız | 1 | 1 | [14:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/ayet/14:21.md) |
| [جَزُوعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%B2%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Katlanamayan | 1 | 1 | [70:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/ayet/70:20.md) |

## Mücavir kökler — 17 mücavir (30 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Havş altı çalılık sık orman demektir
2. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bariz çıkıntı demektir
3. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Şerareden gelen bir kelimedir
4. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Katlanmış deri demektir
5. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ona dokundu
6. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
7. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
8. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Granit taş demektir
9. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yumruk demektir
10. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
11. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İnek yavrusu, dana demektir
12. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
13. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
14. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
15. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
16. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
17. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جزع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9.md), [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md), [فزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İpin ortasından kopması, bir vadi veya arazinin enlemesine kesilerek geçilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Karşılaşılan musibet veya baskı karşısında içsel direncin kırılarak tahammülün tükenmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mukavemet hattının kopması sonucu metanetin yitirilmesi ve telassız bir panik/çözülme haline girilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir üzüntü veya keder sanarak iradi direncin ve sabrın tamamen kırılmasını ifade eden kopuş anlamını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جز | Kesmek, bölmek, bütünden bir parça koparmak veya pay ayırmak; nitekim [جزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%A3.md) bir bütünü kısımlara ayırmayı, [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) ise bir bedelin veya parçanın karşılığını tam olarak vermeyi ifade eder. | ع | Boğaz harfi olan ayın sesinin getirdiği derinlik ve sertlik, kesilme eylemini doğrudan insanın içsel taşıma gücüne (münne) yönelterek ruhsal mukavemetin aniden çatlamasını, sabır hattının ortadan ikiye kopmasını ve taşınamaz hale gelen yük karşısında tam bir çaresizlik patlamasını neticelendirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü yüklenme, dirençle bir hattı sürdürme ve yolu katetme potansiyelini temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Doğrusal olarak ilerleyen akışı veya taşıyıcı unsuru aniden ikiye bölme, ayırma ve kesme hamlesini gösterir. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Kopuşun ve sarsıntının içsel zeminde algılanmasını, dışarıya vurulmasını ve apaçık görünür bir kaynağa dönüşmesini simgeler. |
| جزع | Yük taşıyan eksenin kesici bir etkiyle aniden bölünerek bilince ve dışa panik halinde yansıması | Taşınmakta olan psikolojik veya fiziki direncin kritik bir sınırda enlemesine kesilerek kopması, metanetin dağılarak gözle görülür bir çaresizlik ve telaşa dönüşmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ipin gerilimden ötürü tam ortasından kopup ikiye ayrılması (قطع الحبل من نصفه) veya bir yolcunun vadiyi boydan boya değil enlemesine keserek karşı kıyıya geçmesi (قطع الوادي عرضاً). Ayrıca üzerinde beyaz ve siyah damarların birbirini enlemesine kestiği alacalı Yemen akik taşına da bu kopuk desen sebebiyle bu ad verilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmrüülkays, çadırların çevresindeki yaban sığırlarının gözlerini parlatılmış ve henüz delinmemiş alacalı akik taşlarına benzeterek şöyle der: كأنّ عيونَ الوحشِ حولَ خبائنا / وأَرْحُلِنا الجَزْعُ الّذي لم يُثَقّب |
| Erken Arapça kullanım | A‘şâ Bâhile’nin mersiyesinde sabır ile tahammülsüzlük karşıtlığını ifade eden beytinde geçer: فإِنْ جَزِعْنا فإِنَّ الشرَّ أَجْزَعَنا / وإِنْ صَبَرْنا فإِنا مَعْشَرٌ صُبُرُ. Ayrıca Hz. Ömer hançerlendiğinde İbn Abbas’ın onun kederini dağıtmak ve metanet kazandırmak için söylediği teselli edici sözler erken rivayetlerde يُجْزِعُه biçiminde aktarılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde جزع kökünün temel semantik omurgası, çizgisel bir uzamı veya nesneyi enlemesine katetmek, kesmek, ayırmak ve bütünlüğü çatlatmak ekseninde gelişmiştir. Batı Sami ve Güney Sami sahasında kök, hem morfolojik fiziki yarıklara/kıvrımlara hem de bu yarılmanın sonucu olan çizgili/alacalı minerallere ad olmuştur. Klasik İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami kollarında kesme ve bölme eylemi çoğunlukla جز ikilisinden türeyen varyantlarda korunurken, Arapçada kök 'ayn harfinin eklemlenmesiyle hem topoğrafik (vadinin enlemesine aşılması, meyil hattı) hem de psikolojik (ruhi direncin kırılması, sabırsızlık) bir ihtisaslaşma kazanmıştır. Süryanicede ve diğer akraba lehçelerde benzer kök formları genellikle parçalama, ayırma ve yarma anlamlarıyla sınırlı kalırken, Arapça bu somut kopuş tablosunu insanın musibet karşısındaki metanetinin tuzla buz olması metaforuna aktararak kavramsal olarak derinleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Arabic-English Lexicon, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İpin ortasından kopması ve vadinin enine kesilmesi | Kesilme ve boyuna gidişin engellenmesi anlamından içsel takatin tükenip sabrın iflas etmesine uzanan düzenli bir soyutlama mevcuttur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili جز tabanı üzerinden kesme, biçme ve ayırma | Güney ve Kuzeybatı Sami dillerindeki kesme ve parça ayırma fiilleriyle ortak bir arkaik morfem tabanını paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve ayırma kökleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جزع | Anlamlı | Kopmak, sabırsızlanmak | İpin ortadan kesilmesi, vadinin enine geçilmesi, tahammülün kırılması. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [جعز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B2.md) | Anlamlı | Katılık, kabalık, hırs | Huysuzluk etmek, yutulamayacak kadar sert ve kuru lokma. | Kur'an'da geçmez; katılık ve tıkanma ortak algısı taşır. |
| [زجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [زعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%AC.md) | Anlamlı | Yerinden oynatmak, tedirgin etmek | Rahatını bozup bir kimseyi yerinden fırlatmak, kımıldatmak, sarsmak. | Kur'an'da geçmez; sükunetin bozulması bakımından hedef kökle komşudur. |
| [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) | Anlamlı | Geride kalmak, güç yetirememek | Takatin sonuna gelmek, bir işi başarmaktan aciz düşmek, arka taraf. | Kur'an'da geçer; direncin tükenmesi yönüyle kalb ilişkisi barındırır. |
| [عزج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn'da mühmel, Tahzîb'de nadir kullanımlı sayılmıştır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جزع | Merkez | Ruhsal direncin kopması | Yük altında iç mukavemetin kırılarak feryat ve telaşa dönüşmesi halidir. | İpin ikiye ayrılması gibi sabrın aniden son bulması durumudur. |
| [هلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9.md) | Komşu | Sabırsızlık ve hırs | Musibet anında sızlanma, nimet anında ise aşırı cimrilik ve doyumsuzluk sergilemedir. | Karakter zaafı ve fıtri dayanıksızlığın sürekli bir hâl almasıdır. |
| [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) | Komşu | Keder ve iç burkulması | Yitirilen bir şeyin ardından kalpte doğan elem ve durgunluktur. | Kendi içinde taşınabilen bir üzüntüdür; جزع gibi mutlaka dışa taşkın kopuş doğurmaz. |
| [فزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B9.md) | Komşu | Ani dehşet ve ürperti | Beklenmedik bir tehlike veya ses karşısında duyulan ani korku ve kaçış refleksidir. | Tehdidin aniliğine verilen şok tepkisidir; جزع ise baskının ağırlığıyla tükeniştir. |
| [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) | Zıt | Nefsi tutmak ve direnmek | Zorluk, acı ve kriz anında nefsi telaştan, sızlanmaktan alıkoyup hatta sebat etmektir. | Mukavemet hattını kesintisiz koruyarak dağılmayı engelleme eylemidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جزع | Tahammülsüzlük, sızlanma, içsel kopuş | Sabrın zıddı olarak bir musibet karşısında iradi mukavemetin iflas etmesidir. | Kesin |
| Latince | Desperatio, inpatientia | Umutsuzluk, sabırsızlık | Sabrın tükenmesini ve direncin kırılarak teslim olunmasını karşılar; vadi kesme anlamını taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Agony, despondency, breakdown of fortitude | Derin sızlanma, çöküş, tahammül kaybı | Kişinin metanetini tamamen yitirip acıya teslim olma durumunu ifade eder; ani kopuş nüansını kısmen içerir. | Güçlü |
| Almanca | Verzagtheit, Ungeduld, seelischer Zusammenbruch | Yılgınlık, sabırsızlık, ruhi çöküntü | Taşınan yük karşısında cesaret ve dayanıklılığın parçalanması durumuna denk gelir. | Güçlü |
| Fransızca | Découragement extrême, impatience convulsive | Aşırı yılgınlık, sızlanmalı sabırsızlık | Metanetin ortadan kalkarak yerini sızlanma ve çözülmeye bırakması manasını verir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَجَزِعْنَا | Ahirette azap altındaki çaresiz sızlanma ve şikayet | İnkarcıların ve onların peşine takılanların cehennemde kurtuluş ümidi kalmadığında sabretmekle bağırıp çağırmanın farksız olduğunu itiraf ettikleri bağlam (İbrâhîm [14:21](https://lisan.digital/tr/ayet/14:21.md)). |
| جَزُوعًا | İnsanın sarsıcı bir kriz veya musibet karşısındaki fıtri tahammülsüzlüğü | İnsanın yaratılışındaki zayıflık ve kontrolsüz duygu yapısının anlatıldığı, kötülük dokunduğunda feryat figan edip dağılmasını bildiren ahlaki zemin (Meâric [70:20](https://lisan.digital/tr/ayet/70:20.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kader, rıza ve insani sorumluluk | Başa gelen ilahi takdir ve musibetler karşısında gösterilen sabırsızlığın imanın rıza derecesini zedeleyip zedelemeyeceği tartışılmıştır. | İlahi kazaya teslimiyetin zıddı olan isyankâr içsel dağılma ve itiraz. |
| Fıkıh | Cenaze ahkâmı ve matem sınırları | Ölüm ve felaket anında feryat etmek, saç baş yolmak, yaka paça yırtmak gibi fiillerin caiz olup olmadığı incelenmiştir. | Yas tutarken haram olan fiili taşkınlık ve aşırı sızlanma eylemleri. |
| Tefsir | İnsan psikolojisi ve ahiret psikolojisi | İnsanın terbiye edilmemiş ham doğasının musibet anında nasıl çöktüğü ve cehennem ehlinin sabır imkânını kaybetmesi izah edilmiştir. | Metanetin sıfırlandığı, nefsin kendini tutamadığı sınır nokta. |
| Hadis | Musibetlere karşı ahlaki duruş | Gerçek sabrın felaketin ilk çarptığı anda gösterilmesi gerektiği, sızlanmanın ecre mani olacağı bildirilmiştir. | İmtihan anında meşru üzüntü sınırını aşıp feryat ve infiale sürüklenme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Rıza ve tevekkül nizamı | İlahi kazaya itiraz ve yeis | İmtihan bilincini felç etmek | Kulun başına gelen bela karşısında kader şuurunu yitirip manevi bağlarını koparmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Kriz ve problem çözme süreci | Zihinsel tıkanma ve panik | Rasyonel muhakemeyi durdurmak | Bilimsel veya pratik bir krizde metodolojik sükûnetin yerini telaşa bırakarak analitik üretimi kesmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal krizler ve savaş hali | Kolektif çözülme ve hezimet | Toplumsal direnç hattını kırmak | Düşman baskısı veya afet anında kitlelerin dirayetini yitirerek infiale kapılması ve savunma hattının çökmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa dalgalanmaları ve darlık | Panik satışı ve iflas psikolojisi | İktisadi dengeyi sabote etmek | Ekonomik daralma anında güvenin hızla terk edilmesi, panik halinde kaynakların heba edilmesi durumudur. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme biliminde kırılma noktası (ultimate tensile strength / fracture) | Gerilim altında uzayan bir malzemenin esneklik sınırını aşıp tam ortasından aniden kopması hadisesidir; kökün bir ipin gerilip kopması yönündeki somut anlamına tam bir yapısal uyum gösterir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojide akut dekompansasyon ve tükenmişlik | Bireyin başa çıkma (coping) mekanizmalarının aşırı stres altında çökerek duygusal regülasyonun iflas etmesi, histeri veya felç edici bir çaresizliğe gömülmesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir sızlanma, ağlama veya anlık hoşnutsuzluk olarak daraltıp kelimenin temsil ettiği yapısal "iç direnç kopuşunu" göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın fıtratındaki ontolojik dayanıksızlığı (Meâric [70:20](https://lisan.digital/tr/ayet/70:20.md)) ve ahirette her türlü kurtuluş imkânının kesilmesiyle ortaya çıkan nihai tükenişi (İbrâhîm [14:21](https://lisan.digital/tr/ayet/14:21.md)) anlatır. Buradaki anlam, sıradan bir duygulanım değil, mukavemet ekseninin tamamen iflasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın zaaflarını tasvir eden ayetleri basit bir ahlaki tavsiye düzeyine indirgemek; cehennemdeki psikolojik hezimeti ve sabır ile sızlanmanın eşitlendiği varoluşsal çaresizliği kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurundaki en zayıf fay hatlarından birini gösterir. Terbiye edilmemiş nefsin musibet anında nasıl dağıldığını, buna karşılık vahiy ve ibadetle inşa edilen sabrın insanı bu dağılmadan nasıl kurtardığını ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsan psikolojisinin ve fıtri dayanıksızlığının irdelendiği nefis terbiyesi ayetlerinde ve inkarcıların kıyamet sahasındaki çaresizlik diyaloglarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sabrı sadece "pasif bekleyiş", zıddı olan hali de sadece "üzüntü" sanan algıyı yıkar; sabrın kesintisiz bir mukavemet hattı olduğunu, جزع kökünün ise bu hattın gerilim altında kırılarak yok olması demek olduğunu netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir gergi ipinin ortasından kopması; bir arazinin veya vadinin boylamasına değil enlemesine kesilerek karşıdan karşıya geçilmesi.
- Soyut anlam: Maruz kalınan kriz, acı veya musibet yükü karşısında nefsin taşıma gücünün çatlaması, sebatın iflas ederek dışa feryat ve çözülme şeklinde yansıması.
- Sistematik karşılık: Sistemin maruz kaldığı dış baskının kritik direnç eşiğini aşması sonucu dengenin geri döndürülemez biçimde bozularak mukavemetin sıfırlanması.
- LaTeX modeli: $$\lim_{F \to F_{c}} \frac{\partial R}{\partial F} = -\infty \implies R = 0$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $F$ sisteme veya nefse uygulanan dışsal yük ve musibeti, $F_c$ ise içsel tahammülün kritik kırılma sınırını temsil eder. $R$ iç mukavemet ve metanet fonksiyonudur. Dış yük kritik sınıra yaklaştığında mukavemetin türevi negatif sonsuza ıraksar; bu durum direncin tedrici değil ani bir kopuşla ($R=0$) çöktüğünü, yani kökün somut anlamındaki ipin ortadan ikiye ayrılması gibi sabrın nihayete erip yerini tam bir tahammülsüzlüğe bıraktığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [İbrahim 14:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/ayet/14:21.md) — أَجَزِعْنَا

وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Onların hepsi; Allah’ın huzuruna toplanıp çıkarlar. Zayıflar büyüklük taslayanlara: Doğrusu biz; size uymuştuk. Allah’ın azabından bizi koruyabilecek misiniz? derler. Onlar da: Allah, bizi doğru yola eriştirseydi; biz de sizi eriştirirdik. Şu halde artık sızlansak da katlansak da birdir. Bizim için kaçıp sığınacak bir yer yoktur, derler.

### [Mearic 70:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/ayet/70:20.md) — جَزُوعًا

إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا

Meal (IK): Başına bir fenalık gelince, feryadı basandır.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والزاي معهما
)ع ج ز، ز ع ج، ج ز ع مستعملات ع ز ج، ع ز ج، ج ع ز، ز ج ع مهملات( عجز: أعجزني فلان إذا عجزت عن طلبه وإدراكه. والعجزُ نقيض الحزم. وعَجَزَ يَعْجِزُ عَجْزا فهو عاجزٌ ضعيفٌ. قال الأعشي:
فذاك ولم يُعْجِزْ من الموتِ ربَّه
والعجوز: المرأة الشيخة. ويُجْمَعُ عجائز، والفعل: عجزت. وعجَزت تعجز عجْزاً، وعجّزت تعجيزاً، والتخفيف أحسن. ويقال للمرأة: اتقي الله في شيبتك، وعجزِكِ، أي: حين تصيرين عجوزا. وعاجز فلانٌ: حين ذهب فلم يُقْدَرْ عليه. وبهذا التفسير: "وما أنتم بمُعْجِزين في الأرض" والعَجُزُ: مؤخر الشيء، وجمعه أعجاز.
والعجوز: الخمر. والعجوز: نصل السيف. قال أبو المقدام:
وعجوزا رأيت في بطن كلب		جُعلَ الكلبُ للأميرِ حَمـالا
يريد: ما فوق النصل من جانبيه حديدا أو فضة.
والعجيزة عجيزة المرأة إذا كاتن ضخمة، وامرأة عَجْزاء وقد عَجِزَتْ عَجَزاً قال:
من كلّ عجزاء سَقوط البرقع
بلهاء لم تحفظ، ولم تضيّع
وتجمعُ العجيزة عَجيزات، ولا يقولون: عجائز مخافة الالتباس. والعجزاء من الرمل خاصة رملة مرتفعة كأنها جبل ليس بركام رمل، وهي مكرمة المنبت وجمعه: عُجْزٌ، لأنه نعت لتلك الرملة.
والعَجَزُ داءٌ يأخذ الدّابّة في عجُزِها فتثقل. والنعت: أعْجَزُ وعَجْزاءُ.
والعِجْزةُ وابنُ العِجْزَةِ آخرُ ولدِ الشيخ..... ويقال: وُلدَ لِعِجْزَة، أي: ولد بعدما كَبَرِ أبواه. قال:
واستبصرت في الحيّ أحوى أمردا
عِجْزَةَ شيخين يسمىَّ معبدا
جزع: الجَزْع: الواحدة: جَزْعة من الخرز. قال امرؤ القيس:
كأنّ عيونَ الوحشِ حولَ خبائنا		وأَرْحُلِنا الجَزْعُ الّذي لم يُثَقّب
والجَزْعُ: قطعُك المفازة عرضا. قال:
جازعاتٍ بطن العقيقِ كما تم		ضي رِفاقٌ أمامَهُنَّ رِفـاقُ
وجَزَعْنا الأرضَ: سلكناها عَرْضا خلاف طولها. وناحيتا الوادي: جزِعاه، ويقال: لا يُسمىَّ جِزْعُ الوادي جِزْعا حتى يكون له سعة تُنْبِتُ الشّجَر وغيره، واحتج بقول لبيد:
كأنّها أجزاعُ ببشةَ أَثْلُها ورضامُها
قال: ألا ترى أنه ذكر الأثل! ويقال: بل يكون جِزْعاً بغير نبات وربما كان رملا. ومعه: أجزاع.
والجازعُ: الخشبة التي توضع بين الخشبتين منصوبتين عَرْضاً لتوضع عليها عروش الكرم وقضبانها، ليرفعها عن الأرض، فإن نعتَّها قلت: خشبة جازعة، وكذلك كل خشبة بين شيئين لُيحْمَلَ عليها شيء فهي جازعة.
والمُجَزَّعُ من البُسرُ ما قد تَجَزَّعَ فأرْطَبَ بعضه وبعضه بُسْرٌ بعدُ.
وفلان يسبّح بالنوى المجزّع أي: الذي يصُيَر على هيئة الجَزْع من الخَرز.
والجِزْعَةُ من الماء واللّبن: ما كان أقلّ من نصف السقاء أو نصف. الإناء والحوض.
والجَزَعُ: نقيض الصَّبْر. جَزعَ على كذا جَزَعا فهو جَزِع و جازع وجزوع.
وفي الحديث: أتتنا جُزيعة من الغنم.
زعج: الإزعاجُ: نقيض القرار، أزعجته من بلاده فشَخَص، ولا يقال: فَزَعَجَ. ولو قيل: انزعج وازدعج لكان صوابا وقياسا. قال الضرير: لا أقوله، ولكن يقال: أزعجته فزعَج رعجا.

##### Türkçe

باب **العين** و **الجيم** و**الزاي** onlarla birlikte
(**ع ج ز**، **ز ع ج**، **ج ز ع** kullanımdadır; **ع ز ج**، **ع ز ج**، **ج ع ز**، **ز ج ع** ihmâl edilmiştir.) **عجز**: **أعجزني فلان**: onu istemekten ve ona erişmekten âciz olduğumda. Ve **العجزُ**: **الحزم**’in zıddıdır. Ve **عَجَزَ يَعْجِزُ عَجْزا**: o hâlde o **عاجزٌ**dur, zayıftır. **الأعشي** dedi ki:
فذاك ولم يُعْجِزْ من الموتِ ربَّه
Ve **العجوز**: yaşlı kadın. Ve **عجائز** diye çoğul yapılır; fiil: **عجزت**. Ve **عجَزت تعجز عجْزاً**; ve **عجّزت تعجيزاً**; hafifletme daha güzeldir. Ve kadına denir: Allah’tan kork **شيبتك**’inde ve **عجزِكِ**’inde; yani: yaşlı kadın olduğun vakit. Ve **عاجز** oldu falan: gittiği zaman, artık ona güç yetirilmediğinde. Ve bu tefsirle: “**وما أنتم بمُعْجِزين في الأرض**”. Ve **العَجُزُ**: şeyin arkası; çoğulu **أعجاز**dır.
Ve **العجوز**: şarap. Ve **العجوز**: kılıcın ağzı (nâsıl). **أبو المقدام** dedi ki:
وعجوزا رأيت في بطن كلب		جُعلَ الكلبُ للأميرِ حَمـالا
İster: nâsılın üstünde, iki yanından demir yahut gümüş olanı.
Ve **العجيزة**: büyük olduğunda kadının kalçası; ve **عَجْزاء** kadın; ve **عَجِزَتْ عَجَزاً**. Dedi ki:
من كلّ عجزاء سَقوط البرقع
بلهاء لم تحفظ، ولم تضيّع
Ve **العجيزة** **عَجيزات** diye çoğul yapılır; **عجائز** demezler, karışma korkusuyla. Ve **العجزاء** kumdandır, özellikle: sanki dağ gibi yükselmiş bir kum tepeciği; kum yığını değildir; bitişi övülen yerdir; çoğulu: **عُجْزٌ**; çünkü o kum tepeciğine sıfattır.
Ve **العَجَزُ**: hayvanın **عجُزِها**’sında onu tutan bir hastalıktır; ağırlaşır. Sıfat: **أعْجَزُ** ve **عَجْزاءُ**.
Ve **العِجْزةُ** ve **ابنُ العِجْزَةِ**: şeyhin son çocuğu..... Ve denir: **وُلدَ لِعِجْزَة**; yani: ana-babası yaşlandıktan sonra doğdu. Dedi ki:
واستبصرت في الحيّ أحوى أمردا
عِجْزَةَ شيخين يسمىَّ معبدا

**جزع**: **الجَزْع**: tekili: boncuktan **جَزْعة**. **امرؤ القيس** dedi ki:
كأنّ عيونَ الوحشِ حولَ خبائنا		وأَرْحُلِنا الجَزْعُ الّذي لم يُثَقّب
Ve **الجَزْعُ**: çölü enlemesine kesmendir. Dedi ki:
جازعاتٍ بطن العقيقِ كما تم		ضي رِفاقٌ أمامَهُنَّ رِفـاقُ
Ve **جَزَعْنا الأرضَ**: onu boyuna zıddına, enlemesine katettik. Ve vadinin iki yanı: onun iki **جزِعاه**’ı. Ve denir: **جِزْعُ الوادي** ona, ağaç ve başkasını bitiren bir genişliği olmadıkça **جِزْعا** diye adlandırılmaz; ve **لبيد**’in sözüyle delil getirdi:
كأنّها أجزاعُ ببشةَ أَثْلُها ورضامُها
Dedi ki: Görmüyor musun, **الأثل**’i zikretti! Ve denir: bitkisiz de **جِزْعاً** olur; bazen kum olur. Ve onunla birlikte: **أجزاع**.
Ve **الجازعُ**: iki dikilmiş tahta arasına enlemesine konulan tahta; asma çardakları ve çubukları onun üzerine konulsun diye, onları yerden yükseltmek için. Onu sıfatlandırırsan dersin: **خشبة جازعة**; ve iki şey arasında üzerine bir şey taşınsın diye bulunan her tahta **جازعة**dır.
Ve **المُجَزَّعُ** hurma çağlasından: **تَجَزَّعَ** olup bir kısmı yaş hurmaya dönmüş, bir kısmı hâlâ **بُسْرٌ** olan.
Ve falan, **النوى المجزّع** ile tesbih çeker; yani: boncuktan **الجَزْع** biçimi üzere şekillendirilen.
Ve sudan ve sütten **الجِزْعَةُ**: kırbanın yarısından yahut yarısından az olan; kabın ve havuzun.
Ve **الجَزَعُ**: **الصَّبْر**’in zıddıdır. **جَزعَ على كذا جَزَعا**: o hâlde o **جَزِع** ve **جازع** ve **جزوع**dur.
Ve hadiste: “Bize koyundan bir **جُزيعة** geldi.”

**زعج**: **الإزعاجُ**: **القرار**’ın zıddıdır. Onu ülkesinden **أزعجته**; böylece göçtü. Ve “**فَزَعَجَ**” denmez. Eğer “**انزعج**” ve “**ازدعج**” denilseydi doğru ve kıyas olurdu. **الضرير** dedi ki: Ben onu söylemem; fakat denir: **أزعجته**; böylece **زعَج رعجا**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَزْعُ: مصدر جَزَعْتُ الواديَ، إذا قطعتَه عَرْضاً.
والجِزْعُ بالكسر: منعطَفُ الوادي.
والجِزْعَةُ أيضاً: القليل من المال والماء، وطائفةٌ من الليل. يقال: جَزَعَ له جِزْعَةً من المال، أي قطع له منه قطعةً.
واجْتَزَعْتُ من الشجرة عوداً: اقتطعته واكتسرته.
والجَزَعُ، بالتحريك: نقيض الصَّبر. وقد جَزِعَ من الشيء بالكسر، وأَجْزَعَهُ غيره.
والجازِعُ: الخشبةُ التي توضع في العريش عَرْضاً، يَطْرَحُ عليها قضبان الكَرْمِ لترفَعَها عن الأرض.
والجَزيعَةُ: القطعةُ من الغنم.
وجَزَّعَ البُسْرُ تَجْزيعاً فهو مُجَزِّعٌ.
وبُسْرَةٌ مُجَزَّعَةٌ، إذا بلغ الإرطابُ ثلُثَيْها.

##### Türkçe

**الجَزْعُ**: “**جَزَعْتُ الواديَ**”nin mastarıdır; onu enlemesine kestiğin zaman.

**والجِزْعُ** kesre ile: vadinin kıvrımıdır.

**والجِزْعَةُ** da: mal ve sudan az olan şey, ve geceden bir taifedir. Denir ki: “**جَزَعَ له جِزْعَةً من المال**”, yani ondan ona bir parça kesti.

“**واجْتَزَعْتُ من الشجرة عوداً**”: onu koparıp aldım ve kırdım.

**والجَزَعُ** hareke ile: sabrın zıddıdır. Ve “**جَزِعَ**” şeyden, kesre ile (olur); ve başkası onu “**أَجْزَعَهُ**” (yapar).

**والجازِعُ**: çardakta enlemesine konulan tahtadır; onun üzerine asmanın çubuklarını atar ki onları yerden yükseltsin.

**والجَزيعَةُ**: koyundan bir parçadır.

**وجَزَّعَ البُسْرُ تَجْزيعاً فهو مُجَزِّعٌ**.

**وبُسْرَةٌ مُجَزَّعَةٌ**: **الإرطابُ** onun üçte ikisine ulaştığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع الزاي
عجز ، عزج ، جزع ، جعز ، زعج : مستعملات
عجز : قال الله جلّ وعزّ : ( وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ وَمَآ أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِى الاَرْضِ وَلاَ فِى ) ( العَنكبوت : 22 ) قال الفراء : يقول القائل كيف وصَفَهم الله أنّهم لايُعجِزون في الأرض ولا في السماء وليسوا في أهل السماء ؟ فالمعنى ما أنتم بمعجزين في الأرض ولا من في السماء بمعجز . وقال أبو إسحاق : معناه ما أنتم بمعجزين في الأرض ولا لو كنتم في السماء .
وقال أبو العباس : قال الأخفش : معناه ما أنتم بمعجزين في الأرض ولا في السماء ، أي لاتعجزوننا هرباً في الأرض ولا في السماء . قال أبو العباس : وقول الفراء أشهر في المعنى ، ولو كان قال ولا أنتم لو كنتم في السماء بمعجزين لكان جائزاً .
قلت : ومعنى الإعجاز الفوت والسبق . يقال أعجزني فلانٌ ، أي فاتني . وقال الليث : أعجزَني فلانٌ ، إذا عَجزتَ عن طلبه وإدراكه .
وقال الله في سورة سبأ ( ه ) : ( وَالَّذِينَ سَعَوْاْ فِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءَايَاتِنَا مُعَاجِزِينَ ) ( الحَجّ : 51 ) وقرأه بعضهم :
 ( معجِّزين ) وقال الفراء : من قرأ ) مُعَاجِزِينَ ) ( الحَجّ : 51 ) فتفسيره معاندين . وقال بعضهم : مسابقين ، وهو قول الزجاج . ومن قرأ معجِّزين فالمعنى مثبِّطين عن الإيمان بها ، من العجز وهو نقيض الحَزْم . وأما الإعجاز فهو الفوت ، ومنه قول الأعشى :
فذاك ولم يُعجِزْ من الموت رَبَّه
ولكن أتاه الموتُ لا يتأبّقُ
أبو عبيد عن أبي زيد : إنّه ليُعاجِز إلى ثقةٍ ، إذا مالَ إليه . ويقال فلانٌ يُعاجز عن الحقِّ إلى الباطل ، أي يلجأ إليه . ويقال هو يُكارز إلى ثقةٍ مُكارَزةً ، إذا مال إليه .
وروي عن علي ح أنه قال : ( لنا حقٌ إنْ نُعْطَهُ نأخذْه ، وإن نُمنَعْه نركبْ أعجاز الإبل وإن طال السُّرى ) . القتيبيُّ : أعجاز الإبل : مآخيرها ، جمع عَجُز ، وهو مركب شاقّ . قال : ومعناه إن مُنِعنا حَقَّنا ركبْنا المشقَّة وصَبَرنا عليه وإن طال ، ولم نَضجَرْ منه مُخِلِّين بحقِّنا .
قلت : لم يُرد عليّ ح بقوله هذا ركوبَ المشقَّة ، ولكنّه ضربَ أعجازَ الإبل مثلاً لتقدُّم غيره عليه وتأخيره إياه عن حقِّه ، فيقول : إن قُدِّمنا للإمامة تقدّمنا ، وإن مُنِعْنا حقَّنا منها وأخِّرنا عنها صبرنا على الأثَرة علينا وإن طالت الأيام .
وفي كلام بعض الحكماء : ( لا تَدَبَّروا أعجازَ أمورٍ قد ولَّت صُدورها ) ، يقول : إذا فاتك الأمر فلا تُتبعْه نفسَك متحسِّراً على ما فات ، وتعزَّ عنه متوكِّلاً على الله .
وقال الليث : العجوز : المرأة الشيخة ، والفعل عَجُزت تعجُز عَجْزاً .
قلت : وروى أبو عبيد عن الكسائيّ : عجَّزت المرأةُ فهي معجِّز . قال : وبعضهم عَجَزَتْ بالتخفيف . وقال ابن السكيت : عجَزت عن الأمر أعجِز عنه عَجْزاً ومَعجَزة . قال : وقد يقال عَجِزَتِ المرأة تَعْجَز ، إذا عظُمت عجيزتها . وعجَّزت تعجّز تعجيزاً ، إذا صارت عجوزاً . قال : وامرأةٌ معجَّزَة : ضخمة العجيزة . قال يونس : امرأة معجِّزة : طعنت في السنّ . وامرأة معجَّزة : ضخمة العجيزة . وقال ابن السكيت : تعجّزت البعيرَ ، إذا ركبت عَجُزَه .
وأخبرني أبو الفضل عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ ، قال رجل من بني ربيعة بن مالك : ( إنْ الحقَّ بقَبَلٍ فمن تعدَّاه ظَلَم ، ومن قَصَّر عنه عَجَز ، ومن انتهى إليه اكتفى ) قال : لا أقول عَجِزَ إلاّ من العجيزة ، ومن العجز عَجَز . وقوله ( بقَبَلٍ ) أي يَضِحُ لك حيث تراه . وهو مثل قولهم ( إنّ الحقَّ عارِي ) .
قلت : والعرب تقول لامرأة الرجل وإن كانت شابّة : هي عَجوزُهُ ، وللزوج وإن كان حدثاً : هو شَيْخُها .
وقلت لامرأةٍ من العرب : حالِبِي زوجَكِ . فتذَّمَّرتْ وقالت : هلاّ قلت : حالبي شَيخكِ ؟
ويقال للخمر إذا عَتُقت عجوز .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الكلب : مسمار مَقبِض السيف . قال : ومعه آخرُ يقال له العَجوز .
وقال الليث : العجوز : نصل السيف .
قلت : والقول ما قال ابن الأعرابي . قال : والعجوز : القِبْلة . والعجوز : البقرة .
والعجوز : الخمر . ويقال للرجل عجوز وللمرأة عجوز . قال : ويقال للمرأة عجوزَةٌ بالهاء أيضاً .
وأخبرني المنذري عن ثعلب أنه قال : رجلٌ معجوز ، ومشفوه ، ومعروك ، ومنكود ، إذ ألِحَّ عليه في المسألة .
وقال ابن دريد : فحلٌ عَجِيز وعجيس ، إذا عَجَز عن الضراب .
قلت : وقال أبو عبيد في باب العنِّين : هو العَجِير بالراء ، للذي لا يأتي النساء . قلت : وهذا هو الصحيح .
وقال الليث : العجيزة : عجيزةُ المرأة خاصّةً . وامرأة عجزاء ، وقد عَجِزَتْ عَجَزاً . قال : والجميع عجيزات ، ولا يقولون عجائز مخافة الالتباس .
وقال ابن السكيت : عَجُز الرجل : مؤخَّره ، والجميع الأعجاز ؛ ويصلح للرَّجل والمرأة . وأما العجيزة فعجيزة المرأة خاصة .
أبو عبيد عن أبي زيد : العُجْز والعَجُز والعَجْز ، وكذلك العُضْد والعضُد والعَضْد ، ثلاثُ لغات . قال : وتعجّزت البعيرَ : ركبت عَجُزه .
وقال الليث : العجزاء من الرمال : حبل مرتفعٌ كأنّه جَلَد ، ليس برُكام رمل ، وهو مكرُمةٌ للنبت ، والجميع العُجْز لأنه نعتٌ لتلك الرَّملة .
وقال غيره : عُقابٌ عَجْزاء ، إذا كان في ذنبها ريشة بيضاء أو ريشتان . وقال الشاعر :
عَجْزاءَ ترزُق بالسُّلَيِّ عيالَها
ويقال لِدابرة الطائر : العِجازة . والعِجازةُ أيضاً : ما تعظِّم به المرأة عجيزتها . ويقال إعجازة ، مثل العِظامة والإعظامة . قاله ابن دريد .
أبو عبيد عن الكسائي : فلانٌ عِجزة ولد أبويه ، أي آخرهم ، وكَذلك كِبْرَة ولد أبويه . قال : والمذكر والمؤنث والجمع والواحد في ذلك سواء . قال : وقال أبو زيد في العِجزة مثله .
قلت : أراد بِكبرة ولد أبويه أكبرهم .
وقال الليث : العِجزة ابنُ العجزة ، هو آخر ولدِ الشيخ . ويقال وُلد لعِجزة ، أي بعدما كبِر أبواه . قال : ويقال اتَّقِي الله في شيبتكِ وعَجْزكِ ، أي بعد ما تصيرين عجوزاً . وعجّز فلانٌ رأيَ فلان ، إذا نسبه إلى خلاف الحزم ، كأنه نسبه إلى العجز . وأعجزتُ فلاناً ، إذا ألفيتَه عاجزاً .
عزج : أهمله الليث . وقال ابن دربد في ( كتابه ) : العَزْج : الدَّفع . قال : وقد يكنى به عن النكاح .
وقال غيره : عَزَجَ الأرض بالمسحاة ، إذا قَلَبها . كأنّه عاقب بين عَزق وعَزَج .
جزع : قال الله جلّ وعزّ : ( إذا مسه الشر منوعا وإذا مسه الخير جزوعا . ( المعارج : 19 20 ) والجَزوع ضدّ الصّبور على الشرّ . والجَزَع : نقيض الصبر . وقد جزِع يجزَع جزَعاً فهو جازع ، فإذا كثُر
منه الجزع فهو جَزُوع .
وأخبرني المنذري عن الحرّاني عن ابن السكيت قال : الجَزْع بفتح الجيم : الخَرَز اليماني . والجِزْع ، بكسر الجيم : جِزع الوادي ، وهو منعطَفهُ . وقال الأصمعي : هو مُنحَناهُ .
وقال أبو عبيدة : هو إذا قطعتَه إلى الجانب الآخر . والجميع أجزاع . وقال غيره : الجَزْع أيضاً قطعك وادياً أو مفازة أو موضعاً تقطعه عَرضاً . وناحيتاه جِزعاه . وقال الأعشى :
جازعاتٍ بَطنَ العقيق كما تَم
ضِي رِفاقٌ أمامهنّ رِفاقُ
قال الليث : لا يسمَّى جِزعُ الوادي جِزعاً حتى تكون له سعةٌ تُنب الشجر وغيره . قال : والجازع : الخشبة التي ترفع بين خشبتين عرضاً منصوبتين ليوضع عليه سُروغ الكروم وقضبانها ، لترفعَها عن الأرض .
وقال ابن شُمَيل نحواً منه .
أبو عبيد عن الأصمعي قال : المجزِّع من الرُّطَب : الذي بَلغَ الإرطابُ نصفه .
قال شمر : قال المِسعريُّ : المجزِّع بالكسر . وهو عندي بنصب الزاي على وزن مخطَّم .
وقلت : وسماعي من الهجريِّين رُطَبٌ مجزِّع بكسر الزاي كما رواه المسعريّ عن أبي عبيد . يقال جزَّع فهو مجزِّع .
ويقال : في القِرْبة جِزعةٌ من الماء ، وفي الوَطْب جِزْعة من اللبن ، إذا كان فيه شيء قليل . وقال الليث : الجِزْعة من اللبن في السِّقاء ما كان أقلَّ من نِصْفه ، وكذلك الماء . وكذلك الماء في الحوض .
الأصمعي : مضَتْ جِزعة من الليل ، أي ساعةٌ من أوّلها وبقيت جزعة من آخرها .
أبو زيد : كلأ جُزَاع ، وهو الذي يقتُل الدوابّ . ولحمٌ مجزَّع : فيه بياضٌ وحمرة . ونوًى مجزَّع ، إذا كان محكوكاً .
وقال غيره : تجزّع السهمُ ، إذا تكسر . وقال الشاعر :
إذا رُمحُه في الدَّارعِينَ تجزَّعا
وقال ابن دريد : انجزعَ الحبلُ بنصفين ، إذا انقطع . وانجزعت العصا . قال : والجُزَع : المحور الذي تدور فيه المَحالة ، لغة يمانية . قال : والجُزَع أيضاً : الصِّبغ الأصفر الذي يسمَّى العُرُوق .
وقال ابن شميل : يقال في الحوض جِزعة ، وهو الثلث أو قريبٌ منه ، وهي الجِزَعُ . وقد جزَّع الحوضُ ، إذا لم يبق فيه إلاّ جِزْعة . ويقال : في الغدير جِزعة ، ولا يقال : في الركيّة جزعة .
وقال ابن الأعرابي : الجِزعة ، والكُثبة ، والغُرقة ، والخَمْطة : البقيَّة من اللبن .
جعز : أهمله الليث . وقال ابن دريد : الجَعَز والجَأَزُ : الغَصص ؛ كأنه أبدل من الهمزة عيناً .
زعج : قال الليث : الإزعاج : نقيض الإقرار ، يقال أزعجته من بلاده فشَخَص ، ولا يقولون أزعجتُه فَزَعج . ولو قيل انزعج وازدعج لكان قياساً .
وقال ابن دريد : يقال زَعَجه وأزعَجه ، إذا أقلقَه .
وقال غيره : الزّعَج : القَلَق . وقد أزعجه الأمرُ ، إذا أقلقه .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ile **الزاي**

**عجز** ، **عزج** ، **جزع** ، **جعز** ، **زعج**: kullanımdadırlar.

**عجز**: Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ وَمَآ أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِى الاَرْضِ وَلاَ فِى ) ( العَنكبوت : 22 ) el-Ferrâ dedi: Söyleyen der ki: Allah onları, yeryüzünde de gökte de aciz bırakamazlar diye nasıl niteledi; hâlbuki onlar gök ehli içinde değiller? O hâlde mânâ: Siz yeryüzünde aciz bırakanlar değilsiniz; gökte olan da aciz bırakan değildir. Ebû İshâk dedi: Mânâsı: Siz yeryüzünde aciz bırakanlar değilsiniz; gökte olsaydınız bile.

Ebû’l-Abbâs dedi: el-Ahfeş dedi: Mânâsı: Siz yeryüzünde de gökte de aciz bırakanlar değilsiniz; yani yeryüzünde de gökte de kaçmakla bizi aciz bırakamazsınız. Ebû’l-Abbâs dedi: el-Ferrâ’nın sözü mânâda daha meşhurdur; eğer “ve siz gökte olsaydınız da aciz bırakanlar değilsiniz” demiş olsaydı câiz olurdu.

Dedim: **الإعجاز**’ın mânâsı: kaçıp geçme ve öne geçmedir. “**أعجزني** فلانٌ” denir; yani beni geçti. el-Leys dedi: “**أعجزَني** فلانٌ”, onu istemekten ve ona erişmekten aciz kaldığın zaman.

Allah Sebe’ sûresinde ( ه ) şöyle dedi: ( وَالَّذِينَ سَعَوْاْ فِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءَايَاتِنَا مُعَاجِزِينَ ) ( الحَجّ : 51 ) Bazıları onu şöyle okudu:
( معجِّزين ) el-Ferrâ dedi: Kim ( **مُعَاجِزِينَ** ) ( الحَجّ : 51 ) okursa, onun tefsiri: inat edenlerdir. Bazıları dedi: yarışanlar; bu, ez-Zeccâc’ın sözüdür. Kim **معجِّزين** okursa, mânâ: ona iman etmekten alıkoyanlar; **العجز**’dendir ve o, **الحَزْم**’ın zıddıdır. **الإعجاز** ise kaçıp geçmedir; ondan A‘şâ’nın sözü:
فذاك ولم يُعجِزْ من الموت رَبَّه
ولكن أتاه الموتُ لا يتأبّقُ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Şüphesiz o, bir güvene doğru **يُعاجِز** eder”, ona meylettiği zaman. Ve denir: Falan, haktan bâtıla doğru **يُعاجز** eder; yani ona sığınır. Ve denir: O, bir güvene doğru **يُكارز** eder, **مُكارَزةً**; ona meylettiği zaman.

Ali ح’den rivayet olundu ki şöyle dedi: ( لنا حقٌ إنْ نُعْطَهُ نأخذْه ، وإن نُمنَعْه نركبْ أعجاز الإبل وإن طال السُّرى ) el-Kuteybî: **أعجاز الإبل**: onların arka taraflarıdır; **عَجُز**’ün cem‘idir; ve o, meşakkatli bir biniştir. Dedi: Mânâsı: Hakkımız engellenirse meşakkate bineriz ve ona sabrederiz, uzun sürse de; ve ondan bıkmayız, hakkımızda kusur ederek.

Dedim: Ali ح bu sözüyle meşakkate binmeyi kastetmedi; fakat **أعجاز الإبل**’i, başkasının onun önüne geçirilmesine ve onu hakkından geri bırakmasına misal yaptı; şöyle der: İmamete öne geçirilirsek öne geçeriz; ondan hakkımız engellenir ve ondan geri bırakılırsak, günler uzasa da bize karşı kayırmaya sabrederiz.

Bazı hikmet sahiplerinin sözünde: ( لا تَدَبَّروا أعجازَ أمورٍ قد ولَّت صُدورها ) der ki: İş senden geçerse, geçen şeye hasretlenerek nefsini onun peşine düşürme; ondan uzaklaş, Allah’a tevekkül ederek.

el-Leys dedi: **العجوز**: yaşlı kadın; fiil: **عَجُزت** **تعجُز** **عَجْزاً**.

Dedim: Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den rivayet etti: Kadın **عجَّزت** eder; o hâlde o **معجِّز**’dir. Dedi: Bazıları hafifletmeyle **عَجَزَتْ**. İbnü’s-Sikkît dedi: İşten **عجَزت** ederim; ondan **أعجِز** ederim; **عَجْزاً** ve **مَعجَزة**. Dedi: Bazen “Kadın **عَجِزَتِ** **تَعْجَز**” denir; kalçası büyüdüğü zaman. Ve **عجَّزت** **تعجّز** **تعجيزاً**; yaşlı kadın olduğu zaman. Dedi: **امرأةٌ معجَّزَة**: kalçası iri. Yûnus dedi: **امرأة معجِّزة**: yaşa girdi. **امرأة معجَّزة**: kalçası iri. İbnü’s-Sikkît dedi: Deveyi **تعجّزت** ettim; **عَجُز**’üne bindiğim zaman.

Ebû’l-Fadl bana haber verdi; Ebû’l-Abbâs’tan; İbnü’l-A‘râbî’den: Rebîa b. Mâlik oğullarından bir adam dedi: ( إنْ الحقَّ بقَبَلٍ فمن تعدَّاه ظَلَم ، ومن قَصَّر عنه عَجَز ، ومن انتهى إليه اكتفى ) Dedi: **عَجِزَ** demem; ancak **العجيزة**’den olur; **العجز**’den ise **عَجَز**. Ve onun ( **بقَبَلٍ** ) sözü: onu gördüğün yerde sana açıklıkla görünür, demektir. Bu, onların “( إنّ الحقَّ عارِي )” sözünün misalidir.

Dedim: Araplar, erkeğin karısına—genç olsa bile—“o, onun **عَجوزُهُ**’dur” derler; kocaya da—genç olsa bile—“o, onun **شَيْخُها**’dır” derler.

Araplardan bir kadına dedim: Kocanı sağ. Öfkelendi ve dedi: “Keşke ‘**شَيخكِ**’ini sağ’ deseydin?”

Şarap eskidiği zaman ona **عجوز** denir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: **الكلب**: kılıç kabzasının çivisi. Dedi: Onunla beraber bir başkası vardır; ona **العَجوز** denir.

el-Leys dedi: **العجوز**: kılıcın ağzı.

Dedim: Söz, İbnü’l-A‘râbî’nin dediğidir. Dedi: **العجوز**: kıble. **العجوز**: inek.

**العجوز**: şarap. Erkeğe **عجوز**, kadına **عجوز** denir. Dedi: Kadına ayrıca hâ ile **عجوزَةٌ** da denir.

el-Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den: “**رجلٌ معجوز** ve **مشفوه** ve **معروك** ve **منكود**”; kendisine istemede ısrar edildiği zaman.

İbn Düreyd dedi: **فحلٌ عَجِيز** ve **عجيس**; çiftleşmeden **عَجَز** ettiği zaman.

Dedim: Ebû Ubeyd, **باب العنِّين**’de dedi: O, râ ile **العَجِير**’dir; kadınlara gelmeyen kimse için. Dedim: Bu, doğru olanın ta kendisidir.

el-Leys dedi: **العجيزة**: kadının kalçası, özellikle. **امرأة عجزاء**; ve **عَجِزَتْ** **عَجَزاً**. Dedi: Hepsi **عجيزات**’tır; **عجائز** demezler, karışıklık korkusuyla.

İbnü’s-Sikkît dedi: **عَجُز** erkeğin: arka tarafıdır; hepsi **الأعجاز**; erkek ve kadın için uygun olur. **العجيزة** ise kadının kalçası, özellikle.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **العُجْز** ve **العَجُز** ve **العَجْز**; aynı şekilde **العُضْد** ve **العضُد** ve **العَضْد**; üç lehçedir. Dedi: Deveyi **تعجّزت** ettim: **عَجُز**’üne bindim.

el-Leys dedi: Kumdan **العجزاء**: yükselmiş bir ip gibidir; sanki deri gibidir; kum yığını değildir; bitki için bir üstünlüktür; hepsi **العُجْز**’dür; çünkü o, o kum tepesinin sıfatıdır.

Başkası dedi: **عُقابٌ عَجْزاء**; kuyruğunda bir beyaz tüy veya iki tüy olduğu zaman. Şair dedi:
عَجْزاءَ ترزُق بالسُّلَيِّ عيالَها

Kuşun arka tarafına **العِجازة** denir. **العِجازةُ** ayrıca: kadının kalçasını büyüttüğü şeydir. Ve **إعجازة** denir; **العِظامة** ve **الإعظامة** gibi. Bunu İbn Düreyd söyledi.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: Falan, ana-babasının çocuklarının **عِجزة**’sidir; yani onların sonuncusudur; aynı şekilde ana-babasının çocuklarının **كِبْرَة**’si. Dedi: Bu hususta müzekker ve müennes ve cem‘ ve müfred birdir. Dedi: Ebû Zeyd, **العِجزة** hakkında bunun benzerini söyledi.

Dedim: **كبرة ولد أبويه** ile onların en büyüğünü kastetti.

el-Leys dedi: **العِجزة**: **ابنُ العجزة**; yaşlı adamın çocuklarının sonuncusudur. “**وُلد لعِجزة**” denir; yani ana-babası büyüdükten sonra. Dedi: “Allah’tan kork, **شيبتكِ** ve **عَجْزكِ** hakkında” denir; yani yaşlı kadın olduktan sonra. Falan, falanın görüşünü **عجّز** etti; onu, azmin tersine nispet ettiği zaman; sanki onu **العجز**’e nispet etti. “Falanı **أعجزتُ**” ettim; onu aciz bulduğum zaman.

**عزج**: el-Leys onu ihmal etti. İbn Dürayd (kitabında) dedi: **العَزْج**: itmedir. Dedi: Onunla cima da kinaye edilir.

Başkası dedi: Toprağı kazmayla **عَزَجَ** etti; onu çevirdiği zaman. Sanki **عَزق** ile **عَزَج** arasında nöbetleşti.

**جزع**: Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( إذا مسه الشر منوعا وإذا مسه الخير جزوعا . ( المعارج : 19 20 ) **الجَزوع**: şerre karşı sabırlının zıddıdır. **الجَزَع**: sabrın nakîzidir. **جزِع** eder, **يجزَع** eder, **جزَعاً**; o hâlde o **جازع**’dır; ondan **الجزع** çok olursa o **جَزُوع**’dur.

el-Münzirî bana haber verdi; el-Harrânî’den; İbnü’s-Sikkît’ten: **الجَزْع**—**الجيم**’in fethiyle—Yemen boncuğudur. **الجِزْع**—**الجيم**’in kesriyle—vâdinin **جِزع**’ıdır; onun kıvrımıdır. el-Asma‘î dedi: onun eğimidir.

Ebû Ubeyde dedi: Onu öbür tarafa kestiğin zamandır. Hepsi **أجزاع**’dır. Başkası dedi: **الجَزْع** ayrıca bir vadiyi veya çölü veya bir yeri enlemesine kesmendir. İki yanı onun **جِزعاه**’ıdır. A‘şâ dedi:
جازعاتٍ بَطنَ العقيق كما تَم
ضِي رِفاقٌ أمامهنّ رِفاقُ

el-Leys dedi: Vâdinin **جِزع**’ına, ağaç ve başkasını bitirecek bir genişliği oluncaya kadar **جِزع** denmez. Dedi: **الجازع**: iki dikilmiş enlemesine iki tahta arasına konulan, asma salkımlarının ve çubuklarının üzerine konulması için, onları yerden yükseltsin diye, kaldırılan tahtadır.

İbn Şümeyl buna benzerini söyledi.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi: **المجزِّع** hurma yaşından: olgunlaşmanın yarısına ulaştığıdır.

Şemmer dedi: el-Mis‘arî dedi: **المجزِّع** kesre ile. Ve bence zâ’yı nasb ile, **مخطَّم** vezninde.

Dedim: Hicrîlerden işittiğim: **رُطَبٌ مجزِّع** zâ’nın kesriyle; Mis‘arî’nin Ebû Ubeyd’den rivayet ettiği gibi. “**جزَّع**” denir; o hâlde o **مجزِّع**’dır.

Ve denir: Kırbada sudan bir **جِزعةٌ** vardır; ve tulumda sütten bir **جِزْعة** vardır; içinde az bir şey olduğu zaman. el-Leys dedi: Süt için **الجِزْعة**: kırbada yarısından az olan şeydir; su da böyledir. Havuzdaki su da böyledir.

el-Asma‘î: Geceden bir **جِزعة** geçti; yani başından bir saat; ve sonundan bir **جزعة** kaldı.

Ebû Zeyd: **كلأ جُزَاع**: o, hayvanları öldüren ottur. **لحمٌ مجزَّع**: onda beyazlık ve kızıllık vardır. **نوًى مجزَّع**: kazınmış olduğu zaman.

Başkası dedi: Ok **تجزّع** etti; kırıldığı zaman. Şair dedi:
إذا رُمحُه في الدَّارعِينَ تجزَّعا

İbn Düreyd dedi: İp iki yarıya **انجزعَ** etti; koptuğu zaman. Sopa da **انجزعت** etti. Dedi: **الجُزَع**: dolabın döndüğü mil; Yemen lehçesi. Dedi: **الجُزَع** ayrıca: **العُرُوق** denilen sarı boyadır.

İbn Şümeyl dedi: Havuzda **جِزعة** denir; o, üçte bir veya ona yakındır; o, **الجِزَعُ**’dır. Havuz **جزَّع** etti; içinde ancak bir **جِزْعة** kaldığı zaman. Ve denir: Gölette **جِزعة** vardır; kuyu hakkında “**جزعة**” denmez.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجِزعة** ve **الكُثبة** ve **الغُرقة** ve **الخَمْطة**: sütten kalan artıktır.

**جعز**: el-Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **الجَعَز** ve **الجَأَزُ**: boğazda takılma; sanki hemzeyi ayn ile değiştirmiştir.

**زعج**: el-Leys dedi: **الإزعاج**: yerleşmenin zıddıdır; “Onu beldesinden **أزعجته** ettim; o hâlde göçtü” denir; “Onu **أزعجتُه** ettim; o hâlde **فَزَعج** etti” demezler. Eğer **انزعج** ve **ازدعج** denilseydi kıyas olurdu.

İbn Düreyd dedi: “Onu **زَعَجه** etti ve **أزعَجه** etti”; onu tedirgin ettiği zaman.

Başkası dedi: **الزّعَج**: tedirginliktir. İş onu **أزعجه** etti; onu tedirgin ettiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والزاء وما يثلثهما)
(جزع) الجيم والزاء والعين أصلان: أحدهما الانقطاع، والآخر جوهرٌ من الجواهر.
فأمّا الأول فيقولون جَزَعْتُ الرّملة إذا قطعتَها؛ ومنه: جِزْعُ الوادي، وهو الموضع الذي يَقطعُه من أحد جانبَيه إلى الجانب؛ ويقال هو مُنْعَطَفه. فإنْ كان كذا فلأنّه انقَطع عن الاستواء فانعرج. والجزَع: نَقِيض الصّبر، وهو انقطاعُ المُنَّة عن حَمْل ما نزل([1]). و[الجُِِزْعة([2])] هي القليل من الماء، وهو قياس الباب.
وأمّا الآخَر فالجَِزْع، وهو الخرَزُ المعروف. ويقال بُسْرَةٌ مُجزَّعَةٌ، إذا بَلَغَ الإرطابُ نِصْفها، وتُشْبِه حينئذٍ الجَِزْع([3]).
(جزل) الجيم والزاء واللام أصلان: أحدهما عِظَم الشَّيء من الأشياء، والثاني القَطْع.
فالأوّل الجَزْل، وهو ما عَظُمَ من الحَطَب، ثم اسْتُعير، فقيل: أجزَلَ في العطاء. ومنه الرَّأْيُ الجَزْل من الباب الثاني، وسنذكره. فأمَّا قول القائل:
فوَيْهاً لقِدْرِكَ وَيْهاً لها *** إذا اخْتِيرَ في المَحْلِ جَزْلُ الحَطَبْ([4])فإنَّه اختَصَّ الجَزْلَ لأنّ اللحمَ يكون غَثَّاً فيُبطئ نضجُه فيُلْتَمَسُ له الجَزْل.
وأمّا الأصل الآخَر فيقول العرب: جزَلْتُ الشيءَ جِزْلَتَين، أي قطعته
*قِطْعَتَيْن. وهذا زَمَنُ الجَِزَالِ أي صَِرَامِ النَّخْلِ. قال:
* حَتَّى إذا ما حانَ مِن جَِزَالِها([5]) *
ومن هذا الباب الجَزَل، أن يُصيبَ غارِبَ البعير دَبَرَة، فيُخرَج منه عَظْمٌ فيطمئِنَّ موضِعُه. وبعيرٌ أجْزَلُ إذا فُعِلَ به ذلك. قال أبو النجم:
* يُغادِرُ الصَّمد كظَهْرِ الأجْزَلِ([6]) *
والجِزْلة: القطعة من التَّمْر. فأما قولهم جَزْلُ الرّأيِ فيحتمل أن يكون من الثاني، والمعنى أنَّه رأيٌ قاطعٌ.
وممّا شذّ عن الباب الجَوْزَل، وهو فَرْخُ الحمام، قال:
قالت سُلَيْمى لا أُحِبُّ الجَوْزَلا *** ولا أحِبُّ السَّمكاتِ مَأكَلا
ويقال: الجَوْزَل السمّ.
(جزم) الجيم والزاء والميم أصلٌ واحد، وهو القطع. يقال جَزَمْتُ الشيء أجْزِمُه جزْماً. والجَزْم في الإعراب يسمَّى جزماً لأنَّه قُطِع عنه الإعرابُ. والجِزْمَة: القِطْعة من الضَّأن. ومنه جَزَمْتُ القِرْبة إذا ملأتَها، وذلك حينَ يُقطَع الاستقاء. قال صخر الغيّ:فلما جَزَمْتُ بِهِِ قِرْبتي *** تيمّمتُ أطرِقةً أَو خَلِيفا([7])ويقولون: إنّ الجَزْمة الأكلةُ الواحدة. فإن كان صحيحاً فهو قياسُ الباب، لأنّه مرّةٌ ثم يُقطَع. ومن ذلك قولهم: جَزَّمَ القومُ: عَجَزُوا. قال:
ولكنِّي مضَيْتُ ولم أُجزِّمْ *** وكان الصَّبْرُ عادةَ أوَّلينا([8])(جزأ) الجيم والزاء والهمزة أصلٌ واحد، هو الاكتفاء بالشَّيء. يقال اجتزأْتُ بالشيءِ اجتزاءً، إذا اكتفيتَ به. وأجزَأَنِي الشَّيءُ إجزاءً إذا كفاني قال:
لقد آليت أَغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرِّباعِ([9])لأنَّ الغَدْرَ في الأقوامِ عارٌ *** وإِنَّ الحُرَّ يَجْزَأُ بالكُرَاعِ
أي يكتفى بها. والجَُزْءُ: استغناء السائمة عن الماء بالرُّطُْب([10]). وذكَرَ ناسٌ في قوله تعالى: ﴿وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءاً﴾ [الزخرف 15]، أنّه من هذا، حيث زعموا أنَّه اصطفى البناتِ على البنين. تعالى الله عن قول المشركين علُوَّاً كبيراً. والجُزْء: الطائفة من الشَّيء.
ومما شذّ عن الباب الجُزْأَة نِصاب السِّكِّين، وقد أجزَأتُها إجزاء إذا جعلْتَ لها جُزأةً. ويجوز أن يكون سمِّيت بذلك لأنها بعض الآلةِ وطائفةٌ منها.
(جزي) الجيم والزاء والياء: قيام الشيء مَقامَ غيره ومكافأتُه إياه. يقال جَزَيت فلاناً أجزِيه جزاءً، وجازيتُه مجازاةً. وهذا رجل جازِيكَ مِنْ رجل، أي حسبك. ومعناه أنه ينوبُ منابِ كلِّ أحدٍ، كما تقول كافِيكَ وناهيك. أي كأنه ينهاك أن يُطْلَبَ معه غيرُه.
وتقول: جَزَى عنِّي هذا الأمرُ يَجزِي، كما تقول قَضَى يقضي. وتجازَيْتُ دَيْني على فلان أي تقاضَيْته. وأهلُ المدينة يسمُّون المتقاضِي المتجازِي. قال الله جل ثناؤُه: ﴿وَاتَّقُوا يَوْمَاً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً﴾ [البقرة 48، 123]، أي لا تقضِي.
(جزح) الجيم والزاء والحاء كلمةٌ واحدة لا تتفرَّع ولا يُقاسُ عليها. يقال جزَح له من ماله، أي قَطَع. والجازِح: القاطع. وهو في شعر ابن مقبل:
* لَمُخْتَبِطٌ من تالِدِ المالِ جَازِحُ([11]) *
(جزر) الجيم والزاء والراء أصلٌ واحد، وهو القَطْع. يقال جَزَرت الشيء جَزْراً، ولذلك سمِّي الجَزُور جزوراً. والجَزَرة: الشاة يقوم إليها أهلُها فيذبحونها. ويقال ترك بنُو فلانٍ بني فلان جَزَراً، أي قتلوهم فتركوهم جَزَراً للسِّباع. والجُزارَة أطراف البعير: فراسِنُه ورأسُه. وإنما سمِّيت جزارة لأنَّ الجزّار يأخذُها، فهي جُزارتُه؛ كما يقال أخذ العاملُ عُمالته. فإذا قلتَ فرسٌ عَبْلُ الجُزارةِ، فإنما تريد غِلَظَ اليدين والرِّجلين وكثرة عصبها. ولا يدخُل الرّأس في هذا؛ لأن عظَم الرَّأْس في الخيل هُجْنَة. وسميت الجزيرةُ جَزيرةً لانقطاعها. وجَزَر النَّهرُ إذا قلَّ ماؤُه جَزْراً. والجَزْر: خلاف المدّ. ويقال أجزَرْتُك شاةً إذا دفَعْتَ إليه شاةً يذبحُها. *وهي الجَزَرة، ولا تكون إلاَّ من الغنم. قال بعض أهل العلم: وذلك أنّ الشاةَ لا تكون إلا للذبح. ولا يقال للنّاقة والجمل، لأنهما يكونان لسائر العمل.
--------------ــــ
([1]) في الأصل: "ما ترك".
([2]) أثبت هذه التكملة مستأنساً بما في المجمل واللسان.
([3]) الجزع بالفتح، وروى كراع الكسر.
([4]) أنشده في المجمل واللسان (جزل).
([5]) نسب في زيادات الجمهرة (2: 90) إلى أبي النجم العجلي، وأنشده في المجمل واللسان (جزل). والصرام والجزال، كلاهما بالكسر والفتح.
([6]) كذا في الأصل والمجمل. والصواب "تغادر" لأن قبله كما في اللسان:
يأتي لها من أيمن وأشمل *** وهي حيال الفرقدين تعتلي
 ([7]) نسب البيت في اللسان (طرق) إلى الأعشى، والصواب ما هنا. والبيت في شرح السكري للهذليين 48 ومخطوطة الشنقيطي 58 وفي اللسان (جزم، طرق، خلف) برواية: "جزمت بها" وهو تحريف؛ لأن قبله:
وماء وردت على زورة *** كمشي السبنتى يراح الشفيفا
 ([8]) البيت في اللسان والمجمل (جزم).
([9]) الشعر لأبي حنبل الطائي، كما سبق في حواشي (جدع). وقد أنشدهما في اللسان (جزأ) بدون نسبة.
([10]) يقال جزأت جزءاً، بفتح الجيم وضمها، وجزوءاً أيضاً.
([11]) من بيت لابن مقبل في اللسان (جزح). وصدره:
* وإني إذا ضن الرفود برفده *

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** ve **الزاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**جزع**) **الجيم** ve **الزاء** ve **العين** iki asıldır: birisi kopma/kesilme, diğeri cevherlerden bir cevherdir.
Birincisine gelince, derler ki: **جَزَعْتُ** kumu, onu kestiğin zaman; bundan: **جِزْعُ الوادي**; o, vadinin bir yanından öbür yana kestiği yerdir; ve denilir ki o, onun kıvrımıdır. Eğer böyle ise, bunun sebebi, düzgünlükten kopmuş olmasıdır; böylece eğrilmiştir. Ve **الجزَع**: sabrın zıddıdır; o, inen şeyi taşımaktan minnetin kesilmesidir. Ve **[الجُِِزْعة]** suyun azı(dır); ve bu, babın kıyasıdır.
Diğerine gelince, **الجَِزْع**; o, bilinen boncuktur. Ve denilir: **بُسْرَةٌ مُجزَّعَةٌ**, eğer olgunlaşma onun yarısına ulaşmışsa; ve o vakit **الجَِزْع**’a benzer.

(**جزل**) **الجيم** ve **الزاء** ve **اللام** iki asıldır: birisi şeylerden bir şeyin büyüklüğü, ikincisi kesmedir.
Birincisi **الجَزْل**’dir; o, odunun büyüyenidir; sonra ödünç alındı da “vermede **أجزَلَ** etti” denildi. Ve ondan, ikinci babdan **الرَّأْيُ الجَزْل** (vardır); onu zikredeceğiz. Söyleyenin sözüne gelince:
فوَيْهاً لقِدْرِكَ وَيْهاً لها *** إذا اخْتِيرَ في المَحْلِ جَزْلُ الحَطَبْ
Şüphesiz o, **الجَزْل**’i tahsis etti; çünkü et zayıf olur da pişmesi yavaşlar; böylece onun için **الجَزْل** aranır.
Diğer asla gelince, Araplar der: **جزَلْتُ** şeyi **جِزْلَتَين**, yani onu iki parça kestim.
Bu, **الجَِزَالِ** zamanı, yani hurmaların kesimidir. Dedi ki:
حَتَّى إذا ما حانَ مِن جَِزَالِها
Ve bu babdandır **الجَزَل**: devenin hörgücünün üst kısmına bir yara isabet etmesi; böylece ondan bir kemik çıkarılır da yeri yatışır. Ve **بعيرٌ أجْزَلُ**, eğer ona bu yapılmışsa. Ebû’n-Necm dedi ki:
يُغادِرُ الصَّمد كظَهْرِ الأجْزَلِ
Ve **الجِزْلة**: hurmadan bir parçadır. “**جَزْلُ الرّأيِ**” sözlerine gelince, ikinci asıldan olması muhtemeldir; mânâsı, onun keskin bir görüş olmasıdır.
Ve babdan şâz olanlardandır **الجَوْزَل**; o, güvercin yavrusudur. Dedi ki:
قالت سُلَيْمى لا أُحِبُّ الجَوْزَلا *** ولا أحِبُّ السَّمكاتِ مَأكَلا
Ve denilir: **الجَوْزَل** zehirdir.

(**جزم**) **الجيم** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denilir: **جَزَمْتُ** şeyi, onu **أجْزِمُه** **جزْماً**. Ve i‘râbda **الجَزْم** “cezm” diye adlandırılır; çünkü i‘râb ondan kesilmiştir. Ve **الجِزْمَة**: koyundan bir parçadır. Ve ondan: **جَزَمْتُ** kırbayı, onu doldurduğun zaman; bu, su çekmenin kesildiği zamandır. Sahr el-Gayy dedi ki:
فلما جَزَمْتُ بِهِِ قِرْبتي *** تيمّمتُ أطرِقةً أَو خَلِيفا
Ve derler ki: **الجَزْمة** tek lokmadır. Eğer doğru ise, o babın kıyasıdır; çünkü o bir keredir, sonra kesilir. Ve bundan, onların sözü: **جَزَّمَ القومُ**: âciz oldular. Dedi ki:
ولكنِّي مضَيْتُ ولم أُجزِّمْ *** وكان الصَّبْرُ عادةَ أوَّلينا

(**جزأ**) **الجيم** ve **الزاء** ve **الهمزة** tek bir asıldır; o, şeyle yetinmedir. Denilir: **اجتزأْتُ** şeyle **اجتزاءً**, onunla yetindiğin zaman. Ve **أجزَأَنِي** şey **إجزاءً**, eğer bana yettiyse. Dedi ki:
لقد آليت أَغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرِّباعِ
لأنَّ الغَدْرَ في الأقوامِ عارٌ *** وإِنَّ الحُرَّ يَجْزَأُ بالكُرَاعِ
Yani onunla yetinir. Ve **الجَُزْءُ**: otlayan hayvanın taze ot sebebiyle sudan müstağni kalmasıdır. Ve bazı kimseler, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ﴿وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءاً﴾ [الزخرف 15], bunun bundan olduğunu zikretti; zira onların iddiasına göre, kızları oğullara tercih ederek seçmiştir. Allah, müşriklerin sözünden büyük bir yücelikle yücedir. Ve **الجُزْء**: şeyden bir taifedir.
Ve babdan şâz olanlardandır **الجُزْأَة**: bıçağın sapı; ve ona bir **جُزأة** yaptığın zaman onu **إجزاءً** ile **أجزَأتُها**. Ve bununla adlandırılmış olması caizdir; çünkü o, âletin bir parçası ve ondan bir taifedir.

(**جزي**) **الجيم** ve **الزاء** ve **الياء**: bir şeyin başkasının makamında durması ve onu karşılıklandırmasıdır. Denilir: **جَزَيت** falancayı, onu **أجزِيه** **جزاءً**; ve onu **جازيتُه** **مجازاةً**. Ve bu, “erkekten **جازِيكَ** bir erkektir”, yani sana yeter, denilir. Mânâsı, her birinin yerine geçmesidir; senin “**كافِيكَ**” ve “**ناهيك**” demen gibi. Yani sanki, onunla birlikte başkasının aranmasını sana yasaklar.
Ve dersin: “Bu iş benden **جَزَى** eder, **يَجزِي**”; “**قَضَى** eder, **يقضي**” dediğin gibi. Ve “Falancadaki borcumu **تجازَيْتُ**”, yani onu ondan talep ettim. Medineliler, talep edene **المتجازِي** derler. Allah, yüce övgüsüyle, dedi ki: ﴿وَاتَّقُوا يَوْمَاً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً﴾ [البقرة 48، 123], yani ödemez.

(**جزح**) **الجيم** ve **الزاء** ve **الحاء** tek bir kelimedir; dallanmaz ve ona kıyas edilmez. Denilir: malından ona **جزَح** etti, yani kesti. Ve **الجازِح**: kesendir. Ve o, İbn Mukbil’in şiirindedir:
لَمُخْتَبِطٌ من تالِدِ المالِ جَازِحُ

(**جزر**) **الجيم** ve **الزاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da kesmedir. Denilir: **جَزَرت** şeyi **جَزْراً**; bu yüzden **الجَزُور** “cezûr” diye adlandırıldı. Ve **الجَزَرة**: ehlinin yanına kalkıp da kestiği koyundur. Ve denilir: falan oğulları falan oğullarını **جَزَراً** bıraktı; yani onları öldürdüler de yırtıcılar için **جَزَراً** bıraktılar. Ve **الجُزارَة** devenin uçlarıdır: tırnakları ve başı. Ancak ona **جزارة** denildi; çünkü kasap onu alır; o, onun **جُزارتُه**’dir; “işçi ücretini aldı” denildiği gibi. “**فرسٌ عَبْلُ الجُزارةِ**” dediğin zaman, ancak ellerin ve ayakların kalınlığını ve sinirlerinin çokluğunu kastedersin. Baş bunun içine girmez; çünkü atlarda başın büyüklüğü kusurdur. Ve ada **جَزيرة** denildi; kopukluğundan dolayı. Ve nehir **جَزَر** etti, suyu azaldığı zaman, **جَزْراً**. Ve **الجَزْر**: meddin zıddıdır. Ve denilir: sana bir koyun **أجزَرْتُك**, yani ona bir koyun verdin; onu keser. Ve o, **الجَزَرة**’dir; ve ancak koyundan olur. Bazı ilim ehli dedi ki: bu, koyunun ancak kesim için olmasındandır. Ve deveye ve erkek deveye denilmez; çünkü ikisi diğer işler için olur.

--------------ــــ
([1]) Asılda: “ما ترك”.
([2]) Bu tekmili, **المجمل** ve **اللسان**’da olanla ünsiyet ederek sabitledi.
([3]) **الجزع** fetha iledir; ve Kurâ‘ kesreyi rivayet etti.
([4]) Onu **المجمل** ve **اللسان**’da (**جزل**) maddesinde okudu.
([5]) **زيادات الجمهرة** (2: 90)’da Ebû’n-Necm el-‘Aclî’ye nispet etti; ve onu **المجمل** ve **اللسان**’da (**جزل**) okudu. Ve **الصرام** ve **الجزال**, ikisi de kesre ve fetha iledir.
([6]) Asılda ve **المجمل**’de böyledir. Doğrusu “تغادر”dir; çünkü ondan önce, **اللسان**’da olduğu üzere:
يأتي لها من أيمن وأشمل *** وهي حيال الفرقدين تعتلي
([7]) Beyti **اللسان**’da (**طرق**) el-A‘şâ’ya nispet etti; doğrusu buradaki gibidir. Ve beyit, es-Sukkerî’nin **شرح**’ında el-Huzeliyyîn 48 ve eş-Şınkîtî yazması 58’de ve **اللسان**’da (**جزم**، **طرق**، **خلف**) rivayetle: “جزمت بها”dır; ve o bir tahriftir; çünkü ondan önce:
وماء وردت على زورة *** كمشي السبنتى يراح الشفيفا
([8]) Beyit **اللسان** ve **المجمل**’de (**جزم**)dedir.
([9]) Şiir Ebû Hanbel et-Tâî’nindir; daha önce (**جدع**) haşiyelerinde geçti. Ve ikisini **اللسان**’da (**جزأ**) nispet olmaksızın okudu.
([10]) Denilir: **جزأت** **جزءاً**, **الجيم**’in fethası ve zammıyla; ve **جزوءاً** da.
([11]) İbn Mukbil’in **اللسان**’da (**جزح**) olan bir beytindendir. Ve صدر’ı:
وإني إذا ضن الرفود برفده

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿سواء علينا أجزعنا أم صبرنا﴾ [إبراهيم/21]، الجزع: أبلغ من الحزن، فإن الحزن عام والجزع هو: حزن يصرف الإنسان عما هو بصدده، ويقطعه عنه، وأصل الجزع: قطع الحبل من نصفه، يقال: جزعته فانجزع، ولتصور الانقطاع منه قيل: جزع الوادي، لمنقطعه، ولانقطاع اللون بتغيره قيل للخرز المتلون جزع، ومنه استعير قولهم: لحم مجزع، إذا كان ذا لونين. وقيل للبسرة إذا بلغ الإرطاب نصفها: مجزعة. والجازع: خشبة تجعل في وسط البيت فتلقى عليها رؤوس الخشب من الجانبين، وكأنما سمي بذلك إما لتصور الجزعة لما حمل من العبء، وإما لقطعه بطوله وسط البيت.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿سواء علينا أجزعنا أم صبرنا﴾ [İbrahim/21]; **الجزع**: hüzünden daha aşırıdır; çünkü hüzün geneldir, **الجزع** ise: insanı üzerinde bulunduğu şeyden çeviren ve onu ondan kesen bir hüzündür. **الجزع**’ın aslı: ipi ortasından kesmektir; “Onu kestim” denir: **جزعته**; böylece kesildi: **فانجزع**. Ondan kopuşun tasavvurundan dolayı “vâdinin kopuk yeri” için: **جزع الوادي** denildi. Rengin değişmesiyle kesilmesinden dolayı, renk renk boncuğa **جزع** denildi. Ondan, “iki renkli olduğu zaman” için “parça parça (renkli) et” sözü ödünç alındı: **لحم مجزع**. Ve **البسرة**’ye, **الإرطاب**’ının yarısına ulaştığı zaman: **مجزعة** denildi. **الجازع**: evin ortasına konulan bir tahtadır; iki yandan ağaçların başları onun üzerine bırakılır. Sanki bununla adlandırıldı: ya taşıdığı yükten dolayı **الجزعة**’nın tasavvurundan, yahut evin ortasında boyuna kesmesinden dolayı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ز ع
جزع الوادي‏:‏ قطعه عرضاً‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ وآخر منهم جازع تجد كبكب وهم بجزع الوادي وهو منقطعه‏.‏
ونزلوا بين أجراعٍ وأجزاع‏.‏
وتجزع الشيء‏:‏ تقطع وتفرق‏.‏
قال الراعي‏:‏ ومن فارس لم يحرم السيف حظه إذا رمحه في الدارعيـن تجزعـا ومنه الجزع الظفاري لأن لونه قد تجزع إلى بياض وسواد‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ كأنّ عيون الوحش حول خبائنا وأرحلنا الجزع الذي لم يثقـب ويقال‏:‏ فلان ينظم الجزع بالليل لحدة بصره‏.‏
ومالي من اللحـم إلاّ مزعـه ومـن المـاء إلاّ جزعـه وهـي أقـل مـن نصـف السقـاء‏.‏
وجزع البسر وجزع وبسر مجزع ومجزع‏:‏ قد أرطب بعضه وبعضه غـض أي صـار كالجـزع فـي اختلـاف لونـه أو صيـر‏.‏
وفـي الحديـث ‏"‏ كان يسبح بالنوى المجزع ‏"‏ وهو الـذي حكـك حتـى صـار ذا لونيـن ومنه لحم مجزع‏:‏ فيه بياض وحمرة‏.‏
ودابة مجزع‏:‏ فيها اختلاف ومن المجاز‏:‏ مضت صبة من الليل وجزعة وهي ساعة من أوله‏.‏

##### Türkçe

ج ز ع
**جزع الوادي**: Onu enlemesine kesti.
İmru’ul-Kays dedi ki: Ve onlardan bir başkası, **جازع**; bulursun ki Kabkab, onlar ise **بجزع الوادي**’dedir; o da onun kesildiği yerdir.
Ve **أجراعٍ** ile **أجزاع** arasında indiler.
Ve **تجزع الشيء**: keser ve ayırır.
Er-Râ‘î dedi ki: Ve bir süvariden ki kılıç payını mahrum etmedi; mızrağı **الدارعين** içinde **تجزعا** olunca. Ve ondan **الجزع الظفاري**; çünkü onun rengi beyazlığa ve siyahlığa doğru parçalanmıştır.
İmru’ul-Kays dedi ki: Sanki vahşî hayvanların gözleri çadırımızın ve yüklerimizin çevresinde; **الجزع** ki delinmemiştir. Ve denilir: Falan, geceleyin **الجزع** dizer; görmesinin keskinliğinden dolayı.
Ve benim etten ancak bir **مزعه**m var; sudan da ancak bir **جزعه**m; o da kırbanın yarısından daha azdır.
Ve **جزع البسر** ve **جزع**; ve **بسر مجزع** ve **مجزع**: onun bir kısmı olgunlaşmış, bir kısmı da taze kalmıştır; yani rengi farklılığında **الجَزَع** gibi olmuştur, yahut (öyle) kılınmıştır.
Ve hadiste: “**كان يسبح بالنوى المجزع**” — o, sürtülüp de iki renkli oluncaya kadar (olan)dır. Ve ondan **لحم مجزع**: onda beyazlık ve kızıllık vardır.
Ve **دابة مجزع**: onda farklılık vardır. Ve mecazdan: Geceden bir **صبة** geçti ve bir **جزعة**; o, onun başından bir saattir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قال الله تعالى: إِذا مَسَّه الشرُّ جَزُوعاً وإِذا مسه الخيْرُ مَنُوعاً؛ الجَزُوع: ضد الصَّبُورِ على الشرِّ، والجَزَعُ نَقِيضُ الصَّبْرِ. جَزِعَ، بالكسر، يَجْزَعُ جَزَعاً، فهو جازع وجَزِعٌ وجَزُعٌ وجَزُوعٌ، وقيل: إِذا كثر منه الجَزَعُ، فهو جَزُوعٌ وجُزاعٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
ولستُ بِميسَمٍ في الناس يَلْحَى،
على ما فاته، وخِمٍ جُزاع
وأَجزعه غيرُه.
والهِجْزَع: الجَبان، هِفْعَل من الجَزَع، هاؤه بدل من الهمزة؛ عن ابن جني؛ قال: ونظيره هِجْرَعٌ وهِبْلَع فيمن أَخذه من الجَرْع والبَلْع، ولم يعتبر سيبويه ذلك. وأَجزعه الأَمرُ؛ قال أَعْشَى باهلَة:
فإِنْ جَزِعْنا، فإِنَّ الشرَّ أَجْزَعَنا،
وإِنْ صَبَرْنا، فإِنّا مَعْشَرٌ صُبُرُ
وفي الحديث: لما طُعِنَ عُمر جعَل ابن عباس، رضي الله عنهما، يُجْزِعُه؛ قال ابن الأَثير: أَي يقول له ما يُسْليه ويُزِيل جَزَعَه وهو الحُزْنُ والخَوف.
والجَزْع: قطعك وادياً أَو مَفازة أَو موضعاً تقطعه عَرْضاً، وناحيتاه جِزْعاه. وجَزَعَ الموضعَ يَجْزَعُه جَزْعاً: قطَعَه عَرْضاً؛ قال الأَعشى:جازِعاتٍ بطنَ العَقيق، كما تَمْـضِي رِفاقٌ أَمامهن رِفاقُ وجِزْع الوادي، بالكسر: حيث تَجْزَعه أَي تقطعه، وقيل مُنْقَطَعُه، وقيل جانبه ومُنْعَطَفه، وقيل هو ما اتسع من مَضايقه أَنبت أَو لم ينبت، وقيل: لا يسمى جِزْع الوادي جِزْعاً حتى تكون له سعة تنبِت الشجر وغيره؛ واحتج بقول لبيد:
حُفِزَتْ وزايَلَها السرابُ، كأَنها
أَجزاعُ بئْشةَ أَثلُها ورِضامُها
وقيل: هو مُنْحَناه، وقيل: هو إِذا قطعته إِلى الجانب الآخر، وقيل: هو رمل لا نبات فيه، والجمع أَجزاع. وجِزْعُ القوم: مَحِلَّتُهم؛ قال الكميت: وصادَفْنَ مَشْرَبَهُ والمَسا
مَ، شِرْباً هَنيًّا وجِزْعاً شَجِيرا
وجِزْعة الوادي: مكان يستدير ويتسع ويكون فيه شجر يُراحُ فيه المالُ من القُرّ ويُحْبَسُ فيه إِذا كان جائعاً أَو صادِراً أَو مُخْدِراً، والمُخْدِرُ: الذي تحت المطر. وفي الحديث: أَنه وقَفَ على مُحَسِّرٍ فقَرَع راحلَته فخَبَّتْ حتى جَزَعَه أَي قطَعَه عَرْضاً؛ قال امرؤ القيس: فَريقان: منهم سالِكٌ بَطْنَ نَخْلةٍ،
وآخَرُ منهم جازِعٌ نَجْد كَبْكَبِ
وفي حديث الضحية: فتَفَرَّقَ الناسُ إلى غُنَيْمةٍ فتَجَزّعوها أَي اقْتَسَموها، وأَصله من الجَزْع القَطْعِ.
وانْجَزَعَ الحبل: انْقَطَع بنِصْفين، وقيل: هو أَن ينقطِع، أَيًّا كان، إلا أَن يَنقطع من الطرَف.
والجِزْعَةُ والجُزْعَةُ: القليل من المال والماء.
وانْجَزعَتِ العصا: انكسرت بنصفين. وتَجَزّعَ السهمُ: تكَسَّر؛ قال الشاعر:
إذا رُمْحُه في الدَّارِعِين تَجَزّعا
واجْتَزَعْتُ من الشجرة عوداً: اقْتَطَعْتُه واكْتَسَرْته. ويقال: جَزَعَ لي من المال جِزْعةً أَي قطَعَ لي منه قِطْعةً.
وبُسرةٌ مُجَزَّعةٌ ومُجَزٍّعةٌ إِذا بلَغ الإرطابُ ثُلُثيها. وتمرٌ مُجَزَّعٌ ومُجَزِّعٌ ومُتَجَزِّعٌ: بلَغَ الإِرطابُ نصفَه، وقيل: بلغ الإِرطابُ من أَسفله إلى نصفه، وقيل: إلى ثلثيه، وقيل: بلغ بعضَه من غير أَن يُحَدّ، وكذلك الرُّطب والعنب. وقد جَزَّع البُسْرُ والرطبُ وغيرهما تجزيعاً، فهو مُجَزِّع. قال شمر: قال المَعَرِّي المُجَزِّع، بالكسر، وهو عندي بالنصب على وزن مُخَطَّم. قال الأَزهري: وسماعي من الهَجَرِيّين رُطب مُجَزِّع؛ بكسر الزاي، كما رواه المعري عن أبي عبيد. ولحم مُجَزِّعٌ: فيه بياض وحمرة، ونوى مُجَزّع إِذا كان محكوكاً. وفي حديث أَبي هريرة: أَنه كان يُسبّح بالنوى المجَزَّع، وهو الذي حَكَّ بعضُه بعضاً حتى ابيضَّ الموضِعُ المحكوك منه وتُرك الباقي على لونه تشبيهاً بالجَزْعِ. ووَتَر مُجَزَّع: مختلِف الوضع، بعضُه رَقيق وبعضه غَليظ، وجِزْعٌ: مكان لا شجر فيه.والجَزْعُ والجِزْعُ؛ الأَخيرة عن كراع: ضرب من الخَرَز، وقيل: هو الخرز اليماني، وهو الذي فيه بياض وسواد تشبَّه به الأَعين؛ قال امرؤ القيس: كأَنَّ عُيُونَ الوحْشِ ، حَولَ خِبائنا
وأَرْحُلِنا ، الجَزْعُ الذي لم يُثَقَّبِ
واحدته جَزْعة؛ قال ابن بري: سمي جَزْعاً لأَنه مُجَزَّع أَي مُقَطَّع بأَلوان مختلفة أَي قَطِّع سواده ببياضه، وكأَنَّ الجَزْعةَ مسماة بالجَزْعة، المرة الواحدة من جَزعَتْ.
وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: انقطَع عِقْد لها من جِزْعِ ظَفارِ. والجُزْعُ: المِحْوَرُ الذي تَدورُ فيه المَحالةُ، لغة يمانية. والجازِعُ: خشبة مَعروضة بين خشبتين منصوبتين، وقيل: بين شيئين يحمل عليها: وقيل: هي التي توضع بين خشبتين منصوبتين عَرضاً لتوضع عليها سُروع الكرُوم وعُروشها وقُضْبانها لترفعها عن الأَرض. فإن وُصِفت قيل: جازِعةٌ.والجُزْعةُ والجِزْعة من الماء واللبن: ما كان أَقل من نصف السقاء والإِناء والحوض. وقال اللحياني مرة: بقي في السقاء جُِزْعة من ماء، وفي الوَطب جُِزْعة من لبن إِذا كان فيه شيء قليل. وجَزَّعْتُ في القربة: جعلت فيها جُِزْعة، وقد جزَّعَ الحوضُ إِذا لم يبقَ فيه إلا جُزْعة. ويقال: في الغدير جُزْعة وجِزْعة ولا يقال في الركِيَّة جُزْعة وجِزْعة، وقال ابن شميل: يقال في الحوض جُزْعة وجِزعة، وهي الثلث أَو قريب منه، وهي الجُزَعُ والجِزَعُ. وقال ابن الأَعرابي: الجزعة والكُثْبة والغُرْفة والخمْطة البقيّة من اللبن. والجِزْعةُ: القطْعة من الليل، ماضيةً أَو آتيةً، ويقال: مضت جِزْعة من الليل أَي ساعة من أَولها وبقيت جِزْعة من آخرها. أَبو زيد: كَلأ جُزاع وهو الكلأُ الذي يقتل الدوابَّ، ومنه الكلأُ الوَبيل.
والجُزَيْعةُ: القُطيعةُ من الغنم. وفي الحديث: ثم انكَفَأَ إلى كَبْشَين أَمْلَحين فذبحهما وإلى جُزَيْعة من الغنم فقسمها بيننا؛ الجُزَيْعةُ: القطعة من الغنم تصغير جِزْعة، بالكسر، وهو القليل من الشيء؛ قال ابن الأَثير: هكذا ضبطه الجوهري مصغراً، والذي جاء في المجمل لابن فارس الجَزيعة، بفتح الجيم وكسر الزاي، وقال: هي القطعة من الغنم فَعِيلة بمعنى مفعولة، قال: وما سمعناها في الحديث إلا مصغرة. وفي حديث المقداد: أَتاني الشيطانُ فقال إنَّ محمداً يأْتي الأَنصارَ فيُتْحِفُونه، ما به حاجة إلى هذه الجُزَيعة؛ هي تصغير جِزْعة يريد القليل من اللبن، هكذا ذكره أَبو موسى وشرحه، والذي جاء في صحيح مسلم: ما به حاجة إلى هذه الجِزْعةِ، غير مصغَّرة، وأَكثر ما يقرأُ في كتاب مسلم: الجُرْعة، بضم الجيم وبالراء، وهي الدُّفْعةُ من الشراب.
والجُزْعُ: الصِّبْغ الأَصفر الذي يسمى العُروق في بعض اللغات.

##### Türkçe

Allah Teâlâ dedi ki: “Ona şer dokunduğu zaman **جَزُوعاً**; ona hayır dokunduğu zaman **مَنُوعاً**.”; **الجَزُوع**: şer karşısında **الصَّبُورِ**’un zıddıdır; **الجَزَعُ** ise **الصَّبْرِ**’in nakîzıdır. **جَزِعَ**, kesre ile, **يَجْزَعُ** **جَزَعاً**, o hâlde o **جازع** ve **جَزِعٌ** ve **جَزُعٌ** ve **جَزُوعٌ**’dur; ve denildi ki: ondan **الجَزَعُ** çok olunca, o **جَزُوعٌ** ve **جُزاعٌ**’dır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

Ve ben, insanlarda, kendisinden kaçana dair ayıplanan bir **بِميسَمٍ** değilim,
ve (ben) **وخِمٍ** **جُزاع** (da değilim).

Ve başkası onu **أَجزعه** etti.

Ve **الهِجْزَع**: korkak; **الجَزَع**’dan **هِفْعَل** (vezninde), onun **هاؤه**’su hemzeden bedeldir; İbn Cinnî’den; dedi ki: ve onun benzeri, onu **الجَرْع** ve **البَلْع**’dan alan kimse hakkında **هِجْرَعٌ** ve **هِبْلَع**’dır; ve Sîbeveyh bunu itibar etmedi. Ve iş onu **أَجزعه** etti; A‘şâ Bâhile dedi:

Eğer **جَزِعْنا** isek, şüphesiz şer bizi **أَجْزَعَنا** etti,
ve eğer sabrettik ise, şüphesiz biz, sabırlılar topluluğuyuz.

Ve hadiste: Ömer mızraklandığı vakit, İbn Abbâs, Allah ikisinden de razı olsun, onu **يُجْزِعُه** kılıyordu; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani ona, onu oyalayan ve onun **جَزَعَه**’ını gideren şeyi söylüyordu; o ise **الحُزْنُ** ve **الخَوف**’tur.

Ve **الجَزْع**: senin bir vadiyi yahut bir çölü yahut bir yeri enlemesine kesmendir; ve onun iki yanı **جِزْعاه**’dır. Ve **جَزَعَ** yeri, **يَجْزَعُه** **جَزْعاً**: onu enlemesine kesti; A‘şâ dedi:
**جازِعاتٍ** **بطنَ العَقيق**، كما تَمْـضِي رِفاقٌ أَمامهن رِفاقُ

Ve **جِزْع** vadinin, kesre ile: onu **تَجْزَعه** ettiğin yer, yani onu kestiğin yer; ve denildi: onun **مُنْقَطَعُه**’dur; ve denildi: onun yanı ve kıvrımıdır; ve denildi: onun dar geçitlerinden genişleyen kısmıdır; bitki bitirmiş olsun yahut bitirmemiş olsun; ve denildi: vadiye **جِزْع** denmez, ta ki onun ağaç ve başkasını bitiren bir genişliği oluncaya kadar; ve Lebîd’in sözüyle delil getirdi:

Hızlandırıldı ve serap ondan ayrıldı, sanki o
**أَجزاعُ بئْشةَ**’nin **أَثلُها**’sı ve **رِضامُها**’sıdır.

Ve denildi: o onun kıvrımıdır; ve denildi: o, onu öteki yana kestiğin zamandır; ve denildi: o, bitkisiz kumdur; çoğulu **أَجزاع**. Ve **جِزْعُ** kavmin: onların konak yeridir; Kümeyt dedi:

Ve onun içeceğini ve akşamı buldular,
hoş bir içiş ve ağaçlı bir **جِزْع**.

Ve **جِزْعة** vadinin: dönen ve genişleyen, içinde ağaç bulunan bir mekândır; orada mal, soğuktan korunmak için akşamlatılır; ve aç yahut susamış yahut **مُخْدِراً** olduğu zaman orada alıkonur; ve **المُخْدِرُ**: yağmur altında olan kimsedir. Ve hadiste: onun **مُحَسِّرٍ** üzerinde durduğu, sonra binitini kamçıladığı, o da koştuğu, ta ki onu **جَزَعَه** edinceye kadar; yani onu enlemesine kesti; İmruü’l-Kays dedi:

İki takım: onlardan biri **بَطْنَ نَخْلةٍ**’yi tutan,
ve onlardan diğeri **نَجْد كَبْكَبِ**’i **جازِعٌ** olandır.

Ve kurbanlık hadîsinde: insanlar bir **غُنَيْمةٍ**’ye dağıldılar da onu **فَتَجَزّعوها** ettiler; yani onu paylaştılar; ve aslı, kesme olan **الجَزْع**’dandır.

Ve **انْجَزَعَ** ip: iki yarı olarak koptu; ve denildi: o, nasıl olursa olsun kopmasıdır; ancak uçtan kopması müstesna.

Ve **الجِزْعَةُ** ve **الجُزْعَةُ**: malın ve suyun azı.

Ve **انْجَزعَتِ** değnek: iki yarı olarak kırıldı. Ve ok **تَجَزّعَ** etti: parçalandı; şair dedi:

إذا رُمْحُه في الدَّارِعِين تَجَزّعا

Ve ağaçtan bir dalı **اجْتَزَعْتُ**: onu kopardım ve kırdım. Ve denilir: maldan bana bir **جِزْعةً** **جَزَعَ** etti; yani ondan bana bir parça kesti.

Ve **بُسرةٌ مُجَزَّعةٌ** ve **مُجَزٍّعةٌ**: **الإرطابُ** onun üçte ikisine ulaştığı zaman. Ve **تمرٌ مُجَزَّعٌ** ve **مُجَزِّعٌ** ve **مُتَجَزِّعٌ**: **الإِرطابُ** onun yarısına ulaştı; ve denildi: **الإِرطابُ** onun altından yarısına ulaştı; ve denildi: üçte ikisine; ve denildi: bir kısmına ulaştı, sınırlandırılmaksızın; ve aynı şekilde **الرُّطب** ve üzüm. Ve **البُسْرُ** ve **الرطبُ** ve başkaları **تجزيعاً** olarak **جَزَّع** etti; o hâlde o **مُجَزِّع**’dir. Şemmer dedi: el-Ma‘arrî **المُجَزِّع** dedi, kesre ile; ve o, benim yanımda, **مُخَطَّم** vezni üzere nasb ile (okunur). Ezherî dedi: Hecerîlerden işittiğim: **رُطب مُجَزِّع**; **الزاي**’ı kesre ile; Ma‘arrî’nin Ebû Ubeyd’den rivayet ettiği gibi. Ve **لحم مُجَزِّعٌ**: onda beyazlık ve kızıllık vardır. Ve **نوى مُجَزّع**: sürtülmüş olduğu zaman. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: onun **بالنوى المجَزَّع** ile tesbih ettiği; o, bir kısmı bir kısmını sürtüp sürtülen yer beyazlayıncaya kadar (olan) ve geri kalanı rengi üzere bırakılan şeydir; **الجَزْعِ**’a benzetme olarak. Ve **وَتَر مُجَزَّع**: konumu farklı; bir kısmı ince, bir kısmı kalın. Ve **جِزْعٌ**: içinde ağaç olmayan yer.

Ve **الجَزْعُ** ve **الجِزْعُ**; sonuncusu Kurâ‘dan: boncuktan bir tür; ve denildi: o Yemen boncuğudur; o, içinde beyazlık ve siyahlık olan, gözlere benzetilen şeydir; İmruü’l-Kays dedi:

Sanki vahşî hayvanların gözleri, çadırımızın çevresinde
ve eyerlerimizin yanında, delinmemiş olan **الجَزْعُ**’dır.

Onun teki **جَزْعة**’dır; İbn Berrî dedi: ona **جَزْع** adı verildi; çünkü o **مُجَزَّع**’dır, yani farklı renklerle kesilip parçalanmış; yani onun siyahlığı beyazlığıyla parçalanmıştır; ve sanki **الجَزْعة** tekil adı, **الجَزْعة** ile adlandırılmıştır; **جَزعَتْ**’ten bir defa (mânâsındaki) tek sefer.

Ve Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: ona ait bir gerdanlık **من جِزْعِ ظَفارِ**’dan koptu.

Ve **الجُزْعُ**: **المِحْوَرُ**dur; onun içinde **المَحالةُ** döner; Yemen lehçesi.

Ve **الجازِعُ**: iki dikilmiş tahta arasında enlemesine (konulan) tahta; ve denildi: iki şey arasında, üzerine yük taşınan (şey); ve denildi: iki dikilmiş tahta arasına enlemesine konulan, üzerine asma salkımlarının salkım sapları, çardakları ve çubukları konulan; onları yerden yükseltmek için. Eğer vasfedilirse: **جازِعةٌ** denir.

Ve **الجُزْعةُ** ve **الجِزْعة** su ve sütten: kırbanın, kabın ve havuzun yarısından az olan şey. Lihyânî bir defa dedi: kırbada sudan bir **جُِزْعة** kaldı; ve tulumda sütten bir **جُِزْعة** (kaldı); içinde az bir şey olduğu zaman. Ve kırbada **جَزَّعْتُ**: içine bir **جُِزْعة** koydum; ve havuz **جزَّعَ** etti: içinde ancak bir **جُزْعة** kaldığı zaman. Ve denilir: gölcükte **جُزْعة** ve **جِزْعة** vardır; ve kuyuda **جُزْعة** ve **جِزْعة** denilmez. İbn Şümeyl dedi: havuzda **جُزْعة** ve **جِزعة** denilir; o, üçte bir yahut ona yakın olandır; ve o, **الجُزَعُ** ve **الجِزَعُ**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجزعة** ve **الكُثْبة** ve **الغُرْفة** ve **الخمْطة**: sütten arta kalan bakiyedir. Ve **الجِزْعةُ**: geceden bir parça; geçmiş yahut gelecek; ve denilir: geceden bir **جِزْعة** geçti; yani başından bir saat; ve sonundan bir **جِزْعة** kaldı.

Ebû Zeyd: **كَلأ جُزاع**; o, binek hayvanlarını öldüren ottur; ondan da **الكلأُ الوَبيل**.

Ve **الجُزَيْعةُ**: koyundan kesilmiş paydır. Ve hadiste: sonra iki tuzlu koça yöneldi, onları kesti; ve koyundan bir **جُزَيْعة**’ye (yöneldi) de onu aramızda paylaştırdı; **الجُزَيْعةُ**: koyundan parça; **جِزْعة**’nin küçültmesi; kesre ile; o ise şeyin azıdır; İbnü’l-Esîr dedi: Cevherî onu küçültme olarak böyle ضبط etti; İbn Fâris’in **المجمل**’inde gelen ise **الجَزيعة**’dır; **الجيم**’i fetha ile ve **الزاي**’ı kesre ile; ve dedi: o, koyundan parçadır; **فَعِيلة** vezninde, **مفعولة** mânâsında; dedi: onu hadiste ancak küçültülmüş olarak işittik. Mikdâd hadîsinde: şeytan bana geldi de dedi: Muhammed Ensâr’a gelir de onlar ona hediye ederler; onun bu **الجُزَيعة**’ye ihtiyacı yoktur; o, **جِزْعة**’nin küçültmesidir; sütten azı kasteder; Ebû Mûsâ onu böyle zikretti ve şerh etti. Sahîh-i Müslim’de gelen ise: onun bu **الجِزْعةِ**’ye ihtiyacı yoktur; küçültmesiz. Müslim’in kitabında en çok okunan ise: **الجُرْعة**; **الجيم** damme ile ve **الراء** ile; o, içecekten bir yudumdur.

Ve **الجُزْعُ**: bazı dillerde **العُروق** diye adlandırılan sarı boyadır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ز ع * * جَزَعَ * الوادي قطعه عرضا وبابه قطع و * الجَزْعُ * أيضا الخرز اليماني وهو الذي فيه بياض وسواد تشبه به الأعين و * الجِزْعُ * بالكسر منعطف الوادي و * الجَزَعُ * ضد الصبر وبابه طرب وقد * جَزِعَ * من الشيء و * أجْزَعَهُ * غيره

##### Türkçe

* ج ز ع * **جَزَعَ** vadiyi enlemesine kesti; babı **قطع**’dır. Ve **الجَزْعُ**: ayrıca Yemenî boncuktur; o, içinde beyazlık ve siyahlık bulunan ve gözlere benzetilen şeydir. Ve **الجِزْعُ** (kesre ile): vadinin kıvrımıdır. Ve **الجَزَعُ**: sabrın zıddıdır; babı **طرب**’dır. Ve **جَزِعَ** bir şeyden (dolayı) ve başkası onu **أجْزَعَهُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جزع الأرض والوادي، كمنع، جزعا: قطعه، أو جزعه: قطعه عرضا كما في الصحاح، وكذلك المفازة والموضع إذا قطعته عرضا فقد جزعته، قال الجوهري: ومنه قول امرئ القيس:
  فريقان منهم سالك بطن نخلة                      وآخر منهم جازع نجد كبكب وفي العباب: ومنه الحديث أنه صلى الله عليه وسلم وقف على وادي محسر فقرع راحلته، فخبت حتى جزعه. وقال زهير بن أبي سلمى:
  ظهرن من السوبان ثم جزعنه                      على كل قيني قشيب ومفـأم والجزع، بالفتح، وعليه اقتصر الجوهري، ويكسر، عن كراع، ونسبه ابن دريد للعامة: الخزر اليماني، كما في الصحاح، زاد غيره: الصيني، قال الجوهري: هو الذي فيه سواد وبياض تشبه به الأعين، قال امرؤ القيس:
  كأن عيون الوحش حول خبائناوأرحلنا الجزع الذي لم يثقب لأن عيونها ما دامت حية سود، فإذا ماتت بدا بياضها، وإن لم يثقب كان أصفى لها.
 وقال أيضا يصف سربا:
  فأدبرن كالجزع المفصل بينه                      بجيد معم في العشيرة مخول وكان عقد عائشة - رضي الله عنها - من جزع ظفار. قال المرقش الأكبر:
  تحلين ياقوتا وشذرا وصيغة                      وجزعا ظفاريا ودرا توائما وقال ابن برى: سمى جزعا لأنه مجزع، أي مقطع بألوان مختلفة، أي قطع سواده ببياضه وصفرته، والتختم به ليس بحسن، فإنه يورث الهم والحزن والأحلام المفزعة، ومخاصمة الناس، عن خاصة فيه، ومن خواصه إن لف به شعر معسر ولدت من ساعتها.
 وجزع الوادي، بالكسر، كما في الصحاح والعباب واللسان، وقال أبو عبيدة: اللائق به أن يكون مفتوحا، وهو منعطف الوادي، كما في الصحاح، زاد ابن دريد: وقيل: وسطه أو منقطعه، ثلاث لغات، أو منحناه، قاله الأصمعي وقيل: جزع الوادي حيث يجزعه، أي يقطعه. وقيل: هو ما اتسع من مضايقه، أنبت أو لم ينبت. وقيل: هو إذا قطعته إلى جانب آخر، أو لا يسمى جزعا حتى تكون له سعة تنبت الشجر وغيره، نقله الليث عن بعضهم، وجمعه أجزاع. واحتج بقول لبيد - رضي الله عنه -:
  حفزت وزايلها السراب كأنها                      أجزاع بيشة أثلها ورضامها قال: ألا ترى أنه ذكر الأثل وهو الشجر. وقال آخر: بل يكو جزعا بغير نبات. وأنشد غيره لأبي ذؤيب يصف الحمر:
  فكأنها بالـجـزع بـين نـبـايع                      وأولات ذي العرجاء نهب مجمع

  ويروى بالجزع جزع نبايع، وقد مر إنشاد هذا البيت في ب ي ع، ويأتي أيضا في ج م ع، ون ب ع، إن شاء الله تعالى، أو هو مكان بالوادي لا شجر فيه، عن ابن الأعرابي وربما كان رملا وقيل: جزعة الوادي: مكان يستدير ويتسع. والجزع: محلة القوم، قال الكميت:
  وصادفن مشربه والمـسـا                      م شربا هنيئا وجزعا شجيرا والجزع: المشرف من الأرض إلى جنبه طمأنينة. وقال ابن عباد: الجزع: خلية النحل، ج: أجزاع. وجزع: ة، عن يمين الطائف، وأخرى عن شمالها. وقال ابن دريد: الجزع، بالضم: المحور الذي تدور فيه المحالة، يمانية، ويفتح. والجزع أيضا: صبغ أصفر، وهو الذي يسمى الهرد، والعروق الصفر في بعض اللغات، قاله ابن دريد. والجازع: الخشبة التي توضع في العريش أيضا عرضا يطرح عليه، كذا في النسخ وفي الصحاح: تطرح عليها قضبان الكرم. قال الجوهري: ولم يعرفه أبو سعيد، وقال غيره: إنما يفعل ذلك ليرفع القضبان عن الأرض، فإن نعت تلك الخشبة قلت: خشبة جازعة، قال: وكذلك كل خشبة معروضة بين شيئين ليحمل عليها شيء، فهي جازعة.
 والجزعة، بالكسر: القليل من المال، ومن الماء، كما في الصحاح. يقال: جزع له جزعة من المال، أي قطع له منه قطعة ويضم عن ابن دريد. قال: ما بقى في الإناء إلا جزعة وجزيعة، وهي القليل من ا لماء، وكذلك هي في القربة والإداوة. وقال غيره: الجزعة من الماء واللبن: ما كان أقل من نصف السقاء والإناء والحوض. وقال اللحياني مرة: بقي في السقاء جزعة من ماء، وفي الوطب جزعة من لبن، إذا كان فيه شيء قليل، وقال غيره: يقال: في الغدير جزعة، ولا يقال: في الركية جزعة، وقال ابن شميل يقال: في الحوض جزعة: وهي الثلث، أو قريب منه، وهي الجزع. وقال ابن الأعرابي: الجزعة، والكثبة،والغرفة، والخمطة: البقية من اللبن.
 وقال أبو ليلى: الجزعة: القطعة من الغنم.
 وفي الصحاح: الجزعة: طائفة من الليل، زاد غيره: ماضية أو آتية، يقال: مضت جزعة من الليل، أي ساعة من أولها وبقيت جزعة من آخرها، وهو مجاز. وفي العباب : ما دون النصف، وقال غيره: من أوله أو من آخره. والجزعة: مجتمع الشجر يراح فيه المال من القر ويحبس فيه إذا كان جائعا، أو صادرا أو مخدرا، والمخدر: الذي تحت المطر.
 والجزعة الخرزة اليمانية التي تقدم ذكرها ويفتح، وقد تقدم أن الكسر نسبه ابن دريد للعامة.
 والجزع، محركة: نقيض الصبر، كما في الصحاح، زاد في العباب: وهو انقطاع المنة من حمل ما نزل. وفي المصباح: هو الضعف عما نزل به. وقال جماعة: هو الحزن. وقيل: هو أشد الحزن الذي يمنع الإنسان ويصرفه عما هو بصدده، ويقطعه عنه، وأصله القطع، كما حرره العلامة عبد القادر البغدادي، في شرح شواهد الرضى، ونقله شيخنا، وهذا عن ابن عباد، وأصله في مفردات الراغب، وقد جزع، وهذا عن ابن عباد، كفرح، جزعا وجزوعا، بالضم، فهو جازع وجزع، ككتف، ورجل، وصبور، وغراب. وقيل: إذا كثر منه الجزع، فهو جزوع وجزاع، عن ابن الأعرابي، وأنشد:

  ولست بميسم في الناس يلحى                      على ما فاته وخـم جـزاع وأجزعه غيره: أبقى. ويقال: أجزع جزعة، بالكسر، والضم، أي أبقى بقية، كما في العباب. وقيل: ما دون النصف. وقال ابن عباد: قال أعشى باهلة:
  فإن جزعنا فإن الشر أجزعنا                      وإن جسرنا فإنا معشر جسر جزعة السكين بالضم: جزأته، لغة فيه. وجزع البسر تجزيعا فهو مجزع، كمعظم ومحدث. قال شمر: قال المعري: المجزع، بالكسر، وهو عندي بالنصب على وزن مخطم. قال الأزهري: وسماعي من الهجريين: رطب مجزع بكسر الزاي، كما رواه المعري عن أبي عبيد. قلت: وعلى الكسر اقتصر الجوهري، وقد تفرد شمر بالفتح: أرطب إلى نصفه، وقيل: بلغ الإرطاب من أسفله إلى نصفه. وقيل: إلى ثلثيه، وقيل: بلغ بعضه، من غير أن يحد، وكذلك الرطب والعنب ورطبة مجزعة كمحدثة قال ابن دريد: هكذا قاله أبو حاتم، ويقال: بالفتح أيضا، إذا أرطبت إلى نصفها أو نحو ذلك، وقيل: إلى ثلثيها. وقال الراغب: هو مستعار من الخرز المتلون.
 وجزع فلانا تجزيعا: أزال جزعه، ومنه الحديث: لما طعن عمر جعل ابن عباس رضي الله عنهما يجزعه قال ابن الأثير: أي يقول له ما يسليه ويزيل جزعه، وهو الحزن والخوف.
 وجزع الحوض فهو مجزع، كمحدث، إذا لم يبق فيه إلا جزعة، أي بقية من الماء.
 ونوى مجزع، بالفتح، ويكسر، وهو الذي حك بعضه حتى أبيض، وترك الباقي على لونه، تشبيها بالجزع. وفي حديث أبي هريرة رضي الله عنه أنه كان يسبح بالنوى المجزع.
 وكل ما اجتمع فيه سواد وبياض فهو مجزع ومجزع، بالفتح والكسر.
 وانجزع الحبل، إذا انقطع أيا كان، أو إذا انقطع بنصفين يقال: انجزع. ولا يقال: انجزع إذا انقطع من طرفه. وانجزعت العصا، إذا انكسرت بنصفين. قال سويد بن أبي كاهل اليشكري:
  تعضب القرن إذا ناطحـهـا                      وإذا صاب بها المردى انجزع كتجزعت. يقال: تجزع الرمح، إذا تكسر، وكذلك السهم وغيره قال:
  إذا رمحه في الدارعين تجزعا واجتزعه، أي العود من الشجرة، إذا كسره وقطعه، وفي الصحاح: اقتطعه واكتسره، ورواه ابن عباد بالراء أيضا، كما تقدم. والهجزع، كدرهم: الجبان، هفعل من الجزع، هاؤه بدل من الهمزة، عن ابن جنى. قال: ونظيره هجرع وهبلع، فيمن أخذه من الجزع والبلع، ولم يعتبر سيبويه ذلك، وسيأتي ذلك في الهاء مع العين. ومما يستدرك عليه: التجزع: التوزع والاقتسام، من الجزع وهو القطع، ومنه حديث الضحية: فتفرق الناس عنه إلى غنيمة فتجزعوها أي اقتسموها. وتمر متجزع: بلغ الإرطاب نصفه. ولحم مجزع: فيه بياض وحمرة. ووتر مجزع: مختلف الوضع، بعضه رقيق، وبعضه غليظ. كما في اللسان. وفي الأساس: وتر مجزع: لم يحسنوا إغارته، فاختلفت قواه. قلت: وقد تقدم في الراء أيضا.

  وجزعت في القربة تجزيعا: جعلت فيها جزعة. وقال أبو زيد: كلأ جزاع، بالضم، وهو الكلأ الذي يقتل الدواب، ومنه الكلأ الوبيل، مثل جداع بالدال، نقله الصاغاني، وصاحب اللسان.
 والجزيعة: القطعة من الغنم، تصغير الجزعة، بالكسر، وهو القليل من الشيء، هكذا هو في نسخ الصحاح بخط أبي سهل الهروي. وقال ابن الأثير: وهكذا ضبطه الجوهري مصغرا.
 والذي جاء في المجمل لابن فارس - بفتح الجيم وكسر الزاي -: الجزيعة، وقال: هي القطعة من الغنم، فعيلة بمعنى مفعولة. قال: وما سمعناها في الحديث إلا مصغرة. وفي حديث المقداد أتاني الشيطان فقال: إن محمدا يأتي الأنصار فيتحفونه، ما به حاجة إلى هذه الجزيعة هي تصغير جزعة، يريد القليل من اللبن، هكذا ذكره أبو موسى وشرحه، والذي جاء في صحيح مسلم: ما به حاجة إلى هذه الجزعة، غير مصغرة. وأكثر ما يقرأ في كتاب مسلم الجزعة، بضم الجيم وبالراء، وهي الدفعة من الشرب. وقد تقدم.

##### Türkçe

**جزع** yerin ve vadinin, **منع** gibi, **جزعا**(n): onu kesti; yahut **جزعه**: onu enlemesine kesti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Aynı şekilde çöl ve yer: onu enlemesine kestiğinde onu **جزعته** olmuş olursun. **الجوهري** dedi ki: Bunun(lar)dandır **امرئ القيس**’in sözü:
  Onlardan iki takım: biri **نخلة**’nin karnını tutan yolcu,                      ve onlardan bir başkası **كبكب**’in **نجد**’ini kesen.
Ve **العباب**’da: Bunun(lar)dandır hadis: o, صلى الله عليه وسلم, **محسر** vadisi üzerinde durdu da binitini kamçıladı; o da, onu kesinceye kadar, hızlı yürüdü. Ve **زهير بن أبي سلمى** dedi:
  **السوبان**’dan göründüler, sonra onu kestiler                      her bir **قيني** üzerinde, yeni ve sağlam.
Ve **الجزع**, fetḥa ile; **الجوهري** bununla yetindi; ve kesre ile de okunur, **كراع**’dan; **ابن دريد** onu avama nisbet etti: Yemenî akik; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Başkası ekledi: Çinî. **الجوهري** dedi: O, içinde siyahlık ve beyazlık bulunan, gözlerin kendisine benzetildiği şeydir. **امرؤ القيس** dedi:
  Sanki vahşî hayvanların gözleri çadırımızın çevresinde, ve göç eşyamız                      delinmemiş olan **الجزع**(dır).
Çünkü onların gözleri diri kaldıkça siyahtır; öldüklerinde beyazlıkları belirir; delinmemiş olursa ona daha saf olur.
Ve yine bir sürüyü vasfederek dedi:
  Öyleyse, arası ayrılmış **الجزع** gibi geri döndüler                      soylu bir boyun üzerinde; aşiret içinde nimet verilmiş.
Ve **عائشة**’nin - رضي الله عنها - gerdanlığı **ظفار** **جزع**’ından idi. **المرقش الأكبر** dedi:
  Yakut, **شذر** ve işçilikle süslenirsiniz                      ve **ظفار**’a nisbetli **جزع** ve ikiz inci(ler).
Ve **ابن برى** dedi: Ona **جزع** adı verildi; çünkü o **مجزع**’dır; yani farklı renklerle parçalanmış; yani siyahlığı beyazlığı ve sarılığı ile kesilmiştir. Ve onunla yüzük takınmak güzel değildir; çünkü o, gam ve hüzün ve korkutucu rüyalar ve insanlarla çekişme miras bırakır; onda bulunan bir özellikten dolayı. Ve onun özelliklerindendir: güç doğuran bir kadının saçı onunla sarılsa, o saatinden doğurur.

Ve **جزع الوادي**, kesre ile; **الصحاح** ve **العباب** ve **اللسان**’da olduğu gibi. **أبو عبيدة** dedi: Ona layık olan, açık (fetḥalı) olmasıdır; ve o, vadinin kıvrımıdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **ابن دريد** ekledi: Ve denildi ki: onun ortası yahut onun kesildiği yer; üç lugat. Yahut onun eğrisi; **الأصمعي** söyledi. Ve denildi ki: **جزع الوادي**: onu **يجزعه** olduğu yer; yani onu kestiği yer. Ve denildi ki: O, onun dar yerlerinden genişleyen şeydir; bitki bitirsin yahut bitirmesin. Ve denildi ki: O, onu bir başka yana kestiğin zamandır. Yahut, ağaç ve başkasını bitiren bir genişliği olmadıkça **جزعا** diye adlandırılmaz; **الليث** bunu bazılarından nakletti. Çoğulu **أجزاع**’dır. Ve **لبيد** - رضي الله عنه -’un sözüyle delil getirdi:
  Sürdüm ve serap onu uzaklaştırdı; sanki o                      **بيشة**’nin **أجزاع**’ı: onun **أثل**’i ve taşları.
Dedi ki: Görmüyor musun, **الأثل**’i, o ağaçtır, zikretti. Ve bir başkası dedi: Bilakis, bitkisiz de **جزعا** olur. Ve başkası **أبي ذؤيب**’in, yaban eşeklerini vasfederken, şu beytini okudu:
  Sanki onlar **الجزع**’da, **نبايع** arasında                      ve **ذي العرجاء**’nın sahipleri: toplanmış ganimet.

Ve **بالجزع** diye rivayet olunur: **جزع نبايع**. Bu beytin okunması **ب ي ع**’da geçti; ve ayrıca **ج م ع** ve **ن ب ع**’da da gelecek, Allah تعالى dilerse. Yahut o, vadide ağaç olmayan bir yerdir; **ابن الأعرابي**’den. Bazen kum olur. Ve denildi ki: **جزعة الوادي**: yuvarlaklaşan ve genişleyen bir yer. Ve **الجزع**: kavmin mahallesi. **الكميت** dedi:
  Ve onun içeceğini ve akşamları buldular                      hoş bir içiş ve ağaçlı bir **جزعا**.
Ve **الجزع**: yerden, yanında alçaklık bulunan yüksekçe olan. Ve **ابن عباد** dedi: **الجزع**: arı kovanı; çoğulu: **أجزاع**. Ve **جزع**: طائف’in sağında bir yer; ve bir başkası onun solunda. Ve **ابن دريد** dedi: **الجزع**, ḍamma ile: **المحالة**’nin döndüğü mil; Yemenîdir; ve fetḥa ile de olur. Ve **الجزع** ayrıca: sarı bir boya; o, **الهرد** diye adlandırılandır. Ve bazı lugatlarda sarı damarlar; **ابن دريد** söyledi. Ve **الجازع**: çardakta da enlemesine konulan, üzerine atılan tahta; nüshalarda böyle; **الصحاح**’ta: üzerine asma çubukları atılır. **الجوهري** dedi: **أبو سعيد** onu bilmedi. Ve başkası dedi: Bu ancak çubukları yerden yükseltmek için yapılır. O tahtayı nitelediğinde: **خشبة جازعة** dersin. Dedi ki: Aynı şekilde iki şey arasında enlemesine konulmuş, üzerine bir şey taşınsın diye olan her tahta, o **جازعة**’dır.

Ve **الجزعة**, kesre ile: maldan az; ve sudan (az); **الصحاح**’ta olduğu gibi. Denir: ona maldan bir **جزعة** verdi; yani ondan bir parça kesti. Ve **ابن دريد**’den ḍamma ile de (okunur). Dedi: Kapta **جزعة** ve **جزيعة**’dan başka bir şey kalmadı; o, sudan azdır. Aynı şekilde o, kırbada ve ibrikte de böyledir. Ve başkası dedi: sudan ve sütten **الجزعة**: kırba, kap ve havuzun yarısından az olan şeydir. Ve **اللحياني** bir defa dedi: kırbada sudan bir **جزعة** kaldı; ve tulumda sütten bir **جزعة**; içinde az bir şey olduğunda. Ve başkası dedi: denir: gölcükte bir **جزعة** var; ve kuyuda bir **جزعة** denmez. Ve **ابن شميل** dedi: denir: havuzda bir **جزعة**: o, üçte birdir yahut ona yakındır; ve o, **الجزع**’dır. Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الجزعة** ve **الكثبة** ve **الغرفة** ve **الخمطة**: sütten arta kalan.
Ve **أبو ليلى** dedi: **الجزعة**: koyundan bir parça.
Ve **الصحاح**’ta: **الجزعة**: geceden bir taife. Başkası ekledi: geçmiş yahut gelecek. Denir: geceden bir **جزعة** geçti; yani başından bir saat. Ve sonundan bir **جزعة** kaldı; ve bu mecazdır. Ve **العباب**’da: yarıdan aşağı olan. Ve başkası dedi: başından yahut sonundan. Ve **الجزعة**: ağaçların toplandığı yer; soğuktan mal oraya götürülür ve aç olduğunda yahut su içmeye çıkmış olduğunda yahut **مخدرا** olduğunda orada tutulur. Ve **المخدر**: yağmur altında olan.
Ve **الجزعة**: daha önce zikri geçen Yemenî boncuktur; ve fetḥa ile de (okunur). Ve daha önce geçti ki kesreyi **ابن دريد** avama nisbet etti.
Ve **الجزع**, harekeli: sabrın zıddı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **العباب**’da ekledi: O, inen şeyi taşımaktan minnetin kesilmesidir. **المصباح**’ta: o, başına inen şeye karşı zayıflıktır. Bir cemaat dedi: o, hüzündür. Ve denildi ki: o, insanı engelleyen ve onu, üzerinde bulunduğu şeyden çeviren ve ondan kesen en şiddetli hüzündür. Aslı kesmektir; bunu العلامة **عبد القادر البغدادي**, **شرح شواهد الرضى**’da tahkik etti; ve şeyhimiz nakletti. Bu, **ابن عباد**’dandır. Aslı **مفردات الراغب**’dadır. Ve **قد جزع**; bu da **ابن عباد**’dandır; **فرح** gibi: **جزعا** ve **جزوعا**, ḍamma ile; o halde o **جازع** ve **جزع**’dır; **كتف** ve **رجل** ve **صبور** ve **غراب** gibi. Ve denildi ki: ondan **الجزع** çok olursa, o **جزوع** ve **جزاع**’dır; **ابن الأعرابي**’den. Ve şu beyti okudu:

  İnsanlar içinde ayıplanan bir damga sahibi değilim                      kaçırdığı şeye ve kötü bir **جزاع**’a.
Ve **أجزعه** başkası: bıraktı. Ve denir: **أجزع جزعة**, kesre ile ve ḍamma ile; yani bir bakiye bıraktı; **العباب**’da olduğu gibi. Ve denildi ki: yarıdan aşağı. Ve **ابن عباد** dedi: **أعشى باهلة** dedi:
  Eğer biz **جزعنا** isek, şer bizi daha çok **أجزعنا** eder                      ve eğer cesaret ettikse, biz cesur bir topluluğuz.
**جزعة السكين** ḍamma ile: onu parçaladım; onda bir lugat. Ve **جزع البسر** **تجزيعا**; o halde o **مجزع**’dır; **معظم** ve **محدث** gibi. **شمر** dedi: **المعري** dedi: **المجزع**, kesre ile; ve bence nasb ile, **مخطم** vezni üzerinedir. **الأزهري** dedi: Hicrîlerden işittiğim: **رطب مجزع** zay’ın kesresiyle; **المعري**’nin **أبي عبيد**’den rivayet ettiği gibi. Dedim: Kesre ile **الجوهري** yetindi; ve fetḥa ile **شمر** tek kalmıştır: yarısına kadar olgunlaştı. Ve denildi ki: altından yarısına kadar olgunlaşma ulaştı. Ve denildi ki: üçte ikisine kadar. Ve denildi ki: bir kısmı ulaştı; sınırlandırılmaksızın. Aynı şekilde yaş hurma ve üzüm; ve **رطبة مجزعة** **محدثة** gibi. **ابن دريد** dedi: **أبو حاتم** onu böyle söyledi. Ve fetḥa ile de denir: yarısına yahut buna yakın olgunlaştığında. Ve denildi ki: üçte ikisine kadar. **الراغب** dedi: O, renkli boncuktan ödünç alınmıştır.
Ve **جزع فلانا تجزيعا**: onun **جزع**’ını giderdi. Bunun(lar)dandır hadis: **عمر** vurulunca, **ابن عباس** رضي الله عنهما onu **يجزعه** oldu. **ابن الأثير** dedi: yani ona, onu teselli eden ve onun **جزع**’ını gideren şeyi söylüyordu; ve o, hüzün ve korkudur.
Ve **جزع الحوض**; o halde o **مجزع**’dır; **محدث** gibi: içinde ancak bir **جزعة**, yani sudan bir bakiye kalmadığında.
Ve **نوى مجزع**, fetḥa ile; ve kesre ile de (okunur): onun bir kısmı sürtülüp beyazlamış, geri kalanı rengi üzerinde bırakılmış olandır; **الجزع**’a benzetme olarak. **أبي هريرة** رضي الله عنه hadîsinde: o, **النوى المجزع** ile tesbih ederdi.
Ve içinde siyahlık ve beyazlık toplanan her şey **مجزع** ve **مجزع**’dır; fetḥa ve kesre ile.
Ve **انجزع الحبل**: her ne şekilde olursa olsun koptuğunda; yahut iki yarıya koptuğunda **انجزع** denir. Ve ucundan koptuğunda **انجزع** denmez. Ve **انجزعت العصا**: iki yarıya kırıldığında. **سويد بن أبي كاهل اليشكري** dedi:
  Boynuzu, ona tos vurduğunda keser                      ve mızrak ona isabet ettiğinde **انجزع**.
**كتجزعت**. Denir: **تجزع الرمح**: parçalandığında; aynı şekilde ok ve başkası. Dedi:
  Zırhlılarda mızrağı **تجزعا** olduğunda.
Ve **اجتزعه**: yani ağaçtan dalı, onu kırıp kestiğinde. Ve **الصحاح**’ta: onu kopardı ve kırdı. Ve **ابن عباد** onu **بالراء** ile de rivayet etti; daha önce geçtiği gibi. Ve **الهجزع**, **درهم** gibi: korkak; **الجزع**’dan **هفعل**; onun **هاء**’sı hemzeden bedeldir; **ابن جنى**’den. Dedi: Onun benzeri **هجرع** ve **هبلع**’dır; onu **الجزع** ve **البلع**’dan alan kimse hakkında. Ve **سيبويه** bunu itibar etmedi; ve bu, **الهاء** ile **العين**’de gelecek. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **التجزع**: dağılma ve paylaşma; **الجزع**’dan, o da kesmektir. Bunun(lar)dandır kurban hadisi: insanlar ondan ganimete dağıldılar da onu **فتجزعوها** ettiler; yani onu paylaştılar. Ve **تمر متجزع**: olgunlaşma yarısına ulaştı. Ve **لحم مجزع**: içinde beyazlık ve kızıllık vardır. Ve **وتر مجزع**: yerleştirilmesi farklı; bir kısmı ince, bir kısmı kalın; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **الأساس**’ta: **وتر مجزع**: onu iyi bükemediler de kuvvetleri farklılaştı. Dedim: Bu, **الراء**’da da daha önce geçti.

Ve **جزعت**’i kırbada **تجزيعا** (olarak yaptım): onda bir **جزعة** yaptım. Ebû Zeyd dedi ki: **كلأ جزاع**; zamme ile; o, davarları öldüren ottur; ondan da **الكلأ الوبيل** (vardır); **جداع** gibi, **الدال** ile; bunu es-Sâğânî ve Lisân’ın sahibi nakletti.

Ve **الجزيعة**: koyundan parça; **الجزعة**’nin küçültmesi; kesre ile; o, şeyden az olandır; Sahâh’ın Ebû Sehl el-Herevî hattıyla olan nüshalarında böyledir. İbnü’l-Esîr dedi ki: Cevherî onu böylece küçültme olarak ضبط etti.

İbn Fâris’in el-Mücmel’inde gelen - **الجيم**’in fethası ve **الزاي**’ın kesresi ile -: **الجزيعة**; ve dedi ki: o, koyundan parçadır; **فعيلة** vezninde, **مفعولة** mânâsında. Dedi ki: Biz onu hadiste ancak küçültme olarak işittik. Mikdâd hadîsinde: “Şeytan bana geldi de dedi ki: Muhammed Ensâr’a gelir de ona hediye verirler; onun bu **الجزيعة**’ye ihtiyacı yoktur.” O, **جزعة**’nin küçültmesidir; sütten azı kasteder; Ebû Mûsâ onu böyle zikretti ve şerh etti. Müslim’in Sahîh’inde gelen ise: “Onun bu **الجزعة**’ye ihtiyacı yoktur”; küçültmesiz. Müslim’in kitabında en çok okunan **الجزعة**’dir; **الجيم**’in zammesiyle ve **الراء** ile; o, içmeden bir defadır. Ve geçmiştir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَزْعٌ
1 جَزْعٌ جزع [inf. n. of جَزَعَ] signifies The act of cutting; or cutting off. (TA.) [See also 8.] ― -b2- [Hence,] جزَعَ لَهُ جِزْعَةً مِنَ المَالِ He cut off for him a portion of the property. (S.) ― -b3- And جَزَعَ الوَادِى, (S, Msb, K,) aor. جَزَعَ , (Msb, K,) inf. n. جَزْعٌ, (S, Msb, K,) He passed the valley to the other side: (Msb:) or he passed the valley [in any manner]: (K:) or he passed across it; i. e., crossed it: (S, K:) and in like manner, الأَرْضَ the land: (K:) and المَفَازَةَ the desert: and المَوْضِعَ the place. (TA.) -A2- جَزِعَ, (S, Msb, K,) aor. جَزَعَ , (Msb, K,) inf. n. جَزَعٌ (S, Msb, K) and جُزوعٌ, (K,) He was, or became, impatient, (S, K,) مِنَ الشَّىْءِ [of the thing]; (S;) and عَلَى فُلَانٍ [on account of such a one]; (S and K in art. اله, &c.;) جَزَعٌ being the contr. of صَبْرٌ: (S, K:) or he had not sufficient strength to bear what befell him, (O, Msb,) and found not patience: (Msb:) or he manifested grief and agitation: (TK:) or he was, or became, affected with grief: or he was, or became, affected with most violent grief, such as prevented him and turned him from that to which he was directing himself, or from his object, and cut him off therefrom: this meaning of cutting off being said by 'Abd-el-Kلdir El-Baghdلdee to be the primary signification. (TA.)

جزّع
2 جزّع جزع , inf. n. تَجْزِيعٌ, It (a full-grown unripe date) became ripe to the extent of two thirds of it: (S:) or to the extent of half of it; (K, TA;) from the bottom: (TA:) or became partly ripe: and in like manner one says of a grape. (TA.) ― -b2- It (a watering-trough, or tank,) had but little remaining in it. (K, * TA.) ― -b3- He put a little water into a skin. (TA.) -A2- جزّع فُلَانًا, (K,) inf. n. as above, (TA,) He caused the impatience (جَزَع) of such a one to cease: (K:) he said to him that which comforted him, or consoled him, and which caused his grief and fear to cease. (IAth.)

اجزع جِزْعَةً
4 اجزع جِزْعَةً اجزع جزعه اجزع جزعة , and جُزْعَةً, He left, or caused to remain, a remainder: (O, K:) or less than half. (TA.) -A2- اجزعهُ He caused him to be impatient: (S, K:) or he caused him to want sufficient strength to bear what befell him, and to be impatient. (Msb.)

5 تَجَزَّعَ see 7, in two places. -A2- تجزّعوا الغَنِيمَةَ They divided among themselves the spoil. (TA.)

انجزع
7 انجزع انجزع It (a rope) broke, (K, TA,) in any manner: (TA:) or broke in halves; (K, TA;) but if it have broken at its extremity, one does not say انجزع. (TA.) And انجزعت العَصَا, and ↓ تجزّعت, The staff, or stick, broke (K, TA) in halves. (TA.) ↓ تجزّع is also said of a spear, and of an arrow, &c., meaning It broke in pieces. (TA.)

اجتزعهُ
8 اجتزعهُ اجتزعه اجتزعة He broke it, and cut it off: (K:) or he broke it off, and cut it off, for himself; namely, a branch, rod, or piece of wood, from a tree. (S.)

جَزْعٌ
جَزْعٌ جزع (S, Msb, K) and ↓ جِزْعٌ, (Kr, K,) but IDrd ascribes the latter to the vulgar, (TA,) [The onyx; so called in the present day;] certain beads, or gems, (خَرَزٌ,) (Msb,) the beads, or gems, (خَرَز, [here rendered by Golius “ Murœna seu concha Veneris, ” though he also gives what I regard as the only correct signification, namely “ onyx, ”]) of El-Yemen (S, K) [and] of China, (K) in which are whiteness and blackness, (S, Msb, K,) and to which eyes are likened, (S, K,) and in particular, by Imra-el-Keys, the eyes of wild animals, because their eyes, while they are alive, are black, but when they die, their whiteness appears; (TA;) a kind of stone having many colours, brought from El-Yemen and China; (Kzw;) so called because interrupted by various colours; its blackness being interrupted by its whiteness and its yellowness: (IB:) 'ءïsheh's necklace [which she lost on the occasion that subjected her to the accusation of adultery] was of جَزْع of Dhafلri: (TA:) the wearing it in a signet induces anxiety, or disquietude of mind, and grief, and terrifying dreams, and altercation with men; and if the hair of one who experiences difficulty in bringing forth be wound upon it, she brings forth at once: (K: [and Kzw says the like, and more of a similar kind:]) n. un. جَزْعَةٌ (Msb, K, * TA) and جِزْعَةٌ. (K, * TA.) -A2- See also what next follows.

جِزْعٌ
جِزْعٌ جزع , (S, O, L, Msb, K,) but AO says that it should be with fet-h, [↓ جَزْعٌ,] (K) The place of bending, or turning, (مُنْعَطَف, S, Msb, K, or مُنْحَنًى, As, K,) of a valley: (As, S, Msb, K:) or the middle thereof: or the place where it ends: (IDrd, K:) or its side: (Msb:) or the place of passing, or crossing, of a valley: or a widening part, of the narrow places, thereof, whether it produce plants &c. or do not produce them: (TA:) or it is not so called unless [it be a part] having width, and producing trees &c.: (Msb, K:) or it may be without plants, or herbage, or the like: (TA:) or a place, in a valley, in which are no trees: (IAar, K:) or a place, of a valley, taking a round and wide form: (TA:) pl. أَجْزَاعٌ. (Msb, K.) ― -b2- A place of alighting, or abiding, of a people. (K.) ― -b3- Elevated land, or ground, by the side of which is a low, or depressed, part. (K.) -A2- A bee-hive: pl. as above. (Ibn- 'Abbلd, K.) -A3- See also جَزْعٌ.

جَزُعٌ
جَزُعٌ جزع : see what next follows.

جَزِعٌ
جَزِعٌ جزع (Msb, K) and ↓ جَازِعٌ and ↓ جَزُعٌ (K) and ↓ جَزُوعٌ (Msb, K) and ↓ جُزَاعٌ (K) part. ns. of جَزِعَ; [Impatient; &c.;] (Msb, K;) but the last two have an intensive signification [very impatient, or having much impatience; &c.]. (IAar.)

جُزْعَةٌ
جُزْعَةٌ جزع جزعه جزعة : see what next follows, in two places.

جِزْعَةٌ
جِزْعَةٌ جزع جزعه جزعة A little, or small quantity, of property, or wealth; and of water, (S, K,) remaining in a skin, (Lh, IDrd,) and in a leathern bottle, or other vessel, (IDrd,) and in a pool left by a torrent, but not in a well, (TA,) as also ↓ جُزْعَةٌ (IDrd, K) and [the dim.] ↓ جُزَيْعَةٌ, (IDrd,) and of milk, in a skin; (Lh;) or a third part, or nearly that quantity, of water, in a trough, or tank; (ISh;) or a quantity of water, and of milk, less than the half of the skin or other vessel, and of the trough; (TA;) and, as also ↓ جُزْعَةٌ, somewhat remaining; (O, K;) or the latter, particularly, of milk; (IAar;) or both, accord. to some, [a remainder consisting of] less than half; (TA;) and the former, a portion [not defined] of property, or wealth; (S;) and particularly a portion of a flock of sheep or goats; (Aboo-Leylà, K;) as also ↓ جُزَيْعَةٌ; (S;) thus in the handwriting of Aboo-Sahl El-Harawee; but in the Mj of IF, ↓ جَزِيعَةٌ, of the measure فَعِيلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ: (TA:) the pl. of جِزْعَةٌ is جِزَعٌ. (ISh.) ― -b2- And [hence,] (tropical:) A part, or portion, of the night, (S, O, K,) past or to come, (TA,) less than half, (O, K,) of the former part thereof or of the latter part. (K.) -A2- A place in which is a collection of trees (K, TA) among which the camels or other beasts are made to rest at night from the cold, and are confined when they are hungry, or returning from water, or under rain. (TA.) -A3- Also n. un. of جِزْعٌ as syn. with جَزْعٌ. (TA.)

جُزَاعٌ
جُزَاعٌ جزاع : see جَزِعٌ.

جَزُوعٌ
جَزُوعٌ جزع جزوع : see جَزِعٌ.

جَزِيعَةٌ
جَزِيعَةٌ جزيعه جزيعة and جُزَيْعَةٌ: see جِزْعَةٌ, in three places.

جَازِعٌ
جَازِعٌ جازع : see جَزِعٌ. -A2- Also The piece of wood which is placed in the trellis of a grape-vine, crosswise, upon which are laid the branches of the vine; (S, K) not known to Aboo-Sa'eed; (S;) it is thus placed for the purpose of raising the branches from the ground; and this piece of wood is also called خَشَبَةٌ جَازِعَةٌ; the latter word being thus used as an epithet. (TA.) Also Any piece of wood that is put crosswise between two things for a thing to be borne upon it (K, TA) is called its جازع. (TA.)

مُجَزَّعٌ
مُجَزَّعٌ مجزع Interrupted by various colours [like the جَزْع or onyx]: (IB:) or anything in which are blackness and whiteness; as also ↓ مُجَزِّعٌ: (K:) and flesh-meat in which are whiteness and redness. (TA.) [Hence,] نُوًى مُجَزَّعٌ and ↓ مُجَزِّعٌ Datestones of which some, or some parts, have been scraped, or abraded, so as to have become white, the rest being left of their [original] colour: (K:) likened to the جَزْع. (TA.) And ↓ بُسْرٌ مَجَزِّعٌ (S, K) and مُجَزَّعٌ; (K;) the former, says Sh, accord. to El-Ma'arree, but he adds that he himself held the latter to be the right; Az says that he heard the former from the people of Hejer, and it has the authority of A' Obeyd; (TA;) Full-grown dates that have ripened to the half; (K, TA;) from the bottom: (TA:) or to the extent of two thirds: (S:) or that have become partly ripe: (TA:) fem. with ة: (S, K:) and in like manner you say ↓ تَمْرٌ مُتَجَزِّعٌ dates that have ripened to the half. (TA.)

مُجَزِّعٌ
مُجَزِّعٌ مجزع : see مُجَزَّعٌ, in three places. ― -b2- حَوْضٌ مُجَزِّعٌ A watering-trough, or tank, having but little water remaining in it. (K.)

مُتَجَزِّعٌ
مُتَجَزِّعٌ متجزع : see مُجَزِّعٌ.

##### Türkçe

**جَزْعٌ**
1 **جَزْعٌ** **جزع** [**جَزَعَ**’ın mastarı] kesme fiilini; yahut kesip ayırmayı ifade eder. (TA.) [8’e de bak.] ― -b2- [Bundan dolayı,] **جزَعَ لَهُ جِزْعَةً مِنَ المَالِ** “Malın bir kısmını onun için kesip ayırdı.” (S.) ― -b3- Ve **جَزَعَ الوَادِى**, (S, Msb, K,) muzârîsi **جَزَعَ**, (Msb, K,) mastarı **جَزْعٌ**, (S, Msb, K,) “Vadiyi öte tarafa geçti”: (Msb:) yahut “vadiyi [herhangi bir tarzda] geçti”: (K:) yahut “onu boydan boya geçti; yani onu aştı”: (S, K:) ve aynı şekilde, **الأَرْضَ** “araziyi”: (K:) ve **المَفَازَةَ** “çölü”: ve **المَوْضِعَ** “yeri.” (TA.) -A2- **جَزِعَ**, (S, Msb, K,) muzârîsi **جَزَعَ**, (Msb, K,) mastarı **جَزَعٌ** (S, Msb, K) ve **جُزوعٌ**, (K,) “sabırsız oldu yahut sabırsızlaştı,” (S, K,) **مِنَ الشَّىْءِ** “[şeyden dolayı]”; (S;) ve **عَلَى فُلَانٍ** “[falanca yüzünden]”; (S ve K, **اله** maddesinde, vb.;) **جَزَعٌ**, **صَبْرٌ**’ün zıddıdır: (S, K:) yahut “başına gelene tahammül edecek yeterli gücü yoktu,” (O, Msb,) ve sabır bulmadı: (Msb:) yahut “keder ve çalkantı gösterdi”: (TK:) yahut “kederden etkilendi”: yahut “onu engelleyen ve yöneldiği şeyden yahut maksadından çeviren ve onu ondan kesip ayıran en şiddetli kederden etkilendi”: bu “kesip ayırma” mânâsının, ‘Abd-el-Kâdir El-Bağdâdî tarafından aslî anlam olduğu söylenmiştir. (TA.)

**جزّع**
2 **جزّع** **جزع**, mastarı **تَجْزِيعٌ**, “O (iri ama ham hurma) onun üçte ikisi miktarınca olgunlaştı”: (S:) yahut “yarısı miktarınca”; (K, TA;) alttan: (TA:) yahut “kısmen olgunlaştı”: ve aynı şekilde üzüm hakkında da söylenir. (TA.) ― -b2- “O (yalak yahut havuz) içinde pek az kalmıştı.” (K, * TA.) ― -b3- “Bir tuluma azıcık su koydu.” (TA.) -A2- **جزّع فُلَانًا**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) “Falancanın sabırsızlığını (**جَزَع**) giderdi”: (K:) “ona, onu teselli eden yahut avutacak ve kederini ve korkusunu giderecek şeyi söyledi.” (IAth.)

**اجزع جِزْعَةً**
4 **اجزع جِزْعَةً** **اجزع جزعه اجزع جزعة**, ve **جُزْعَةً**, “Bir artığı bıraktı yahut kalmasına sebep oldu”: (O, K:) yahut “yarıdan azını.” (TA.) -A2- **اجزعهُ** “Onu sabırsız kıldı”: (S, K:) yahut “başına gelene tahammül edecek yeterli gücü olmamasına ve sabırsız olmasına sebep oldu.” (Msb.)

5 **تَجَزَّعَ** 7’ye bak, iki yerde. -A2- **تجزّعوا الغَنِيمَةَ** “Ganimeti aralarında paylaştılar.” (TA.)

**انجزع**
7 **انجزع** **انجزع** “O (ip) kırıldı,” (K, TA,) herhangi bir tarzda: (TA:) yahut “ikiye kırıldı”; (K, TA;) fakat ucu tarafından kırılmışsa **انجزع** denmez. (TA.) Ve **انجزعت العَصَا**, ve ↓ **تجزّعت**, “Sopa, yahut değnek, ikiye kırıldı.” (K, TA) (TA.) ↓ **تجزّع** mızrak ve ok vb. hakkında da söylenir; mânâsı: “parçalara ayrılarak kırıldı.” (TA.)

**اجتزعهُ**
8 **اجتزعهُ** **اجتزعه اجتزعة** “Onu kırdı ve kesip ayırdı”: (K:) yahut “kendisi için onu koparıp kırdı ve kesip ayırdı”; yani bir ağaçtan bir dal, çubuk yahut odun parçası. (S.)

**جَزْعٌ**
**جَزْعٌ** **جزع** (S, Msb, K) ve ↓ **جِزْعٌ**, (Kr, K,) fakat IDrd ikincisini avama nispet eder, (TA,) [bugün bu adla anılan;] birtakım boncuklar yahut mücevherler, (**خَرَزٌ**) (Msb,) Yemen’in (S, K) [ve] Çin’in, (K) içinde beyazlık ve siyahlık bulunan, (S, Msb, K,) ve gözlerin kendisine benzetildiği, (S, K,) ve özellikle İmru’ul-Kays tarafından, vahşi hayvanların gözleri; çünkü onların gözleri hayattayken siyah, öldüklerinde ise beyazlıkları ortaya çıkar; (TA;) Yemen ve Çin’den getirilen, birçok renkleri olan bir taş türü; (Kzw;) çeşitli renklerle kesintiye uğradığı için böyle adlandırılmıştır; siyahlığı, beyazlığı ve sarılığıyla kesintiye uğrar: (IB:) ‘Âişe’nin [zina ithamına uğramasına sebep olan olayda kaybettiği] gerdanlığı, Zafârî **جَزْع**’dandı: (TA:) onu yüzük taşı olarak takmak, kaygı yahut zihnî huzursuzluk ve keder ve korkutucu rüyalar ve insanlarla çekişme doğurur; ve doğum yapmakta güçlük çeken birinin saçı onun üzerine sarılırsa, hemen doğurur: (K: [Kzw da bunun benzerini ve bu türden daha fazlasını söyler:]) tekili **جَزْعَةٌ** (Msb, K, * TA) ve **جِزْعَةٌ**. (K, * TA.) -A2- Bundan sonra gelen şeye de bak.

**جِزْعٌ**
**جِزْعٌ** **جزع**, (S, O, L, Msb, K,) fakat AO bunun fetḥa ile olması gerektiğini söyler, [↓ **جَزْعٌ**,] (K) “Bir vadinin bükülme yahut dönme yeri,” (**مُنْعَطَف**, S, Msb, K, yahut **مُنْحَنًى**, As, K,) (As, S, Msb, K:) yahut “ortası”: yahut “bittiği yer”: (IDrd, K:) yahut “yanı”: (Msb:) yahut “bir vadinin geçiş yahut aşma yeri”: yahut “onun dar yerlerinin genişleyen bir kısmı; bitkiler vb. bitirsin yahut bitirmesin”: (TA:) yahut “genişlik bulunan ve ağaçlar vb. bitiren [bir parça] olmadıkça böyle adlandırılmaz”: (Msb, K:) yahut “bitkisiz, otlaksız veya benzeri olabilir”: (TA:) yahut “bir vadide, içinde ağaç bulunmayan bir yer”: (IAar, K:) yahut “bir vadinin, yuvarlak ve geniş bir şekil alan bir yeri”: (TA:) çoğulu **أَجْزَاعٌ**. (Msb, K.) ― -b2- “Bir kavmin konaklama yahut ikamet yeri.” (K.) ― -b3- “Yanında alçak yahut çukur bir kısım bulunan yüksek arazi yahut yer.” (K.) -A2- “Bir arı kovanı”: çoğulu yukarıdaki gibidir. (Ibn- ‘Abbâd, K.) -A3- **جَزْعٌ**’a da bak.

**جَزُعٌ**
**جَزُعٌ** **جزع**: bundan sonra gelene bak.

**جَزِعٌ**
**جَزِعٌ** **جزع** (Msb, K) ve ↓ **جَازِعٌ** ve ↓ **جَزُعٌ** (K) ve ↓ **جَزُوعٌ** (Msb, K) ve ↓ **جُزَاعٌ** (K) **جَزِعَ**’ın ism-i fâilleri; [sabırsız; vb.;] (Msb, K;) fakat son ikisi şiddet mânâsı taşır [çok sabırsız, yahut sabırsızlığı çok olan; vb.]. (IAar.)

**جُزْعَةٌ**
**جُزْعَةٌ** **جزع جزعه جزعة**: iki yerde, bundan sonra gelene bak.

**جِزْعَةٌ**
**جِزْعَةٌ** **جزع جزعه جزعة** “Mal yahut servetten az, yahut küçük miktar; ve sudan,” (S, K,) “tulumda kalan,” (Lh, IDrd,) ve “deri şişede yahut başka kapta kalan,” (IDrd,) ve “selin bıraktığı birikintide olan, fakat kuyuda olmayan,” (TA,) bunun gibi ↓ **جُزْعَةٌ** (IDrd, K) ve [küçültmesi] ↓ **جُزَيْعَةٌ**, (IDrd,) ve “tulumda sütten [kalan]”; (Lh;) yahut “yalakta yahut havuzda suyun üçte biri, yahut ona yakın miktar”; (ISh;) yahut “tulum yahut başka kapta ve yalakta, yarıdan az olan su ve süt miktarı”; (TA;) ve, ↓ **جُزْعَةٌ** ile birlikte, “biraz kalmış olan”; (O, K;) yahut ikincisi özellikle “sütten [kalan]”; (IAar;) yahut ikisi de, bazılarına göre, “yarıdan azdan ibaret [bir artık]”; (TA;) ve birincisi, “mal yahut servetten bir pay [sınırı belirtilmemiş]”; (S;) ve özellikle “koyun yahut keçi sürüsünden bir pay”; (Aboo-Leylâ, K;) bunun gibi ↓ **جُزَيْعَةٌ**; (S;) Aboo-Sahl El-Harawee’nin yazısında böyledir; fakat IF’nin Mj’sinde ↓ **جَزِيعَةٌ**, vezni **فَعِيلَةٌ** olup vezni **مَفْعُولَةٌ** mânâsındadır: (TA:) **جِزْعَةٌ**’nın çoğulu **جِزَعٌ**’dır. (ISh.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] (mecaz:) “Gecenin bir parçası yahut bölümü,” (S, O, K,) geçmiş yahut gelecek, (TA,) yarıdan az, (O, K,) onun evvel kısmından yahut âhir kısmından. (K.) -A2- “İçinde ağaçların toplandığı bir yer” (K, TA); aralarında develer yahut başka hayvanlar, geceleri soğuktan dinlendirildiği ve aç olduklarında yahut sudan döndüklerinde yahut yağmur altında iken hapsedildiği yer. (TA.) -A3- Ayrıca **جِزْعٌ**’ın, **جَزْعٌ** ile eşanlamlı olarak, tekilidir. (TA.)

**جُزَاعٌ**
**جُزَاعٌ** **جزاع**: **جَزِعٌ**’e bak.

**جَزُوعٌ**
**جَزُوعٌ** **جزع جزوع**: **جَزِعٌ**’e bak.

**جَزِيعَةٌ**
**جَزِيعَةٌ** **جزيعه جزيعة** ve **جُزَيْعَةٌ**: üç yerde, **جِزْعَةٌ**’ya bak.

**جَازِعٌ**
**جَازِعٌ** **جازع**: **جَزِعٌ**’e bak. -A2- Ayrıca “asma çardağında, enlemesine konulan ve asma dallarının üzerine yatırıldığı odun parçası”; (S, K) Aboo-Sa‘eîd’e göre bilinmeyen; (S;) dalları yerden yükseltmek maksadıyla böyle konur; ve bu odun parçasına ayrıca **خَشَبَةٌ جَازِعَةٌ** denir; ikinci kelime böylece sıfat olarak kullanılmıştır. (TA.) Ayrıca “iki şey arasına, bir şeyin onun üzerine taşınması için enlemesine konulan herhangi bir odun parçası” (K, TA) onun **جازع**’ı diye adlandırılır. (TA.)

**مُجَزَّعٌ**
**مُجَزَّعٌ** **مجزع** “Çeşitli renklerle kesintiye uğramış [**جَزْع** yahut oniks gibi]”: (IB:) yahut “içinde siyahlık ve beyazlık bulunan herhangi bir şey”; bunun gibi ↓ **مُجَزِّعٌ**: (K:) ve “içinde beyazlık ve kızıllık bulunan et.” (TA.) [Bundan dolayı,] **نُوًى مُجَزَّعٌ** ve ↓ **مُجَزِّعٌ** “Hurma çekirdekleri; bazısı yahut bazı kısımları kazınıp yahut aşındırılıp beyaz olmuş, geri kalanı [aslî] renginde bırakılmış”: (K:) **جَزْع**’a benzetilmiştir. (TA.) Ve ↓ **بُسْرٌ مَجَزِّعٌ** (S, K) ve **مُجَزَّعٌ**; (K;) birincisi, Sh der ki El-Ma‘arrî’ye göre; fakat kendisi ikincisini doğru saydığını ekler; Az, birincisini Hejer halkından işittiğini söyler ve A‘ Obeyd’in otoritesi vardır; (TA;) “yarısına kadar olgunlaşmış iri hurmalar”; (K, TA;) alttan: (TA:) yahut “üçte ikisine kadar”: (S:) yahut “kısmen olgunlaşmış olanlar”: (TA:) müennesi ة iledir: (S, K:) ve aynı şekilde ↓ **تَمْرٌ مُتَجَزِّعٌ** “yarısına kadar olgunlaşmış hurmalar” dersin. (TA.)

**مُجَزِّعٌ**
**مُجَزِّعٌ** **مجزع**: üç yerde, **مُجَزَّعٌ**’a bak. ― -b2- **حَوْضٌ مُجَزِّعٌ** “İçinde pek az su kalmış bir yalak yahut havuz.” (K.)

**مُتَجَزِّعٌ**
**مُتَجَزِّعٌ** **متجزع**: **مُجَزِّعٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَزَعَ
جَزَعَ A ( n. ac. جَزْع 1 ),
a.  Cut through.

b.  Passed through, traversed.

جَزِعَ
جَزِعَ A ( n. ac. جَزَع 4 ,  جُزُوْع 27 )
a.  [ Min ], Was disturbed, troubled at.

b.  [ 'Ala ], Was distressed for ( person ).

جَزَّعَ
جَزَّعَ II ,
a.  Cut into pieces.

b.  Had but little of.

c.  Was partly ripe.

d.  Soothed, consoled.

أَجْزَعَ
أَجْزَعَ IV ,
a.  Left a part of.

b.  Distressed, troubled.

تَجَزَّعَ
تَجَزَّعَ V ,
a.  Broke, or cut, up, off.

اِنْجَزَعَ
اِنْجَزَعَ VII ,
a.  Broke in half.

اِجْتَزَعَ
اِجْتَزَعَ VIII ,
a.  see V .

جَزْع
جَزْع 1 ,
a.  Onyx.

جِزْعَة
جِزْعَة 2t ,  جُزْعَة 3t ,
a.  Small quantity or portion.

جَزَع
جَزَع 4 ,
a.  Distress, perturbation of mind.

جَزِع
جَزِع 5 ,  جَاْزِع 21 ,  جَزُوْع 26 ,
a.  Distressed, grieved, agitated.

جُزُوْع
جُزُوْع 27 ,
a.  see 4 .

##### Türkçe

**جَزَعَ**
**جَزَعَ** A ( n. ac. **جَزْع** 1 ),
a.  Kesti, delip geçti.

b.  İçinden geçti, katetti.

**جَزِعَ**
**جَزِعَ** A ( n. ac. **جَزَع** 4 ,  **جُزُوْع** 27 )
a.  [ Min ], -den dolayı rahatsız oldu, sıkıntı duydu.

b.  [ 'Ala ], (kişi) için kederlendi.

**جَزَّعَ**
**جَزَّعَ** II ,
a.  Parçalara kesti.

b.  Ondan pek azı vardı.

c.  Kısmen olgunlaştı.

d.  Yatıştırdı, teselli etti.

**أَجْزَعَ**
**أَجْزَعَ** IV ,
a.  Bir kısmını bıraktı.

b.  Sıkıntıya soktu, rahatsız etti.

**تَجَزَّعَ**
**تَجَزَّعَ** V ,
a.  Parçaladı, yahut kesti; kopardı.

**اِنْجَزَعَ**
**اِنْجَزَعَ** VII ,
a.  İkiye ayrıldı.

**اِجْتَزَعَ**
**اِجْتَزَعَ** VIII ,
a.  V’e bak.

**جَزْع**
**جَزْع** 1 ,
a.  Oniks.

**جِزْعَة**
**جِزْعَة** 2t ,  **جُزْعَة** 3t ,
a.  Az miktar veya pay.

**جَزَع**
**جَزَع** 4 ,
a.  Sıkıntı, zihnin çalkantısı.

**جَزِع**
**جَزِع** 5 ,  **جَاْزِع** 21 ,  **جَزُوْع** 26 ,
a.  Sıkıntılı, kederli, çalkantılı.

**جُزُوْع**
**جُزُوْع** 27 ,
a.  4’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جزع
جَزِعَ - يَجْزَعُ - جَزُوْع
جَزِعَ - يَجْزَعُ + الكائن: ضد " صبر ": شعر في نفسه بعدم الرضا والحزن والقهر والذل والخوف من الآتي المجهول
جَزُوْع: اسم فاعل مبالغة على وزن " فَعُول": كثير الجزع
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور النفسي بالرعب والروع والجزع "، وهي:
هَلِعَ - يَهْلَعُ، جَزِعَ - يَجْزَعُ، رَعَبَ - يَرعَبُ، راعَ - يَرُوْعُ، فَرِقَ - يَفْرَقُ، وَجِلَ -  يَوْجَلُ
جزع
 	﴿وبرزوا لله جميعا فقال الضعفاء للذين استكبروا إنا كنا لكم تبعا فهل أنتم مغنون عنا من عذاب الله من شيء قالوا لو هدانا الله لهديناكم سواء علينا أجزعنا أم صبرنا ما لنا من محيص(21)﴾ إبراهيم
جزوع
جزوع﴿إن الإنسان خلق هلوعا(19)إذا مسه الشر جزوعا(20)وإذا مسه الخير منوعا (21) إلا المصلين (22)﴾ المعارج
مختار الصحاح
● [جزع] ج ز ع: جَزَعَ الوادي قطعه عرضا وبابه قطع و الجَزْعُ أيضا الخرز اليماني وهو الذي فيه بياض وسواد تشبه به الأعين و الجِزْعُ بالكسر منعطف الوادي و الجَزَعُ ضد الصبر وبابه طرب وقد جَزِعَ من الشيء و أجْزَعَهُ غيره
الراغب
جزع
قال تعالى: }سواء علينا أجزعنا أم صبرنا{ [إبراهيم/21]، الجزع: أبلغ من الحزن، فإن الحزن عام والجزع هو: حزن يصرف الإنسان عما هو بصدده، ويقطعه عنه، وأصل الجزع: قطع الحبل من نصفه، يقال: جزعته فانجزع، ولتصور الانقطاع منه قيل: جزع الوادي، لمنقطعه، ولانقطاع اللون بتغيره قيل للخرز المتلون جزع، ومنه استعير قولهم: لحم مجزع، إذا كان ذا لونين. وقيل للبسرة إذا بلغ الإرطاب نصفها: مجزعة. والجازع: خشبة تجعل في وسط البيت فتلقى عليها رؤوس الخشب من الجانبين، وكأنما سمي بذلك إما لتصور الجزعة لما حمل من العبء، وإما لقطعه بطوله وسط البيت.
ملخص اللسان
1.    جَزِعَ يَجْزَعُ جَزَعاً، الجَزُوع: ضد الصَّبُورِ على الشرِّ،
2.    والجَزَعُ نَقِيضُ  الصَّبْرِ.
3.    والهِجْزَع: الجَبان،
4.    والجَزْع: قطعك وادياً أَو مَفازة أَو موضعاً تقطعه عَرْضاً، جِزْعاه :ناحيتاه  .
5.    وجَزَعَ الموضعَ يَجْزَعُه جَزْعاً: قطَعَه عَرْضاً؛
6.    وجِزْعُ القوم: مَحِلَّتُهم؛
7.    وجِزْعة الوادي: مكان يستدير ويتسع ويكون فيه شجر يُراحُ فيه المالُ من  القُرّ ويُحْبَسُ فيه إِذا كان جائعاً أَو صادِراً أَو مُخْدِراً،
8.    تَجَزّعوها أَي  اقْتَسَموها،
9.    وانْجَزَعَ الحبل: انْقَطَع بنِصْفين،
10.                       والجِزْعَةُ والجُزْعَةُ: القليل من المال والماء.
11.                       وانْجَزعَتِ العصا: انكسرت بنصفين.
12.                        وتَجَزّعَ السهمُ: تكَسَّر؛
13.                       وبُسرةٌ مُجَزَّعةٌ ومُجَزٍّعةٌ إِذا بلَغ الإرطابُ ثُلُثيها.
14.                       وتمرٌ  مُجَزَّعٌ ومُجَزِّعٌ ومُتَجَزِّعٌ: بلَغَ الإِرطابُ نصفَه،
15.                       ولحم مُجَزِّعٌ: فيه  بياض وحمرة،
16.                       ونوى مُجَزّع إِذا كان محكوكاً.
17.                       كان يُسبّح بالنوى المجَزَّع، وهو الذي حَكَّ بعضُه بعضاً حتى ابيضَّ  الموضِعُ المحكوك منه وتُرك الباقي على لونه تشبيهاً بالجَزْعِ.
18.                        ووَتَر  مُجَزَّع: مختلِف الوضع، بعضُه رَقيق وبعضه غَليظ،
19.                       وجِزْعٌ: مكان لا شجر  فيه.
20.                       والجَزْعُ والجِزْعُ: ضرب من الخَرَز،
21.                       والجَزْعُ والجِزْعُ: هو الخرز  اليماني، وهو الذي فيه بياض وسواد تشبَّه به الأَعين؛
22.                        مُجَزَّع أَي مُقَطَّع  بأَلوان مختلفة أَي قَطِّع سواده ببياضه،
23.                       والجُزْعُ: المِحْوَرُ الذي تَدورُ فيه المَحالةُ،
24.                       والجازِعُ: خشبة مَعروضة بين خشبتين منصوبتين،
25.                       والجُزْعةُ والجِزْعة من الماء واللبن: ما كان أَقل من نصف السقاء  والإِناء والحوض.
26.                       في الحوض جُزْعة وجِزعة، وهي الثلث أَو قريب منه،
27.                        الجزعة والكُثْبة والغُرْفة والخمْطة  البقيّة من اللبن.
28.                       والجِزْعةُ: القطْعة من الليل،
29.                        مضت جِزْعة من الليل أَي ساعة من أَولها وبقيت جِزْعة من آخرها.
30.                       كَلأ جُزاع وهو الكلأُ الذي يقتل الدوابَّ،
31.                       والجُزَيْعةُ: القُطيعةُ من الغنم.
32.                       الجُزَيْعةُ:  القطعة من الغنم تصغير جِزْعة ، وهو القليل من الشيء؛
33.                       والجُزْعُ: الصِّبْغ الأَصفر الذي يسمى العُروق في بعض اللغات.
لسان العرب
● - جزع: قال الله تعالى: إِذا مَسَّه الشرُّ جَزُوعاً وإِذا مسه الخيْرُ  مَنُوعاً؛ الجَزُوع: ضد الصَّبُورِ على الشرِّ، والجَزَعُ نَقِيضُ  الصَّبْرِ. جَزِعَ، بالكسر، يَجْزَعُ جَزَعاً، فهو جازع وجَزِعٌ وجَزُعٌ  وجَزُوعٌ، وقيل: إِذا كثر منه الجَزَعُ، فهو جَزُوعٌ وجُزاعٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛  وأَنشد:  ولستُ بِميسَمٍ في الناس يَلْحَى،  على ما فاته، وخِمٍ جُزاع  وأَجزعه غيرُه.  والهِجْزَع: الجَبان، هِفْعَل من الجَزَع، هاؤه بدل من الهمزة؛ عن ابن  جني؛ قال: ونظيره هِجْرَعٌ وهِبْلَع فيمن أَخذه من الجَرْع والبَلْع، ولم  يعتبر سيبويه ذلك. وأَجزعه الأَمرُ؛ قال أَعْشَى باهلَة:  فإِنْ جَزِعْنا، فإِنَّ الشرَّ أَجْزَعَنا،  وإِنْ صَبَرْنا، فإِنّا مَعْشَرٌ صُبُرُ  وفي الحديث: لما طُعِنَ عُمر جعَل ابن عباس، رضي الله عنهما، يُجْزِعُه؛  قال ابن الأَثير: أَي يقول له ما يُسْليه ويُزِيل جَزَعَه وهو الحُزْنُ  والخَوف.  والجَزْع: قطعك وادياً أَو مَفازة أَو موضعاً تقطعه عَرْضاً، وناحيتاه  جِزْعاه. وجَزَعَ الموضعَ يَجْزَعُه جَزْعاً: قطَعَه عَرْضاً؛ قال  الأَعشى:جازِعاتٍ بطنَ العَقيق، كما تَمْـ  ـضِي رِفاقٌ أَمامهن رِفاقُ  وجِزْع الوادي، بالكسر: حيث تَجْزَعه أَي تقطعه، وقيل مُنْقَطَعُه، وقيل  جانبه ومُنْعَطَفه، وقيل هو ما اتسع من مَضايقه أَنبت أَو لم ينبت،  وقيل: لا يسمى جِزْع الوادي جِزْعاً حتى تكون له سعة تنبِت الشجر وغيره؛  واحتج بقول لبيد:  حُفِزَتْ وزايَلَها السرابُ، كأَنها  أَجزاعُ بئْشةَ أَثلُها ورِضامُها  وقيل: هو مُنْحَناه، وقيل: هو إِذا قطعته إِلى الجانب الآخر، وقيل: هو  رمل لا نبات فيه، والجمع أَجزاع. وجِزْعُ القوم: مَحِلَّتُهم؛ قال الكميت:  وصادَفْنَ مَشْرَبَهُ والمَسا  مَ، شِرْباً هَنيًّا وجِزْعاً شَجِيرا  وجِزْعة الوادي: مكان يستدير ويتسع ويكون فيه شجر يُراحُ فيه المالُ من  القُرّ ويُحْبَسُ فيه إِذا كان جائعاً أَو صادِراً أَو مُخْدِراً،  والمُخْدِرُ: الذي تحت المطر. وفي الحديث: أَنه وقَفَ على مُحَسِّرٍ فقَرَع  راحلَته فخَبَّتْ حتى جَزَعَه أَي قطَعَه عَرْضاً؛ قال امرؤ القيس:  فَريقان: منهم سالِكٌ بَطْنَ نَخْلةٍ،  وآخَرُ منهم جازِعٌ نَجْد كَبْكَبِ  وفي حديث الضحية: فتَفَرَّقَ الناسُ إلى غُنَيْمةٍ فتَجَزّعوها أَي  اقْتَسَموها، وأَصله من الجَزْع القَطْعِ.  وانْجَزَعَ الحبل: انْقَطَع بنِصْفين، وقيل: هو أَن ينقطِع، أَيًّا كان،  إلا أَن يَنقطع من الطرَف.  والجِزْعَةُ والجُزْعَةُ: القليل من المال والماء.  وانْجَزعَتِ العصا: انكسرت بنصفين. وتَجَزّعَ السهمُ: تكَسَّر؛ قال  الشاعر:  إذا رُمْحُه في الدَّارِعِين تَجَزّعا  واجْتَزَعْتُ من الشجرة عوداً: اقْتَطَعْتُه واكْتَسَرْته. ويقال:  جَزَعَ لي من المال جِزْعةً أَي قطَعَ لي منه قِطْعةً.  وبُسرةٌ مُجَزَّعةٌ ومُجَزٍّعةٌ إِذا بلَغ الإرطابُ ثُلُثيها. وتمرٌ  مُجَزَّعٌ ومُجَزِّعٌ ومُتَجَزِّعٌ: بلَغَ الإِرطابُ نصفَه، وقيل: بلغ  الإِرطابُ من أَسفله إلى نصفه، وقيل: إلى ثلثيه، وقيل: بلغ بعضَه من غير أَن  يُحَدّ، وكذلك الرُّطب والعنب. وقد جَزَّع البُسْرُ والرطبُ وغيرهما  تجزيعاً، فهو مُجَزِّع. قال شمر: قال المَعَرِّي المُجَزِّع، بالكسر، وهو عندي  بالنصب على وزن مُخَطَّم. قال الأَزهري: وسماعي من الهَجَرِيّين رُطب  مُجَزِّع؛ بكسر الزاي، كما رواه المعري عن أبي عبيد. ولحم مُجَزِّعٌ: فيه  بياض وحمرة، ونوى مُجَزّع إِذا كان محكوكاً. وفي حديث أَبي هريرة: أَنه  كان يُسبّح بالنوى المجَزَّع، وهو الذي حَكَّ بعضُه بعضاً حتى ابيضَّ  الموضِعُ المحكوك منه وتُرك الباقي على لونه تشبيهاً بالجَزْعِ. ووَتَر  مُجَزَّع: مختلِف الوضع، بعضُه رَقيق وبعضه غَليظ، وجِزْعٌ: مكان لا شجر  فيه.والجَزْعُ والجِزْعُ؛ الأَخيرة عن كراع: ضرب من الخَرَز، وقيل: هو الخرز  اليماني، وهو الذي فيه بياض وسواد تشبَّه به الأَعين؛ قال امرؤ القيس:  كأَنَّ عُيُونَ الوحْشِ ، حَولَ خِبائنا  وأَرْحُلِنا ، الجَزْعُ الذي لم يُثَقَّبِ  واحدته جَزْعة؛ قال ابن بري: سمي جَزْعاً لأَنه مُجَزَّع أَي مُقَطَّع  بأَلوان مختلفة أَي قَطِّع سواده ببياضه، وكأَنَّ الجَزْعةَ مسماة  بالجَزْعة، المرة الواحدة من جَزعَتْ.  وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: انقطَع عِقْد لها من جِزْعِ ظَفارِ.  والجُزْعُ: المِحْوَرُ الذي تَدورُ فيه المَحالةُ، لغة يمانية.  والجازِعُ: خشبة مَعروضة بين خشبتين منصوبتين، وقيل: بين شيئين يحمل  عليها: وقيل: هي التي توضع بين خشبتين منصوبتين عَرضاً لتوضع عليها سُروع  الكرُوم وعُروشها وقُضْبانها لترفعها عن الأَرض. فإن وُصِفت قيل:  جازِعةٌ.والجُزْعةُ والجِزْعة من الماء واللبن: ما كان أَقل من نصف السقاء  والإِناء والحوض. وقال اللحياني مرة: بقي في السقاء جُِزْعة من ماء، وفي  الوَطب جُِزْعة من لبن إِذا كان فيه شيء قليل. وجَزَّعْتُ في القربة: جعلت  فيها جُِزْعة، وقد جزَّعَ الحوضُ إِذا لم يبقَ فيه إلا جُزْعة. ويقال: في  الغدير جُزْعة وجِزْعة ولا يقال في الركِيَّة جُزْعة وجِزْعة، وقال ابن  شميل: يقال في الحوض جُزْعة وجِزعة، وهي الثلث أَو قريب منه، وهي الجُزَعُ  والجِزَعُ. وقال ابن الأَعرابي: الجزعة والكُثْبة والغُرْفة والخمْطة  البقيّة من اللبن. والجِزْعةُ: القطْعة من الليل، ماضيةً أَو آتيةً، ويقال:  مضت جِزْعة من الليل أَي ساعة من أَولها وبقيت جِزْعة من آخرها.  أَبو زيد: كَلأ جُزاع وهو الكلأُ الذي يقتل الدوابَّ، ومنه الكلأُ  الوَبيل.  والجُزَيْعةُ: القُطيعةُ من الغنم. وفي الحديث: ثم انكَفَأَ إلى  كَبْشَين أَمْلَحين فذبحهما وإلى جُزَيْعة من الغنم فقسمها بيننا؛ الجُزَيْعةُ:  القطعة من الغنم تصغير جِزْعة، بالكسر، وهو القليل من الشيء؛ قال ابن  الأَثير: هكذا ضبطه الجوهري مصغراً، والذي جاء في المجمل لابن فارس  الجَزيعة، بفتح الجيم وكسر الزاي، وقال: هي القطعة من الغنم فَعِيلة بمعنى  مفعولة، قال: وما سمعناها في الحديث إلا مصغرة. وفي حديث المقداد: أَتاني  الشيطانُ فقال إنَّ محمداً يأْتي الأَنصارَ فيُتْحِفُونه، ما به حاجة إلى هذه  الجُزَيعة؛ هي تصغير جِزْعة يريد القليل من اللبن، هكذا ذكره أَبو موسى  وشرحه، والذي جاء في صحيح مسلم: ما به حاجة إلى هذه الجِزْعةِ، غير  مصغَّرة، وأَكثر ما يقرأُ في كتاب مسلم: الجُرْعة، بضم الجيم وبالراء، وهي  الدُّفْعةُ من الشراب.  والجُزْعُ: الصِّبْغ الأَصفر الذي يسمى العُروق في بعض اللغات.
مقاييس اللغة:
(جزع) الجيم والزاء والعين أصلان: أحدهما الانقطاع، والآخر جوهرٌ من الجواهر.
فأمّا الأول فيقولون جَزَعْتُ الرّملة إذا قطعتَها؛ ومنه: جِزْعُ الوادي، وهو الموضع الذي يَقطعُه من أحد جانبَيه إلى الجانب؛ ويقال هو مُنْعَطَفه. فإنْ كان كذا فلأنّه انقَطع عن الاستواء فانعرج. والجزَع: نَقِيض الصّبر، وهو انقطاعُ المُنَّة عن حَمْل ما نزل([1]). و[الجُِِزْعة([2])] هي القليل من الماء، وهو قياس الباب.
وأمّا الآخَر فالجَِزْع، وهو الخرَزُ المعروف. ويقال بُسْرَةٌ مُجزَّعَةٌ، إذا بَلَغَ الإرطابُ نِصْفها، وتُشْبِه حينئذٍ الجَِزْع([3]).
القاموس المحيط:
جَزَعَ الأرضَ والواديَ، كمنع قَطَعَه، أو عَرْضاً. والجَزْعُ، ويكسرُ الخَرَزُ اليَمانِيُّ الصينيُّ، فيه سوادٌ وبَياضٌ، تُشْبَّهُ به الأعْيُنُ، والتَّخَتُّمُ به يورِثُ الهَمَّ والحُزْنَ والأَحْلامَ المُفَزِّعَةَ ومُخَاصَمَةَ الناسِ، وإن لُفَّ به شعَرُ مُعْسِرٍ وَلَدَتْ من ساعَتِها، وبالكسر وقال أبو عُبَيْدَةَ اللائِق به أن يكونَ مَفْتوحاً مُنْعَطَفُ الوادي، ووَسَطُهُ، أو مُنْقَطَعُه، أو مُنْحناهُ، أو لا يُسَمَّى جِزْعاً حتى تكونَ له سَعَةٌ تُنْبِتُ الشَّجَرَ، أو هو مكانٌ بالوادي لا شَجَرَ فيه، ورُبَّما كان رَمْلاً، ومَحِلَّةُ القومِ، والمُشْرِفُ من الأرض إلى جَنْبِه طُمَأنينَةٌ، وخَلِيَّةُ النَّحْلِ، ج أجْزاعٌ، و ة عن يَمينِ الطائِفِ، وأخْرَى عن شِمالِها، وبالضم المِحْوَرُ الذي تَدُورُ فيه المَحالَةُ، ويفتحُ، وصِبْغٌ أصْفَرُ يُسَمَّى الهُرْدَ والعُروقَ. والجازِعُ الخَشَبَةُ توضَعُ في العَريشِ عَرْضاً يُطْرَحُ عليه قُضْبانُ الكَرْمِ، وكُلُّ خَشَبَةٍ مَعْروضَةٍ بينَ شَيْئَيْنِ ليُحْمَلَ عليها شيءٌ. والجِزْعَةُ، بالكسر القليلُ من المالِ، ومن الماءِ، ويضمُّ، والقِطْعَةُ من الغَنَمِ، وطائفَةٌ من الليلِ ما دونَ النِّصْفِ من أوَّلِهِ أو من آخِرِهِ، ومُجْتَمَعُ الشجرِ، والخَرَزَةُ، ويفتحُ. والجَزَعُ، محركةً نَقيضُ الصَّبْرِ، وقد جَزِعَ، كَفرِحَ، جَزَعاً وجُزُوعاً، فهو جازِعٌ وجَزِعٌ، ككتِفٍ ورجُلٍ وصَبورٍ وغُرَابٍ. وأجْزَعَهُ غيرُهُ. وأجْزَعَ جِزْعَةً، بالكسر والضم أبْقَى بقِيَّةً. وجُزْعَةُ السِكِّينِ، بالضم جُزْأتُهُ. وجَزَّعَ البُسْرُ تَجْزيعاً، فهو مُجَزَّعٌ، كمعظمٍ ومحدّثٍ أرْطَبَ إلى نِصْفِهِ، ورُطَبَةٌ مُجَزَّعَةٌ، و فلاناً أزالَ جَزَعَهُ، و الحوضُ فهو مُجَزِّعٌ، كمحدِّثٍ لم يَبْقَ فيه إلاَّ جِزْعَةٌ. ونَوًى مُجَزَّعٌ، ويكسر حُكَّ بعضُهُ حتى ابْيَضَّ، وتُرِكَ الباقي على لَوْنِهِ، وكُلُّ ما فيه سوادٌ وبياضٌ فهو مُجَزَّعٌ ومُجَزِّعٌ. وانْجَزَعَ الحَبْلُ انْقَطَعَ، أو بِنِصْفَيْنِ، و العَصا انْكَسَرَتْ، كتَجَزَّعَتْ. واجْتَزَعَه كَسَرَه، وقَطَعَه. والهِجْزَعُ، كدِرْهَمٍ الجَبانُ، هِفْعَلٌ من الجَزَعِ.
تاج العروس:
ج ز ع
جَزَعَ الأَرْضَ والوَادِيَ كمَنَعَ جَزْعاً : قَطَعَهُ أَو جَزَعَهُ : قَطَعَه عَرْضاً كما في الصّحاح وكَذلِكَ المَفَازَة والمَوْضِعُ إِذا قَطَعْتَه عَرْضاً فقَدْ جَزَعْتَهُ قالَ الجَوْهَرِيُّ : ومِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ القَيْس :
فَرِيقَانِ مِنْهُمْ سَالِكٌ بَطْنَ نَخْلَةٍ ... وآخَرُ مِنْهُمْ جَازِعٌ نَجْدَ كَبْكَبِ وفي العُبَابِ : ومِنْهُ الحَدِيثُ أَنَّهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم وَقَفَ عَلَى وَادِي مُحَسِّرٍ فقَرَعَ رَاحِلتَه فخَبَّتْ حَتَّى جَزَعَه . وقالَ زُهَيْرُ بنُ أَبِي سُلْمَى :
ظَهَرْنَ مِنَ السُّوبانِ ثُمَّ جَزَعْنَهُ ... عَلَى كُلِّ قَيْنِيٍّ قَشِيبٍ ومُفْأَمِ والجَزْعُ بالفَتْحِ وعَلَيْهِ اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ ويُكْسَرُ عن كُرَاع ونَسَبَهُ ابنُ دُرَيْدٍ للعَامَّة : الخَزَرُ اليَمَانِي كما في الصّحاح زادَ غَيْرُهُ : الصِّينِيُّ قالَ الجَوْهَرِيُّ : هو الَّذي فيه سَوَادٌ وبَيَاضٌ تُشَبَّهُ به الأَعْيُنُ قال امْرُؤُ القَيْسِ :
" كأَنَّ عُيُونَ الوَحْشِ حَوْلَ خِبَائِنَاوأَرْحُلِنَا الجَزْعُ الَّذِي لِمْ يُثَقَّبِ لأَنَّ عُيُونَها ما دَامَتْ حَيَّةً سُودٌ فإِذَا ماتَتْ بَدَا بَياضُهَا وإِنْ لَمْ يُثَقَّبْ كانَ أَصْفَى لَهَا
وقَالَ أَيْضاً يَصِفُ سِرْباً :
فأَدْبَرْنَ كالجَزْعِ المُفَصَّلِ بَيْنَهُ ... بجِيدِ مُعِمٍّ في العَشِيرَةِ مُخْوِلِ وكانَ عِقْدُ عائشَةَ - رَضِيَ اللهُ عَنْهَا - مِنْ جَزْعِ ظَفَارِ . قالَ المُرَقَّشُ الأَكْبَر :
تَحَلَّيْنَ يَاقُوتاً وشَذْراً وصِيغَةً ... وجَزْعاً ظَفَارِياً ودُرّاً تَوَائِمَا وقَالَ ابْنُ بَرِّى : سُمِّى جَزْعاً لأَنَّهُ مُجَزَّعٌ أَيْ مُقَطَّعٌ بأَلْوَانِ مُخْتَلِفَةٍ أَيْ قُطِّعَ سَوَادُهُ ببَيَاضِه وصُفْرَتِهِ والتَّخَتُّمُ به لِيْسَ بِحسَنٍ فإِنَّهُ يُورِثُ الهَمَّ والحُزْنَ والأَحْلامَ المُفَزَّعَةَ ومُخَاصَمَةَ النَّاسِ عن خاصَّةٍ فِيه ومِنْ خَوَاصِّهِ إِنْ لُفَّ به شَعرٌ مُعْسِرٍ وَلَدَتْ مِنْ سَاعَتِهَا
وجِزْعُ الوَادِي بالكَسْرِ كَما في الصّحاحِ والعُبَابِ واللِّسَانِ وقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ : اللائِقُ به أَنْ يَكُونَ مَفْتُوحاً وهو مُنْعَطَفُ الوَادِي كَما في الصِّحاحِ زَادَ ابنُ دُرَيْدٍ : وقِيلَ : وِسَطُهُ أَو مُنْقَطَعُه ثَلاثُ لُغَاتٍ أَو مُنْحَنَاهُ قالَهُ الأَصْمَعِيُّ وقِيلَ : جِزْعُ الوادِي حَيْثُ يَجْزَعُه أَيْ يَقْطَعُه . وقِيلَ : هو ما اتَّسَعَ مِن مَضَايِقِهِ أَنْبَتَ أَو لَمْ يُنْبِتْ . وقِيلَ : هو إِذا قَطَعْتَهُ إِلَى جانِبٍ آخَرَ أَوْ لا يُسَمَّى جِزْعاً حَتَّى تَكُونَ لَهُ سَعَةٌ تُنْبِتُ الشَّجَرَ وغَيْرَه نَقَلَهُ اللَّيْثُ عن بَعْضِهِم وجَمْعُهُ أَجْزَاعٌ . واحْتَجَّ بقَوْلِ لَبِيدٍ - رَضِيَ اللهُ عَنْه - :
حُفِزَتْ وزَايَلَهَا السَّرَابُ كَأَنَّهَا ... أَجْزَاعُ بِيشَةَ أَثْلُهَا ورُضَامُهَا قالَ : أَلاَ تَرَى أَنَّهُ ذَكَرَ الأَثْل وهو الشَّجَرُ . وقَالَ آخَرُ : بَلْ يَكُوُ جِزْعاً بغَيْرِ نَبَاتٍ . وأَنْشَد غَيْرُهُ لأَبِي ذُؤَيْبٍ يَصِفُ الحُمُر :
فكَأَنَّهَا بالجِزْعِ بَيْن نُبَايِعٍ ... وأُولاتِ ذِي العَرْجَاءِ نَهْبٌ مُجْمَعُ
ويُرْوَى بالجِزْعِ جِزْع نُبَايِعٍ وقد مَرّ إِنْشَادُ هذَا البَيْتِ في ب ي ع ويَأْتِي أَيْضاً في ج م ع ون ب ع إِنْ شَاءَ اللهُ تَعَالَى أَوْ هو مَكَانٌ بالوَادِي لا شَجَرَ فِيهِ عَن ابْنِ الأَعْرَابِيّ ورُبَّمَا كانَ رَمْلاً وقِيلَ : جِزْعَةُ الوَادِي : مَكَانٌ يَسْتَدِيرُ ويَتَّسِعُ . والجِزْعُ : مَحِلَّةُ القَوْمِ قالَ الكُمَيْتُ :
وصادَفْنَ مَشْرَبَهُ والمَسَا ... مَ شِرْباً هَنِيئاً وجِزْعاً شَجِيراً والجِزْعُ : المُشْرِفُ مِن الأَرْضِ إِلَى جَنْبِه طُمَأْنِينَةٌ . وقالَ ابنُ عَبّادٍ : الجِزْعُ : خَلِيَّةُ النَّحْلِ ج : أَجْزَاعٌ . وجِزْع : ة عن يَمِينِ الطّائِف وأُخْرَى عن شِمَالِهَا . وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : الجُزْعُ بالضَّمِّ : المِحْوَرُ الَّذِي تَدُورُ فيه المَحَالَةُ يَمانِيةٌ ويُفْتَحُ . والجُزْع أَيْضاً : صِبْغٌ أَصْفَرُ وهو الَّذِي يُسَمَّى الهُرْدَ والعُرُوقَ الصُّفْرَ في بَعْضَ اللُّغَاتِ قالَهُ ابنُ دُرَيْدٍ . والجَازِعُ : الخَشَبَةُ الَّتِي تُوضَعُ في العَرِيشِ أَيضاً عَرْضاً يُطْرَحُ عَلَيْه كذا في النُّسخ وفي الصّحاحِ : تُطْرَحُ عَلَيْهَا قُضْبانُ الكَرْمِ . قالَ الجَوْهَرِيُّ : ولَمْ يَعْرِفْهُ أَبُو سَعِيدٍ وقال غَيْرُهُ : إِنَّمَا يُفْعَلُ ذلِكَ لِيَرْفَعَ القُضْبَانَ عَنِ الأَرْضِ فإِنْ نَعَتَّ تِلْكَ الخَشَبَةَ قُلْتَ : خَشَبَةٌ جازِعَةٌ قالَ : وكذلِكَ كُلِّ خَشَبَةٍ مُعْرُوضَة بَيْنَ شَيْئيْن ليُحْمَل عليها شَيْءٌ فهي جازِعَةَ
والجِزْعَةُ بالكَسْر : القَلِيلُ مِن المالِ ومِن الماءِ كما في الصّحاح . يُقَالُ : جَزَعَ لَهُ جِزْعَةً من المالِ أَيْ قَطَعَ له مِنْهُ قِطْعَةً ويُضَمُّ عَن ابنِ دُرَيْدٍ . قالَ : مَا بَقَىَ في الإِنَاءِ إِلاّ جِزْعَةٌ وجُزَيْعَةٌ وهِي القَلِيلُ مِنَ ا لماءِ وكذلِكَ هي في القِرْبَةِ والإِدَاوَةِ . وقالَ غَيْرُهُ : الجُزْعَةُ من الماءِ واللَّبَنِ : ما كان أَقَلَّ مِن نِصْفِ السِّقاءِ والإِناءِ والحَوْضِ . وقال اللِّحْيَانِيُّ مَرَّةً : بَقِيَ في السِّقَاءِ جُزْعَةٌ مِن ماءٍ وفِي الوَطْبِ جُزْعَةٌ من لَبَنٍ إِذا كَانَ فيه شَيْءٌ قَلِيلٌ وقَالَ غَيْرُهُ : يُقَالُ : في الغَدَيرِ جِزْعَةٌ ولا يُقَالُ : في الرَّكِيَّةِ جُزْعَةٌ وقال ابنُ شُمَيل يقالُ : في الحوضِ جُزْعَةٌ : وهي الثُّلُثُ أَوْ قَريبٌ مِنْهُ وهي الجُزَعُ . وقَالَ ابْنُ الأَعْرَابِيّ : الجُزْعَةُ والكُثْبَةُ والغُرْفَةُ والخُمْطَةُ : البَقِيَّةُ مِنَ اللَّبَنِ
وقال أَبْو لَيْلَى : الجِزْعَةُ : القِطْعَةُ مِن الغَنَمِ
وفي الصّحاح : الجِزْعَةُ : طائِفَةٌ مِنَ اللَّيْلِ زادَ غَيْرُه : ماضِيَةً أَو آتِيَةً يُقَالُ : مَضَتْ جِزْعَةٌ مِن اللَّيْلِ أَيْ سَاعَةٌ مِنْ أَوّلِهَا وبَقِيَتْ جِزْعَةٌ مِنْ آخِرِهَا وهو مَجَازٌ . وفي العُبَابِ : ما دُونَ النِّصْفِ وقالَ غَيْرُه : مِن أَوَّلِهِ أَوْ مِن آخِرِهِ . والجِزْعَةُ : مُجْتَمَعُ الشَّجَرِ يُرَاحُ فيه المالُ من القُرِّ ويُحْبَسُ فِيهِ إِذا كانَ جائعاً أوْ صادِراً أَو مُخْدِراً والمُخْدِرُ : الَّذِي تَحْتَ المَطَرِ
والجِزْعَةُ الخَرَزَةُ اليَمَانِيَةُ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُها ويُفْتَحُ وقَدْ تَقَدَّمْ أَنَّ الكَسْرَ نَسَبَهُ ابنُ دُرَيْدٍ للعَّامَّةِ
والجَزَعُ مُحَرَّكَةً : نَقِيضُ الصَّبْر كَمَا في الصّحّاح زادَ في العُبَابِ : وهو انْقِطَاعُ المُنَّةِ من حَمْلِ ما نَزَلَ . وفي المِصْبَاحِ : هو الضَّعْفُ عَمَّا نَزَلَ به . وقالَ جَمَاعَةٌ : هو الحُزْنُ . وقِيلَ : هو أَشَدُّ الحُزْنِ الَّذِي يَمْنَعُ الإِنْسَانَ ويَصْرِفُهُ عمّا هُوَ بصَدَدِهِ ويَقْطَعُه عَنْه وأَصْلُهُ القَطْعُ كما حَرَّرَهُ العَلاّمَةُ عَبْدُ القَادِرِ البَغْدَادِيُّ في شَرْح شواهدِ الرَّضِىّ ونَقَلَهُ شَيْخُنَا وهذا عَن ابْنِ عَبّاد وأَصْلُهُ في مُفْرَدَاتِ الراغِبِ وقد جَزِعَ وهذا عَن ابْنِ عَبّادٍ كَفَرِحَ جَزَعاً وجُزُوعاً بالضَّمِّ فهو جازِعٌ وجَزِعٌ ككَتِفٍ ورَجُل وصَبُورٍ وغُرَابٍ . وقِيلَ : إِذا كَثُرَ مِنْهُ الجَزَعُ فهو جَزُوعٌ وجُزَاعٌ عَنِ ابْنِ الأَعْرَابِيّ وأَنْشَدَ :
ولَسْتُ بمِيسَمٍ في الناسِ يَلْحَى ... عَلَى ما فَاتَهُ وَخِمٍ جُزَاعِ وأَجْزَعَهُ غَيْرُهُ : أَبْقى . ويُقَالُ : أَجْزَعَ جِزْعَةً بالكَسْرِ والضَّمّ أَيْ أَبْقَى بَقِيَّةً كما فِي العُبَابِ . وقِيلَ : ما دُونَ النِّصْفِ . وقالَ ابْنُ عَبّادٍ : قالَ أَعْشَى بَاهِلَةَ :
فإِنْ جَزِعْنَا فإِنَّ الشَّرَّ أَجْزَعَنَا ... وإِنْ جَسَرْنا فإِنّا مَعْشَرٌ جُسُرُ جُزْعَةُ السِّكِّين بالضَّمّ : جُزْأَتُهُ لُغَةٌ فيه . وجَزَّعَ البُسْرُ تَجْزِيعاً فهو مُجَزّعٌ كمُعَظَّمٍ ومُحَدِّثٍ . قالَ شَمِرٌ : قَال المَعَرِّيُّ : المُجَزِّعُ بالكَسْر وهو عِنْدِي بالنَّصْبِ علَى وَزْنِ مُخَطَّمِ . قال الأَزْهَرِيُّ : وسَماعِي مِن الهَجَريِّينَ : رُطَبٌ مُجَزِّع بِكَسْر الزّاي كَما رَواه المَعَرِّيّ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ . قُلْتُ : وعَلَى الكَسْرِ اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ وقَدْ تَفَرَّدَ شَمِرٌ بالفَتْحِ : أَرْطَبَ إِلَى نِصْفِه وقِيلَ : بَلَغَ الإِرْطابُ مِنْ أَسْفَلَهِ إِلَى نِصْفِهِ . وقِيلَ : إِلَى ثُلُثَيْهِ وقِيلَ : بَلَغَ بَعْضَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُحَدَّ وكذلِكَ الرُّطَبُ والعِنَبُ ورُطَبَةٌ مُجَزِّعة كمُحَدِّثَةٍ قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : هكَذَا قالَهُ أَبُو حَاتِمٍ ويُقَالُ : بالفَتْحِ أَيْضاً إِذا أَرْطَبَتْ إِلَى نِصْفِهَا أَوْ نَحْوِ ذلِكَ وقِيلَ : إِلَى ثُلُثَيْهَا . وقالَ الرّاغِبُ : هو مُسْتَعارٌ من الخَرَزِ المُتَلَوِّنُ
وجَزَّعَ فُلاناً تَجْزِيعاً : أَزَال جَزَعَهُ ومِنْهُ الحَديِثُ : لَمَّا طُعِنَ عُمَرُ جَعَلَ ابنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُما يُجَزِّعُهُ قالَ ابنُ الأَثِيرِ : أَيْ يَقُولُ لَهُ ما يُسَلِّيهِ ويُزِيلُ جَزَعَهُ وهو الحُزْنُ والخَوْفُ
وجَزَّعَ الحَوْضُ فهُوَ مجَزِّعٌ كمحّدِّثٍ إِذا لَمْ يَبْقَ فيه إِلا جَزْعَةٌ أَيْ بَقِيَّةٌ من الماءِ
ونَوى مُجَزَّعٌ بالفَتْحِ ويُكْسَرُ وهو الَّذِي حُكَّ بَعْضُهُ حَتَّى أَبَيَضَّ وتُرِكَ البَاقِي علَى لَوْنِهِ تَشْبِيهاً بالجَزْعِ . وفي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ الله عَنْه أَنَّهُ كانَ يُسَبِّحُ بالنَّوَى المَجَزَّعِ
وكُلُّ ما اجَتَمَعَ فِيهِ سَوَادٌ وبَياضٌ فهو مُجَزَّعٌ ومُجَزِّع بالفَتْحِ والكَسْرِ
وانْجَزَعَ الحَبْلُ إِذا انْقَطَعَ أَيّاً كانَ أَو إِذا انْقَطَعَ بنِصْفَيْنِ يُقَالُ : انْجَزَعَ . ولا يُقَالُ : انْجَزَعَ إِذا انْقَطَعَ مِنْ طَرَفِهِ . وانْجَزَعَت العَصَا إِذا انْكَسَرَتْ بنِصْفيْنِ . قالَ سُوَيْدُ بنُ أَبي كاهِلٍ اليَشْكُرِيُّ :
تَعْضِبُ القَرْنَ إِذا ناطَحَهَا ... وإِذا صابَ بِهَا المِرْدَى انْجَزَعْ كتَجَزَّعَتْ . يُقَالُ : تَجَزَّعَ الرُّمْحُ إِذا تَكَسَّرَ وكَذلِكَ السَّهْمُ وغَيْرُهُ قالَ :
" إِذا رُمْحُهُ في الدّارِعِينَ تَجَزَّعا واجْتَزَعَهُ أَي العُودَ مِنَ الشَّجَرَةِ إِذا كَسَرَهُ وقَطَعَهُ وفي الصّحاح : اقْتَطَعَهُ واكْتَسَرَهُ ورَوَاهُ ابنُ عَبّاد بالرّاءِ أَيْضاً كما تَقَدَّمَ . والهِجْزَعُ كدِرْهَم : الجَبَان هِفْعَلٌ مِنَ الجَزَعِ هاؤُه بَدَلٌ من الهَمْزَة عَنِ ابْنِ جِنَّى . قال : ونَظِيرُه هِجْرَعٌ وهِبْلَع فِيمَنْ أَخَذَهُ من الجَزْع والبَلعْ ولَمْ يَعْتَبِرْ سِيبَوَيْه ذلِكَ وسَيَأْتِي ذلِكَ في الهاءِ مَعَ العَيْنِ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : التَّجَزُّعُ : التَّوَزُّع والاقْتِسَامُ من الجَزْعِ وهو القَطْعُ ومِنْهُ حَدِيثُ الضَّحِيَّة : فتَفَرَّقَ النّاسُ عنه إِلى غَنِيمَةٍ فتَجَزَّعُوها أَي اقْتَسَمُوها . وتَمْرٌ مُتَجَزِّعٌ : بَلَغَ الإِرْطابُ نِصْفَهُ . ولَحْمٌ مُجَزَّعٌ : فيه بَيَاضٌ وحُمْرَةٌ . ووَتَرٌ مُجَزَّعٌ : مُخِتَلِفُ الوَضْعِ بَعْضُه رَقِيقٌ وبَعْضُه غَلِيظٌ . كما في اللِّسَانِ . وفي الأَسَاسِ : وَتَرٌ مُجَزَّعٌ : لَمْ يُحْسِنُوا إِغَارَتَهُ فاخْتَلَفَتْ قَوَاهُ . قُلْتُ : وقد تَقَدَّمَ في الرَّاءِ أَيْضاً
وجَزَّعْتُ في القِرْبَةِ تَجْزيعاً : جَعَلْتُ فِيهَا جُزْعَةً . وقَال أَبو زَيْدٍ : كَلأٌ جُزَاعٌ بالضَّمِّ وهو الكَلأُ الَّذِي يَقْتُلُ الدَّوابَّ ومِنْهُ الكَلأُ الوَبِيلُ مثلُ جُدَاعٍ بالدّالِ نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ وصاحِبُ اللِّسَان
والجُزَيْعَةُ : القِطْعَةُ من الغَنَمِ تَصْغِيرُ الجَزْعَةِ بالكَسْرِ وهُوَ القَلِيلُ مِن الشَّيْءِ هكَذَا هو في نَسَخِ الصّحاحِ بخَطِّ أَبي سَهْلٍ الهَرَوِيّ . وقالَ ابنُ الأَثِيرِ : وهكَذَا ضَبَطَهُ الجَوْهَرِيُّ مُصغَّراً
والذِي جَاءِ في المُجْمَلِ لابْنِ فَارِسٍ - بفَتْحِ الجِيمِ وكَسْرِ الزَّايِ - : الجَزِيعَةُ وقَالَ : هي القِطْعَةُ من الغَنَمِ فَعِيلَةٌ بمَعْنَى مَفْعُولَة . قال : ومَا سَمِعْنَاها في الحَدِيثِ إِلاّ مُصَغَّرَةً . وفي حَدِيثِ المِقْدَادِ أَتانِي الشَّيْطَانُ فقالَ : إِنَّ مُحَمَّداً يَأْتِي الأَنْصَارَ فَيُتْحِفُونَهُ ما بِهِ حاجَةٌ إِلَى هذِهِ الجُزَيْعَةِ هي تَصْغِيرُ جِزْعَةٍ يُرِيدُ القَلِيلَ مِنَ اللَّبَن هكَذَا ذَكَرَهُ أَبُو موسَى وشَرَحَه والَّذِي جاءَ في صَحِيحِ مُسْلِم : ما به حاجَةٌ إِلَى هذِه الجِزْعَةِ غَيْر مُصَغَّرَة . وأَكْثَرُ مَا يُقْرَأُ في كِتَابِ مُسْلِمٍ الجُزْعَة بضَمِّ الجِيمِ وبِالرَّاءِ وهِي الدُّفْعَةُ مِن الشُّرْبِ . وقد تَقَدَّمَ

##### Türkçe

**جزع**
**جَزِعَ** - **يَجْزَعُ** - **جَزُوْع**
**جَزِعَ** - **يَجْزَعُ** + varlık: “**صبر**”ın zıddı: kendisinde hoşnutsuzluk, hüzün, kahır, zillet ve gelecek bilinmeyenden korku ile hissetti
**جَزُوْع**: “**فَعُول**” vezninde mübalağa ism-i fâil: çok **الجزع**lı

Ve lafız, “**الشعور النفسي بالرعب والروع والجزع**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**هَلِعَ** - **يَهْلَعُ**، **جَزِعَ** - **يَجْزَعُ**، **رَعَبَ** - **يَرعَبُ**، **راعَ** - **يَرُوْعُ**، **فَرِقَ** - **يَفْرَقُ**، **وَجِلَ** -  **يَوْجَلُ**

**جزع**
 	﴿Ve hepsi Allah’a (huzuruna) çıktılar; zayıflar, büyüklük taslayanlara dedi ki: “Biz size tâbi idik; şimdi siz, Allah’ın azabından bize karşı bir şey giderebilir misiniz?” Dediler ki: “Allah bize hidayet etseydi elbette size hidayet ederdik; bize göre eşittir: **أجزعنا** mı yahut sabrettik mi; bizim için kaçacak yer yoktur.”(21)﴾ İbrahim

**جزوع**
**جزوع**﴿Şüphesiz insan **هلوعا** yaratıldı(19); kendisine kötülük dokunduğunda **جزوعا**(20), kendisine hayır dokunduğunda **منوعا** (21); ancak namaz kılanlar (22)﴾ Meâric

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**جزع**] ج ز ع: **جَزَعَ** vadiyi, enlemesine kesti; kapısı **قطع**’tır. Ve **الجَزْعُ** ayrıca Yemen boncuğudur; onda beyazlık ve siyahlık bulunur; gözler ona benzetilir. Ve **الجِزْعُ** (kesre ile) vadinin kıvrımıdır. Ve **الجَزَعُ** sabrın zıddıdır; kapısı **طرب**’tır. Ve bir şeyden **جَزِعَ**; ve başkası onu **أجْزَعَهُ** etti.

er-Râgıb
**جزع**
Yüce Allah dedi ki: ﴿Bize göre eşittir: **أجزعنا** mı yahut sabrettik mi﴾ [İbrahim/21]. **الجزع**: hüzünden daha şiddetlidir; çünkü hüzün geneldir, **الجزع** ise: insanı, üzerinde bulunduğu şeyden çeviren, onu ondan kesen bir hüzündür. **الجزع**ın aslı: ipi ortasından kesmektir; “Onu kestim” denir: **جزعته**; böylece **فانجزع**. Ondan kopuş tasavvurundan dolayı, kopukluğu için “vadiyi kesti” denildi: **جزع الوادي**. Ve rengin değişmesiyle kesilmesinden dolayı, renkli boncuğa **جزع** denildi. Bundan, “iki renkli olduğunda” **لحم مجزع** sözleri ödünç alındı. Ve **البسرة**ya, **الإرطاب**ının yarısına ulaştığında: **مجزعة** denildi. Ve **الجازع**: evin ortasına konulan bir ağaçtır; iki yandan ağaçların başları onun üzerine bırakılır; sanki bununla adlandırıldı: ya taşıdığı yükten dolayı **الجزعة** tasavvurundan, yahut evin ortasında boyuna kesilmesinden dolayı.

Lisân özeti
1. **جَزِعَ** **يَجْزَعُ** **جَزَعاً**; **الجَزُوع**: kötülük üzerine **الصَّبُورِ**un zıddı,
2. ve **الجَزَعُ** **الصَّبْرِ**in karşıtıdır.
3. ve **الهِجْزَع**: korkak,
4. ve **الجَزْع**: bir vadiyi yahut bir çölü yahut bir yeri, onu enlemesine kestiğin şekilde kesmendir; **جِزْعاه**: iki yanı.
5. Ve **جَزَعَ** yeri **يَجْزَعُه** **جَزْعاً**: onu enlemesine kesti;
6. ve **جِزْعُ** kavmin: onların yerleşim yeri;
7. ve **جِزْعة الوادي**: dönüp genişleyen, içinde ağaç bulunan bir yer; soğuktan mal orada barındırılır ve aç yahut susamış yahut **مُخْدِراً** olduğunda orada alıkonur,
8. **تَجَزّعوها** yani onu paylaştılar,
9. ve **انْجَزَعَ** ip: iki yarı olarak koptu,
10. ve **الجِزْعَةُ** ile **الجُزْعَةُ**: malın ve suyun azı.
11. ve **انْجَزعَتِ** değnek: ikiye kırıldı.
12. ve **تَجَزّعَ** ok: parçalandı;
13. ve **بُسرةٌ مُجَزَّعةٌ** ve **مُجَزٍّعةٌ**: **الإرطاب**ı üçte ikisine ulaştığında.
14. ve **تمرٌ مُجَزَّعٌ** ve **مُجَزِّعٌ** ve **مُتَجَزِّعٌ**: **الإرطاب**ı yarısına ulaştı,
15. ve **لحم مُجَزِّعٌ**: onda beyazlık ve kızıllık vardır,
16. ve **نوى مُجَزّع**: sürtülmüş olduğunda.
17. **النوى المجَزَّع** ile tesbih ederdi; o, bir kısmı bir kısmını sürtüp, sürtülen yeri beyazlayıncaya kadar (böyle olan) ve kalanı rengi üzere bırakılan şeydir; **الجَزْع**a benzetme olarak.
18. ve **وَتَر مُجَزَّع**: konumu farklı; bir kısmı ince, bir kısmı kalın,
19. ve **جِزْعٌ**: içinde ağaç olmayan yer.
20. ve **الجَزْعُ** ile **الجِزْعُ**: boncuktan bir tür,
21. ve **الجَزْعُ** ile **الجِزْعُ**: Yemen boncuğudur; onda beyazlık ve siyahlık vardır; gözler ona benzetilir;
22. **مُجَزَّع** yani farklı renklerle parçalanmış; yani siyahlığı beyazlığıyla parçalanmış,
23. ve **الجُزْعُ**: **المِحْوَر**; **المَحالة** onun içinde döner,
24. ve **الجازِعُ**: dikilmiş iki ağaç arasında enlemesine (konmuş) bir ağaç,
25. ve sudan ve sütten **الجُزْعةُ** ile **الجِزْعة**: kırbadan, kaptan ve havuzdan yarıdan az olan şey.
26. Havuzda **جُزْعة** ve **جِزعة** vardır; o, üçte bir yahut ona yakındır,
27. **الجزعة** ve **الكُثْبة** ve **الغُرْفة** ve **الخمْطة**: sütün kalanı.
28. ve **الجِزْعةُ**: geceden bir parça,
29. Geceden bir **جِزْعة** geçti; yani başından bir saat; ve sonundan bir **جِزْعة** kaldı.
30. **كَلأ جُزاع**: binek hayvanlarını öldüren ottur,
31. ve **الجُزَيْعةُ**: koyundan ayrılan pay,
32. **الجُزَيْعةُ**: koyundan parça; **جِزْعة**nın küçültmesi; o da şeyin azıdır;
33. ve **الجُزْعُ**: bazı dillerde **العُروق** diye adlandırılan sarı boya.

Lisânü’l-ʿArab
● - **جزع**: Yüce Allah dedi ki: “Kendisine kötülük dokunduğunda **جَزُوعاً** ve kendisine hayır dokunduğunda **مَنُوعاً**”; **الجَزُوع**: kötülük üzerine **الصَّبُورِ**un zıddı; ve **الجَزَعُ** **الصَّبْرِ**in karşıtıdır. **جَزِعَ**, kesre ile, **يَجْزَعُ** **جَزَعاً**; o hâlde o **جازع** ve **جَزِعٌ** ve **جَزُعٌ** ve **جَزُوعٌ**dur. Ve denildi ki: ondan **الجَزَعُ** çok olursa, o **جَزُوعٌ** ve **جُزاعٌ**dur; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve şu beyit okundu:
ولستُ بِميسَمٍ في الناس يَلْحَى،
على ما فاته، وخِمٍ جُزاع
Ve başkası onu **أَجزعه** etti. Ve **الهِجْزَع**: korkak; **هِفْعَل** (vezninde) **الجَزَع**dan; onun **هاء**sı hemzenin bedelidir; İbn Cinnî’den; dedi ki: ve benzeri **هِجْرَعٌ** ve **هِبْلَع**dır; bunu **الجَرْع** ve **البَلْع**dan alan kimse hakkında; ve Sîbeveyh bunu saymadı. Ve iş onu **أَجزعه** etti; Aʿşâ Bâhile dedi ki:
فإِنْ جَزِعْنا، فإِنَّ الشرَّ أَجْزَعَنا،
وإِنْ صَبَرْنا، فإِنّا مَعْشَرٌ صُبُرُ
Ve hadiste: Ömer bıçaklandığında, İbn Abbâs, Allah onlardan razı olsun, onu **يُجْزِعُه** kılıyordu; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani ona, onu oyalayan ve onun **جَزَعَه**ını gideren şeyi söylüyordu; o da hüzün ve korkudur.

Ve **الجَزْع**: bir vadiyi yahut bir çölü yahut bir yeri, onu enlemesine kestiğin şekilde kesmendir; ve iki yanı **جِزْعاه**dır. Ve **جَزَعَ** yeri **يَجْزَعُه** **جَزْعاً**: onu enlemesine kesti; Aʿşâ dedi ki:
جازِعاتٍ بطنَ العَقيق، كما تَمْـ
ـضِي رِفاقٌ أَمامهن رِفاقُ
Ve **جِزْع الوادي**, kesre ile: onu **تَجْزَعه** ettiğin yer; yani onu kestiğin yer. Ve denildi ki: onun kesildiği yer. Ve denildi ki: onun yanı ve kıvrımı. Ve denildi ki: darlıklarından genişleyen kısmıdır; bitki bitirmiş olsun yahut bitirmemiş olsun. Ve denildi ki: vadinin **جِزْع**ı, ağaç ve başkasını bitiren bir genişliği olmadıkça **جِزْعاً** diye adlandırılmaz; ve Lebîd’in sözüyle delil getirdi:
حُفِزَتْ وزايَلَها السرابُ، كأَنها
أَجزاعُ بئْشةَ أَثلُها ورِضامُها
Ve denildi ki: onun kıvrımıdır. Ve denildi ki: onu öte yana kestiğinde (olan yerdir). Ve denildi ki: bitki olmayan kumdur; çoğulu **أَجزاع**dır. Ve **جِزْعُ** kavmin: onların yerleşim yeridir; Kümeyt dedi ki:
وصادَفْنَ مَشْرَبَهُ والمَسا
مَ، شِرْباً هَنيًّا وجِزْعاً شَجِيرا
Ve **جِزْعة الوادي**: dönüp genişleyen, içinde ağaç bulunan bir yer; soğuktan mal orada barındırılır ve aç yahut susamış yahut **مُخْدِراً** olduğunda orada alıkonur; ve **المُخْدِرُ**: yağmur altında olan kimsedir. Ve hadiste: **مُحَسِّر** üzerinde durdu; binitini kamçıladı; o da koştu; ta ki onu **جَزَعَه** edinceye kadar; yani onu enlemesine kesti. İmru’ül-Kays dedi ki:
فَريقان: منهم سالِكٌ بَطْنَ نَخْلةٍ،
وآخَرُ منهم جازِعٌ نَجْد كَبْكَبِ
Ve kurban hadîsinde: insanlar bir ganimete dağıldılar; sonra onu **فتَجَزّعوها**; yani onu paylaştılar; aslı, kesme olan **الجَزْع**dandır.

Ve **انْجَزَعَ** ip: iki yarı olarak koptu; ve denildi ki: uçtan kopması dışında, nasıl olursa olsun kopmasıdır. Ve **الجِزْعَةُ** ile **الجُزْعَةُ**: malın ve suyun azı. Ve **انْجَزعَتِ** değnek: ikiye kırıldı. Ve **تَجَزّعَ** ok: parçalandı; şair dedi ki:
إذا رُمْحُه في الدَّارِعِين تَجَزّعا
Ve ağaçtan bir dalı **اجْتَزَعْتُ**: onu kopardım ve kırdım. Ve denilir: maldan bana bir **جِزْعةً** **جَزَعَ**; yani ondan bana bir parça kesti.

Ve **بُسرةٌ مُجَزَّعةٌ** ve **مُجَزٍّعةٌ**: **الإرطاب**ı üçte ikisine ulaştığında. Ve **تمرٌ مُجَزَّعٌ** ve **مُجَزِّعٌ** ve **مُتَجَزِّعٌ**: **الإرطاب**ı yarısına ulaştı. Ve denildi ki: **الإرطاب**ı altından yarısına ulaştı. Ve denildi ki: üçte ikisine (kadar). Ve denildi ki: bir kısmına ulaştı; sınırlandırılmaksızın. Ve aynı şekilde **الرُّطب** ve üzüm. Ve **البُسْر** ve **الرطب** ve başkası **تجزيعاً** ile **جَزَّع** oldu; o hâlde o **مُجَزِّع**dir. Şemmer dedi ki: el-Maʿarrî **المُجَزِّع** dedi; kesre ile; ve bende, **مُخَطَّم** vezninde nasb iledir. Ezherî dedi ki: Hecerîlerden işittiğim: **رُطب مُجَزِّع**; **الزاي**ın kesresiyle; Maʿarrî’nin Ebû Ubeyd’den rivayet ettiği gibi. Ve **لحم مُجَزِّعٌ**: onda beyazlık ve kızıllık vardır. Ve **نوى مُجَزّع**: sürtülmüş olduğunda. Ebû Hureyre hadîsinde: o, **النوى المجَزَّع** ile tesbih ederdi; o, bir kısmı bir kısmını sürtüp, sürtülen yeri beyazlayıncaya kadar (böyle olan) ve kalanı rengi üzere bırakılan şeydir; **الجَزْع**a benzetme olarak. Ve **وَتَر مُجَزَّع**: konumu farklı; bir kısmı ince, bir kısmı kalın. Ve **جِزْعٌ**: içinde ağaç olmayan yer. Ve **الجَزْعُ** ile **الجِزْعُ**; ikincisi Kırâʿ’dan: boncuktan bir tür. Ve denildi ki: Yemen boncuğudur; onda beyazlık ve siyahlık vardır; gözler ona benzetilir. İmru’ül-Kays dedi ki:
كأَنَّ عُيُونَ الوحْشِ ، حَولَ خِبائنا
وأَرْحُلِنا ، الجَزْعُ الذي لم يُثَقَّبِ
Tekili **جَزْعة**dır. İbn Berrî dedi ki: **جَزْع** diye adlandırıldı; çünkü o **مُجَزَّع**dır; yani farklı renklerle parçalanmış; yani siyahlığı beyazlığıyla parçalanmış. Ve sanki **الجَزْعة** (tekil), **الجَزْعة** ile adlandırılmıştır; **جَزعَتْ**ten bir defa (mastar-ı merre). Ve Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: ona ait bir gerdanlık, **جِزْعِ ظَفارِ**dan koptu.

Ve **الجُزْعُ**: **المِحْوَر**; **المَحالة** onun içinde döner; Yemen lehçesi. Ve **الجازِعُ**: dikilmiş iki ağaç arasında enlemesine (konmuş) bir ağaç; ve denildi ki: iki şey arasında, üzerine yük taşınan (şey). Ve denildi ki: iki dikilmiş ağaç arasına enlemesine konulan; üzerine asma çubukları, çardakları ve dalları konur; onları yerden yükseltmek için. Nitelendiğinde: **جازِعةٌ** denilir. Ve sudan ve sütten **الجُزْعةُ** ile **الجِزْعة**: kırbadan, kaptan ve havuzdan yarıdan az olan şey. Lihyânî bir defa dedi ki: kırbada sudan bir **جُِزْعة** kaldı; ve tulumda sütten bir **جُِزْعة** (kaldı); içinde az bir şey olduğunda. Ve kırbada **جَزَّعْتُ**: içine bir **جُِزْعة** yaptım. Ve havuz **جزَّعَ** oldu: içinde ancak bir **جُزْعة** kaldığında. Ve denilir: gölcükte **جُزْعة** ve **جِزْعة** vardır; kuyu hakkında **جُزْعة** ve **جِزْعة** denilmez. İbn Şümeyl dedi ki: havuzda **جُزْعة** ve **جِزعة** denilir; o, üçte bir yahut ona yakındır; o, **الجُزَعُ** ve **الجِزَعُ**dır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **الجزعة** ve **الكُثْبة** ve **الغُرْفة** ve **الخمْطة**: sütün kalanı. Ve **الجِزْعةُ**: geceden bir parça; geçmiş yahut gelecek. Ve denilir: geceden bir **جِزْعة** geçti; yani başından bir saat; ve sonundan bir **جِزْعة** kaldı.

Ebû Zeyd: **كَلأ جُزاع**; binek hayvanlarını öldüren ottur; ondan **الكلأُ الوَبيل**.

Ve **الجُزَيْعةُ**: koyundan ayrılan pay. Ve hadiste: sonra iki alaca koça döndü; ikisini kesti; ve koyundan bir **جُزَيْعة**ya (döndü); onu aramızda paylaştırdı. **الجُزَيْعةُ**: koyundan parça; **جِزْعة**nın küçültmesi; kesre ile; o da şeyin azıdır. İbnü’l-Esîr dedi ki: Cevherî onu küçültme olarak böyle ضبط etti; İbn Fâris’in **المجمل**inde gelen ise **الجَزيعة**dır; **الجيم**in fethası ve **الزاي**ın kesresiyle; ve dedi ki: koyundan parçadır; **فَعِيلة** (vezninde) **مفعولة** anlamında. Dedi ki: onu hadiste ancak küçültülmüş olarak işittik. Mikdâd hadîsinde: şeytan bana geldi; dedi ki: Muhammed Ensâr’a gelir de ona ikram ederler; onun bu **الجُزَيعة**ya ihtiyacı yoktur; o, **جِزْعة**nın küçültmesidir; sütten azı kasteder. Ebû Mûsâ onu böyle zikretti ve açıkladı. Sahîh-i Müslim’de gelen ise: bu **الجِزْعةِ**ya ihtiyacı yoktur; küçültülmemiş. Ve Müslim’in kitabında en çok okunan: **الجُرْعة**; **الجيم**in zammı ve **الراء** ile; o, içecekten bir yudumdur.

Ve **الجُزْعُ**: bazı dillerde **العُروق** diye adlandırılan sarı boya.

مقاييس اللغة:
(**جزع**) **الجيم** ve **الزاء** ve **العين** iki asıldır: bunlardan biri kopma/kesilme, diğeri ise cevherlerden bir cevherdir.
Birincisine gelince, **جَزَعْتُ الرّملة** derler: onu kestiğin zaman; bundan: **جِزْعُ الوادي**; o, vadinin bir yanından öbür yana onu kestiği yerdir; ve denilir ki o, onun **مُنْعَطَفه**’dir. Eğer böyle ise, bunun sebebi, düzgünlükten kopmuş olmasıdır; böylece eğrildi. Ve **الجزَع**: sabrın zıddıdır; o, inen şeyi taşımaktan, kudretin kesilmesidir([1]). Ve **[الجُِِزْعة([2])]** az miktar sudur; bu, babın kıyasıdır.
Diğerine gelince, **الجَِزْع**; o, bilinen boncuktur. Ve denilir: **بُسْرَةٌ مُجزَّعَةٌ**; eğer olgunlaşma onun yarısına ulaşmışsa; o vakit **الجَِزْع([3])**’e benzer.

القاموس المحيط:
**جَزَعَ** yeri ve vadiyi, (kökü) **منع** gibi: onu kesti; yahut enlemesine. Ve **الجَزْعُ**—ve kırılır—Yemenî Çinî boncuktur; onda siyahlık ve beyazlık vardır; gözler ona benzetilir; onunla yüzük taşıma, gam ve hüzün ve korkutucu rüyalar ve insanlarla çekişmeyi miras bırakır; ve eğer onunla darlık içindeki birinin saçı sarılırsa, o saatinden doğurur; ve kesre ile. Ebû Ubeyde dedi: ona layık olan, fethalı olmasıdır: vadinin **مُنْعَطَفُ**’ı, ve onun ortası; yahut onun kesildiği yer; yahut onun kıvrımı; yahut, ağaç bitiren bir genişliği olmadıkça **جِزْعاً** diye adlandırılmaz; yahut o, vadide ağaç olmayan bir yerdir; bazen kum olur; ve kavmin konak yeri; ve yerden yüksek olup yanında bir düzlük bulunan yer; ve arı kovanı; çoğulu **أجْزاعٌ**; ve (dişil) **ة**: **الطائِف**’in sağında biri, solunda bir diğeri. Ve damme ile: **المِحْوَرُ**; **المَحالَةُ**’nın içinde döndüğü mil; ve fethalanır. Ve sarı bir boya; **الهُرْدَ** ve **العُروقَ** diye adlandırılır. Ve **الجازِعُ**: çardakta enlemesine konulan tahta; üzerine asma çubukları atılır; ve iki şey arasında enlemesine konulmuş olup üzerine bir şey taşınsın diye (konulan) her tahta. Ve **الجِزْعَةُ**: kesre ile, az miktar maldan; ve sudan; ve damme de yapılır; ve koyundan bir parça; ve geceden bir taife: başından yahut sonundan yarımdan aşağı olan; ve ağaçların toplandığı yer; ve boncuk; ve fethalanır. Ve **الجَزَعُ**—harekeli—sabrın zıddıdır; ve **جَزِعَ**, (kökü) **فرح** gibi; **جَزَعاً** ve **جُزُوعاً**; o hâlde o **جازِعٌ** ve **جَزِعٌ**’dir; (kalıplar) **كتِفٍ** ve **رجُلٍ** ve **صَبورٍ** ve **غُرَابٍ** gibi. Ve başkası onu **أجْزَعَهُ**. Ve **أجْزَعَ جِزْعَةً**; kesre ve damme ile: bir kalıntı bıraktı. Ve **جُزْعَةُ السِكِّينِ**; damme ile: onun parçası. Ve **جَزَّعَ البُسْرُ تَجْزيعاً**; o hâlde o **مُجَزَّعٌ**’dır; (kalıplar) **معظمٍ** ve **محدّثٍ** gibi: yarısına kadar olgunlaştı; ve **رُطَبَةٌ مُجَزَّعَةٌ**; ve (fiil) falancayı: onun **جَزَع**’ını giderdi; ve havuz: o hâlde o **مُجَزِّعٌ**’dir; **محدِّثٍ** gibi: onda ancak bir **جِزْعَةٌ** kaldı. Ve **نَوًى مُجَزَّعٌ**—ve kırılır—bir kısmı kazınıp beyazlatıldı, geri kalanı rengi üzere bırakıldı; ve içinde siyahlık ve beyazlık bulunan her şey **مُجَزَّعٌ** ve **مُجَزِّعٌ**’dir. Ve **انْجَزَعَ الحَبْلُ**: koptu; yahut iki yarı ile; ve asa kırıldı; **تَجَزَّعَتْ** gibi. Ve **اجْتَزَعَه**: onu kırdı ve kesti. Ve **الهِجْزَعُ**—**دِرْهَمٍ** gibi—korkaktır; **الجَزَع**’dan **هِفْعَلٌ** (veznidir).

تاج العروس:
ج ز ع
**جَزَعَ** yeri ve vadiyi, **مَنَعَ** gibi, **جَزْعاً**: onu kesti; yahut **جَزَعَهُ**: onu enlemesine kesti; **الصّحاح**’ta olduğu gibi; ve aynı şekilde çöl ve yer: onu enlemesine kestiğin zaman, onu **جَزَعْتَهُ** olursun. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: ve ondandır **امْرِئِ القَيْس**’in sözü:
فَرِيقَانِ مِنْهُمْ سَالِكٌ بَطْنَ نَخْلَةٍ ... وآخَرُ مِنْهُمْ جَازِعٌ نَجْدَ كَبْكَبِ
Ve **العُبَاب**’da: ve ondandır hadis: onun—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—**وَادِي مُحَسِّرٍ** üzerinde durduğu; sonra binitini kamçıladığı; böylece o, koştu; ta ki onu **جَزَعَهُ** edinceye kadar. Ve **زُهَيْرُ بنُ أَبِي سُلْمَى** dedi:
ظَهَرْنَ مِنَ السُّوبانِ ثُمَّ جَزَعْنَهُ ... عَلَى كُلِّ قَيْنِيٍّ قَشِيبٍ ومُفْأَمِ
Ve **الجَزْعُ** fetha ile—**الجَوْهَرِيّ** bununla yetindi—ve **كُرَاع**’dan kesre ile (de gelir); **ابنُ دُرَيْدٍ** onu avama nisbet etti: **الخَزَرُ اليَمَانِي**; **الصّحاح**’ta olduğu gibi; başkası ekledi: Çinî. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: o, içinde siyahlık ve beyazlık bulunan şeydir; gözler ona benzetilir. **امْرُؤُ القَيْس** dedi:
" كأَنَّ عُيُونَ الوَحْشِ حَوْلَ خِبَائِنَاوأَرْحُلِنَا الجَزْعُ الَّذِي لِمْ يُثَقَّبِ
Çünkü onun gözleri, diri olduğu müddetçe siyahtır; öldüğü zaman beyazı ortaya çıkar; ve eğer delinmemiş olursa, onun için daha saf olur.
Ve yine bir sürüyü vasfederek dedi:
فأَدْبَرْنَ كالجَزْعِ المُفَصَّلِ بَيْنَهُ ... بجِيدِ مُعِمٍّ في العَشِيرَةِ مُخْوِلِ
Ve **عائشَة**’nin—Allah ondan razı olsun—gerdanlığı **جَزْعِ ظَفَارِ**’dandı. **المُرَقَّشُ الأَكْبَر** dedi:
تَحَلَّيْنَ يَاقُوتاً وشَذْراً وصِيغَةً ... وجَزْعاً ظَفَارِياً ودُرّاً تَوَائِمَا
Ve **ابْنُ بَرِّى** dedi: ona **جَزْعاً** adı verildi; çünkü o **مُجَزَّعٌ**’dır; yani farklı renklerle parçalanmış; yani onun siyahı, beyazı ve sarılığı ile parçalanmıştır; ve onunla yüzük takınmak güzel değildir; çünkü o, gam ve hüzün ve korkutucu rüyalar ve insanlarla çekişmeyi miras bırakır; onda bulunan bir hususiyetten dolayı; ve onun hususiyetlerindendir: eğer onunla darlık içindeki birinin saçı sarılırsa, o saatinden doğurur.
Ve **جِزْعُ الوَادِي** kesre ile; **الصّحاح** ve **العُبَاب** ve **اللِّسَان**’da olduğu gibi. Ve **أَبُو عُبَيْدَةَ** dedi: ona layık olan, fethalı olmasıdır; ve o, vadinin **مُنْعَطَفُ**’ıdır; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. **ابنُ دُرَيْدٍ** ekledi: ve denildi: onun ortası; yahut onun kesildiği yer; üç lugat; yahut onun kıvrımı; bunu **الأَصْمَعِيُّ** söyledi. Ve denildi: **جِزْعُ الوادِي**; onu **يَجْزَعُه** olduğu yer; yani onu keser. Ve denildi: o, onun dar yerlerinden genişleyen kısmıdır; bitirsin yahut bitirmesin. Ve denildi: onu bir yandan diğer yana kestiğin zamandır; yahut, ağaç ve başkasını bitiren bir genişliği olmadıkça **جِزْعاً** diye adlandırılmaz; bunu **اللَّيْثُ** onların bazısından nakletti; çoğulu **أَجْزَاعٌ**’dır. Ve **لَبِيدٍ**’in—Allah ondan razı olsun—sözüyle delil getirdi:
حُفِزَتْ وزَايَلَهَا السَّرَابُ كَأَنَّهَا ... أَجْزَاعُ بِيشَةَ أَثْلُهَا ورُضَامُهَا
Dedi: görmüyor musun, o **الأَثْل**’i zikretti; o da ağaçtır. Ve bir başkası dedi: bilakis, bitkisiz de **جِزْعاً** olur. Ve başkası, **أَبِي ذُؤَيْبٍ**’den, yaban eşeklerini vasfederek, inşad etti:
فكَأَنَّهَا بالجِزْعِ بَيْن نُبَايِعٍ ... وأُولاتِ ذِي العَرْجَاءِ نَهْبٌ مُجْمَعُ
Ve **بالجِزْعِ** diye rivayet olunur: **جِزْع نُبَايِعٍ**; ve bu beytin inşadı **ب ي ع**’da geçti; ve inşallah Teâlâ, **ج م ع** ve **ن ب ع**’da da gelir. Yahut o, vadide ağaç olmayan bir yerdir; **ابْنِ الأَعْرَابِيّ**’den; ve bazen kum olur. Ve denildi: **جِزْعَةُ الوَادِي**: dönen ve genişleyen bir yer. Ve **الجِزْعُ**: kavmin konak yeridir. **الكُمَيْتُ** dedi:
وصادَفْنَ مَشْرَبَهُ والمَسَا ... مَ شِرْباً هَنِيئاً وجِزْعاً شَجِيراً
Ve **الجِزْعُ**: yerden yüksek olup yanında bir düzlük bulunan yerdir. Ve **ابنُ عَبّادٍ** dedi: **الجِزْعُ**: arı kovanıdır; çoğulu: **أَجْزَاعٌ**. Ve **جِزْع**: (dişil) **ة**; **الطّائِف**’in sağında biri, solunda bir diğeri. Ve **ابنُ دُرَيْدٍ** dedi: **الجُزْعُ** damme ile: **المِحْوَرُ**; **المَحَالَةُ**’nın içinde döndüğü mil; Yemenîdir; ve fethalanır. Ve **الجُزْع** ayrıca: sarı bir boyadır; o, bazı lugatlarda **الهُرْدَ** ve **العُرُوقَ الصُّفْرَ** diye adlandırılan şeydir; bunu **ابنُ دُرَيْدٍ** söyledi. Ve **الجَازِعُ**: çardakta da enlemesine konulan tahta; üzerine (bir şey) atılır; nüshalarda böyle; ve **الصّحاح**’ta: üzerine asma çubukları atılır. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: **أَبُو سَعِيدٍ** onu bilmedi. Ve başkası dedi: bu ancak, çubukları yerden yükseltmek için yapılır; o tahtayı sıfatlandırırsan, “**خَشَبَةٌ جازِعَةٌ**” dersin. Dedi: ve aynı şekilde, iki şey arasında enlemesine konulmuş olup üzerine bir şey taşınsın diye (konulan) her tahta, o **جازِعَةٌ**’dir.

**والجِزْعَةُ** kesre ile: **القَلِيلُ مِن المالِ ومِن الماءِ**; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Denilir: **جَزَعَ لَهُ جِزْعَةً من المالِ** yani ondan ona bir parça kesti. İbn Düreyd’den zamme ile de rivayet olunur. Dedi: “Kapta ancak **جِزْعَةٌ** ve **جُزَيْعَةٌ** kaldı”; o, sudan az olandır; aynı şekilde o, kırbede ve **الإِدَاوَةِ**’de de böyledir. Başkası dedi: **الجُزْعَةُ** sudan ve sütten: kırbanın, kabın ve havuzun yarısından az olan şeydir. **اللِّحْيَانِيُّ** bir defa dedi: “Kırbada sudan bir **جُزْعَةٌ**, **الوَطْبِ**’de sütten bir **جُزْعَةٌ** kaldı”; içinde az bir şey olduğu zaman. Başkası dedi: Denilir: “Göldecikte **جِزْعَةٌ** vardır”; “kuyuda (**الرَّكِيَّةِ**) **جُزْعَةٌ** vardır” denilmez. İbn Şümeyl dedi: Denilir: “Havuzda **جُزْعَةٌ** vardır”: o, üçte birdir yahut ona yakındır; o, **الجُزَعُ**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجُزْعَةُ** ve **الكُثْبَةُ** ve **الغُرْفَةُ** ve **الخُمْطَةُ**: sütten arta kalandır.

Ebû Leylâ dedi: **الجِزْعَةُ**: koyundan bir parçadır.

**الصّحاح**’ta: **الجِزْعَةُ**: geceden bir taifedir. Başkası artırdı: geçmiş yahut gelecek olarak. Denilir: “Geceden bir **جِزْعَةٌ** geçti” yani onun evvelinden bir saat; “onun âhirinden bir **جِزْعَةٌ** kaldı”; bu mecazdır. **العُبَابِ**’da: yarıdan aşağı olan. Başkası dedi: evvelinden yahut âhirinden. Ve **الجِزْعَةُ**: ağaçların toplandığı yerdir; onda mal, soğuktan korunmak için barındırılır ve aç yahut susamış yahut **مُخْدِراً** olduğu zaman onda alıkonur; **المُخْدِرُ**: yağmurun altında olan kimsedir.

Ve **الجِزْعَةُ**: daha önce zikri geçmiş olan Yemen boncuğudur; fetha ile de gelir. Ve daha önce geçti ki kesreyi İbn Düreyd avama nisbet etmiştir.

Ve **الجَزَعُ** harekeli olarak: **الصَّبْر**’ın zıddıdır; **الصّحّاح**’ta olduğu gibi. **العُبَابِ**’da artırdı: o, inen şeyi yüklenmekten **المُنَّةِ**’nin kesilmesidir. **المِصْبَاحِ**’ta: o, kendisine inen şeye karşı zayıflıktır. Bir cemaat dedi: o, hüzündür. Denildi: o, insanı men eden, onu yöneldiği şeyden çeviren ve onu ondan kesen en şiddetli hüzündür. Aslı kesmektir; bunu, **العَلاّمَةُ عَبْدُ القَادِرِ البَغْدَادِيُّ** **شَرْح شواهدِ الرَّضِىّ**’de tahkik ettiği gibi; şeyhimiz bunu nakletti; bu, İbn Abbâd’dandır; aslı **مُفْرَدَاتِ الراغِبِ**’dedir. Ve **جَزِعَ**; bu da İbn Abbâd’dandır: **كَفَرِحَ**; **جَزَعاً** ve zamme ile **جُزُوعاً**; o hâlde o **جازِعٌ** ve **جَزِعٌ**’dir; **كَكَتِفٍ** ve **رَجُل** ve **صَبُورٍ** ve **غُرَابٍ** gibi. Denildi: ondan **الجَزَعُ** çok olursa o **جَزُوعٌ** ve **جُزَاعٌ**’dır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:

ولَسْتُ بمِيسَمٍ في الناسِ يَلْحَى ... عَلَى ما فَاتَهُ وَخِمٍ جُزَاعِ

Başkası **أَجْزَعَهُ** dedi: “bıraktı/geride bıraktı”. Denilir: **أَجْزَعَ جِزْعَةً** kesre ve zamme ile; yani bir bakiye bıraktı; **العُبَابِ**’da olduğu gibi. Denildi: yarıdan aşağı olan. İbn Abbâd dedi: A‘şâ Bâhile dedi:

فإِنْ جَزِعْنَا فإِنَّ الشَّرَّ أَجْزَعَنَا ... وإِنْ جَسَرْنا فإِنّا مَعْشَرٌ جُسُرُ

**جُزْعَةُ السِّكِّين** zamme ile: onun parçası; onda bir lugattır. Ve **جَزَّعَ البُسْرُ تَجْزِيعاً**; o hâlde o **مُجَزّعٌ**’dır; **كمُعَظَّمٍ ومُحَدِّثٍ** gibi. Şemir dedi: el-Ma‘arrî dedi: **المُجَزِّعُ** kesre ile; bende ise nasb ile, **مُخَطَّمِ** vezni üzerinedir. el-Ezherî dedi: Hecerîlerden işittiğim: **رُطَبٌ مُجَزِّع**; **الزّاي**’ın kesresiyle; el-Ma‘arrî’nin Ebû Ubeyd’den rivayet ettiği gibi. Dedim: Kesre üzere Cevherî iktisar etti; Şemir ise fetha ile tek kaldı: yarısına kadar rutubetlendi. Denildi: rutubetlenme, altından yarısına kadar ulaştı. Denildi: üçte ikisine kadar. Denildi: bir kısmına ulaştı; sınırlandırılmaksızın. Ve aynı şekilde taze hurma ve üzüm. Ve **رُطَبَةٌ مُجَزِّعة**; **كمُحَدِّثَةٍ** gibi. İbn Düreyd dedi: Ebû Hâtim onu böyle söyledi. Denilir: fetha ile de; yarısına yahut bunun benzerine kadar rutubetlendiği zaman. Denildi: üçte ikisine kadar. Râgıb dedi: o, renk renk olan boncuktan ödünç alınmıştır.

Ve **جَزَّعَ فُلاناً تَجْزِيعاً**: onun **جَزَعَ**’ını giderdi. Ondandır hadis: Ömer vurulunca, İbn Abbâs (Allah ikisinden de razı olsun) onu **يُجَزِّعُهُ** oldu. İbnü’l-Esîr dedi: yani ona, onu teselli eden ve onun **جَزَعَ**’ını gideren şeyi söylüyordu; o da hüzün ve korkudur.

Ve **جَزَّعَ الحَوْضُ**; o hâlde o **مجَزِّعٌ**’dir; **كمحّدِّثٍ** gibi; içinde ancak bir **جَزْعَةٌ** yani sudan bir bakiye kaldığı zaman.

Ve **نَوى مُجَزَّعٌ** fetha ile; kesre ile de gelir; o, bir kısmı kazınıp beyazlayıncaya kadar (kazınmış) ve geri kalanı rengi üzere bırakılmış olandır; **الجَزْعِ**’e benzetme olarak. Ebû Hureyre hadîsinde (Allah ondan razı olsun): o, **النَّوَى المَجَزَّعِ** ile tesbih ederdi.

Ve içinde siyahlık ve beyazlık toplanan her şey **مُجَزَّعٌ** ve **مُجَزِّع**’dir; fetha ve kesre ile.

Ve **انْجَزَعَ الحَبْلُ**: koptuğu zaman; nasıl olursa olsun; yahut iki yarıdan koptuğu zaman; denilir: **انْجَزَعَ**. Ve ucundan koptuğu zaman **انْجَزَعَ** denilmez. Ve **انْجَزَعَت العَصَا**: iki yarıdan kırıldığı zaman. Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkürî dedi:

تَعْضِبُ القَرْنَ إِذا ناطَحَهَا ... وإِذا صابَ بِهَا المِرْدَى انْجَزَعْ

**كتَجَزَّعَتْ**. Denilir: **تَجَزَّعَ الرُّمْحُ**: parçalanıp kırıldığı zaman; aynı şekilde ok ve başkası. Dedi:

" إِذا رُمْحُهُ في الدّارِعِينَ تَجَزَّعا

Ve **اجْتَزَعَهُ**: yani dalı ağaçtan; onu kırıp kestiği zaman. **الصّحاح**’ta: onu koparıp aldı ve onu kırdı. İbn Abbâd onu **بالرّاءِ** ile de rivayet etti; daha önce geçtiği gibi. Ve **الهِجْزَعُ**; **كدِرْهَم** gibi: korkak; **هِفْعَلٌ** vezninde, **الجَزَعِ**’den; onun **هاؤُه**’su hemzeden bedeldir; İbn Cinnî’den. Dedi: onun benzeri **هِجْرَعٌ** ve **هِبْلَع**’dır; onu **الجَزْع** ve **البَلعْ**’dan alan kimse hakkında; Sîbeveyh bunu dikkate almadı; bu, **الهاءِ**’de **العَيْنِ** ile birlikte gelecektir. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **التَّجَزُّعُ**: **التَّوَزُّع** ve **الاقْتِسَامُ**; **الجَزْعِ**’den; o da kesmektir. Ondandır **حَدِيثُ الضَّحِيَّة**: “İnsanlar ondan bir ganimete doğru dağıldı da onu **فتَجَزَّعُوها**”; yani onu paylaştılar. Ve **تَمْرٌ مُتَجَزِّعٌ**: rutubetlenme onun yarısına ulaştı. Ve **لَحْمٌ مُجَزَّعٌ**: onda beyazlık ve kırmızılık vardır. Ve **وَتَرٌ مُجَزَّعٌ**: vaz‘ı muhteliftir; bir kısmı ince, bir kısmı kalındır; **اللِّسَانِ**’da olduğu gibi. **الأَسَاسِ**’ta: **وَتَرٌ مُجَزَّعٌ**: onu iyi bükemediler de kuvvetleri farklılaştı. Dedim: **الرَّاءِ**’da da daha önce geçti.

Ve **جَزَّعْتُ** **في القِرْبَةِ** **تَجْزيعاً**: onda bir **جُزْعَةً** yaptım. Ebû Zeyd dedi: **كَلأٌ جُزَاعٌ** (ötre ile); o, binek hayvanlarını öldüren ottur; ondan (olan) **الكَلأُ الوَبِيلُ**; **جُدَاعٍ** gibi, **بالدّالِ**; bunu Sâgânî ve Lisân sahibi nakletti.

Ve **الجُزَيْعَةُ**: koyundan parça; **الجَزْعَةِ**’nin küçültmesi, kesre ile; ve o, şeyden az olandır; Sahâh’ın Ebû Sehl el-Herevî hattıyla olan nüshalarında böyledir. İbnü’l-Esîr dedi: Cevherî onu küçültme olarak böyle ضبط etti.

Ve İbn Fâris’in Mücmel’inde gelen — **بفَتْحِ الجِيمِ وكَسْرِ الزَّايِ** —: **الجَزِيعَةُ**; ve dedi: o, koyundan parçadır; **فَعِيلَةٌ** mânâca **مَفْعُولَة**. Dedi: Biz onu hadiste ancak küçültme olarak işittik. Ve Mikdâd hadîsinde: Şeytan bana geldi de dedi: Muhammed Ensâr’a gelir de ona, kendisinin buna ihtiyacı olmadığı hâlde, hediye ederler; bu **الجُزَيْعَةِ**’ye ihtiyacı yoktur; o, **جِزْعَةٍ**’nin küçültmesidir; sütten azı murad eder; Ebû Mûsâ onu böyle zikretti ve açıkladı. Ve Müslim’in Sahîh’inde gelen: bu **الجِزْعَةِ**’ye ihtiyacı yoktur; küçültmesiz. Ve Müslim’in kitabında en çok okunan **الجُزْعَة**’dır; **بضَمِّ الجِيمِ** ve **بِالرَّاءِ**; ve o, içmeden bir defadır. Ve daha önce geçti.
