# جزع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B2%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جزع

قال الله تعالى: إِذا مَسَّه الشرُّ جَزُوعاً وإِذا مسه الخيْرُ مَنُوعاً؛ الجَزُوع: ضد الصَّبُورِ على الشرِّ، والجَزَعُ نَقِيضُ الصَّبْرِ. جَزِعَ، بالكسر، يَجْزَعُ جَزَعاً، فهو جازع وجَزِعٌ وجَزُعٌ وجَزُوعٌ، وقيل: إِذا كثر منه الجَزَعُ، فهو جَزُوعٌ وجُزاعٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
ولستُ بِميسَمٍ في الناس يَلْحَى،
على ما فاته، وخِمٍ جُزاع
وأَجزعه غيرُه.
والهِجْزَع: الجَبان، هِفْعَل من الجَزَع، هاؤه بدل من الهمزة؛ عن ابن جني؛ قال: ونظيره هِجْرَعٌ وهِبْلَع فيمن أَخذه من الجَرْع والبَلْع، ولم يعتبر سيبويه ذلك. وأَجزعه الأَمرُ؛ قال أَعْشَى باهلَة:
فإِنْ جَزِعْنا، فإِنَّ الشرَّ أَجْزَعَنا،
وإِنْ صَبَرْنا، فإِنّا مَعْشَرٌ صُبُرُ
وفي الحديث: لما طُعِنَ عُمر جعَل ابن عباس، رضي الله عنهما، يُجْزِعُه؛ قال ابن الأَثير: أَي يقول له ما يُسْليه ويُزِيل جَزَعَه وهو الحُزْنُ والخَوف.
والجَزْع: قطعك وادياً أَو مَفازة أَو موضعاً تقطعه عَرْضاً، وناحيتاه جِزْعاه. وجَزَعَ الموضعَ يَجْزَعُه جَزْعاً: قطَعَه عَرْضاً؛ قال الأَعشى:جازِعاتٍ بطنَ العَقيق، كما تَمْـضِي رِفاقٌ أَمامهن رِفاقُ وجِزْع الوادي، بالكسر: حيث تَجْزَعه أَي تقطعه، وقيل مُنْقَطَعُه، وقيل جانبه ومُنْعَطَفه، وقيل هو ما اتسع من مَضايقه أَنبت أَو لم ينبت، وقيل: لا يسمى جِزْع الوادي جِزْعاً حتى تكون له سعة تنبِت الشجر وغيره؛ واحتج بقول لبيد:
حُفِزَتْ وزايَلَها السرابُ، كأَنها
أَجزاعُ بئْشةَ أَثلُها ورِضامُها
وقيل: هو مُنْحَناه، وقيل: هو إِذا قطعته إِلى الجانب الآخر، وقيل: هو رمل لا نبات فيه، والجمع أَجزاع. وجِزْعُ القوم: مَحِلَّتُهم؛ قال الكميت: وصادَفْنَ مَشْرَبَهُ والمَسا
مَ، شِرْباً هَنيًّا وجِزْعاً شَجِيرا
وجِزْعة الوادي: مكان يستدير ويتسع ويكون فيه شجر يُراحُ فيه المالُ من القُرّ ويُحْبَسُ فيه إِذا كان جائعاً أَو صادِراً أَو مُخْدِراً، والمُخْدِرُ: الذي تحت المطر. وفي الحديث: أَنه وقَفَ على مُحَسِّرٍ فقَرَع راحلَته فخَبَّتْ حتى جَزَعَه أَي قطَعَه عَرْضاً؛ قال امرؤ القيس: فَريقان: منهم سالِكٌ بَطْنَ نَخْلةٍ،
وآخَرُ منهم جازِعٌ نَجْد كَبْكَبِ
وفي حديث الضحية: فتَفَرَّقَ الناسُ إلى غُنَيْمةٍ فتَجَزّعوها أَي اقْتَسَموها، وأَصله من الجَزْع القَطْعِ.
وانْجَزَعَ الحبل: انْقَطَع بنِصْفين، وقيل: هو أَن ينقطِع، أَيًّا كان، إلا أَن يَنقطع من الطرَف.
والجِزْعَةُ والجُزْعَةُ: القليل من المال والماء.
وانْجَزعَتِ العصا: انكسرت بنصفين. وتَجَزّعَ السهمُ: تكَسَّر؛ قال الشاعر:
إذا رُمْحُه في الدَّارِعِين تَجَزّعا
واجْتَزَعْتُ من الشجرة عوداً: اقْتَطَعْتُه واكْتَسَرْته. ويقال: جَزَعَ لي من المال جِزْعةً أَي قطَعَ لي منه قِطْعةً.
وبُسرةٌ مُجَزَّعةٌ ومُجَزٍّعةٌ إِذا بلَغ الإرطابُ ثُلُثيها. وتمرٌ مُجَزَّعٌ ومُجَزِّعٌ ومُتَجَزِّعٌ: بلَغَ الإِرطابُ نصفَه، وقيل: بلغ الإِرطابُ من أَسفله إلى نصفه، وقيل: إلى ثلثيه، وقيل: بلغ بعضَه من غير أَن يُحَدّ، وكذلك الرُّطب والعنب. وقد جَزَّع البُسْرُ والرطبُ وغيرهما تجزيعاً، فهو مُجَزِّع. قال شمر: قال المَعَرِّي المُجَزِّع، بالكسر، وهو عندي بالنصب على وزن مُخَطَّم. قال الأَزهري: وسماعي من الهَجَرِيّين رُطب مُجَزِّع؛ بكسر الزاي، كما رواه المعري عن أبي عبيد. ولحم مُجَزِّعٌ: فيه بياض وحمرة، ونوى مُجَزّع إِذا كان محكوكاً. وفي حديث أَبي هريرة: أَنه كان يُسبّح بالنوى المجَزَّع، وهو الذي حَكَّ بعضُه بعضاً حتى ابيضَّ الموضِعُ المحكوك منه وتُرك الباقي على لونه تشبيهاً بالجَزْعِ. ووَتَر مُجَزَّع: مختلِف الوضع، بعضُه رَقيق وبعضه غَليظ، وجِزْعٌ: مكان لا شجر فيه.والجَزْعُ والجِزْعُ؛ الأَخيرة عن كراع: ضرب من الخَرَز، وقيل: هو الخرز اليماني، وهو الذي فيه بياض وسواد تشبَّه به الأَعين؛ قال امرؤ القيس: كأَنَّ عُيُونَ الوحْشِ ، حَولَ خِبائنا
وأَرْحُلِنا ، الجَزْعُ الذي لم يُثَقَّبِ
واحدته جَزْعة؛ قال ابن بري: سمي جَزْعاً لأَنه مُجَزَّع أَي مُقَطَّع بأَلوان مختلفة أَي قَطِّع سواده ببياضه، وكأَنَّ الجَزْعةَ مسماة بالجَزْعة، المرة الواحدة من جَزعَتْ.
وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: انقطَع عِقْد لها من جِزْعِ ظَفارِ. والجُزْعُ: المِحْوَرُ الذي تَدورُ فيه المَحالةُ، لغة يمانية. والجازِعُ: خشبة مَعروضة بين خشبتين منصوبتين، وقيل: بين شيئين يحمل عليها: وقيل: هي التي توضع بين خشبتين منصوبتين عَرضاً لتوضع عليها سُروع الكرُوم وعُروشها وقُضْبانها لترفعها عن الأَرض. فإن وُصِفت قيل: جازِعةٌ.والجُزْعةُ والجِزْعة من الماء واللبن: ما كان أَقل من نصف السقاء والإِناء والحوض. وقال اللحياني مرة: بقي في السقاء جُِزْعة من ماء، وفي الوَطب جُِزْعة من لبن إِذا كان فيه شيء قليل. وجَزَّعْتُ في القربة: جعلت فيها جُِزْعة، وقد جزَّعَ الحوضُ إِذا لم يبقَ فيه إلا جُزْعة. ويقال: في الغدير جُزْعة وجِزْعة ولا يقال في الركِيَّة جُزْعة وجِزْعة، وقال ابن شميل: يقال في الحوض جُزْعة وجِزعة، وهي الثلث أَو قريب منه، وهي الجُزَعُ والجِزَعُ. وقال ابن الأَعرابي: الجزعة والكُثْبة والغُرْفة والخمْطة البقيّة من اللبن. والجِزْعةُ: القطْعة من الليل، ماضيةً أَو آتيةً، ويقال: مضت جِزْعة من الليل أَي ساعة من أَولها وبقيت جِزْعة من آخرها. أَبو زيد: كَلأ جُزاع وهو الكلأُ الذي يقتل الدوابَّ، ومنه الكلأُ الوَبيل.
والجُزَيْعةُ: القُطيعةُ من الغنم. وفي الحديث: ثم انكَفَأَ إلى كَبْشَين أَمْلَحين فذبحهما وإلى جُزَيْعة من الغنم فقسمها بيننا؛ الجُزَيْعةُ: القطعة من الغنم تصغير جِزْعة، بالكسر، وهو القليل من الشيء؛ قال ابن الأَثير: هكذا ضبطه الجوهري مصغراً، والذي جاء في المجمل لابن فارس الجَزيعة، بفتح الجيم وكسر الزاي، وقال: هي القطعة من الغنم فَعِيلة بمعنى مفعولة، قال: وما سمعناها في الحديث إلا مصغرة. وفي حديث المقداد: أَتاني الشيطانُ فقال إنَّ محمداً يأْتي الأَنصارَ فيُتْحِفُونه، ما به حاجة إلى هذه الجُزَيعة؛ هي تصغير جِزْعة يريد القليل من اللبن، هكذا ذكره أَبو موسى وشرحه، والذي جاء في صحيح مسلم: ما به حاجة إلى هذه الجِزْعةِ، غير مصغَّرة، وأَكثر ما يقرأُ في كتاب مسلم: الجُرْعة، بضم الجيم وبالراء، وهي الدُّفْعةُ من الشراب.
والجُزْعُ: الصِّبْغ الأَصفر الذي يسمى العُروق في بعض اللغات.

### Türkçe

Allah Teâlâ dedi ki: “Ona şer dokunduğu zaman **جَزُوعاً**; ona hayır dokunduğu zaman **مَنُوعاً**.”; **الجَزُوع**: şer karşısında **الصَّبُورِ**’un zıddıdır; **الجَزَعُ** ise **الصَّبْرِ**’in nakîzıdır. **جَزِعَ**, kesre ile, **يَجْزَعُ** **جَزَعاً**, o hâlde o **جازع** ve **جَزِعٌ** ve **جَزُعٌ** ve **جَزُوعٌ**’dur; ve denildi ki: ondan **الجَزَعُ** çok olunca, o **جَزُوعٌ** ve **جُزاعٌ**’dır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

Ve ben, insanlarda, kendisinden kaçana dair ayıplanan bir **بِميسَمٍ** değilim,
ve (ben) **وخِمٍ** **جُزاع** (da değilim).

Ve başkası onu **أَجزعه** etti.

Ve **الهِجْزَع**: korkak; **الجَزَع**’dan **هِفْعَل** (vezninde), onun **هاؤه**’su hemzeden bedeldir; İbn Cinnî’den; dedi ki: ve onun benzeri, onu **الجَرْع** ve **البَلْع**’dan alan kimse hakkında **هِجْرَعٌ** ve **هِبْلَع**’dır; ve Sîbeveyh bunu itibar etmedi. Ve iş onu **أَجزعه** etti; A‘şâ Bâhile dedi:

Eğer **جَزِعْنا** isek, şüphesiz şer bizi **أَجْزَعَنا** etti,
ve eğer sabrettik ise, şüphesiz biz, sabırlılar topluluğuyuz.

Ve hadiste: Ömer mızraklandığı vakit, İbn Abbâs, Allah ikisinden de razı olsun, onu **يُجْزِعُه** kılıyordu; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani ona, onu oyalayan ve onun **جَزَعَه**’ını gideren şeyi söylüyordu; o ise **الحُزْنُ** ve **الخَوف**’tur.

Ve **الجَزْع**: senin bir vadiyi yahut bir çölü yahut bir yeri enlemesine kesmendir; ve onun iki yanı **جِزْعاه**’dır. Ve **جَزَعَ** yeri, **يَجْزَعُه** **جَزْعاً**: onu enlemesine kesti; A‘şâ dedi:
**جازِعاتٍ** **بطنَ العَقيق**، كما تَمْـضِي رِفاقٌ أَمامهن رِفاقُ

Ve **جِزْع** vadinin, kesre ile: onu **تَجْزَعه** ettiğin yer, yani onu kestiğin yer; ve denildi: onun **مُنْقَطَعُه**’dur; ve denildi: onun yanı ve kıvrımıdır; ve denildi: onun dar geçitlerinden genişleyen kısmıdır; bitki bitirmiş olsun yahut bitirmemiş olsun; ve denildi: vadiye **جِزْع** denmez, ta ki onun ağaç ve başkasını bitiren bir genişliği oluncaya kadar; ve Lebîd’in sözüyle delil getirdi:

Hızlandırıldı ve serap ondan ayrıldı, sanki o
**أَجزاعُ بئْشةَ**’nin **أَثلُها**’sı ve **رِضامُها**’sıdır.

Ve denildi: o onun kıvrımıdır; ve denildi: o, onu öteki yana kestiğin zamandır; ve denildi: o, bitkisiz kumdur; çoğulu **أَجزاع**. Ve **جِزْعُ** kavmin: onların konak yeridir; Kümeyt dedi:

Ve onun içeceğini ve akşamı buldular,
hoş bir içiş ve ağaçlı bir **جِزْع**.

Ve **جِزْعة** vadinin: dönen ve genişleyen, içinde ağaç bulunan bir mekândır; orada mal, soğuktan korunmak için akşamlatılır; ve aç yahut susamış yahut **مُخْدِراً** olduğu zaman orada alıkonur; ve **المُخْدِرُ**: yağmur altında olan kimsedir. Ve hadiste: onun **مُحَسِّرٍ** üzerinde durduğu, sonra binitini kamçıladığı, o da koştuğu, ta ki onu **جَزَعَه** edinceye kadar; yani onu enlemesine kesti; İmruü’l-Kays dedi:

İki takım: onlardan biri **بَطْنَ نَخْلةٍ**’yi tutan,
ve onlardan diğeri **نَجْد كَبْكَبِ**’i **جازِعٌ** olandır.

Ve kurbanlık hadîsinde: insanlar bir **غُنَيْمةٍ**’ye dağıldılar da onu **فَتَجَزّعوها** ettiler; yani onu paylaştılar; ve aslı, kesme olan **الجَزْع**’dandır.

Ve **انْجَزَعَ** ip: iki yarı olarak koptu; ve denildi: o, nasıl olursa olsun kopmasıdır; ancak uçtan kopması müstesna.

Ve **الجِزْعَةُ** ve **الجُزْعَةُ**: malın ve suyun azı.

Ve **انْجَزعَتِ** değnek: iki yarı olarak kırıldı. Ve ok **تَجَزّعَ** etti: parçalandı; şair dedi:

إذا رُمْحُه في الدَّارِعِين تَجَزّعا

Ve ağaçtan bir dalı **اجْتَزَعْتُ**: onu kopardım ve kırdım. Ve denilir: maldan bana bir **جِزْعةً** **جَزَعَ** etti; yani ondan bana bir parça kesti.

Ve **بُسرةٌ مُجَزَّعةٌ** ve **مُجَزٍّعةٌ**: **الإرطابُ** onun üçte ikisine ulaştığı zaman. Ve **تمرٌ مُجَزَّعٌ** ve **مُجَزِّعٌ** ve **مُتَجَزِّعٌ**: **الإِرطابُ** onun yarısına ulaştı; ve denildi: **الإِرطابُ** onun altından yarısına ulaştı; ve denildi: üçte ikisine; ve denildi: bir kısmına ulaştı, sınırlandırılmaksızın; ve aynı şekilde **الرُّطب** ve üzüm. Ve **البُسْرُ** ve **الرطبُ** ve başkaları **تجزيعاً** olarak **جَزَّع** etti; o hâlde o **مُجَزِّع**’dir. Şemmer dedi: el-Ma‘arrî **المُجَزِّع** dedi, kesre ile; ve o, benim yanımda, **مُخَطَّم** vezni üzere nasb ile (okunur). Ezherî dedi: Hecerîlerden işittiğim: **رُطب مُجَزِّع**; **الزاي**’ı kesre ile; Ma‘arrî’nin Ebû Ubeyd’den rivayet ettiği gibi. Ve **لحم مُجَزِّعٌ**: onda beyazlık ve kızıllık vardır. Ve **نوى مُجَزّع**: sürtülmüş olduğu zaman. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: onun **بالنوى المجَزَّع** ile tesbih ettiği; o, bir kısmı bir kısmını sürtüp sürtülen yer beyazlayıncaya kadar (olan) ve geri kalanı rengi üzere bırakılan şeydir; **الجَزْعِ**’a benzetme olarak. Ve **وَتَر مُجَزَّع**: konumu farklı; bir kısmı ince, bir kısmı kalın. Ve **جِزْعٌ**: içinde ağaç olmayan yer.

Ve **الجَزْعُ** ve **الجِزْعُ**; sonuncusu Kurâ‘dan: boncuktan bir tür; ve denildi: o Yemen boncuğudur; o, içinde beyazlık ve siyahlık olan, gözlere benzetilen şeydir; İmruü’l-Kays dedi:

Sanki vahşî hayvanların gözleri, çadırımızın çevresinde
ve eyerlerimizin yanında, delinmemiş olan **الجَزْعُ**’dır.

Onun teki **جَزْعة**’dır; İbn Berrî dedi: ona **جَزْع** adı verildi; çünkü o **مُجَزَّع**’dır, yani farklı renklerle kesilip parçalanmış; yani onun siyahlığı beyazlığıyla parçalanmıştır; ve sanki **الجَزْعة** tekil adı, **الجَزْعة** ile adlandırılmıştır; **جَزعَتْ**’ten bir defa (mânâsındaki) tek sefer.

Ve Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: ona ait bir gerdanlık **من جِزْعِ ظَفارِ**’dan koptu.

Ve **الجُزْعُ**: **المِحْوَرُ**dur; onun içinde **المَحالةُ** döner; Yemen lehçesi.

Ve **الجازِعُ**: iki dikilmiş tahta arasında enlemesine (konulan) tahta; ve denildi: iki şey arasında, üzerine yük taşınan (şey); ve denildi: iki dikilmiş tahta arasına enlemesine konulan, üzerine asma salkımlarının salkım sapları, çardakları ve çubukları konulan; onları yerden yükseltmek için. Eğer vasfedilirse: **جازِعةٌ** denir.

Ve **الجُزْعةُ** ve **الجِزْعة** su ve sütten: kırbanın, kabın ve havuzun yarısından az olan şey. Lihyânî bir defa dedi: kırbada sudan bir **جُِزْعة** kaldı; ve tulumda sütten bir **جُِزْعة** (kaldı); içinde az bir şey olduğu zaman. Ve kırbada **جَزَّعْتُ**: içine bir **جُِزْعة** koydum; ve havuz **جزَّعَ** etti: içinde ancak bir **جُزْعة** kaldığı zaman. Ve denilir: gölcükte **جُزْعة** ve **جِزْعة** vardır; ve kuyuda **جُزْعة** ve **جِزْعة** denilmez. İbn Şümeyl dedi: havuzda **جُزْعة** ve **جِزعة** denilir; o, üçte bir yahut ona yakın olandır; ve o, **الجُزَعُ** ve **الجِزَعُ**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجزعة** ve **الكُثْبة** ve **الغُرْفة** ve **الخمْطة**: sütten arta kalan bakiyedir. Ve **الجِزْعةُ**: geceden bir parça; geçmiş yahut gelecek; ve denilir: geceden bir **جِزْعة** geçti; yani başından bir saat; ve sonundan bir **جِزْعة** kaldı.

Ebû Zeyd: **كَلأ جُزاع**; o, binek hayvanlarını öldüren ottur; ondan da **الكلأُ الوَبيل**.

Ve **الجُزَيْعةُ**: koyundan kesilmiş paydır. Ve hadiste: sonra iki tuzlu koça yöneldi, onları kesti; ve koyundan bir **جُزَيْعة**’ye (yöneldi) de onu aramızda paylaştırdı; **الجُزَيْعةُ**: koyundan parça; **جِزْعة**’nin küçültmesi; kesre ile; o ise şeyin azıdır; İbnü’l-Esîr dedi: Cevherî onu küçültme olarak böyle ضبط etti; İbn Fâris’in **المجمل**’inde gelen ise **الجَزيعة**’dır; **الجيم**’i fetha ile ve **الزاي**’ı kesre ile; ve dedi: o, koyundan parçadır; **فَعِيلة** vezninde, **مفعولة** mânâsında; dedi: onu hadiste ancak küçültülmüş olarak işittik. Mikdâd hadîsinde: şeytan bana geldi de dedi: Muhammed Ensâr’a gelir de onlar ona hediye ederler; onun bu **الجُزَيعة**’ye ihtiyacı yoktur; o, **جِزْعة**’nin küçültmesidir; sütten azı kasteder; Ebû Mûsâ onu böyle zikretti ve şerh etti. Sahîh-i Müslim’de gelen ise: onun bu **الجِزْعةِ**’ye ihtiyacı yoktur; küçültmesiz. Müslim’in kitabında en çok okunan ise: **الجُرْعة**; **الجيم** damme ile ve **الراء** ile; o, içecekten bir yudumdur.

Ve **الجُزْعُ**: bazı dillerde **العُروق** diye adlandırılan sarı boyadır.
