# جزي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B2%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جزي

الجَزاءُ: المُكافأََة على الشيء، جَزَاه به وعليه جَزَاءً وجازاه مُجازاةً وجِزَاءً؛ وقول الحُطَيْئة:
منْ يَفْعَلِ الخَيْرَ لا يَعْدَمْ جَوازِيَهُ
قال ابن سيده: قال ابن جني: ظاهر هذا أَن تكون جَوازِيَه جمع جازٍ أَي لا يَعْدَم جَزاءً عليه، وجاز أَن يُجْمَع جَزَاءٌ على جَوازٍ لمشابهة اسم الفاعل للمصدر، فكما جمع سَيْلٌ على سَوائِل كذلك يجوز أَن يكون جَوَازِيَهُ جمع جَزَاءٍ. واجْتَزاه: طَلبَ منه الجَزاء؛ قال: يَجْزُونَ بالقَرْضِ إِذا ما يُجْتَزَى
والجازِيةُ: الجَزاءُ، اسم للمصدر كالعافِية. أَبو الهيثم: الجَزاءُ يكون ثواباً
ويكون عقاباَ. قال الله تعالى: فما جَزاؤُه إِن كنتم كاذبين، قالوا جَزاؤُه من وُجِدَ في رَحْله فهو جَزاؤُه؛ قال: معناه فما عُقُوبته إِنْ بان كَذِبُكم بأَنه لم يَسْرِقْ أَي ما عُقُوبة السَّرِقِ عندكم إِن ظَهَر عليه؟ قالوا: جزاء السَّرِقِ عندنا مَنْ وُجِدَ في رَحْله أَي الموجود في رحله كأَنه قال جَزاء السَّرِقِ عندنا استرقاق السارِقِ الذي يوجد في رَحْله سُنَّة، وكانت سُنَّة آل يعقوب. ثم وَكَّده فقال فهو جَزاؤه. وسئل أَبو العباس عن جَزَيْته وجازَيْته فقال: قال الفراء لا يكون جَزَيْتُه إِلاَّ في الخير وجازَيْته يكون في الخير والشر، قال: وغيره يُجِيزُ جَزَيْتُه في الخير والشر وجازَيْتُه في الشَّرّ. ويقال: هذا حَسْبُك من فلان وجازِيكَ بمعنىً واحد. وهذا رجلٌ جازِيكَ من رجل أَي حَسْبُك؛ وأَما قوله:
جَزَتْكَ عني الجَوَازي
فمعناه جَزتْكَ
جَوازي أَفعالِك المحمودة. والجَوازي: معناه الجَزاء، جمع الجازِية مصدر على فاعِلةٍ، كقولك سمعت رَوَاغِيَ الإِبل وثَوَاغِيَ الشاءِ؛ قال أَبو ذؤَيب:
فإِنْ كنتَ تَشْكُو من خَليلٍ مَخانَةً،
فتلك الجَوازي عُقْبُها ونَصِيرُها
أَي جُزِيتَ كما فعَلْتَ، وذلك لأَنه اتَّهَمه في خليلتِه؛ قال القُطاميُّ:
وما دَهْري يُمَنِّيني ولكنْ
جَزتْكُمْ، يا بَني جُشَمَ، الجوازي
أَي جَزَتْكُم جَوازي حُقُوقكم وذِمامِكم ولا مِنَّةَ لي عليكم. الجوهري: جَزَيْتُه بما صنَعَ جَزاءً وجازَيْتُه بمعنىً. ويقال: جازَيْتُه فجَزَيْتُه أَي غَلَبْتُه. التهذيب: ويقال فلانٌ ذو جَزاءٍ وذو غَناءٍ. وقوله تعالى: جَزاء سيئة بمثلها؛ قال ابن جني: ذهب الأَخفش إِلى أَن الباء فيها زائدة، قال: وتقديرها عنده جَزاءُ سيئة مثلُها، وإِنما استدل على هذا بقوله: وجَزاءُ سيئةٍ سيئةٌ مِثْلُها؛ قال ابن جني: وهذا مذهب حسن واستدلال صحيح إِلا أَن الآية قد تحتمل مع صحة هذا القول تأْويلين آخرين: أَحدهما أَن تكون الباء مع ما بعدها هو الخبر، كأَنه قال جزاءُ سيئة كائنٌ بمثلها، كما تقول إِنما أَنا بك أَي كائنٌ موجود بك، وذلك إِذا صَغَّرت نفسك له؛ ومثله قولك: توكلي عليك وإِصغائي إِليك وتوَجُّهي نحوَك، فتخبر عن المبتدإِ بالظرف الذي فِعْلُ ذلك المصدر يتَناوَلُه نحو قولك: توكلت عليك وأَصغيت إِليك وتوجهت نحوك، ويدل على أَنَّ هذه الظروفَ في هذا ونحوه أَخبار عن المصادر قبلها تَقَدُّمها عليها، ولو كانت المصادر قبلها واصلة إِليها ومتناولة لها لكانت من صلاتها، ومعلوم استحالة تقدُّم الصِّلة أَو شيءٍ منها على الموصول، وتقدُّمُها نحوُ قولك عليك اعتمادي وإِليك توجهي وبك استعانتي، قال: والوجه الآخر أَن تكون الباء في بمثلها متعلقة بنفس الجزاء، ويكون الجزاء مرتفعاً بالابتداء وخبرة محذوف، كأَنه جزاءُ سيئة بمثلها كائن أَو واقع. التهذيب: والجَزاء القَضاء. وجَزَى هذا الأَمرُ أَي قَضَى؛ ومنه قوله تعالى: واتَّقُوا يوماً لا تَجْزي نفسٌ عن نفس شيئاً؛ يعود على اليوم والليلة ذكرهما مرة بالهاء ومرة بالصفة، فيجوز ذلك كقوله: لا تَجْزي نفسٌ عن نفس شيئاً، وتُضْمِرُ الصفةَ ثم تُظْهرها فتقول لا تَجْزي فيه نفسٌ عن نفس شيئاً، قال: وكان الكسائي لا يُجِيزُ إِضمار الصفة في الصلة. وروي عن أَبي العباس إِضمارُ
الهاء والصفةِ واحدٌ عند الفراء تَجْزي وتَجْزي فيه إِذا كان المعنى واحداً؛ قال: والكسائي يضمر الهاء، والبصريون يضمرون الصفة؛ وقال أَبو إِسحق: معنى لا تَجْزي نفس عن نفس شيئاً أَي لا تَجْزي فيه، وقيل: لا تَجْزيه، وحذف في ههنا سائغٌ لأَن في مع الظروف محذوفة. وقد تقول: أَتيتُك اليومَ وأَتيتُك في اليوم، فإِذا أَضمرت قلتَ أَتيتك فيه، ويجوز أَن تقول أَتَيْتُكه؛ وأَنشد:
ويوماً شَهِدْناه سُلَيْماً وعامِراً
قَليلاً، سِوَى الطَّعْنِ النِّهَالِ، نَوافِلُهْ
أَراد: شهدنا فيه. قال الأَزهري: ومعنى قوله لا تَجْزي نفسٌ عن نفس شيئاً، يعني يوم القيامة لا تَقْضِي فيه نفْسٌ شيئاً: جَزَيْتُ فلاناً حَقَّه أَي قضيته. وأَمرت فلاناً يَتَجازَى دَيْني أَي يتقاضاه. وتَجازَيْتُ دَيْني على فلان إِذا تقاضَيْتَه. والمُتَجازي: المُتَقاضي. وفي الحديث: أَن رجلاً كان يُدايِنُ الناس، وكان له كاتبٌ ومُتَجازٍ، وهو المُتَقاضي. يقال: تَجازَيْتُ دَيْني عليه أَي تقاضَيْته. وفسر أَبو جعفر بن جرير الطَّبَرِيُّ قوله تعالى: لا تَجْزي نفْسٌ عن نفس شيئاً، فقال: معناه لا تُغْني، فعلى هذا يصح أَجْزَيْتُك عنه أَي أَغنيتك. وتَجازَى دَيْنَه: تقاضاه. وفي صلاة الحائض: قد كُنَّ نساءُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يَحِضْنَ أَفأَمَرَهُنَّ أَن يَجْزِينَ أَي يَقْضين؟ ومنه قولهم: جَزاه الله خيراً أَي أَعطاه جَزاءَ ما أَسْلَف من طاعته. وفي حديث ابن عمر: إِذا أَجْرَيْتَ الماءَ على الماءِ جَزَى عنك، وروي بالهمز. وفي الحديث: الصومُ لي وأَنا أَجْزي به؛ قال ابن الأَثير: أَكثَرَ الناسُ في تأْويل هذا الحديث وأَنه لِمَ خَصَّ الصومَ والجَزاءَ عليه بنفسه عز وجل، وإِن كانت العباداتُ كلها له وجَزاؤها منه؟ وذكروا فيه وُجُوهاً مدارُها كلها على أَن الصوم سرٌّ بين الله والعبد، لا يَطَّلِع عليه سواه، فلا يكون العبد صائماً حقيقة إِلاَّ وهو مخلص في الطاعة، وهذا وإِن كان كما قالوا، فإِن غير الصوم من العبادات يشاركه في سر الطاعة كالصلاة على غير طهارة، أَو في ثوب نجس، ونحو ذلك من الأَسرار المقترنة بالعبادات التي لا يعرفها إِلاَّ الله وصاحبها؛ قال: وأَحْسَنُ ما سمعت في تأْويل هذا الحديث أَن جميع العبادات التي ُتقرب بها إِلى الله من صلاة وحج وصدقة واعتِكاف وتَبَتُّلٍ ودعاءٍ وقُرْبان وهَدْي وغير ذلك من أَنواع العبادات قد عبد المشركون بها ما كانوا يتخذونه من دون الله أَنداداً، ولم يُسْمَع أَن طائفة من طوائف المشركين وأَرباب النِّحَلِ
في الأَزمان المتقدمة عبدت آلهتها بالصوم ولا تقرَّبت إِليها به، ولا عرف الصوم في العبادات إِلاَّ من جهة الشرائع، فلذلك قال الله عزَّ وجل: الصومُ لي وأَنا أَجْزي به أَي لم يشاركني فيه أَحد ولا عُبِدَ به غيري، فأَنا حينئذ أَجْزي به وأَتولى الجزاء عليه بنفسي، لا أَكِلُه إِلى أَحد من مَلَك مُقَرَّب أَو غيره على قدر اختصاصه بي؛ قال محمد بن المكرم: قد قيل في شرح هذا الحديث أَقاويل كلها تستحسن، فما أَدري لِمَ خَصَّ ابن الأَثير هذا بالاستحسان دونها، وسأَذكر الأَقاويل هنا ليعلم أَن كلها حسن: فمنها أَنه أَضافه إِلى نفسه تشريفاً وتخصيصاً كإِضافة المسجد والكعبة تنبيهاً على شرفه لأَنك إِذا قلت بيت الله، بينت بذلك شرفه على البيوت، وهذا هو من القول الذي استحسنه ابن الأَثير، ومنها الصوم لي أَي لا يعلمه غيري لأَن كل طاعة لا يقدر المرء أَن يخفيها، وإِن أَخفاها عن الناس لم يخفها عن الملائكة، والصوم يمكن أَن ينويه ولا يعلم به بشر ولا ملك، كما روي أَن بعض الصالحين أَقام صائماً أَربعين سنة لا يعلم به أَحد، وكان يأْخذ الخبز من بيته ويتصدق به في طريقه، فيعتقد أَهل سوقه أَنه أَكل في بيته، ويعتقد أَهل بيته أَنه أَكل في سوقه، ومنها الصوم لي أَي أَن الصوم صفة من صفات ملائكتي، فإِن العبد في حال صومه ملك لأَنه يَذْكُر ولا يأْكل ولا يشرب ولا يقضي شهوة، ومنها، وهو أَحسنها، أَن الصوم لي أَي أَن الصوم صفة من صفاتي، لأَنه سبحانه لا يَطْعَم، فالصائم على صفة من صفات الرب، وليس ذلك في أَعمال الجوارح إِلاَّ في الصوم وأَعمال القلوب كثيرة كالعلم والإرادة، ومنها الصوم لي أَي أَن كل عمل قد أَعلمتكم مقدار ثوابه إِلاَّ الصوم فإِني انفردت بعلم ثوابه لا أُطلع عليه أَحداً، وقد جاء ذلك مفسراً في حديث أَبي هريرة قال: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: كل عمل ابن آدم يُضاعَفُ الحسنةُ عشر أَمثالها إِلى سبعمائة ضِعْفٍ، قال الله عز وجل: إِلاَّ الصوم فإِنه لي وأَنا أَجْزي به، يَدَعُ شهوتَه وطعامه من أَجلي، فقد بيَّن في هذا الحديث أَن ثواب الصيام أَكثر من ثواب غيره من الأَعمال فقال وأَنا أَجزي به، وما أَحال سبحانه وتعالى المجازاة عنه على نفسه إِلاَّ وهو عظيم، ومنها الصوم لي أَي يَقْمَعُ عدوِّي، وهو الشيطان لأَن سبيل الشيطان إِلى العبد عند قضاء الشهوات، فإِذا تركها بقي الشيطان لا حيلة له، ومنها، وهو أَحسنها، أَن معنى قوله الصوم لي أَنه قد روي في بعض الآثار أَن العبد يأْتي يوم القيامة بحسناته، ويأْتي قد ضرَب هذا وشَتَم هذا وغَصَب هذا فتدفع حسناته لغرمائه إِلاَّ حسنات الصيام، يقول الله تعالى: الصوم لي ليس لكم إِليه سبيل. ابن سيده: وجَزَى الشيءُ يَجْزِي كَفَى، وجَزَى عنك الشيءُ قضَى، وهو من ذلك. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، قال لأَبي بُرْدة بن نِيَارٍ حين ضَحَّى بالجَذَعة: تَجْزِي عنك ولا تَجْزِي عن أَحد بعدَك أَي تَقْضِي؛ قال الأَصمعي: هو مأْخوذ من قولك قد جَزَى عني هذا الأَمرُ يَجْزِي عني، ولا همز فيه، قال: ومعناه لا تَقْضِي عن أَحد بعدك. ويقال: جَزَتْ عنك شاةٌ أَي قَضَتْ، وبنو تميم يقولون أَجْزَأَتْ عنك شاةٌ بالهمز أَي قَضَت. وقال الزجاج في كتاب فَعَلْتُ وأَفْعَلْتُ: أَجْزَيْتُ عن فلان إِذا قمتَ مَقامه. وقال بعضهم: جَزَيْتُ عنك فلاناً كافأْته، وجَزَتْ عنك شاةٌ وأَجْزَتْ بمعنىً. قال: وتأْتي جَزَى بمعنى أَغْنَى. ويقال: جَزَيْتُ فلاناً بما صنع جَزَاءً، وقَضَيْت فلاناً قَرْضَه، وجَزَيْتُه قرضَه. وتقول: إِن وضعتَ صدقَتك في آل فلان جَزَتْ عنك وهي جازِية عنك. قال الأَزهري: وبعض الفقهاء يقول أَجْزَى بمعنى قَضَى. ابن الأَعرابي: يَجْزِي قليلٌ من كثير ويَجْزِي هذا من هذا أَي كلُّ واحد منهما يقوم مقام صاحبه. وأَجْزَى الشيءُ عن الشيء: قام مقامه ولم يكف. ويقال: اللحمُ السمين أَجْزَى من المهزول؛ ومنه يقال: ما يُجْزِيني هذا الثوبُ أَي ما يكفيني. ويقال: هذه إِبلٌ مَجازٍ يا هذا أَي تَكْفِي، الجَملُ الواحد مُجْزٍ. وفلان بارع مَجْزىً لأَمره أَي كاف أَمره؛ وروى ثعلب عن ابن الأَعرابي أَنه أَنشده لبعض بني عمرو بن تميم: ونَحْنُ قَتَلْنا بالمَخارِقِ فارساً،
جَزاءَ العُطاسِ، لا يموت المُعاقِب
قال: يقول عجلنا إِدراك الثَّأْر كقدر ما بين التشميت والعُطاس، والمُعاقِبُ الذي أَدرك ثَأْره، لا يموت المُعاقِب لأَنه لا يموت ذكر ذلك بعد موته، لا يَمُوت من أَثْأَرَ أَي لا يَمُوت ذِكْرُهُ. وأَجْزَى عنه مُجْزَى فلان ومُجْزاته ومَجْزاه ومَجْزاته؛ الأَخيرة على توهم طرح الزائد أَعني لغة في أَجْزَأَ. وفي الحديث: البَقَرَةُ تُجْزِي عن سبعة، بضم التاء؛ عن ثعلب، أَي تكون جَزَاءً عن سبعة. ورجلٌ ذو جَزَاءٍ أَي غَناء، تكون من اللغتين جميعاً.
والجِزْيَةُ: خَراجُ الأَرض، والجمع جِزىً وجِزْيٌ. وقال أَبو علي: الجِزَى والجِزْيُ واحد كالمِعَى والمِعْيِ لواحد الأَمْعاء، والإِلَى والإِلْيِ لواحد الآلاءِ، والجمع جِزاءٌ؛ قال أَبو كبير:
وإِذا الكُماةُ تَعاوَرُوا طَعْنَ الكُلَى،
تَذَرُ البِكارةَ في الجِزَاءِ المُضْعَفِ
وجِزْيَةُ الذِّمِّي منه. الجوهري: والجِزْيةُ ما يؤخذ من أَهل الذمة، والجمع الجِزَى مثل لِحْيةٍ ولِحىً. وقد تكرر في الحديث ذكر الجِزْية في غير موضع، وهي عبارة عن المال الذي يَعْقِد الكتابيُّ عليه الذمة، وهي فِعْلَةٌ من الجَزاء كأَنها جَزَتْ عن قتلِه؛ ومنه الحديث: ليس على مسلم جِزْية؛ أَراد أَن الذمي إِذا أَسلم وقد مر بعضُ الحول لم يُطالَبْ من الجِزْية بِحِصَّةِ ما مضى من السَّنة؛ وقيل: أَراد أَن الذمي إِذا أَسلم وكان في يده أَرض صُولح عليها بخراج، توضع عن رقبته الجِزْيةُ وعن أَرضه الخراج؛ ومنه الحديث: من أَخَذ أَرضاً بِجِزْيَتِها أَراد به الخراج الذي يُؤَدَّى عنها، كأَنه لازم لصاحب الأَرض كما تَلْزَم الجِزْىةُ الذميَّ؛ قال ابن الأَثير؛ هكذا قال أَبو عبيد هو أَن يسلم وله أَرض خراج، فتُرْفَعُ عنه جِزْيَةُ رأْسه وتُتْرَكُ عليه أَرضُه يؤدي عنها الخراجَ؛ ومنه حديث علي، رضوان الله عليه: أَن دِهْقاناً أَسْلَم على عَهْدِه فقال له: إِن قُمْتَ في أَرضك رفعنا الجِزْْيةَ عن رأْسك وأَخذناها من أَرضك، وإِن تحوّلت عنها فنحن أَحق بها. وحديث ابن مسعود، رضي الله عنه، أَنه اشترى من دهْقان أَرضاً على أَن يَكْفِيَه جِزْيَتَها؛ قيل: اشترَى ههنا بمعنى اكْتَرَى؛ قال ا بن الأَثير: وفيه بُعْدٌ لأَنه غير معروف في اللغة، قال: وقال القُتَيْبي إِن كان محفوظاً، وإِلا فَأَرى أَنه اشتري منه الأَرضَ قبل أَن يُؤَدِّيَ جِزْيَتَها للسنة التي وقع فيها البيعُ فضمّنه أَن يقوم بخَراجها. وأَجْزَى السِّكِّينَ: لغة في أَجْزَأَها جعل لها جُزْأَةً؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك لأَن قياس هذا إِنما هو أَجْزَأَ، اللهم إِلا أَن يكون نادراً.

### Türkçe

**الجَزاءُ**: şey üzerine mükâfat; onu onunla ve onun üzerine **جَزَاءً** ile mükâfatlandırdı; ve onu **مُجازاةً** ve **جِزَاءً** ile karşılıklı mükâfatlandırdı. Ve **الحُطَيْئة**’nin sözü:
منْ يَفْعَلِ الخَيْرَ لا يَعْدَمْ جَوازِيَهُ

İbn Sîde dedi: İbn Cinnî dedi: bunun zahiri, **جَوازِيَه**’nin **جازٍ**’nin çoğulu olmasıdır; yani onun üzerine bir **جَزاءً** eksik etmez. Ve **جَزَاءٌ**’nun, ism-i fâilin masdara benzemesi sebebiyle **جَوازٍ** üzerine cem‘ edilmesi caiz oldu; nitekim **سَيْلٌ** **سَوائِل** üzerine cem‘ edildiği gibi, aynı şekilde **جَوَازِيَهُ**’nin **جَزَاءٍ**’nun çoğulu olması caiz olur. Ve **واجْتَزاه**: ondan **الجَزاء**’yı talep etti; dedi ki:
يَجْزُونَ بالقَرْضِ إِذا ما يُجْتَزَى

Ve **الجازِيةُ**: **الجَزاءُ**; **العافِية** gibi masdar için bir isimdir. Ebû’l-Heysem: **الجَزاءُ** sevap olur,
ve ceza olur. Allah Teâlâ dedi: فما **جَزاؤُه** إِن كنتم كاذبين، dediler:
**جَزاؤُه** من وُجِدَ في رَحْله فهو **جَزاؤُه**؛ dedi: manası: hırsızlık yapmadığına dair yalanınız açığa çıkarsa onun **عُقُوبته**’si nedir? yani sizce hırsızın cezası nedir, onun üzerinde (suçu) ortaya çıkarsa? Dediler: hırsızın **جزاء**’sı bizde, eşyası yükünde bulunan kimse; yani yükünde bulunan (kimse); sanki dedi ki: hırsızın **جزاء**’sı bizde, yükünde bulunan hırsızı köleleştirmektir; bu bir sünnet idi ve Ya‘kūb ailesinin sünneti idi. Sonra onu pekiştirdi de “فهو **جَزاؤه**” dedi.

Ebû’l-‘Abbâs’a **جَزَيْته** ve **جازَيْته** hakkında soruldu da dedi: Ferrâ dedi: **جَزَيْتُه** ancak hayırda olur; **جازَيْته** ise hayırda ve şerde olur. Dedi: başkası ise **جَزَيْتُه**’yi hayırda ve şerde, **جازَيْتُه**’yi şerde caiz görür. Ve denir: bu, falandan senin için **حَسْبُك**’tır ve **جازِيكَ**; tek bir mana ile. Ve bu, erkekten **جازِيكَ** bir adamdır; yani senin için **حَسْبُك**. Ama onun sözü:
جَزَتْكَ عني الجَوَازي

manası: seni, övülmüş fiillerinin **جَوازي**’si benden karşıladı. Ve **الجَوازي**: manası **الجَزاء**; **الجازِية**’nin çoğulu; **فاعِلةٍ** üzerine masdar; senin “develerin **رَوَاغِيَ**’sini ve koyunların **ثَوَاغِيَ**’sini işittim” demen gibi. Ebû Züeyb dedi:
فإِنْ كنتَ تَشْكُو من خَليلٍ مَخانَةً،
فتلك الجَوازي عُقْبُها ونَصِيرُها

yani yaptığın gibi karşılık gördün; bu, onu (adamı) onun eşi hakkında itham ettiği içindir. **القُطاميُّ** dedi:
وما دَهْري يُمَنِّيني ولكنْ
جَزتْكُمْ، يا بَني جُشَمَ، الجوازي

yani haklarınızın ve zimmetinizin **جَوازي**’si sizi karşıladı; ve benim size karşı bir minnetim yoktur.

Cevherî: onu yaptığı şeyle **جَزاءً** olarak mükâfatlandırdım; ve onu **جازَيْتُه** aynı manadadır. Ve denir: onu **جازَيْتُه** de sonra onu **جَزَيْتُه**; yani onu yendim. **التهذيب**: ve denir: falan **ذو جَزاءٍ** ve **ذو غَناءٍ**’dır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **جَزاء سيئة بمثلها**; İbn Cinnî dedi: Ahfeş, ondaki **الباء**’nın زائد olduğuna gitti; dedi: onun yanında takdiri **جَزاءُ سيئة مثلُها**’dır. Bunu ancak şu sözüyle delillendirdi: **وجَزاءُ سيئةٍ سيئةٌ مِثْلُها**. İbn Cinnî dedi: bu güzel bir mezhep ve sahih bir istidlâldir; ancak âyet, bu sözün sıhhatiyle birlikte iki başka te’vili daha ihtimal eder: birincisi, **الباء** ile ondan sonrası haber olsun; sanki dedi ki: bir kötülüğün **جزاءُ**’sı onun misliyle kâindir; nitekim “ben ancak seninleyim” dersin; yani seninle kâin, mevcut. Bu, kendini onun için küçülttüğün zamandır. Bunun benzeri: “sana tevekkülüm, sana kulak verişim ve sana yönelişim”; böylece mübtedâdan, o masdarın fiilinin kapsadığı zarf ile haber verirsin; “sana tevekkül ettim, sana kulak verdim ve sana yöneldim” sözün gibi. Ve bu ve benzerinde bu zarfların, kendilerinden önceki masdarlardan haber olduğuna delil, onların masdarların önüne geçmesidir; eğer masdarlar onlardan önce onlara ulaşan ve onları kapsayan olsaydı, onların صلة’sinden olurlardı; ve صلة’nin yahut onun bir şeyinin موصول üzerine takaddümü imkânsızlığı malumdur. Ve onun takaddümü, “sana dayanağım, sana yönelişim ve seninle yardım isteyişim” sözün gibidir. Dedi: ikinci vecih, **الباء**’nın **بمثلها**’da bizzat **الجزاء**’ya تعلق etmesidir; ve **الجزاء** mübtedâ ile merfû olur, haberi hazfedilmiş olur; sanki “kötülüğün **جزاءُ**’sı onun misliyle kâin yahut vâkidir” gibi.

**التهذيب**: ve **الجَزاء** **القَضاء**’dır. Ve **جَزَى** bu işi; yani hükme bağladı. Ondan Allah Teâlâ’nın sözü: واتَّقُوا يوماً لا **تَجْزي** نفسٌ عن نفس شيئاً؛ (zamir) güne ve geceye döner; ikisini bir kere **الهاء** ile, bir kere sıfat ile zikretti; bu caizdir. “لا **تَجْزي** نفسٌ عن نفس شيئاً” sözün gibi; sıfatı gizler sonra onu açığa çıkarırsın da “لا **تَجْزي** فيه نفسٌ عن نفس شيئاً” dersin. Dedi: Kisâî, صلة’de sıfatın gizlenmesini caiz görmezdi. Ebû’l-‘Abbâs’tan rivayet edildi: Ferrâ’ya göre **الهاء** ile sıfatın gizlenmesi birdir; mana bir olduğunda **تَجْزي** ve **تَجْزي فيه**. Dedi: Kisâî **الهاء**’yı gizler; Basralılar sıfatı gizler. Ebû İshâk dedi: “لا **تَجْزي** نفس عن نفس شيئاً” manası: “لا **تَجْزي** فيه” yani onda (o günde) karşılamaz. Ve denildi: “لا **تَجْزيه**”; burada hazif câizdir; çünkü “مع”da zarflar hazfedilmiş olur. Ve dersin: “sana bugün geldim” ve “sana günde geldim”; gizlediğinde “sana onda geldim” dersin; ve “sana onu geldim” demen de caizdir. Şu beyit okundu:
ويوماً شَهِدْناه سُلَيْماً وعامِراً
قَليلاً، سِوَى الطَّعْنِ النِّهَالِ، نَوافِلُهْ

muradı: “onda şahit olduk”. Ezherî dedi: “لا **تَجْزي** نفسٌ عن نفس شيئاً” sözünün manası: kıyamet gününde bir nefis, onda bir şey **تَقْضِي** etmez. “Falana hakkını **جَزَيْتُ**” yani onu ödedim. Ve falana emrettim, borcumu **يَتَجازَى** etsin; yani onu tahsil etsin. Ve borcumu falan üzerine **تَجازَيْتُ**; onu tahsil ettiğim zaman. Ve **المُتَجازي**: **المُتَقاضي**. Hadiste: bir adam insanlara borç verirdi; onun bir kâtibi ve bir **مُتَجازٍ**’si vardı; o da **المُتَقاضي**’dir. Denir: borcumu onun üzerinde **تَجازَيْتُ**; yani onu tahsil ettim.

Ebû Ca‘fer b. Cerîr et-Taberî, Allah Teâlâ’nın sözü “لا **تَجْزي** نفْسٌ عن نفس شيئاً”yı tefsir etti de dedi: manası “لا **تُغْني**”dir; buna göre “ondan seni **أَجْزَيْتُك**” yani seni (ondan) müstağni kıldım, sahih olur. Ve **تَجازَى** borcunu: onu tahsil etti. Hayızlı kadının namazı hakkında: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, kadınları hayız olurlardı; onlara **يَجْزِينَ** yani **يَقْضين** etmelerini emretti mi? Ondan onların sözü: Allah ona hayırla **جَزاه**; yani ona, itaatinden öncelediği şeyin **جَزاء**’sını verdi. İbn Ömer hadisi: “suyu su üzerine akıttığında, senden **جَزَى** eder”; hemzeyle de rivayet edildi. Hadiste: “oruç benimdir ve ben onunla **أَجْزي** ederim.” İbnü’l-Esîr dedi: insanların çoğu bu hadisin te’vilinde ve niçin orucu ve onun üzerindeki **الجَزاء**’yı bizzat عز وجل kendisine tahsis ettiğinde çok söz söyledi; hâlbuki ibadetlerin hepsi onundur ve onların **جَزاء**’sı ondandır. Ve onda vecihler zikrettiler; hepsinin dönüp dolaştığı, orucun Allah ile kul arasında bir sır olmasıdır; ondan başkası ona muttali olmaz; bu sebeple kul, ancak itaatte ihlâslı iken hakikaten oruçlu olur. Bu, onların dediği gibi olsa da, oruç dışındaki ibadetler de itaat sırrında ona ortak olur; mesela abdestsiz namaz, yahut necis elbisede (namaz) ve bunun benzeri, ibadetlere bitişik sırlar ki onları ancak Allah ve sahibi bilir. Dedi: bu hadisin te’vilinde işittiğim en güzel şey: Allah’a yaklaştırılan bütün ibadetler—namaz, hac, sadaka, i‘tikâf, **تَبَتُّلٍ**, dua, قربان, hedy ve bunun dışındaki ibadet türleri—müşrikler bunlarla Allah’tan başka edindikleri eşlere ibadet etmişlerdir; fakat geçmiş zamanlarda müşrik taifelerinden ve din sahiplerinden bir taifenin, ilahlarına oruçla ibadet ettiği ve onunla onlara yaklaştığı işitilmemiştir. Oruç, ibadetlerde ancak şeriatlar cihetinden bilindi. Bu yüzden Allah عز وجل dedi: “oruç benimdir ve ben onunla **أَجْزي** ederim”; yani onda bana hiç kimse ortak olmadı ve onunla benden başkası ibadet edilmedi; o halde ben onunla **أَجْزي** ederim ve onun üzerindeki **الجزاء**’yı bizzat kendim üstlenirim; onu, yakın bir melek yahut başkası gibi birine havale etmem; bana mahsus oluşu ölçüsünce. Muhammed b. el-Mukrem dedi: bu hadisin şerhinde sözler söylenmiştir; hepsi güzel görülür; İbnü’l-Esîr’in bunu diğerlerinin dışında niçin güzel gördüğünü bilmiyorum; ve burada sözleri zikredeceğim ki hepsinin güzel olduğu bilinsin: bunlardan biri, onu kendisine izafe etti; şereflendirme ve tahsis için; mescid ve Kâbe’nin izafesi gibi; onun şerefine dikkat çekmek için; çünkü “Allah’ın evi” dediğinde, bununla onun evler üzerindeki şerefini beyan etmiş olursun; bu, İbnü’l-Esîr’in güzel gördüğü söz cinsindendir. Bunlardan biri: “oruç benimdir” yani onu benden başkası bilmez; çünkü her itaat, kişinin onu gizleyemeyeceği bir şeydir; insanlardan gizlese de meleklerden gizlemez; oruç ise onu niyet edebilir ve onu ne bir insan ne bir melek bilir. Rivayet edildiğine göre salihlerden biri kırk yıl oruçlu kaldı da onu kimse bilmedi; evinden ekmek alır ve yolunda sadaka verirdi; çarşı halkı onun evinde yediğine inanır, ev halkı da onun çarşıda yediğine inanırdı. Bunlardan biri: “oruç benimdir” yani oruç, meleklerimin sıfatlarındandır; çünkü kul, oruç halinde melektir; zira zikreder, yemez, içmez ve şehvet gidermez. Bunlardan biri—ve en güzeli—“oruç benimdir” yani oruç, sıfatlarımdan bir sıfattır; çünkü O سبحانه yemez; böylece oruçlu, Rabbin sıfatlarından bir sıfat üzeredir; bu, uzuvların amellerinde ancak oruçta vardır; kalp amelleri ise ilim ve irade gibi çoktur. Bunlardan biri: “oruç benimdir” yani her amelin sevabının miktarını size bildirdim; oruç hariç; çünkü ben, onun sevabını bilmekte tek kaldım; onu kimseye bildirmem. Bu, Ebû Hureyre hadisiyle müfesser olarak geldi: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: Âdemoğlunun her ameli katlanır; bir hasene on misliyle yedi yüz katına kadar. Allah عز وجل dedi: “oruç hariç; çünkü o benimdir ve ben onunla **أَجْزي** ederim; benim için şehvetini ve yemeğini bırakır.” Bu hadiste, orucun sevabının diğer amellerin sevabından daha çok olduğunu beyan etti; “ve ben onunla **أَجْزي** ederim” dedi. Allah سبحانه وتعالى’nın, mükâfatlandırmayı kendisinden kendisine havale etmesi ancak o büyük iken olur. Bunlardan biri: “oruç benimdir” yani düşmanımı, şeytanı kahreder; çünkü şeytanın kula yolu, şehvetleri gidermek sırasındadır; onları terk ettiğinde şeytan çaresiz kalır. Bunlardan biri—ve en güzeli—“oruç benimdir” sözünün manası: bazı eserlerde rivayet edildiğine göre kul kıyamet günü haseneleriyle gelir; şu kimseyi dövmüş, şu kimseye sövmüş, şu kimsenin malını gasp etmiş olarak gelir; haseneleri alacaklılarına verilir; oruç haseneleri hariç. Allah تعالى der: “oruç benimdir; sizin ona bir yolunuz yoktur.”

İbn Sîde: **جَزَى** şey **يَجْزِي**: yetti. Ve şey senden **جَزَى**: ödedi; o da bundandır. Hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, **أَبي بُرْدة بن نِيَارٍ**’a, **الجَذَعة** ile kurban kestiğinde dediği: “**تَجْزِي** senden ve senden sonra hiç kimseden **تَجْزِي** etmez”; yani **تَقْضِي** eder. Asma‘î dedi: “bu, ‘bu iş benden **جَزَى** eder, benden **يَجْزِي** eder’ sözünden alınmıştır; onda hemze yoktur.” Dedi: manası: senden sonra hiç kimseden **تَقْضِي** etmez. Ve denir: senden bir koyun **جَزَتْ**; yani ödedi. Temîm oğulları “senden bir koyun **أَجْزَأَتْ**” derler; hemze ile; yani ödedi. Zeccâc, **فَعَلْتُ** ve **أَفْعَلْتُ** kitabında dedi: “falandan **أَجْزَيْتُ**” sen onun makamına geçtiğinde. Bazıları dedi: “senden falanı **جَزَيْتُ**” onu mükâfatlandırdım; ve “senden bir koyun **جَزَتْ**” ve “**أَجْزَتْ**” aynı manadadır. Dedi: **جَزَى** “**أَغْنَى**” manasıyla gelir. Ve denir: falanı yaptığı şeyle **جَزَاءً** olarak mükâfatlandırdım; falanın borcunu ödedim; ve onun borcunu **جَزَيْتُه**. Ve dersin: sadakanı falan ailesine koyarsan, senden **جَزَتْ** eder; ve senden **جازِية**’dir. Ezherî dedi: fakihlerin bazısı **أَجْزَى**’yı **قَضَى** manasında söyler.

İbnü’l-A‘râbî: az, çoktan **يَجْزِي** eder; ve “bu, bundan **يَجْزِي** eder” yani ikisinden her biri, arkadaşının makamına geçer. Ve bir şey, bir şeyden **أَجْزَى**: onun makamına geçti ve yetmedi. Ve denir: semiz et, zayıftan daha **أَجْزَى**’dır. Ondan denir: bu elbise bana **يُجْزِيني** etmiyor; yani bana yetmiyor. Ve denir: bunlar, ey sen, **مَجازٍ** develerdir; yani yeter; tek deve **مُجْزٍ**’dir. Ve falan, işi için mahir **مَجْزىً**’dır; yani işine kâfidir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: ona, Temîm’in Amr oğullarından birine ait şu beyiti okudu:
ونَحْنُ قَتَلْنا بالمَخارِقِ فارساً،
جَزاءَ العُطاسِ، لا يموت المُعاقِب

Dedi: “teşmît ile aksırık arasındaki miktar kadar, öcün alınmasını çabuklaştırdık” der. Ve **المُعاقِب**: öcünü alan kimsedir. **لا يموت المُعاقِب**: öcünü alan ölmez; çünkü onun zikri, ölümünden sonra ölmez; yani öc alanın zikri ölmez. Ve ondan **أَجْزَى**: falanın **مُجْزَى**’sı, **مُجْزاته**’si, **مَجْزاه**’ı ve **مَجْزاته**’si; sonuncusu, زائدı atma vehmi üzerine; yani **أَجْزَأَ**’da bir lugattır. Hadiste: “inek yedi kişi adına **تُجْزِي** eder”; **التاء**’nın zammıyla; Sa‘leb’den; yani yedi kişi adına bir **جَزَاءً** olur. Ve **رجلٌ ذو جَزَاءٍ**: yani **غَناء**; iki lugatin ikisinden de olur.

Ve **الجِزْيَةُ**: toprağın haracı; çoğulu **جِزىً** ve **جِزْيٌ**. Ebû ‘Alî dedi: **الجِزَى** ve **الجِزْيُ** birdir; **المِعَى** ve **المِعْيِ** gibi, **الأَمْعاء**’ın tekili için; ve **الإِلَى** ve **الإِلْيِ** gibi, **الآلاءِ**’ın tekili için. Ve çoğul **جِزاءٌ**’dır. Ebû Kebîr dedi:
وإِذا الكُماةُ تَعاوَرُوا طَعْنَ الكُلَى،
تَذَرُ البِكارةَ في الجِزَاءِ المُضْعَفِ

Ve zimmînin **جِزْيَةُ**’si ondandır. Cevherî: **الجِزْيةُ**, ehl-i zimmetten alınandır; çoğulu **الجِزَى**; **لِحْيةٍ** ve **لِحىً** gibi. Hadiste, **الجِزْية**’nin zikri birçok yerde tekrar etmiştir; o, kitâbînin üzerine zimmeti akdettiği maldan ibarettir; **الجَزاء**’dan **فِعْلَةٌ**’dır; sanki onun öldürülmesinden **جَزَتْ** etti. Ondan hadiste: “Müslüman üzerine **جِزْية** yoktur”; muradı: zimmî, İslâm’a girerse ve yılın bir kısmı geçmişse, geçmiş senenin payı kadar **الجِزْية** ile talep edilmez. Ve denildi: muradı: zimmî, İslâm’a girerse ve elinde, haracı üzerine sulh yapılmış bir toprak varsa, boynundan **الجِزْية** kaldırılır ve toprağından harac kaldırılmaz. Ondan hadiste: “toprağı **بِجِزْيَتِها** ile alan”; bununla, onun üzerinden ödenen haracı murad etti; sanki toprağın sahibine lâzım olur; **الجِزْية**’nin zimmîye lâzım olması gibi. İbnü’l-Esîr dedi: Ebû ‘Ubeyd böyle dedi: (bu) başının **جِزْية**’si ondan kaldırılır ve toprağı onun üzerinde bırakılır; onun üzerinden haracı öder. Ondan Ali hadisi, رضوان الله عليه: bir dihkan onun zamanında Müslüman oldu da ona dedi: “toprağında durursan, başından **الجِزْية**’yi kaldırırız ve onu toprağından alırız; ondan ayrılırsan, biz ona daha hak sahibiyiz.” Ve İbn Mes‘ûd hadisi, رضي الله عنه: bir dihkan’dan bir toprağı, onun **جِزْيَتَها**’sını ona kâfi gelecek şekilde satın aldı. Denildi: burada “satın aldı”, “kiraladı” manasındadır. İbnü’l-Esîr dedi: bunda uzaklık vardır; çünkü dilde bilinen değildir. Dedi: Kuteybî dedi: eğer mahfuz ise; değilse ben, toprağı ondan, satışın vuku bulduğu sene için **جِزْيَتَها**’sını ödemeden önce satın aldığını ve onu, onun haracını üstlenmekle yükümlü kıldığını görüyorum.

Ve **أَجْزَى السِّكِّينَ**: **أَجْزَأَها**’da bir lugattır; ona bir **جُزْأَةً** yaptı. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü bunun القياس’ı ancak **أَجْزَأَ**’dır; meğer ki nadir olsun.
