# جزم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B2%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جزم

الجَزْمُ: القطع. جَزَمْتُ الشيء أَجْزِمُهُ جَزْماً: قطعته. وجَزَمْتُ اليمين جَزْماً: أَمضيتها، وحلف يميناً حَتْماً جَزْماً. وكل أمر قطعته قطعاً لا عَوْدَةَ فيه، فقد جَزَمْتَه. وجَزَمْتُ ما بيني وبينه أي قطعته؛ ومنه جَزْمُ الحَرْفِ، وهوفي الإعراب كالسكون في البناء، تقول جَزَمْتُ الحرف فانْجَزم. الليث: الجَزْمُ عَزِيمةٌ في النحو في الفعل فالحرفُ المَجْزُومُ آخرهُ لا إعراب له. ومن القراءة أَن تَجْزِمَ الكلام جَزْماً بوضع الحروف مواضعها في بيانٍ ومَهَلٍ. والجَزْمُ: الحرف إذا سكن آخره. المُبرّد: إنما سُمِّيَ الجَزْمُ في النحو جَزْماً لأن الجَزْم في كلام العرب القطع. يقال: افعل ذلك جَزْماً فكأَنه قُطِعَ الإعرابُ عن الحرف. ابن سيده: الجَزْمُ إسكان الحرف عن حركته من الإعراب من ذلك، لقصوره عن حَظِّه منه وانقطاعه عن الحركة ومَدِّ الصوت بها للإعراب، فإن كان السكون في موضوع الكلمة وأَوَّلِيَّتها لم يُسَمَّ جَزْماً، لأنه لم يكن لها حظ فقَصُرَتْ عنه. وفي حديث النخعي: التكبير جَزْمٌ والتسليم جَزْمٌ؛ أراد أنهما لا يُمَدَّان ولا يُعْرَبُ آخر حروفهما، ولكن يُسَكَّنُ فيقال: الله أكْبَرْ، إذا وقف عليه، ولا يقال الله أَكْبَرُ في الوقف. الجوهري: والعرب تسمِّي خَطَّنا هذا جَزْماً. ابن سيده: والجَزْمُ هذا الخطُّ المؤَلَّف من حروف المعجم؛ قال أَبو حاتم: سُمِّيَ جَزْماً لأنه جُزِمَ عن المُسْنَدِ، وهو خَطُّ حِمْيَر في أَيام مُلْكهم، أي قُطِعَ. وجَزَمَ على الأَمر وجَزَّمَ: سكت. وجَزَّم عن الشيء: عجز (* قوله «وجزم
عن الشيء عجز» وكذلك جزم بالتخفيف كما في القاموس والتهذيب). وجَبُنَ. وجَزَّمَ القومُ إذا عجزوا وبَقِيتُ مُجَزِّماً: منقطعاً؛ قال: ولكنِّي مَضَيْتُ ولم أُجَزِّمْ،
وكان الصَّبْرُ عادَةَ أَوَّلِينا
والجَزْمُ من الخَطِّ: تسويةُ الحرف. وقَلَمٌ جَزْمٌ: لا حرف له. وجَزَمَ القراءةَ جَزْماً: وضع الحروف مواضعها في بيان ومَهَلٍ. وجَزَمْت القِربةَ: ملأَْتها، والتّجْزيمُ مثله. وسِقاء جازِمٌ ومِجْزَمٌ: ممتلئ؛ قال:جَذْلانَ يَسَّر جُلَّةً مَكْنوزةً،
دَسْماءَ بَحْوَنَةً ووَطْباً مِجْزَما
وقد جَزَمَهُ جَزْماً: قال صَخْرُ الغَيّ:
فلما جَزَمْتُ بها قِرْبَتي،
تَيَمَّمْتُ أَطْرِقَةً أو خَلِيفا
والخَلِيفُ: طريق بين جبلين. وجَزَّمَةُ: كَجَزَمَهُ. ويقال للسِّقاء مِجْزَمٌ، وجمعه مَجازِمُ.
والجَزْمَةُ: الأكْلَة الواحدة. وجَزَمَ يَجْزِمُ جَزْماً: أكل أكلة تَمَّلأَ عنها؛ عن ابن الأعرابي. وقال ثعلب: جَزَمَ إذا أكل أكلةً في كل يوم وليلة. وجَزَم النخلَ يَجْزِمُه جَزْماً واجْتَزمَه: خَرَصَه وحَزَرَه؛ وقد روي بيت الأَعشى:
هو الواهِبُ المائةِ المُصْطَفا
ةِ، كالنَّخْلِ طافَ بها المُجْتَزِم
بالزاي، مكان المجترم، بالراء؛ قال الطُّوسي: قلت لأَبي عمرو لم قال طاف بها المُجْتَرِم؟ فتبسم وقال: أَراد أنه يَهَبُها عِشاراً في بطونها أولادها قد بلغت أن تُنتَج كالنخل التي بلغت أن تُجتَرَمَ أي تُصْرَمَ، فالجارم يطوف بها لصَرْمِها.
ويقال: اجْتَزَمْتُ النَّخلةَ اشتريت تمرها فقط. وقال أبو حنيفة: الاجْتِزامُ شراء النخل إذا أَرْطَبَ. واجْتَزَمَ فلانٌ حَظِيرةَ فلان إذا اشتراها، قال: وهي لغة أهل اليمامة. واجْتَزَمَ فلان نَخْل فلانٍ فأَجْزَمه إذا ابتاعه منه فباعه. وجَزَم من نخله جِزْماً أي نصيباً. ابن الأعرابي: إذا باع الثمرة في أكمامها بالدراهم فذلك الجَزْمُ. والجَزْم: شيءُ يُدْخَلُ في حَياء الناقة لتَحْسِبَهُ ولدَها فتَرْأَمَه كالدُّرْجَة.
وجَزَّمَ بسَلْحه: أخرج بعضه وبقي بعضه، وقيل: جَزَّم بسلحه (* قوله
«وجزم بسلحه» كذا ضبط بالتثقيل بالأصل والمحكم والتكملة، ومقتضى صنيع القاموس أنه بالتخفيف). خَذَفَ. وتَجَزَّمَتِ العصا: تَشَقَّقَتْ كَتَهَزَّمَتْ. والجَزْمُ من الأمور: الذي يأتي قبل حينه
(* قوله «الذي يأتي قبل حينه
إلخ» ومنه قول شبيل بالتصغير ابن عذرة بفتح فسكون:
إلى أجل يوقت ثم يأتي * بجزم أو بوزم باكتمال
ا هـ. التكملة. وزاد الجوازم: وطاب اللبن المملوءة، والجزم، بالفتح، ايجاب الشيء؛ يقال: جزم على فلان كذا وكذا أوجبه، واجتزمت جزمة من المال، بالكسر، أي أخذت بعضه وأبقيت بعضه)، والوَزْمُ الذي يأْتي في حينه. والجِزْمةُ، بالكسر، من الماشية: المائةُ فما زادت، وقيل: هي من العشرة إلى الأَربعين، وقيل: الجِزْمَةُ من الإبل خاصة نحو الصِّرْمَة. الجوهري: الجِزْمَةُ، بالكسر، الصِّرْمةُ من الإبل، والفِرْقةُ من الضأْن. ويقال: جَزَّم البعيرُ فما يَبْرَحُ، وانْجَزَمَ العظمُ إذا انكسر. الفراء: جَزَمَتِ الإبلُ إذا رَوِيَتْ من الماء، وبعير جازمٌ وإبل جَوازِمُ.

### Türkçe

**الجَزْمُ**: kesme. **جَزَمْتُ** şeyi **أَجْزِمُهُ** **جَزْماً**: onu kestim.

Ve **جَزَمْتُ** yemini **جَزْماً**: onu yürürlüğe koydum; ve kesin bir yemin etti: **حَتْماً جَزْماً**. Ve her iş ki onu kesin bir kesişle kestin, onda geri dönüş yoktur; artık onu **جَزَمْتَه**. Ve **جَزَمْتُ** benimle onun arasını, yani onu kestim; bundan da **جَزْمُ الحَرْفِ** (harfin cezmi) vardır; o, i‘râbda, binâda sükûn gibidir; dersin ki: **جَزَمْتُ** harfi, böylece **فانْجَزم**. el-Leys: **الجَزْمُ** nahivde fiilde bir azîmettir; artık **المَجْزُومُ** harfinin sonu için i‘râb yoktur. Ve kıraatten: kelâmı **جَزْماً** cezmetmendir; harfleri, bir beyân ve ağır ağır (mühletle) içinde yerlerine koymakla. Ve **الجَزْمُ**: sonu sâkin olunca harftir. el-Müberred: ancak nahivde **الجَزْمُ**a **جَزْماً** adı verildi; çünkü Arapların sözünde **الجَزْم** kesmedir. Denir: bunu **جَزْماً** yap; sanki i‘râb harften kesilmiş gibidir. İbn Sîde: **الجَزْمُ** harfi, i‘râbdan olan harekesinden sâkin kılmaktır; bunun sebebi, ondan payının eksikliği ve harekete ve i‘râb için onunla sesi uzatmaya (medde) karşı kesilmesidir; eğer sükûn kelimenin mevkiinde ve evveliyetinde ise **جَزْماً** diye adlandırılmaz; çünkü onun için bir pay yoktu da ondan eksik kaldı. Nehaî’nin hadisinde: tekbir **جَزْمٌ**dur ve selâm **جَزْمٌ**dur; muradı: ikisinin de uzatılmaması ve son harflerinin i‘râb edilmemesidir; fakat sâkin kılınır; böylece denir: Allahu **أكْبَرْ**, üzerinde vakfedince; vakıfta “Allahu **أَكْبَرُ**” denmez. el-Cevherî: ve Araplar bizim şu yazımıza **جَزْماً** adını verir. İbn Sîde: ve bu **الجَزْمُ** mu‘cem harflerinden mürekkep olan bu hattır; Ebû Hâtim dedi: ona **جَزْماً** adı verildi; çünkü **المُسْنَد**den cezmedildi; o da onların mülk günlerinde Himyer’in hattıdır; yani kesildi.

Ve **جَزَمَ** iş üzerine ve **جَزَّمَ**: sustu. Ve **جَزَّمَ** şeyden: âciz oldu
(* sözü: “**وجزم عن الشيء عجز**” ve aynı şekilde tahfîf ile **جزم** da, Kāmûs ve Tehzîb’de olduğu gibi). Ve korkak oldu. Ve **جَزَّمَ** kavim, âciz olduklarında; ve ben **مُجَزِّماً** kaldım: kesilmiş (kopmuş) olarak; dedi ki:
ولكنِّي مَضَيْتُ ولم أُجَزِّمْ،
وكان الصَّبْرُ عادَةَ أَوَّلِينا

Ve hattan **الجَزْمُ**: harfi düzleştirmektir. Ve **قَلَمٌ جَزْمٌ**: onun harfi yoktur. Ve **جَزَمَ** kıraati **جَزْماً**: harfleri bir beyân ve mühlet içinde yerlerine koydu. Ve **جَزَمْتُ** kırbayı: onu doldurdum; ve **التّجْزيمُ** onun gibidir. Ve **سِقاء جازِمٌ** ve **مِجْزَمٌ**: dolu; dedi ki:
جَذْلانَ يَسَّر جُلَّةً مَكْنوزةً،
دَسْماءَ بَحْوَنَةً ووَطْباً مِجْزَما
Ve onu **جَزَمَهُ جَزْماً**: dedi ki, Sahr el-Gayy:
فلما جَزَمْتُ بها قِرْبَتي،
تَيَمَّمْتُ أَطْرِقَةً أو خَلِيفا
Ve **الخَلِيفُ**: iki dağ arasındaki yoldur. Ve **جَزَّمَةُ**: onun gibi, **كَجَزَمَهُ**. Ve kırbaya **مِجْزَمٌ** denir; çoğulu **مَجازِمُ**dur.

Ve **الجَزْمَةُ**: bir tek lokmadır. Ve **جَزَمَ يَجْزِمُ جَزْماً**: bir lokma yedi ki onunla doldu; İbnü’l-A‘râbî’den. Sa‘leb dedi: **جَزَمَ**; her gün ve gece bir lokma yediğinde (denir). Ve **جَزَم** hurma ağaçlarını **يَجْزِمُه** **جَزْماً** ve **اجْتَزمَه**: onu tahmin etti ve ölçtü; ve A‘şâ’nın beyti rivayet edilmiştir:
هو الواهِبُ المائةِ المُصْطَفا
ةِ، كالنَّخْلِ طافَ بها المُجْتَزِم
**بالزاي** ( **بالزاي** ile), **المجترم** yerine, **بالراء** ( **بالراء** ile); Tûsî dedi: Ebû Amr’a “niçin ‘طاف بها **المُجْتَرِم**’ dedi?” dedim; tebessüm etti ve dedi: muradı, onların karınlarında yavruları olan onluk develer olarak onu bağışlamasıdır; doğurulacak dereceye ulaşmış; kesilecek (hasat edilecek) dereceye ulaşmış hurma ağaçları gibi; yani **تُجْتَرَمَ**; yani **تُصْرَمَ**; artık **الجارم** onu kesmek için etrafında dolaşır.

Ve denir: **اجْتَزَمْتُ** hurma ağacını: yalnızca onun hurmasını satın aldım. Ebû Hanîfe dedi: **الاجْتِزامُ**; hurma ağacını, yaş hurma verdiğinde satın almaktır. Ve falan, falanın ağılına **اجْتَزَمَ** ettiğinde: onu satın aldı; dedi ki: bu, Yemâme ehlinin dilidir. Ve falan, falanın hurmalığını **اجْتَزَمَ** etti; böylece onu ondan satın aldı; sonra onu sattı: **فأَجْزَمه**. Ve hurmalığından **جِزْماً** cezmetti: yani bir pay.

İbnü’l-A‘râbî: meyveyi kılıfları içinde dirhemlerle satarsa, işte o **الجَزْمُ**dur.

Ve **الجَزْم**: devenin dişiliğinin hayâsına sokulan bir şeydir; onu yavrusu sansın da ona şefkat etsin; **كالدُّرْجَة** gibi.

Ve **جَزَّمَ** dışkısıyla: onun bir kısmını çıkardı ve bir kısmı kaldı; ve denildi: **جَزَّمَ** dışkısıyla
(* sözü: “**وجزم بسلحه**” asılda ve Muhkem’de ve Tekmile’de teşdîd ile böyle ضبط edilmiştir; Kāmûs’un işleyişinin gereği, onun tahfîf ile olduğudur). fırlattı. Ve değnek **تَجَزَّمَت**: çatladı; **كَتَهَزَّمَتْ** gibi. Ve işlerden **الجَزْمُ**: vaktinden önce gelen şeydir
(* sözü: “vaktinden önce gelen şeydir …” ve ondan, Şübeyl’in (tasğîr ile) İbn ‘Azra’nın sözü; fetha sonra sükûn ile:
إلى أجل يوقت ثم يأتي * بجزم أو بوزم باكتمال
h. Tekmile. Ve **الجوازم**i artırdı: dolu süt tulumları ve **الجزم**; ve fetha ile **الجزم**: bir şeyi gerekli kılmaktır; denir: falana şöyle şöyle **جزم** etti: onu gerekli kıldı; ve maldan bir **جزمة** (kesra ile) **اجتزمت**: yani onun bir kısmını aldım ve bir kısmını bıraktım), ve **الوَزْمُ** vaktinde gelendir.

Ve **الجِزْمةُ** (kesra ile), davardan: yüz ve daha fazlasıdır; ve denildi: o, ondan kırka kadardır; ve denildi: **الجِزْمَةُ** develerden özellikle, **الصِّرْمَة** gibi. el-Cevherî: **الجِزْمَةُ** (kesra ile), develerden **الصِّرْمة**dir; ve koyundan **الفِرْقة**dır. Ve denir: deve **جَزَّم** etti; artık ayrılmaz. Ve kemik **انْجَزَمَ** ettiğinde: kırıldı. el-Ferrâ: develer **جَزَمَت** ettiğinde: sudan kandılar; ve **بعير جازمٌ** ve **إبل جَوازِمُ**.
