# جسد (ج-س-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B3%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cesese yere uzanan kütüktür

- Harfler: ج - س - د
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [جَسَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Canlı heykeli; Cansız beden | 4 | 4 | [7:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/ayet/7:148.md) |

## Mücavir kökler — 25 mücavir (36 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Havr çağlayan demektir
2. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Buzağı demektir
3. [كرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Onun kürsüsü
4. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Musa
5. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hilye takı demektir
6. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Süleyman
7. [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Nöbet kelimesinden gelmiştir
8. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çadırın kurulduğu yer demektir
9. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yiyecek demektir
10. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
11. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kelime
12. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
13. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ekel pas demektir
14. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
15. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
16. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Biribirini kesen yoldur
17. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
18. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
19. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
20. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
21. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
22. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
23. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
24. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
25. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جسد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D9%85.md), [بدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%86.md), [شخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5.md), جثة |
| Zıt Kök | [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvılığını ve akışkanlığını yitirip kuruyarak katılaşan, somut kütle ve renk kazanan nesnel yapı |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılık fonksiyonlarından veya ruhtan yoksun, biçimsel varlığı bulunan hacimli suret veya beden |
| Çekirdek Özet 3 | Şuur, irade ve dirilikten soyutlanmış biçimsel kütle ile hakiki hayata sahip varlık arasındaki mahiyet farkı |
| Kritik Hata Riski | Biyolojik olarak beslenen canlı insan bedenini ruhsuz kütleyle bir tutmak veya heykelsi cansız tasviri hakiki fail saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جس | Dokunma, elle yoklama, yoğunlaşma ve somut bir varlığın elle tutulur kütle kazanması; nitekim [جسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3.md) elle hissetmeyi ve araştırmayı, [جسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D9%85.md) ise hacim ve cisim kazanmayı ifade eder | د | Kapı ve sınır bildiren harfin eklenmesiyle kütle hareketi katılaşmış, donmuş, belirli sınırlara hapsolarak kuruyup katılaşmış somut bedene veya heykele dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Maddenin bir araya toplanması, yük ve kütle oluşturması hareketini temsil eder |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Toplanan kütlenin biçimsel bir iskelete kavuşması ve tutunarak sabitlenmesi payını taşır |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket, sınır | Kütlenin dış sınırını çizerek donması, sınırlı ve belirli bir nesnel kalıba oturması anlamını kurar |
| جسد | Bir araya toplanıp tutunan ve sınırlı bir kalıpta donup katılaşan kütle | Maddenin akışkanlığını kaybederek sabit, renkli ve hacimli bir dış kabuk veya heykel halinde sabitlenmesini ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Pıhtılaşıp kuruyan kan (دم جاسد) ve cisme sarı/kırmızı renk veren zaferan boyası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair et-Tırımmah bir beytinde pıhtılaşıp kurumuş kanı tanımlamak için bu kökü kullanır: منها جاسِدٌ ونَجِيعُ |
| Erken Arapça kullanım | İnsan tenine yapışan iç çamaşırına veya zaferan ile boyanmış kumaşa el-micdes / el-mucsed denmesi; ruhsuz veya beslenmeyen beden tasviri |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde جسد kökü, özellikle Merkezi ve Güney Sami dillerinde somut gövde, katılaşma ve donuklaşma semantik alanında karşılık bulur. İbranice ve Aramice katmanında doğrudan aynı üçlü kök yerine cisimleşme ve katılaşma süreçleri genellikle başka köklerle ifade edilse de, Arapçada kök donuk kütle ve pıhtılaşma üzerinden özelleşmiştir. Kökün biliteral tabanı olan جس çekirdeği, maddesel yoklanabilirlik ve temas edilebilirlik bildirirken; kök Arapça içerisinde özellikle kanın pıhtılaşarak kuruyup katı birikinti haline gelmesi ve bundan türeyerek rengi ve kütlesi olan donuk insan bedeni ya da dökme heykel anlamına evrilmiştir. Klasik dilciler kökün yalnızca insan için veya ruhsuz/akılsız tasvirler (melek, cin veya döküm heykeller) için kullanılmasını bu kütlesel sınırlılıkla temellendirirler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جس çekirdeğinden türeme; [جسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3.md) ve [جسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D9%85.md) ile akraba | Katılaşan kan, boyanan kumaş ve donuk beden anlam ekseninde gelişmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça ve Güney Sami sahasında belirginleşen katı beden ve donuk kütle kavramı | Kuzeybatı Sami dillerindeki doğrudan ses denkliği sınırlı olup Arapçada morfolojik olarak özelleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı güvenilir bir etimolojik köken tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جسد | Anlamlı | Katılaşmak, donmak, beden veya heykel haline gelmek | Ruhsuz kütle, canlı heykeli veya insan bedeni | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B3.md) | Anlamlı | Sert ve çorak toprak | Bitki bitirmeyen, kurumuş ve sertleşmiş yeryüzü parçası | Sertleşme ve kuruma ekseninde hedef kökle ortak çekirdeğe sahiptir; Kur'an'da geçmez |
| [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) | Anlamlı | Boyun eğmek, yere kapanmak, tevazu göstermek | Bedenin alçalması ve saygıyla yere koyulması | Bedenin belirli bir fiziki şekil alması yönüyle ilişkilidir; Kur'an'da geçer |
| [سدج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AC.md) | Anlamlı | Katışıksız ve sade olmak | Desensiz, düz kumaş veya saf ve safdil olma hali | Biçimsel yalınlık bildirir; Kur'an'da geçmez |
| دجس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [دسج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%AC.md) | Anlamlı | Dokumak, düzeltmek | Kumaşı dokumak veya bir nesneyi yavaşça hareket ettirmek | Tahdhīb al-Lugha tarafından müsta'mel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جسد | Merkez | Maddesel ve biçimsel gövde | Ruh, şuur veya beslenme fonksiyonu gözetilmeksizin yalnızca dış kalıbı ve kütlesi öne çıkan beden veya heykel | Ruhsuz suret veya biyolojik donanımı dışarıda bırakan biçimsel yapı |
| [جسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Hacim ve fiziki boyut | جسد kökünden farklı olarak renksiz ve soyut hacimleri de (su, hava) kapsayan genel cisim | Maddenin uzayda kapladığı yer ve büyüklük |
| [بدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%86.md) | Komşu | Gövde ve fiziki yapı | جسد kökünden farklı olarak can taşıyan, zırh giyebilen veya kurban edilebilen etli canlı gövdesi | Canlı organizmanın fiziki kütlesi ve dış örtüsü |
| [شخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AE%D8%B5.md) | Komşu | Ayırt edici siluet ve fert | جسد kökünden farklı olarak uzaktan fark edilen fert ve bireysel duruş | Gözle seçilen belirgin varlık boyutu |
| جثة | Komşu | Yere serilmiş gövde | جسد kökünden farklı olarak canı çıkmış ve hareketsiz yere serilmiş leş veya ölü beden | Yığılıp kalmış cansız gövde |
| [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) | Zıt | Can, dirilik, şuur | جسد maddesel ve donuk dış kalıbı ifade ederken, bu kök o kalıba hayat, hareket ve şuur veren görünmez ilahi nefhadır | Maddeden münezzeh dirilik ilkesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جسد | Donuk beden, suret, heykel | Canlılık fonksiyonu veya ruhu olmaksızın sadece hacmi ve biçimi bulunan fiziki yapı | Kesin |
| Latince | Simulacrum, corpus | Suret, kukla, beden | Simulacrum kelimesi kökün içi boş heykelsi yönünü, corpus ise maddesel bedeni karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Effigy, lifeless body, torso | Tasvir, cansız beden, gövde | Effigy özellikle Kur'an'daki buzağı heykeli bağlamını, lifeless body ise ruhtan yoksunluğu tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | Bildsäule, leblose Gestalt | Suret, cansız gövde | Canlı olmayan heykelimsi biçimi ve maddi yapıyı anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Effigie, corps inanimé | Tasvir heykeli, cansız beden | Maddesel kalıp ve taklit varlık anlamını taşır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَسَدًا | Ses çıkaran cansız dökme buzağı heykeli | Sâmirî'nin İsrailoğulları için altından döktüğü, canı ve şuuru olmayan put bağlamı (A'râf [7:148](https://lisan.digital/tr/ayet/7:148.md), Tâhâ [20:88](https://lisan.digital/tr/ayet/20:88.md)) |
| جَسَدًا | Yemek yemeyen, beslenmeyen muhayyel beden | Peygamberlerin melek gibi yeme içmeden müstağni varlıklar değil, canlı beşer olduklarını bildiren bağlam (Enbiyâ [21:8](https://lisan.digital/tr/ayet/21:8.md)) |
| جَسَدًا | Taht üzerine bırakılan cansız/hareketsiz siluet | Süleyman aleyhisselamın imtihanı sırasında tahtına atılan ruhsuz veya kuvvetsiz beden bağlamı (Sâd [38:34](https://lisan.digital/tr/ayet/38:34.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cismiyet ve antropomorfizm tartışmaları | Allah'ın cisim ve ceset olmaktan tenzihi; melek ve cinlerin latif veya kesif ceset sahibi olup olmadıkları | Maddi sınırları, rengi ve kütlesi olan somut cisim |
| Fıkıh | Boy abdesti ve ceset temizliği | Cünüplükten temizlenirken suyun bütün cesede ulaştırılması zorunluluğu | İnsanın başından ayağına kadar olan dış ten ve fiziki kütlesi |
| Tefsir | Tâhâ ve Sâd surelerindeki ayetler | Sâmirî'nin buzağısının hakiki bir et ve kemik mi yoksa sadece içi boş bir metal döküm mü olduğu | Canı, aklı ve iradesi bulunmayan heykelsi suret |
| Hadis | Birlik ve dayanışma temsilleri | Müminlerin birbirine merhamette tek bir ceset gibi olduğunu bildiren rivayetler | Parçaları birbirine bağlı tek bir organik yapı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk zıtlığı | Cansız put ve heykelsi suret | Sahte ilahlık iddiasını çürütme | Kendi başına beslenemeyen, duyamayan ve canı olmayan döküm heykelin ilah olamayacağını gösterir | Kesin |
| İlmi | Maddenin halleri ve anatomi | Donuk kütle ve organik olmayan kalıp | Biyolojik canlı ile kütle ayrımını kurma | Şuur ve metabolizmadan yoksun fiziki kütleyi canlı organizmadan ayırma kriteri sunar | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve liderlik | İradesiz kukla veya aciz iktidar figürü | İktidarın biyolojik ve ahlaki zaafını teşhir etme | Süleyman aleyhisselamın tahtına bırakılan ceset gibi, ruhu ve icraatı olmayan figüratif gücü simgeler | Güçlü |
| İktisadi | Değer üretimi ve maden | Altının atıl veya putlaştırılmış dökümü | Üretken olmayan servet israfı | Ziynet eşyalarının dökülerek tapınma nesnesine dönüştürülmesini ve iktisadi atıllığı ifade eder | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İnert kütle (atalet kütlesi) | Kimyasal veya biyolojik reaksiyon vermeyen, yalnızca uzayda hacim kaplayan ve dış kuvvet olmaksızın hareket edemeyen donuk madde yapısı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kukla aktör (simülatif rol) | Kurumsal yapıda var görünen ancak karar alma, ahlaki irade ve eylem üretme kudretine sahip olmayan biçimsel figür | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca yaşayan canlı insan bedeni olarak anlamak ve Kur'an'daki heykelsi, cansız ve ruhtan soyutlanmış kullanım karakterini gözden kaçırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kelime yaşayan ve beslenen bir bedeni övmek için değil; bilakis ya putlaştırılan ruhsuz bir heykeli ya tahta bırakılan aciz bir silueti ya da beslenmeyen soyut kütle tasarımını reddetmek için kullanılır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sâmirî'nin buzağısının mucizevi bir canlıya dönüştüğü zannına kapılmak veya peygamberlerin melekî doğaya sahip olması gerektiği iddiasına kapılarak beşeri gerçekliği inkâr etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an ontolojisinde maddesel biçim ile hakiki canlılık (ruh ve şuur) arasındaki sınırı çizer; dış görünüşün aldatıcılığına karşı mahiyetin boşluğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Putperestliğin iç yüzünü açıklayan kıssalarda (A'râf [7:148](https://lisan.digital/tr/ayet/7:148.md), Tâhâ [20:88](https://lisan.digital/tr/ayet/20:88.md)), peygamberlerin beşeri tabiatını vurgulayan ayetlerde (Enbiyâ [21:8](https://lisan.digital/tr/ayet/21:8.md)) ve iktidarın imtihan edildiği yerlerde (Sâd [38:34](https://lisan.digital/tr/ayet/38:34.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şekilsel varlığı ve sesi olan her nesnenin canlı veya kutsal sayılamayacağını; ruhu, aklı ve ahlaki iradesi olmayan varlıkların sadece birer ceset (donuk kütle) mesabesinde olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kuruyup katılaşan ve pıhtılaşan kan, renkli boyayla boyanmış kütle veya madenden dökülmüş cansız heykel kalıbı.
- Soyut anlam: Canlılık fonksiyonları, akıl, şuur ve ruhtan yoksun salt biçimsel ve hacimsel varlık.
- Sistematik karşılık: Hayat ve irade enerjisi sıfır olan, yalnızca geometrik ve maddesel varlığı bulunan donuk kabuk.
- LaTeX modeli: $$J = M \setminus \{R, E\}$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $J$ harfi hedef kavram olan cesedi temsil eder. $M$ harfi maddesel ve biçimsel hacmi simgelerken, ters eğik çizgi sembolü fark kümesini ifade eder. Küme parantezi içindeki $R$ sembolü ruh ve şuuru, $E$ sembolü ise canlılık için gereken beslenme ve metabolik enerji faaliyetini gösterir. Dolayısıyla model, cesedin maddesel kütleden ruh ve biyolojik canlılık çıkarıldığında arta kalan donuk yapı olduğunu matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/ayet/7:148.md) — جَسَدًا

وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ

Meal (IK): Musa’nın kavmi; onun ardından, zinet takımlarından canlıymış gibi böğüren bir buzağı heykeli edindiler. Onun kendileriyle konuşmadığını ve bir yol da göstermediğini görmediler mi ki, tanrı edindiler de zalimlerden oldular?

### [Taha 20:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/ayet/20:88.md) — جَسَدًا

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ

Meal (IK): Derken o, kendilerine böğüren bir buzağı heykeli çıkarmıştı. Dediler ki: İşte bu, sizin de, Musa’nın da tanrısıdır. Fakat o, unuttu.

### [Enbiya 21:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/ayet/21:8.md) — جَسَدًا

وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ

Meal (IK): Biz onları; yemek yemez bir ceset kılmadık ve onlar, ebedi de değillerdi

### [Sad 38:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/ayet/38:34.md) — جَسَدًا

وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Süleyman’ı denemiştik. Tahtının üstüne bir ceset attık. Sonra eski haline döndü.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cesese yere uzanan kütüktür. Sin’ in dal’ a dönüşmesi ile ölü canlı bedeni veya canlı heykeli anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والسين والدال معهما
ج د س، ج س د، س ج د، س د ج مستعملات
جدس:
جَديسٌ حيٌّ كانوا يناسبون عاداً، وهم إخوةُ طَسمٍ، وكانت منازلهم اليمامة، قال:
بوارُ طَسمٍ بيدي جَديسِ
جسد:
الجَسَدُ للإنسان، ولا يقال لغير الإنسان جَسَدٌ من خلق الأرض. وكل خلقٍ لا يأكلُ ولا يشرب من نحو الملائكة والجنِّ مما يَعقِل فهو جَسَدٌ.
وكان عِجلُ بني إسرائيل جَسَداً لا يأكل ولا يشرب ويصيح، وقوله تعالى: "وما جعلَّناهم جَسَداً لا يأكلون الطَّعام" أي ما جعلناهم خلقاً مستغنين عن الطَّعام.
ودمٌ جَسَدُ جاسِدٌ أي قد يبس، قال:
..... منها جاسِدٌ ونَجيعُ
وقال:
بساعديه جَسَدُ مُوركَّيُ		من الدماءِ مائِعٌ ويَبِسُ
والجَسَدُ: الدم نفسه. والجسد اليابس.
والجِسادُ: الزُّعفران ونحوه من الصِّبغ الأحمر والأصفر الشديد الصُّفرة.
وثوب مُجسَد مُشبعٌ عُصفُراً أو زعفراناً وجمعه مَجاسِد.
والجُسادُ: وجَعُ في البطن يُسمى البَجيذ، وقال: ..... فيه الجُساد المُحَنجِر وقال الخليل: صوتٌ مُجَّسد أي مرقومٌ على محنةٍ ونغمات.
سجد:
نِساءٌ سُجَّدٌ: فاتِراتُ الأعينُ، قال:
وأهوى إلى حُورِ المدامعِ سُجَّدِ.
وامرأةٌ ساجدةٌ: ساجيةٌ.
وقوله تعالى: "وأنّ المساجدَ لله" والمسجِدُ اسمٌ جامع يجمع المسجِدَ، وحيث لا يُسجَدُ بعد أن يكون اتُّخذ لذلك، فأما المَسجَدُ من الأرض فموضعُ السُّجود نفسه.
والإسجادُ: إدامةُ النَّظر مع سكونٍ.
سدج:
السَّدجُ والتسَدُّجُ: تقوُّلُ الأباطيل وتأليفها، قال العجاج:
حتى رَهَبنا الإثم أو أن تنسجا
عنا أقاويل امريءٍ تسدَّجـا
أي تقول ما لم يكن.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **السين** ve **الدال** onlarla birlikte
ج د س، ج س د، س ج د، س د ج kullanılmışlardır

جدس:
**جَديسٌ** bir kabiledir; **عاداً** ile akrabalık kurarlardı; onlar **طَسمٍ**’ın kardeşleridir; meskenleri **اليمامة** idi, dedi ki:
**بوارُ طَسمٍ بيدي جَديسِ**

جسد:
**الجَسَدُ** insan içindir; yerden yaratılmış olanın insan dışındakine **جَسَدٌ** denilmez. Ve her yaratılmış ki yemez ve içmez; melekler ve cinler gibi, akledenlerden olan şey, o **جَسَدٌ**’dur.
Ve **بني إسرائيل**’in buzağısı, yemeyen, içmeyen ve böğüren bir **جَسَداً** idi; ve Yüce Allah’ın sözü: “**وما جعلَّناهم جَسَداً لا يأكلون الطَّعام**” yani onları, yemeğe muhtaç olmaktan müstağni bir yaratılmış kılmadık.
Ve bir kan: **جَسَدُ جاسِدٌ** yani gerçekten kurumuştur; dedi ki:
..... ondan **جاسِدٌ** ve **نَجيعُ**
Ve dedi ki:
**بساعديه جَسَدُ مُوركَّيُ		من الدماءِ مائِعٌ ويَبِسُ**
Ve **الجَسَدُ**: kanın kendisidir. Ve kuru **الجسد**.
Ve **الجِسادُ**: safran ve onun benzeri, şiddetli sarılığı olan kırmızı ve sarı boya.
Ve **ثوب مُجسَد**: aspur yahut safran ile iyice doyurulmuş; onun çoğulu **مَجاسِد**’dir.
Ve **الجُسادُ**: karında bir ağrı; **البَجيذ** diye adlandırılır; ve dedi ki: ..... onda **الجُساد المُحَنجِر**; ve **الخليل** dedi ki: **صوتٌ مُجَّسد** yani bir mihne ve nağmeler üzerine rakamlanmış (işaretlenmiş).

سجد:
**نِساءٌ سُجَّدٌ**: gözleri gevşek olanlar, dedi ki:
**وأهوى إلى حُورِ المدامعِ سُجَّدِ.**
Ve **امرأةٌ ساجدةٌ**: sakin (durgun) olan.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وأنّ المساجدَ لله**”; ve **المسجِدُ** bir toplayıcı isimdir; **المسجِدَ**’i ve onun için edinilmiş olduktan sonra secde edilmeyen yeri bir araya toplar; fakat yerden olan **المَسجَدُ** ise secdenin bizzat yeridir.
Ve **الإسجادُ**: bir sükûn ile bakışı sürdürmektir.

سدج:
**السَّدجُ** ve **التسَدُّجُ**: bâtılları uydurmak ve onları telif etmektir; **العجاج** dedi ki:
**حتى رَهَبنا الإثم أو أن تنسجا
عنا أقاويل امريءٍ تسدَّجـا**
Yani olmayan şeyi söylersin.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَسَدُ: البدنُ. تقول منه: تَجَسَّدَ، كما تقول من الجسم: تَجَسَّمَ.
والجَسَدُ أيضاً: الزعفران أو نحوهُ من الصِبْغِ، وهو الدمُ أيضاً. قال النابغة:
وما هُريقُ على الأَنْصابِ من جَسَدِ
والجَسَدُ أيضاً: مصدر قولك جَسِدَ به الدمُ يَجْسَدُ، إذا لَصِقَ به، فهو جاسِدٌ وجَسِدٌ.
والمُجْسِدُ: الأحمرُ. ويقال: المُجْسَدُ: ما أُشْبِعَ صَبْغُهُ من الثياب؛ والجمع حَجاسِدُ.
والمِجْسَدُ بكسر الميم: ما يلي من أُجْسِدَ، أي ألصِق بالجَسَدِ.

##### Türkçe

**الجَسَدُ**: beden. Ondan şöyle dersin: **تَجَسَّدَ**, tıpkı **الجسم**’den şöyle dediğin gibi: **تَجَسَّمَ**.

Ve **الجَسَدُ** ayrıca: safran yahut ona benzer boyadan; ve o, kan da olur. Nâbiga dedi ki:
وما هُريقُ على الأَنْصابِ من **جَسَدِ**

Ve **الجَسَدُ** ayrıca: “**جَسِدَ** onunla kan **يَجْسَدُ**” sözünün masdarıdır; ona yapıştığı zaman; artık o, **جاسِدٌ** ve **جَسِدٌ**’dir.

Ve **المُجْسِدُ**: kırmızı olan. Ve denilir ki: **المُجْسَدُ**: elbiselerden boyası doyurulmuş olan şey; çoğulu **حَجاسِدُ**’dur.

Ve **المِجْسَدُ** (mîm’in kesresiyle): **أُجْسِدَ**’den olan şey; yani **الجَسَدِ**’e yapıştırılmış olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج س د
جسد ، جدس ، سجد ، سدج ، دسج : مستعملة .
جدس : قال الليث : جَدِيسٌ : حَيٌّ من عَرَبِ عادٍ الأولى ، وهم إخْوَةُ طَسْمٍ ، وكانت مَنازِلُهُمْ اليمامَةَ ، وفيهم يَقُولُ رُؤبَةُ :
بَوَارُ طَسْمٍ بِيَدَيْ جَدِيسِ
وروِي عن مُعَاذِ بنِ جَبَل أنه قال : ( منْ كانَتْ له أرضٌ جادِسَةٌ قد عُرفتْ لهُ في الجاهِلِيَّةِ حَتى أَسْلَمَ فَهِيَ له ) .
قال أبو عبيد : الأرضُ الجادِسَةُ : التي لم تُعمَرْ ولم تُحْرثْ .
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : الجَوَادِسُ : البِقاعُ التي لم تُزْرَعْ قَطُّ .
( عمرٌ و عن أبيه ) : جَدَسَ الأثرُ وطلق ، ودمَسَ ، ودَسمَ إذا دَرَسَ .
جسد : قال الله جل وعز : ( فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَّهُ خُوَارٌ ) ( طه : 88 ) .
قال أبو إسحاقَ : الجَسَدُ هو الذي لا يَعْقِلُ ولا يُميّزُ ، إنما معنى الجَسَدِ معنى الجُثَّة فقَطْ .
وقال في قوله جل وعز : ( وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لاَّ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ ) ( الأنبياء : 8 ) .
قال : جَسَدٌ واحدٌ ينبىءُ عن جماعةٍ .
قال : ومعناه : وما جعلناهم جَسَداً إلا لِيَأكلوا الطعامَ ، وذلك أنهم قالوا : ( مَا لِهَاذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ ) ( الفرقان : 7 ) فأُعْلِمُوا أنَّ الرُّسُلَ أجَمعِينَ يَأْكلُونَ الطّعامَ ، وأَنّهُمْ يَمُوتُونَ .
وروى أبو عُمر عن أبي العبَّاس ثعلبٍ ، وأبي العبَّاس المبَرَّدِ أنّهُمَا قالا : العَرَبُ إذا جاءَتْ بَين الكَلاَمَيْنِ بجَحْدَيْنَ كان الكلامُ إِخْبَاراً ، قالا : ومعنى الآية : إنما جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لِيَأكلوا الطعام .
قالا : ومثلُه في الكلام : ما سمِعتُ منكَ ، وَلا أَقْبَلَ منكَ ، معناه : إنما سمِعْتُ منكَ لأقبلَ منكَ .
قالا : وإذا كان الجَحْدُ في أول الكلام كان الكلامُ مَجْحُوداً جَحْداً حقيقيّاً ، قالا : وهو كقولكَ : ما زَيْدٌ بخَارِجٍ .
وقال الليثُ : الجَسَدُ : جسد الإنسان ، ولا
يقال لغير الإنسان جَسَدٌ منْ خَلْقِ الأرضِ .
قال : وكُلُّ خلق لا يَأكُلُ وَلا يَشْرَبُ من نَحْوِ الملاِئكةِ والجِن مما يعقل فهو جَسَدٌ .
( قلت ) : جَعَل الليث قولَ الله جل وعز : ( وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لاَّ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ ( كالملائكة وهو غلطٌ ، ومعناه الإخبَار كما قال النحويُّون : أي جَعَلنَاهُمْ جَسَداً لِيَأكلوا الطعَامَ ، وهذا يدل على أنَّ ذوي الأجساد يأكلون الطعامَ ، وأنَّ الملائكةَ رُوحانِيُّونَ لا يأكلونَ الطعامَ ، وليسوا جَسَداً .
حدثنا محمد بن إسحاق قال حدثنا حماد بن الحسن قال حدثنا أبو داود قال : حدثنا شعبة عن أبي بشر عن سعيد بن جبير في قول الله : ( سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ ) ( ص : 34 ) ، قال الشيطان ، ونحو ذلك قال الحسن .
وقال الليث : الجَسَدُ من الدَّمَاء : ما قدْ يَبِسَ ، فهو جَسَدٌ جَاسِدٌ .
وقال الطرماح يصف سهاماً بِنِصَالِهَا :
فِرَاغٌ عَوَارِي اللّيطِ تُكْسَى ظُباتُهَا
سَبَائِبَ ، مِنْها جَاسِدٌ ونَجِيْعُ
قال الليث : فالجَسَدُ : الدمُ نفسُهُ والجاسِدُ : اليابِسُ .
وقال ابن الأعرابي : المجَاسدُ : جمعُ المجْسَد ، وهو القَميصُ الذي يلي البَدنَ .
والمجَاسِدُ : جمع مِجْسَدٍ وهو القميص المُشْبَعُ بالزعفران .
وقال الفراء : المُجسَدُ ، والمِجْسَدُ : واحدٌ وهو من أُجْسِدَ أَي أُلزِق بالجَسَد ، إلا أنَّهُمُ استَثْقَلُوا الضم فكَسرُوا المِيمَ ، كما قالوا لِلمُطْرَفِ : مِطْرَفٌ ، وللمُصْحَف : مِصْحَفٌ .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الجَسَدُ : الزَّعفَرَانُ ، وهو قيل لِلَّثوب : مُجْسَدٌ إذا صُبِغَ بالزَّعفَرَان .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال للزَّعفَرَان : الرَّيْهُقَانُ ، والجَادِي ، والجِسَادُ ، بكَسرِ الجِيمِ ، وكذلك قال ابنُ السكيت .
وقال الليث : الجِسَادُ : الزَّعْفَرَان ونحوُه من الصُّبغِ الأحمَر ، والأصفَرِ الشَّدِيدِ الصُّفْرَةِ ، وأنشد :
جِسَادَيْنِ مِنْ لَوْنَيْنِ وَرْسٍ وعَنْدَمِ
وقال : والثَّوْبُ المُجْسَدُ هو المُشْبَعُ عُصْفُراً أو زَعْفَرَاناً .
قال : والجُسَادُ : وَجَعٌ في البطن يسمى : بجَيدقٍ .
قال : وقال الخليلُ : صوتٌ مَجَسَّدٌ أي مَرقومٌ على محنةٍ وَنَغَمَاتٍ .
سجد : ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : أسْجَدَ الرجلُ إذا طَأطَأ رأسَهُ وانحَنى ، وسَجَدَ إذا وضعَ جَبهتَهَ بالأرض .
وقال حُمَيد :
فُضُولَ أزمَّتهَا أَسْجَدَتْ
سُجُودَ النَّصَارَى لأرْبابِهَا
قال : وأنشدني أعرابي من بني أسد :
وقُلْنَ له أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدَا
يعني بعيرها أنَّه طأطَأ رأسَهُ لِتَرْكَبَهُ .
وقال ابن السكَّيتِ نحواً منه ، قال : والإسْجَادُ أيضاً : فُتُورُ الطَّرْفِ .
وقال كُثيِّرٌ :
أَغَرَّكِ مِنَّا أَنَّ دَلَّكِ عندنا
وإسْجَادَ عَيْنَيْكِ الصَّيُودَيْنِ رابحُ
( أبو عبيدٍ عن أبي عمرو ) : الإسْجَادُ : إدامةُ النَّظرِ مع سكونٍ .
وروى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : الإسْجَادُ بكسر الهمزة : اليَهُودُ .
وأنشد :
وَافَى بهَا لِدَرَاهِمِ الإسْجَادِ
وروى ابنُ هاني لأبي عبيدةَ أنه قال : يقال : أعْطَونا إسجاداً أي الجِزْيَةَ .
وروي بيت الأسودِ بالفتح :
وَافَى بها لِدَراهِمِ الأسْجادِ
وقال : عَنَى دَرَاهِمَ الجزيةِ .
وقال الليث في قولِ الله : ( صَعَداً وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَداً ) ( الجن : 18 ) .
قال : السُّجُودُ مواضعُهُ من الجَسَدِ ، والأرض : مَسَاجِدُ ، واحدها : مَسْجَدٌ .
قال : والمَسْجِدُ : اسمٌ جامعٌ حيثُ يُسجَدُ عليه ، وفيه ، وحيثُ لا يُسجَدُ بعد أن يكون اتُّخِذَ لذلك ، فأمّا المَسْجَدُ منَ الأرض فموضعُ السُّجْودِ نفسُه .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : مَسْجَدٌ بفتح الجيم : مِحْرَابُ البيوت ، ومُصَلّى الجماعاتِ : مَسْجِدٌ بكسر الجيمِ ، والمَسَاجِدُ : جَمعُهُما .
والمَسَاجِدُ أيضاً : الآرَابُ التي يُسْجَدُ عليها .
ويقال : سَجَدَ سَجْدَةً .
وما أَحسنَ سِجْدَتَهُ ، أَي : هَيْئَةَ سُجوُدِهِ .
وقال الزجاج : قيل المَسَاجِدُ : مواضعُ السُّجُودِ من الإنسانِ . الجَبْهةُ ، والأنفُ ، واليَدانِ ، والركْبَتانِ والرِّجْلانِ ، ونحو ذلك قال الفراء وقال غيْرُهما في قوله ) صَعَداً وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَداً ) ( الجن : 18 ) : أَراد : وأنَّ السُّجودَ لله ، وهو جَمعُ مَسْجِدٍ ، كقولك : ضَرَبْتُ في الأرض مَضْرَباً .
وقوله جل وعز : ( وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدَا وَقَالَ ياأَبَتِ هَاذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَاى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) ( يوسف : 100 ) .
قال الزّجاج : قيل : إنهُ كان من سُنَّةِ التعظيمِ في ذلك الوقتِ أن يُسجَدَ للمعظَّمِ في ذلك الوقتِ .
قال : وقيل : ( خَرُّوا لَهُ سُجَّداً ) أي خَرُّوا لله سُجَّداً .
( قلت ) : وهذا قولُ الحَسن ، والأشبهُ
بظاهر الكِتاب أنهم سَجَدوا ليُوسُفَ ، دَلَّ عليه رُؤياهُ التي رآها حِين قال : ( إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ ) ( يوسف : 4 ) . فظاهِرُ التلاوةِ أنَّهم سَجدُوا ليوسُفَ تعظيماً له مِنْ غير أنْ أشْرَكُوا بالله شيئاً ، وكأنَّهُمْ لم يَكونوا نُهُوا عن السجود لغير الله في شريعتهم .
فَأمَّا أمة محمدٍ ( صلى الله عليه وسلم ) فقد نهَاهُمُ الله عن السُّجودِ لغيرِ الله جلّ وعزّ .
وفيه وَجْهٌ آخرُ لأهلِ العَربيَّةِ ، وهو أن تُجعَلَ اللامُ في قوله : ( وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدَا ( . وفي قوله : ( رَأَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ ) ( يوسف : 4 ) لاَمَ من أَجْل المعنى : وَخَرُّوا من أَجْلِه سُجَّدا لله تَشَكُّراً لِمَا أنْعَمَ الله عليهم بيوسفَ عليه السلامُ ، وهذا كقولِكَ : فَعلْتُ ذلك لِعُيون الناس أَي مِن أَجْلِ عُيونهم .
وقال العجَّاجُ :
تَسْمَعُ لِلْجَرْعِ إذا اسْتُحِيرَا
لِلْمَاءِ في أجْوَافِها خَرِيرَا
من أجْل الجَرْعِ ، والله أعلم .
وقال الليث : السَّاجِدُ في لُغةِ طَيِّىءٍ : المُنْتَصِبُ .
قلت : ولا أحفظه لغيره .
حدثنا الحسين ، عثمان بن أبي شيبة ، عن وكيع ، عن سفيان ، عن الأعمش ، عن المنهال بن عمرو ، عن سعيد بن جبير ، عن ابن عباس في قوله الله جل وعز : ( ادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّداً ( قال : باب ضيق ، وقال : ( سجداً ) أي ركَّعاً . وفي نوادر أبي عمرو : الساجد في لغة طيىء المنتصب .
وروى ابنُ هانىء لأبي عبيدةَ أنه قال : عَيْنٌ ساجدةٌ إذا كانت فاترةً ، ونَخْلَةٌ ساجدةٌ إذا أَمالها حِمْلُها .
قال لبيد :
غُلبٌ سَواجِدُ لمْ يَدْخُلْ بها الحَصَرُ
وكل مَن ذَلَّ وخضَعَ لمِا أُمِرَ به فقد سَجَدَ .
ومنه قول الله ) شَىْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالْشَّمَآئِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ ) ( النحل : 48 ) أي خُضَّعاً متسخِّرة لما سُخِّرتْ له .
وسجود المَوَاتِ كلُّه في القرآن : طاعتُه لِمَا سُخِّرَ لَهُ .
ومنه قول الله جل وعز : ( أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ ( إلى قوله ) وَكَثِيرٌ مِّنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ ) ( الحج : 18 ) وليس سُجُودُ المَوَاتِ لله بأَعْجَبَ مِنْ هُبُوطِ الحِجَارَةِ من خَشْيَةِ الله ، وعلينَا التَّسْلِيمُ لله ، والإيمانُ بمَا أنْزَلَ منْ غَيْرِ تَطَلُّبِ
كَيْفِيَّةِ ذلكَ السُّجُودِ وَفِقْهِه ، لأنَّ الله جلَّ وعزَّ لمْ يُفَقّهْنَاهُ ، ونحو ذلك : تَسْبِيحُ المَوَاتِ منَ الجبالِ وغيرها من الطيورِ والدوابِّ يلزمُنَا الإيمانُ به ، والاعترافُ بقصورِ أفْهَامِنَا عَنْ فِقْهِه . كما قال الله : ( وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَاكِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ) ( الإسراء : 44 ) .
سدج : قال الليث : السَّدْجُ ، والتَّسَدُّجُ : تَقَوُّلَ الأباطِيلِ وتألِيفُهَا .
وأنشد :
فِينَا أَقَاوِيلُ امْرِىءٍ تَسَدَّجَا
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابيّ قال : السّدَّاجُ والسَّرَّاجُ ، بالدال والراء : الكَذَّابُ .
قال رؤبةُ :
شَيْطَانَ كلِّ مُتْرَفٍ سَدّاجِ
دسج : المُدْسِجُ ، لم يذكُرِ الأزهريُّ من هذا شيئاً .
وبخط غيره : المُدْسِجُ : دُوَيْبَّةٌ تَنْسِجُ كالعَنْكَبُوتِ .

##### Türkçe

ج س د
**جسد** , **جدس** , **سجد** , **سدج** , **دسج** : kullanımdadır.

**جدس** : Leys dedi ki: **جَدِيسٌ** : Âd-ı ûlâ Araplarından bir kabiledir; onlar **طَسْمٍ**’in kardeşleridir; meskenleri Yemâme idi; onlar hakkında Rü’be şöyle der:
بَوَارُ طَسْمٍ بِيَدَيْ جَدِيسِ

Muâz b. Cebel’den rivayet olundu ki şöyle dedi: “Kimin, câhiliyede kendisine ait olduğu bilinen **جادِسَةٌ** bir arazisi olup da sonra Müslüman olursa, o onundur.”

Ebû Ubeyd dedi ki: **الأرضُ الجادِسَةُ** : imar edilmemiş ve sürülmemiş olan (arazi).

( Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi ki: **الجَوَادِسُ** : asla ekilmemiş yerlerdir.

( Amr ve babasından ) : **جَدَسَ** iz ve **طلق** , ve **دمَسَ** , ve **دَسمَ** ; **دَرَسَ** olduğunda (yani silinip aşındığında).

**جسد** : Allah جل وعز dedi ki: **( فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَّهُ خُوَارٌ )** ( Tâhâ: 88 ).

Ebû İshâk dedi ki: **الجَسَدُ** akletmeyen ve ayırt etmeyen şeydir; **الجَسَدِ** manası ancak **الجُثَّة** manasıdır, sadece.

Ve O’nun جل وعز sözü hakkında: **( وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لاَّ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ )** ( Enbiyâ: 8 ).
Dedi ki: **جَسَدٌ** bir tek (lafız) bir cemaatten haber verir.
Dedi ki: Manası: Biz onları, yemek yemesinler diye bir **جَسَداً** kılmadık; bilakis (onları) yemek yesinler diye (kıldık); çünkü onlar şöyle dediler: **( مَا لِهَاذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ )** ( Furkân: 7 ); böylece onlara, bütün resullerin yemek yedikleri ve onların öldükleri bildirilmiş oldu.

Ebû Ömer, Ebû’l-Abbâs Sa‘leb’den ve Ebû’l-Abbâs el-Müberred’den rivayet etti ki ikisi şöyle dediler: Arap, iki söz arasına iki nefy (iki inkâr) getirdiğinde söz haber (isbat) olur. İkisi dediler ki: Âyetin manası: Biz onları ancak yemek yesinler diye bir **جَسَداً** kıldık.
İkisi dediler ki: Bunun sözde benzeri: “Senden işitmedim ve senden kabul etmem”; manası: Ancak senden işittim ki senden kabul edeyim.
İkisi dediler ki: Nefy sözün başında olursa söz, hakiki bir nefy ile menfî olur; ikisi dediler ki: Bu, senin “Zeyd dışarı çıkacak değildir” demen gibidir.

Leys dedi ki: **الجَسَدُ** : insanın bedeni; ve yer yaratıklarından insan dışındakine **جَسَدٌ** denmez.
Dedi ki: Melekler ve cin gibi, akleden olup da yemeyen ve içmeyen her yaratık **جَسَدٌ**’dur.

( Dedim ) : Leys, Allah جل وعز’ün **( وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَداً لاَّ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ )** sözünü (melekler gibi) kıldı; bu yanlıştır. Manası, nahivcilerin dediği gibi haberdir: yani “Biz onları yemek yesinler diye bir **جَسَداً** kıldık.” Bu, beden sahiplerinin yemek yediklerine; meleklerin ise rûhânî olduklarına, yemek yemediklerine ve **جَسَداً** olmadıklarına delalet eder.

Muhammed b. İshâk bize haber verdi; dedi: Hammâd b. el-Hasen bize haber verdi; dedi: Ebû Dâvûd bize haber verdi; dedi: Şu‘be bize, Ebû Bişr’den, Saîd b. Cübeyr’den, Allah’ın sözü hakkında: **( سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ )** ( Sâd: 34 ) (rivayet etti); dedi ki: şeytan; Hasan da buna benzer söyledi.

Leys dedi ki: **الجَسَدُ** (kanlardan): kurumuş olan şeydir; o, **جَسَدٌ جَاسِدٌ**’dir.

Tırmâh, uçlarıyla okları vasfederek dedi ki:
فِرَاغٌ عَوَارِي اللّيطِ تُكْسَى ظُباتُهَا
سَبَائِبَ ، مِنْها جَاسِدٌ ونَجِيْعُ

Leys dedi ki: Öyleyse **الجَسَدُ** : kanın kendisidir; **الجاسِدُ** : kuru olandır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المجَاسدُ** : **المجْسَد**’in cem‘idir; o, bedene bitişik olan gömlektir.

Ve **المجَاسِدُ** : **مِجْسَدٍ**’in cem‘idir; o, safranla iyice doyurulmuş gömlektir.

Ferrâ dedi ki: **المُجسَدُ** ve **المِجْسَدُ** : birdir; **أُجْسِدَ**’den (gelir), yani bedene yapıştırıldı; ancak onlar dammeyi ağır buldular da **المِيمَ**’i kesrelediler; nitekim **المُطْرَفِ** için **مِطْرَفٌ** ve **المُصْحَف** için **مِصْحَفٌ** dediler.

( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ) : **الجَسَدُ** : safrandır; ve elbiseye, safranla boyandığında **مُجْسَدٌ** denir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Safrana **الرَّيْهُقَانُ** , **الجَادِي** , ve **الجِسَادُ** denir; **الجِيمِ**’in kesresiyle; İbnü’s-Sikkît de böyle dedi.

Leys dedi ki: **الجِسَادُ** : safran ve onun benzeri, kırmızı boya ve şiddetli sarılığı olan sarı (boya) türleridir; ve şu beyti okudu:
جِسَادَيْنِ مِنْ لَوْنَيْنِ وَرْسٍ وعَنْدَمِ

Ve dedi ki: **الثَّوْبُ المُجْسَدُ** , **عُصْفُراً** yahut safranla iyice doyurulmuş olandır.
Dedi ki: **الجُسَادُ** : karında bir ağrıdır; **بَجَيدقٍ** diye adlandırılır.
Dedi ki: Halîl dedi ki: **صوتٌ مَجَسَّدٌ** yani bir mihne ve nağmeler üzerine rakamlanmış (işaretlenmiş) ses.

**سجد** : ( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ) : Adam **أسْجَدَ** eder; başını eğip büküldüğünde; **سَجَدَ** eder; alnını yere koyduğunda.
Humeyd dedi ki:
فُضُولَ أزمَّتهَا أَسْجَدَتْ
سُجُودَ النَّصَارَى لأرْبابِهَا

Dedi ki: Benî Esed’den bir bedevî bana şu beyti okudu:
وقُلْنَ له أَسْجِدْ لِلَيْلَى فَأَسْجَدَا

Yani onun devesi: ona binsin diye başını eğdi.

İbnü’s-Sikkît de buna benzer söyledi; dedi ki: **الإسْجَادُ** ayrıca: bakışın gevşemesi (göz kapağının düşmesi).

Kesîr dedi ki:
أَغَرَّكِ مِنَّا أَنَّ دَلَّكِ عندنا
وإسْجَادَ عَيْنَيْكِ الصَّيُودَيْنِ رابحُ

( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ) : **الإسْجَادُ** : sükûn ile birlikte bakışı sürdürmektir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: **الإسْجَادُ** (hemzenin kesresiyle): Yahudilerdir.
Ve şu beyti okudu:
وَافَى بهَا لِدَرَاهِمِ الإسْجَادِ

İbn Hânî, Ebû Ubeyde’den rivayet etti ki dedi: “Bize **إسجاداً** verdiler” denir; yani cizyeyi.

Esved’in beyti fetha ile rivayet olundu:
وَافَى بها لِدَراهِمِ الأسْجادِ

Ve dedi ki: Cizye dirhemlerini kastetti.

Leys, Allah’ın sözü hakkında dedi: **( صَعَداً وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَداً )** ( Cin: 18 ).
Dedi ki: **السُّجُودُ** onun (secdenin) bedendeki yerleridir; ve yer: **مَسَاجِدُ**’dir; onun teki: **مَسْجَدٌ**.
Dedi ki: **المَسْجِدُ** : üzerine secde edilen yerde, içinde, ve secde edilmese bile bunun için edinilmiş olduktan sonra (orada) bulunan yerde toplayıcı bir isimdir; fakat yerden olan **المَسْجَدُ** ise secdenin bizzat yeridir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **مَسْجَدٌ** (ج harfinin fethasıyla): evlerin mihrabı; cemaatlerin namaz kıldığı yer ise **مَسْجِدٌ** (ج harfinin kesresiyle); **المَسَاجِدُ** : ikisinin cem‘idir.

Ve **المَسَاجِدُ** ayrıca: üzerine secde edilen uzuvlardır.

Ve denir: **سَجَدَ سَجْدَةً**.
Ve onun **سِجْدَتَهُ** ne güzeldir; yani: onun secdesinin heyeti.

Zeccâc dedi ki: **المَسَاجِدُ** denildi: insandan secde yerleri; alın, burun, iki el, iki diz ve iki ayak ve bunun benzeri; Ferrâ da böyle dedi. Ve başkaları, O’nun sözü hakkında: **( صَعَداً وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَداً )** ( Cin: 18 ): “Ve secde Allah’ındır”ı kastetti; o, **مَسْجِدٍ**’in cem‘idir; senin “Yerde bir **مَضْرَباً** vurdum” demen gibi.

Ve O’nun جل وعز sözü: **( وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدَا وَقَالَ ياأَبَتِ هَاذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَاى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 )** ( Yûsuf: 100 ).
Zeccâc dedi ki: Denildi: O vakitte tazimin sünnetinden, tazim edilene secde edilmesiydi.
Dedi ki: Ve denildi: **( خَرُّوا لَهُ سُجَّداً )** yani Allah’a secde ederek düştüler.

( Dedim ) : Bu, Hasan’ın sözüdür; Kitabın zahirine daha uygun olan, onların Yûsuf’a secde etmiş olmalarıdır; buna, onun gördüğü rüyası delalet etti; hani şöyle dedi: **( إِنِّى رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ )** ( Yûsuf: 4 ). Tilavetin zahiri, onların Allah’a bir şey ortak koşmaksızın, Yûsuf’a tazim olarak secde ettikleridir; sanki onların şeriatında Allah’tan başkasına secdeden nehyedilmemişlerdi.

Muhammed ümmetine ( صلى الله عليه وسلم ) gelince: Allah onları, Allah جلّ وعزّ’den başkasına secdeden nehyetti.

Ve Arap dili ehli için başka bir vecih vardır: O, **( وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدَا )** sözündeki lâmın ve **( رَأَيْتُهُمْ لِى سَاجِدِينَ )** ( Yûsuf: 4 ) sözündeki lâmın, mana için “sebep lâmı” kılınmasıdır: “Onun sebebiyle Allah’a secde ederek düştüler; Allah’ın onlara Yûsuf ile nimet vermesine şükür olarak”; bu, senin “Bunu insanların gözleri için yaptım” demen gibidir; yani gözleri sebebiyle.

A‘câc dedi ki:
تَسْمَعُ لِلْجَرْعِ إذا اسْتُحِيرَا
لِلْمَاءِ في أجْوَافِها خَرِيرَا

**الجَرْعِ** sebebiyle; Allah daha iyi bilir.

Leys dedi ki: **السَّاجِدُ** , Tayyı’ dilinde: dikilen (muntasıb)dır.
Dedim ki: Onu ondan başkası için ezberlemiyorum.

Hüseyin bize haber verdi; Osman b. Ebî Şeybe (rivayet etti); Vekî‘den; Süfyân’dan; A‘meş’ten; Minhâl b. Amr’dan; Saîd b. Cübeyr’den; İbn Abbâs’tan, Allah جل وعز’ün sözü hakkında: **( ادْخُلُواْ الْبَابَ سُجَّداً )** dedi ki: dar bir kapı; ve dedi ki: **( سجداً )** yani rükû edenler olarak. Ebû Amr’un Nevâdir’inde: **الساجد** Tayyı’ dilinde dikilendir.

İbn Hânî, Ebû Ubeyde’den rivayet etti ki dedi: **عَيْنٌ ساجدةٌ** , gevşek (mahmur) olduğunda; ve **نَخْلَةٌ ساجدةٌ** , yükü onu eğdiğinde.

Lebîd dedi ki:
غُلبٌ سَواجِدُ لمْ يَدْخُلْ بها الحَصَرُ

Ve her kim emrolunduğu şeye zelil olup boyun eğerse, muhakkak **سَجَدَ** etmiştir.

Bundan, Allah’ın sözü: **( شَىْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالْشَّمَآئِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ )** ( Nahl: 48 ); yani boyun eğmiş, kendisine boyun eğdirildiği şeye musahhar olmuş olarak.

Kur’ân’da cansızların secdesinin hepsi: kendisine musahhar kılındığı şeye itaattir.

Bundan, Allah جل وعز’ün sözü: **( أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الاَرْضِ )** … O’nun sözüne kadar: **( وَكَثِيرٌ مِّنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ )** ( Hac: 18 ). Cansızların Allah’a secdesi, taşların Allah korkusundan inmesinden daha şaşılacak değildir; bize Allah’a teslim olmak ve indirdiğine iman etmek gerekir; o secdenin keyfiyetini ve onun fıkhını aramaksızın; çünkü Allah جل وعز bize onu fıkh ettirmemiştir. Ve bunun benzeri: dağlardan ve başka şeylerden, kuşlardan ve hayvanlardan cansızların tesbihi; buna iman etmek ve onu fıkh etmekten anlayışlarımızın aczini itiraf etmek bize gerekir; nitekim Allah dedi ki: **( وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدَهِ وَلَاكِن لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ )** ( İsrâ: 44 ).

**سدج** : Leys dedi ki: **السَّدْجُ** ve **التَّسَدُّجُ** : bâtılları uydurmak ve onları telif etmektir.
Ve şu beyti okudu:
فِينَا أَقَاوِيلُ امْرِىءٍ تَسَدَّجَا

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **السّدَّاجُ** ve **السَّرَّاجُ** , **الدال** ve **الراء** ile: yalancıdır.
Rü’be dedi ki:
شَيْطَانَ كلِّ مُتْرَفٍ سَدّاجِ

**دسج** : **المُدْسِجُ** ; Ezherî bundan hiçbir şey zikretmedi.
Ve başkasının hattıyla: **المُدْسِجُ** : örümcek gibi ağ ören küçük bir canlıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والسين وما يثلثهما)
(جسم) الجيم والسين والميم يدلُّ على تجمُّع الشيء. فالجسم كلُّ شخصٍ مُدْرَكٍ. كذا قال ابن دريد(1). والجَسيم: العظيم الجِسم، وكذلك الجُسام. والجُسْمان: الشخص.‏
(جسأ) الجيم والسين والهمزة يدلُّ على صلابةٍ وشدّة. يقال جَسَا الشيءُ، إذا اشتدَّ، وجَسَأ أيضاً بالهمزة. وجَسَأَتْ يدُه إذا صَلُبت.‏
(جسد) الجيم والسين والدال يدلُّ على تجمُّع الشيء أيضاً واشتدادِه. من ذلك جَسَدُ الإنسان. والمِجْسَد: الذي يلي الجَسَد من الثِّياب. والجَسَدُ والجَسِد من الدم: ما يَبِسَ، فهو جَسَِدٌ وجاسد. قال الطرماح:‏
* منها جاسِدٌ ونَجِيعُ(2) *‏
وقال قوم: الجسَد الدّمُ نفسُه، والجَسِد اليابس.‏
ومما شذّ عن الباب الجَسَاد الزَّعفَران. فإذا قلت هذا المِجْسَد بكسر الميم فهو الثوب الذي يَلي الجَسَد. قال: وهذا عند الكوفيِّين. فأمَّا البصريُّون فلا يعرفون إلا مُجْسَداً، وهو المُشبَع صِبْغاً.‏
(جسر) الجيم والسين والراء يدلُّ على قوّةٍ وجُرْأة. فالجَسْرَة: الناقة القوية، ويقال هي الجريئة على السَّير. وصُلْبٌ جَسْرٌ أي قويّ. قال:‏
* موضع رَحْلِها جَسْرٌ(3) *‏
والجِسْرُ معروفٌ. قال ابن دريد: هو بفتح الجيم الذي يسمِّيه العامّة جِسْراً، وهي القنطرة. والجَسارَة: الإقدام، ومن ذلك اشتُقَّت جَسْر، وهي قبيلة. قال النابغة:‏
وحَلَّتْ في بني القَيْنِ بن جَسْرٍ *** وقد نَبَغَتْ لنا منهم شؤونُ(4)‏
---------------------
(1) الجمهرة (2: 94).‏
(2) قطعة من بيت له ديوانه 154 واللسان (جسد، فرغ). وهو بتمامه:‏
فراغ عواري الليط تكسى ظباتها * * *سبائب منها جاسد ونجيع‏
(3) من بيت لابن مقبل، كما في المجمل واللسان (جسر). والشطر بتمامه كما في اللسان:‏  * هوجاء موضع رحلها جسر *‏
(4) قالوا: وبذلك البيت سمي النابغة. انظر المزهر (2: 436) وديوانه 79.‏

ـ

##### Türkçe

(جيم, **السين** ve ikisinin üçlü kılındığı şeyler babı)

(**جسم**) **الجيم** ve **السين** ve **الميم**, şeyin toplanmasına delâlet eder. Şu hâlde **الجسم**, idrak edilen her şahıstır. İbn Düreyd (1) böyle dedi. Ve **الجَسيم**: büyük **الجِسم**; ve yine **الجُسام**. Ve **الجُسْمان**: şahıs.

(**جسأ**) **الجيم** ve **السين** ve **الهمزة**, bir katılığa ve şiddete delâlet eder. Denir: **جَسَا** şey, şiddetlendiği zaman; ve hemze ile de **جَسَأ**. Ve eli katılaştığı zaman: **جَسَأَتْ** eli.

(**جسد**) **الجيم** ve **السين** ve **الدال**, şeyin toplanmasına da ve onun şiddetlenmesine delâlet eder. Bundan: insanın **جَسَدُ**’u. Ve **المِجْسَد**: elbiselerden **الجَسَد**’a bitişik olan. Ve kandan **الجَسَدُ** ve **الجَسِد**: kuruyan şey; şu hâlde o **جَسِدٌ** ve **جاسد**’dir. Tırmâh dedi:
* ondan **جاسِدٌ** ve **نَجِيعُ** (2) *
Ve bir kavim dedi: **الجسَد** kanın kendisidir; **الجَسِد** ise kurumuş olan.
Ve babdan şâz olan şeylerden: **الجَسَاد** safrandır. Şu hâlde sen “bu **المِجْسَد**” dediğin zaman, **الميم**’i kesre ile, o **الجَسَد**’a bitişik olan elbisedir. Dedi: ve bu, Kûfeliler katındadır. Basralılara gelince, onlar ancak **مُجْسَداً** bilirler; o, boya ile doyurulmuş olandır.

(**جسر**) **الجيم** ve **السين** ve **الراء**, bir kuvvete ve bir cürete delâlet eder. Şu hâlde **الجَسْرَة**: güçlü dişi deve; ve denir: o, yürüyüşe cüretli olandır. Ve “**صُلْبٌ جَسْرٌ**” yani güçlü. Dedi:
* onun eyerinin yeri **جَسْرٌ**’dür (3) *
Ve **الجِسْرُ** mâlûmdur. İbn Düreyd dedi: o, **الجيم**’in fethasıyladır; avâmın **جِسْراً** diye isimlendirdiği şeydir; o da köprüdür. Ve **الجَسارَة**: atılma/ileri atılma; bundan **جَسْر** türetildi; o bir kabiledir. Nâbiga dedi:
Ve **جَسْر** ibn **القَيْن** oğullarında konakladı *** ve onlardan bize işler belirdi (4)

---------------------
(1) el-Cemhere (2: 94).
(2) Onun bir beytinden bir parça; divanı 154 ve Lisân (**جسد**, **فرغ**). Tamamı şöyledir:
**فراغ عواري الليط تكسى ظباتها** * * ***سبائب منها جاسد ونجيع**
(3) İbn Mukbil’in bir beytinden; el-Mücmel ve Lisân (**جسر**)’de olduğu üzere. Şatrın tamamı Lisân’da şöyledir:
* **هوجاء موضع رحلها جسر** *
(4) Dediler: ve o beyitle Nâbiga isimlendirildi. el-Müzhir (2: 436) ve divanı 79’a bak.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الجسد كالجسم لكنه أخص، قال الخليل رحمه الله: لا يقال الجسد لغير الإنسان من خلق الأرض (انظر: العين 6/47) ونحوه، وأيضا فإن الجسد ما له لون، والجسم يقال لما لا يبين له لون، كالماء والهواء.
وقوله عز وجل: ﴿وما جعلناهم جسدا لا يأكلون الطعام﴾ [الأنبياء/8]، يشهد لما قال الخليل، وقال: ﴿عجلا جسدا له خوار﴾ [طه/88]، وقال تعالى: ﴿وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب﴾ [ص/34].
وباعتبار اللون قيل للزعفران: جساد، وثوب مجسد: مصبوغ بالجساد (انظر: العين 6/48)، والمجسد: الثوب الذي يلي الجسد، والجسد والجاسد والجسد من الدم ما قد يبس.

##### Türkçe

- **الجسد** **كالجسم**; fakat o daha özeldir. Halîl رحمه الله dedi: Yerden yaratılmış olanın insanından başkası için **الجسد** denilmez (bak: **العين** 6/47) ve onun benzeri. Ayrıca, **الجسد** renk sahibi olandır; **الجسم** ise rengi belirgin olmayan şeye söylenir; su ve hava gibi.

Ve O’nun عز وجل sözü: ﴿وما جعلناهم جسدا لا يأكلون الطعام﴾ [الأنبياء/8], Halîl’in dediğine şahitlik eder. Ve dedi: ﴿عجلا جسدا له خوار﴾ [طه/88]. Ve تعالى dedi: ﴿وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب﴾ [ص/34].

Ve renk itibarıyla, safrana **جساد** denildi; ve **ثوب مجسد**: **الجساد** ile boyanmış (bak: **العين** 6/48). Ve **المجسد**: bedene bitişik olan elbise. Ve **الجسد** ve **الجاسد** ve **الجسد**: kandan, kurumuş olan.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج س د
دم جاسد وجسيد‏:‏ جامد يابس‏.‏
ودم كلون الجساد وهو الزعفران‏.‏
ولبسـن المجاسـد وهـي الشعر جمع مجسد أو مجسد وعليها مجسد مجسد أي شعار مزعفر‏.‏
ولا تخرجن إلى المساجد في المجاسد‏.‏

##### Türkçe

ج س د
**دم جاسد** ve **جسيد**: katı, kuru.

Ve **دم** (şu) **كلون الجساد**: o da safrandır.

Ve **ولبسـن المجاسـد**; o, kıldır; **مجسد**’in veya **مجسد**’in çoğuludur. Ve onun üzerinde **مجسد مجسد** (vardır), yani safranlanmış bir iç giysi.

Ve **ولا تخرجن إلى المساجد في المجاسد**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجسد: جسم الإِنسان ولا يقال لغيره من الأَجسام المغتذية، ولا يقال لغير الإِنسان جسد من خلق الأَرض. والجَسَد: البدن، تقول منه: تَجَسَّد، كما تقول من الجسم: تجسَّم. ابن سيده: وقد يقال للملائكة والجنّ جسد؛ غيره: وكل خلق لا يأْكل ولا يشرب من نحو الملائكة والجنّ مما يعقل، فهو جسد. وكان عجل بني إِسرائيل جسداً يصيح لا يأْكل ولا يشرب وكذا طبيعة الجنّ؛ قال عز وجل: فأَخرج لهم عجلاً جسداً له خوار؛ جسداً بدل من عجل لأَن العجل هنا هو الجسد، وإِن شئت حملته على الحذف أَي ذا جسد، وقوله: له خُوار، يجوز أَن تكون الهاء راجعة إِلى العجل وأَن تكون راجعة إِلى الجسد، وجمعه أَجساد؛ وقال بعضهم في قوله عجلاً جسداً، قال: أَحمر من ذهب؛ وقال أَبو إِسحق في تفسير الآية: الجسد هو الذي لا يعقل ولا يميز إِنما معنى الجسد معنى الجثة. فقط. وقال في قوله: وما جعلناهم جسداً لا يأْكلون الطعام؛ قال: جسد واحد يُثْنَى على جماعة، قال: ومعناه وما جعلناهم ذوي أَجساد إِلاَّ ليأْكلوا الطعام، وذلك أَنهم قالوا: ما لهذا الرسول يأْكل الطعام؟ فأُعلموا أَن الرسل أَجمعين يأْكلون الطعام وأَنهم يموتون. المبرد وثعلب: العرب إِذا جاءت بين كلامين بجحدين كان الكلام إِخباراً، قالا: ومعنى الآية إِنما جعلناهم جسداً ليأْكلوا الطعام، قالا: ومثله في الكلام ما سمعت منك ولا أَقبل منك، معناه إِنما سمعت منك لأَقبل منك، قالا: وإِن كان الجحد في أَول الكلام كان الكلام مجحوداً جحداً حقيقياً، قالا: وهو كقولك ما زيد بخارج؛ قال الأَزهري: جعل الليث قول الله عز وجل: وما جعلناهم جسداً لا يأْكلون الطعام كالملائكة، قال: وهو غلط ومعناه الإِخبار كما قال النحويون أَي جعلناهم جسداً ليأْكلوا الطعام؛ قال: وهذا يدل على أَن ذوي الأَجساد يأْكلون الطعام، وأَن الملائكة روحانيون لا يأْكلون الطعام وليسوا جسداً، فإِن ذوي الأَجساد يأْكلون الطعام. وحكى اللحياني: إِنها لحسنة الأَجساد، كأَنهم جعلوا كل جزء منها جسداً ثم جمعوه على هذا. والجاسد من كل شيءٍ: ما اشتدّ ويبس. والجَسَدُ والجَسِدُ والجاسِدُ والجَسِيد: الدم اليابس، وقد جَسِدَ؛ ومنه قيل للثوب: مُجَسَّدٌ إِذا صبغَ بالزعفران. ابن الأَعرابي: يقال للزعفران الرَّيْهُقانُ والجاديُّ والجِساد؛ الليث: الجِساد الزعفران ونحوه من الصبغ الأَحمر والأَصفر الشديد الصفرة؛ وأَنشد:جِسادَيْنِ من لَوْنَيْنِ، ورْسٍ وعَنْدَم
والثوب المُجَسَّد، وهو المشبع عصفراً أَو زعفراناً.
والمُجَسَّد: الأَحمر. ويقال: على فلان ثوب مشبع من الصبغ وعليه ثوب مُفْدَم، فإِذا قام قياماً من الصبغ قيل: قد أُجسِدَ ثَوْبُ فلان إِجساداً فهو مُجْسَد؛ وفي حديث أَبي ذر: إِنَّ امرأَته ليس عليها أَثر المجاسد؛ ابن الأَثير: هو جمع مُجسد، بضم الميم، وهو المصبوغ المشبع بالجَسَد وهو الزعفران والعصفر.
والجسد والجساد: الزعفران أَو نحوه من الصبغ.
وثوب مُجْسَد ومُجَسَّد: مصبوغ بالزعفران، وقيل: هو الأَحمر. والمجسد: ما أُشبع صبغه من الثياب، والجمع مجاسد؛ وأَما قول مليح الهذلي: كأَنَّ ما فوقَها، مما عُلِينَ به،
دِماءُ أَجوافِ بُدْنٍ، لونُها جَسِد
أَراد مصبوغاً بالجساد؛ قال ابن سيده: هو عندي على النسب إِذ لا نعرف لجَسِدٍ فعلاً. والمجاسد جمع مجسد، وهو القميص المشبع بالزعفران. الليث: الجسد من الدماء ما قد يبس فهو جامد جاسد؛ وقال الطرماح يصف سهاماً بنصالها:فِراغٌ عَواري اللِّيطِ، تُكْسَى ظُباتُها
سَبائبَ، منها جاسِدٌ ونَجِيعُ
قوله: فراغ هو جمع فريغ للعريض؛ يصف سهاماً وأَن نصالها عريضة. والليط: القشر، وظباتها: أَطرافها. والسبائب: طرائق الدم. والنجيع: الدم نفسه. والجاسد: اليابس. الجوهري: الجسد الدم؛ قال النابغة:
وما هُريقَ على الأَنْصابَ من جَسَد
والجسد: مصدر قولك جسِد به الدم يجسَد إِذا لصق به، فهو جاسد وجسِد؛ وأَنشد بيت الطرماح: «منها جاسد ونجيع» وأَنشد لآخر:
بساعديه جَسِدٌ مُوَرَّسُ،
من الدماء، مائع وَيَبِسُ
والمِجْسَد: الثوب الذي يلي جسد المرأَة فتعرق فيه.
ابن الأَعرابي: المجاسد جمع المِجسد، بكسر الميم، وهو القميص الذي يلي البدن. الفرّاء: المِجْسَدُ والمُجْسَد واحد، وأَصله الضم لأَنه من أُجسد أَي أُلزق بالجسد، إِلاَّ أَنهم استثقلوا الضم فكسروا الميم، كما قالوا للمُطْرف مِطْرف، والمُصْحف مِصْحف.
والجُساد: وجع يأْخذ في البطن يسمى بيجيدق
(* لم نجد هذه اللفظة في
اللسان، ولعلها فارسية). وصوت مُجَسَّد: مرقوم على محسنة ونغم (* قوله «مرقوم
على محسنة ونغم» عبارة القاموس وصوت مجسد كعظم مرقوم على نغمات ومحنة. قال شارحه: هكذا في النسخ، وفي بعضها على محسنة ونغم وهو خطأ). الجوهري: الجَلْسَد، بزيادة اللام، اسم صنم وقد ذكره غيره في الرباعي وسنذكره.

##### Türkçe

**الجسد**: İnsanın cismi; beslenen cisimlerden başkasına söylenmez; yerden yaratılmış olanlardan insanın dışındakine **جسد** denilmez. Ve **الجَسَد**: beden; ondan şöyle dersin: **تَجَسَّد**; **الجسم**’den dediğin gibi: **تجسَّم**. İbn Sîde: Meleklere ve cinlere de **جسد** denilebilir; başkası: Melekler ve cinler gibi akledenlerden yiyip içmeyen her yaratık, o **جسد**’dir. Benî İsrail’in buzağısı da bağıran bir **جسد** idi; yemez ve içmezdi; cinlerin tabiatı da böyledir; Aziz ve Celil şöyle dedi: **فأَخرج لهم عجلاً جسداً له خوار**; **جسداً**, **عجل**’den بدل’dir; çünkü buradaki **العجل** o **الجسد**’dir; istersen onu hazfe hamledersin, yani “bedeni olan”; ve O’nun sözü: **له خُوار**; **الهاء**’nın buzağıya dönmesi de caizdir, **الجسد**’e dönmesi de caizdir; çoğulu **أَجساد**’dır. Bazıları O’nun sözü **عجلاً جسداً** hakkında dedi ki: altından kızıl. Ebû İshâk âyetin tefsirinde dedi: **الجسد** akletmeyen ve ayırt etmeyen şeydir; **الجسد**’in manası ancak **الجثة** manasıdır. Sadece. Ve O’nun sözü hakkında dedi: **وما جعلناهم جسداً لا يأْكلون الطعام**; dedi ki: tek bir **جسد**, bir topluluk üzerine ikil yapılır; dedi ki: manası “Onları ancak yemek yemeleri için beden sahipleri kıldık”tır; çünkü onlar “Bu resule ne oluyor da yemek yiyor?” dediler; böylece onlara, bütün resullerin yemek yediği ve onların öldüğü bildirildi. el-Müberred ve Sa‘leb: Araplar iki söz arasına iki inkâr ile geldiğinde söz haber olur; ikisi dedi: âyetin manası “Onları ancak yemek yemeleri için bir **جسد** kıldık”tır; ikisi dedi: sözde bunun benzeri “Senden işitmedim ve senden kabul etmem”dir; manası “Senden ancak işittim ki senden kabul edeyim”dir; ikisi dedi: inkâr sözün başında olursa söz gerçek bir inkârla inkâr edilmiş olur; ikisi dedi: bu, senin “Zeyd çıkacak değildir” sözün gibidir. el-Ezherî dedi: Leys, Aziz ve Celil’in sözü **وما جعلناهم جسداً لا يأْكلون الطعام**’u melekler gibi (diye) kıldı; dedi: bu yanlıştır; manası, nahivcilerin dediği gibi haberdir; yani “Onları yemek yemeleri için bir **جسد** kıldık”; dedi: bu, beden sahiplerinin yemek yediğine, meleklerin ise ruhanî olup yemek yemediğine ve **جسد** olmadığına delalet eder; çünkü beden sahipleri yemek yer. el-Lihyânî rivayet etti: “Şüphesiz o, **الأَجساد**’ın güzellerindendir”; sanki onun her parçasını bir **جسد** kılmışlar, sonra onu bunun üzerine cem etmişler. Ve her şeyden **الجاسد**: sertleşen ve kuruyan şey. Ve **الجَسَدُ** ve **الجَسِدُ** ve **الجاسِدُ** ve **الجَسِيد**: kurumuş kandır; ve gerçekten **جَسِدَ**; bundan dolayı elbiseye **مُجَسَّدٌ** denildi; safranla boyandığı zaman. İbnü’l-A‘râbî: safrana **الرَّيْهُقانُ** ve **الجاديُّ** ve **الجِساد** denir. Leys: **الجِساد** safran ve onun benzeri, şiddetli sarılığı olan kırmızı ve sarı boya(lar)dır; ve şu beyti okudu:
جِسادَيْنِ من لَوْنَيْنِ، ورْسٍ وعَنْدَم

Ve **الثوب المُجَسَّد**: aspurla yahut safranla iyice doyurulmuş olandır.
Ve **المُجَسَّد**: kırmızıdır. Ve denir: falanın üzerinde boyadan doyurulmuş bir elbise vardır ve üzerinde **مُفْدَم** bir elbise vardır; boyadan bir kalkışla kalktığı zaman “Falanın elbisesi **أُجسِدَ**; **إِجساداً**” denir; o da **مُجْسَد**’dir. Ebû Zer hadîsinde: “Şüphesiz onun karısının üzerinde **المجاسد**’in izi yoktur.” İbnü’l-Esîr: o, **مُجسد**’in cem‘idir; **الميم**’in zammıyla; o da **الجَسَد** ile, yani safran ve aspur ile boyanmış, iyice doyurulmuş olandır.
Ve **الجسد** ve **الجساد**: safran yahut boyadan onun benzeri.
Ve **ثوب مُجْسَد** ve **مُجَسَّد**: safranla boyanmış; ve denildi ki: o kırmızıdır. Ve **المجسد**: elbiselerden boyası iyice doyurulmuş olan şeydir; çoğulu **مجاسد**’dir. Ama Müleyh el-Hüzelî’nin sözü:
كأَنَّ ما فوقَها، مما عُلِينَ به،
دِماءُ أَجوافِ بُدْنٍ، لونُها جَسِد

**الجساد** ile boyanmış olanı kastetti. İbn Sîde dedi: bence bu nisbet üzerinedir; çünkü **جَسِدٍ** için bir fiil bilmiyoruz. Ve **المجاسد**, **مجسد**’in cem‘idir; o da safranla iyice doyurulmuş gömlektir. Leys: kanlardan **الجسد**, kurumuş olanıdır; o, donmuş, **جاسد**’dir. et-Tırimmâh, uçlarıyla okları vasfederek dedi:
فِراغٌ عَواري اللِّيطِ، تُكْسَى ظُباتُها
سَبائبَ، منها جاسِدٌ ونَجِيعُ

Onun sözü: **فراغ** geniş olan için **فريغ**’in cem‘idir; okları vasfeder ve uçlarının geniş olduğunu (söyler). Ve **الليط**: kabuktur; ve **ظباتها**: uçlarıdır. Ve **السبائب**: kanın çizgileridir. Ve **النجيع**: kanın kendisidir. Ve **الجاسد**: kurumuş olandır. el-Cevherî: **الجسد** kandır; en-Nâbiga dedi:
وما هُريقَ على الأَنْصابَ من جَسَد

Ve **الجسد**: senin “Kan ona **جسِد**; **يجسَد**” sözünün masdarıdır; ona yapıştığı zaman; o da **جاسد** ve **جسِد** olur. Ve et-Tırimmâh’ın beytini okudu: “**منها جاسد ونجيع**”; ve bir başkasına ait olarak okudu:
بساعديه جَسِدٌ مُوَرَّسُ،
من الدماء، مائع وَيَبِسُ

Ve **المِجْسَد**: kadının bedenine bitişik olan, içinde terlediği elbisedir.
İbnü’l-A‘râbî: **المجاسد**, **المِجسد**’in cem‘idir; **الميم**’in kesriyle; o, bedene bitişik olan gömlektir. el-Ferrâ: **المِجْسَدُ** ile **المُجْسَد** birdir; aslı zammedir; çünkü **أُجسد**’dendir; yani bedene yapıştırıldı; ancak onlar zammı ağır buldular da **الميم**’i kestiler; **المُطْرف** için **مِطْرف**, **المُصْحف** için **مِصْحف** dedikleri gibi.
Ve **الجُساد**: karında tutan bir ağrı; **بيجيدق** diye adlandırılır.
Ve **صوت مُجَسَّد**: **محسنة** ve **نغم** üzerine rakamlanmış (işaretlenmiş).
el-Cevherî: **الجَلْسَد**, **اللام**’ın ziyadesiyle, bir putun adıdır; başkası onu rubâîde zikretmiştir; onu zikredeceğiz.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج س د * * الجَسَدُ * البدن تقول منه * تَجَسَّدَ * كما تقول من الجسم تجسم و * الجَسَدُ * أيضا الزعفران ونحوه من الصبغ وقيل في قوله تعالى ﴿عجلا جسدا﴾ أي أحمر من ذهب

##### Türkçe

* ج س د * * **الجَسَدُ** * beden; ondan şöyle dersin: * **تَجَسَّدَ** *; tıpkı cisimden “tecassume” dediğin gibi. Ve * **الجَسَدُ** * ayrıca safran ve onun benzeri boyadandır. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında şöyle denilmiştir: ﴿**عجلا جسدا**﴾ yani altından kırmızı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجسد، محركة: جسم الإنسان، ولا يقال لغيره من الأجسام المغتذية، ولا يقال لغير الإنسان جسد من خلق الأرض. وكل خلق لا يأكل ولا يشرب من نحو الجن والملائكة مما يعقل فهو جسد. وفي كلام ابن سيده ما يقتضي أن إطلاقه على غير الإنسان من قبيل المجاز. والجسد: الزعفران أو العصفر، كالجساد، ككتاب، قال ابن الأعرابي ويقال للزعفران الريهقان والجادي والجساد. وعن الليث: الجساد: الزعفران ونحوه من الصبغ الأحمر والأصفر الشديد الصفرة. وأنشد:
  جسادين من لونين ورس وعندم

  وكان عجل بني إسرائيل جسدا يصيح لا يأكل ولا يشرب، وكذا طبيعة الجن. قال عز وجل  فأخرج لهم عجلا جسدا له خوار  جسدا بدل من عجلا لأن العجل ها هنا هو الجسد، وإن شئت حملته على الحذف، أي ذا جسد، والجمع أجساد. والجسد: الدم اليابس، وفي البارع: لايقال لغير الحيوان العاقل جسد إلا للزعفران والدم إذا يبس، كالجسد، ككتف، والجاسد والجسيد والجساد، ككتاب، الأخير من روض السهيلي. وقال الليث: الجسد من الدماء: ما قد يبس، فهو جامد جاسد. قال الطرماح يصف سهاما بنصالها:
  فراغ عواري الليط يكسى ظباتها                      سبائب منها جاسـد ونـجـيع وفي الصحاح: الجسد: الدم، قال النابغة:
  وما هريق على الأنصاب من جسد والجسد، محركة: مصدر جسد الدم به، كفرح، إذا لصق به، فهو جاسد وجسد. وثوب مجسد، كمكرم، ومجسد كمعظم: مصبوغ بالزعفران أو العصفر، كذا قاله ابن الأثير. وقيل المجسد: الأحمر. ويقال على فلان ثوب مشبع من الصبغ، وعليه ثوب مفدم. فإذا قام قياما من الصبغ قيل: قد أجسد ثوب فلان إجسادا فهو مجسد. والمجسد، كمبرد، وأشهر منه كمنبر: ثوب يلي الجسد، أي جسد المرأة فتعرق فيه. وقال ابن الأعرابي. ولا تخرجن إلى المساجد في المجاسد: هو جمع مجسد، وهو القميص الذي يلي البدن، وقال الفراء: المجسد والمجسد واحد، وأصله الضم لأنه من أجسد أي ألزق بالجسد، إلا أنهم استثقلوا الضم فكسروا الميم، كما قالوا للمطرف مطرف، والمصحف مصحف والجساد، كغراب: وجع يأخذ في البطن يسمى بيجيدق معرب بيجيده. وقال الخليل: يقال صوت مجسد، كمعظم: مرقوم على نغمات ومحنة، هكذا في النسخ، وفي بعضها مرقوم على محسنة ونغم وهو خطأ. وجسداء، محركة ممدودا: ع ببطن جلذان بكسر الجيم واللام وتشديد الال المعجمة، وفي التكملة: جسداء، بضم الجيم وفتحها معا، مع المد: موضع. وكشط على قوله ببطن جلذان، وكأنه لم يثبت عنده ذلك. وذو المجاسد لقب عامر بن جشم بن حبيب، لأنه أول من صبغ ثيابه بالزعفران، فلقب به، نقله الصاغاني. وذكر الجوهري الجلسد هنا غير سديد وقد ذكره غيره في الرباعي، وتبعه المصنف كما سيأتي فيما بعد. وإذا كانت اللام زائدة كما هو رأي الجوهري، وأكثر الأئمة فلا وجه للاعتراض وإيراده إياها فيما بعد بقلم الحمرة، كما قاله شيخنا. ومما يستدرك عليه: حكى اللحياني: إنها لحسنة الأجساد، كأنهم جعلوا كل جزء منها جسدا، ثم جمعوه على هذا. وتجسد الرجل، مثل تجسم، والجسم البدن. ومجسد، بالفتح: موضع في شعر.

##### Türkçe

**الجسد**، harekeli: insanın bedeni; beslenen cisimlerden başkasına denilmez; yerden yaratılmış olanlardan insanın dışındakine de **جسد** denilmez. Ve cinler ve melekler gibi yiyip içmeyen, akleden her yaratık **جسد**’dir. İbn Sîde’nin sözünde, onun insan dışındakine uygulanmasının mecaz kabilinden olmasını gerektiren şey vardır.

Ve **الجسد**: safran yahut aspir; **الجساد** gibi, **كتاب** vezninde. İbnü’l-A‘râbî dedi: Safrana **الريهقان** ve **الجادي** ve **الجساد** denilir.

Leys’ten: **الجساد**: safran ve onun benzeri, şiddetli sarılığı olan kırmızı ve sarı boya. Ve inşad etti:
  جسادين من لونين ورس وعندم

Ve Benî İsrâîl’in buzağısı, yiyip içmeyen, böğüren bir **جسدا** idi; cinlerin tabiatı da böyledir. Aziz ve celil buyurdu: **فأخرج لهم عجلا جسدا له خوار**. **جسدا** kelimesi **عجلا**’dan bedeldir; çünkü buradaki buzağı, **الجسد**’dir. Dilersen onu hazfe hamledersin; yani “bedeni olan” (ذو جسد). Çoğulu **أجساد**’dır.

Ve **الجسد**: kurumuş kan. **البارع**’da: Akleden hayvanın dışındakine **جسد** denilmez; ancak safrana ve kan kuruduğu zaman kana (denilir); **الجسد** gibi, **كتف** vezninde; ve **الجاسد** ve **الجسيد** ve **الجساد** (da vardır), **كتاب** vezninde; sonuncusu **روض السهيلي**’dendir.

Leys dedi: Kanlardan **الجسد**: kurumuş olan şeydir; o, donmuş **جاسد** olan **جامد**’dir. Tırimmâh, uçlarıyla okları vasfederek dedi:
  فراغ عواري الليط يكسى ظباتها                      سبائب منها جاسـد ونـجـيع

Ve **الصحاح**’ta: **الجسد**: kan. Nâbiga dedi:
  وما هريق على الأنصاب من جسد

Ve **الجسد**، harekeli: **جسد** fiilinin masdarıdır; “kan ona yapıştı” demektir; **فرح** gibi; ona yapıştığı zaman; o hâlde o **جاسد** ve **جسد**’dir.

Ve **ثوب مجسد**، **مكرم** gibi; ve **مجسد**، **معظم** gibi: safran yahut aspir ile boyanmış; İbnü’l-Esîr bunu böyle söyledi. Ve denildi ki: **المجسد**: kırmızı (olan). Ve “falancanın üzerinde boyadan doyurulmuş bir elbise var” denilir; ve onun üzerinde **ثوب مفدم** vardır. Boyadan bir kalkışla kalktığı zaman: “Falancanın elbisesi **أجسد** oldu, **إجسادا** (oldu); o hâlde o **مجسد**’dir” denilir.

Ve **المجسد**، **مبرد** gibi; ve ondan daha meşhur olanı **منبر** gibi: bedene bitişik olan elbise; yani kadının bedeni (**جسد**’i); onda terler. İbnü’l-A‘râbî dedi.

Ve “**المجاسد** içinde mescitlere çıkmayın”: o, **مجسد**’in cem‘idir; o, bedene bitişik olan gömlektir. Ferrâ dedi: **المجسد** ve **المجسد** birdir; aslı dammadır; çünkü o, “**أجسد**”den, yani “bedene yapıştırdı”dandır; ancak onlar dammayı ağır buldular da **الميم**’i kesrelediler; tıpkı **المطرف** için **مطرف** dedikleri gibi; ve **المصحف** (için) **مصحف** (dedikleri gibi).

Ve **الجساد**، **غراب** gibi: karında tutan bir ağrı; **بيجيدق** diye adlandırılır; **بيجيده**’nin muarrebidir.

Halîl dedi: **صوت مجسد** denilir, **معظم** gibi: nağmeler ve mihne üzerine rakamlanmış (işaretlenmiş). Nüshalarda böyledir; bazılarında “**محسنة** ve nağme üzerine rakamlanmış” (diye) vardır; o hatadır.

Ve **جسداء**، harekeli, medli: **جلذان** karnında bir yer; **الجيم** ve **اللام**’ın kesresiyle ve **الال المعجمة**’nın şeddelenmesiyle. Ve **التكملة**’de: **جسداء**; **الجيم**’in hem damması hem fethasıyla, med ile: bir yer. Ve “**جلذان** karnında” sözü üzerine çizdi; sanki bu, onun yanında sabit olmamış gibidir.

Ve **ذو المجاسد**: Âmir b. Cüşm b. Habîb’in lakabıdır; çünkü elbiselerini safranla boyayan ilk odur; onunla lakaplandı; bunu Sâgânî nakletti.

Cevherî’nin burada **الجلسد**’i zikretmesi yerinde değildir; başkası onu rubâ‘îde zikretmiştir; musannif de, ileride geleceği üzere, ona tâbi olmuştur.

Ve eğer **اللام** زائد ise—ki bu Cevherî’nin ve imamların çoğunun görüşüdür—itiraza ve onu daha sonra kızıllık kalemiyle (قلم الحمرة) getirmesine bir yol yoktur; şeyhimiz böyle dedi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Lihyânî hikâye etti: “O, **الأجساد** bakımından elbette güzeldir”; sanki onlar onun her parçasını bir **جسدا** kılmışlar, sonra onu bunun üzerine cem‘ etmişlerdir.

Ve **تجسد** الرجل، **تجسم** gibi; ve **الجسم** bedendir.

Ve **مجسد**، fetha ile: şiirde bir yer.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَسِدَ
1 جَسِدَ جسد , aor جَسَدَ (S, K,) inf.n. جَسَدٌ. (S, KL,) It (blood) stuck, or adhere, (S K, KL,) بِهِ [to him, or it]: (S, K:) and it (blood) became dry. (KL.)

أُجْسِدَ
4 أُجْسِدَ ذ It (a garment) was made to stick, or adhere, to the جَسَد [or body]. (Fr, S.) ― -b2- Also, inf. n. اـِجْسَادٌ, It (a garment) was dyed so that it stood up by reason of [the thickness of ] the dye. (ISK, S.) [See مُجْسَدٌ.]

تجسّد
5 تجسّد جسد تجسد from الجَسَدُ is like تجسّم from الجِسْمُ: (S:) [apparently signifying He became, or assumed, a جَسَد, or body; or became corporeal, or incarnate; and thus it is used by late writers, and in the present day: but تجسّم generally signifies he became corpulent: accord. to the TA, تجسّد, said of a man, is like تجسّم: accord, to the KL, the former signifies he became possessed of a body: accord. to the PS, he became corporeal, or corpulent.]

جَسَدٌ
جَسَدٌ جسد The body, with the limbs or members, [or whole person,] of a human being, and of a jinnee (or genie), and of an angel: (El-Bلri', L, Msb, K:) it is thus applied only to the body of a rational animal; (El-Bلri', Msb;) to no body that is nourished with food except that of a human being; but to the body of every rational creature that neither eats nor drinks, such as the genii and the angels: (L:) [the genii, however, are commonly believed to eat and drink:] or, accord. to ISd, it seems to be applied to a body other than that of a human being tropically: (TA:) the [golden] calf of the Children of Israel cried, but did not eat nor drink; [wherefore it is termed جسد;] and in the Kur [vii. 146 and xx. 90], جَسَدًا is a substitute for عِجْلًا, or it may be meant for ذَا جَسَدٍ: (L:) [but see another explanation of جسدا, as there used, below:] or جَسَدٌ is syn. with بَدَنٌ [which is generally held to signify the body without the head and arms and legs]: (S, A:) the pl. is أَجْسَادٌ. (Lh, Msb, TA.) Lh mentions the saying, اـِنَّهَا لَحَسَنَةُ الأَجْسَادِ [Verily she is beautiful in respect of body]; as though the sing. of which the pl. is thus used were applied to every separate part. (TA.) -A2- Saffron; (S, Msb, K) as also ↓ جِسَادٌ: (Lth, IAar, ISk, S, A, Msb, K:) or a similar dye: (S:) and ↓ the latter signifies also a similar dye; (Lth, Msb,) red, or intensely yellow: (Lth, TA:) or bastard saffron; syn. عُصْفُرٌ; (Msb;) and so the former word. (L.) ― -b2- Also, (S, L, Msb, K,) and ↓جَسِدٌ (L, K) and ↓ جَاسِدٌ (L, Msb, K) and ↓ جَسِيدٌ (L, K) and ↓ جِسَادٌ, (R,) (assumed tropical:) Blood; (S;) as also ↓ مُجْسَدٌ, as being likened to saffron: (Ham p. 215:) or dry blood: (R, L, Msb, K:) pl. of the first as above. (Ham p. 127.) ― -b3- Some say that عِجْلًا جَسَدًا, in the Kur, [in two verses referred to above,] means A red golden calf. (S.)

جَسِدٌ
جَسِدٌ جسد : see جَسَدٌ: -A2- and see also جَاسِدٌ.

جِسَادٌ
جِسَادٌ جساد : see جَسَدٌ, in three places.

جَسِيدٌ
جَسِيدٌ جسيد : see جَسَدٌ.

جَاسِدٌ
جَاسِدٌ جاسد Blood sticking to (بِ) a person; as also ↓. (S.) -A2- See also جَسَدٌ.

جَلْسَدٌ
جَلْسَدٌ جلسد (L, K in art. جلسد) and الجَلْسَدُ (S, L, K, TA, in the CK الجَلَّسَدُ) the name of A certain idol, (S, L, K,) which was worshipped in the time of paganism: (L:) the ل is an augmentative letter accord. to J and most of the leading lexicologists; but F disapproves of the mention of the word in this art. (TA.)

مُجْسَدٌ
مُجْسَدٌ مجسد Red. (S.) ― -b2- Also, (S, Msb, K,) and sometimes ↓ مِجْسَدٌ, (IF, Msb,) and ↓ مُجَسَّدٌ, (K,) A garment dyed with saffron: (K:) or with bastard saffron: (IAth, TA:) dyed with جِسَاد: (IF, Msb:) or saturated with dye: (S:) or one says, عَلَى فُلَانٍ ثَوْبٌ مُشْبَعٌ مِنَ الصِبْغِ [Upon such a one is a garment saturated with dye]; and عَلَيْهِ ثَوْبٌ مُفْدَمٌ [Upon him is a garment saturated with red dye]; and when it is standing up by reason of [the thickness of] the dye, it is termed مُجْسَدٌ: (ISK, S:) the pl. of this word is مَجَاسِدُ. (S.) ― -b3- See also what next follows: ― -b4- and see جَسَدٌ.

مِجْسَدٌ
مِجْسَدٌ مجسد , (S, A, K,) or ↓ مُجْسَدٌ, (A,) the latter is the original form, because it is from أُجْسِدَ, meaning, "it was made to stick, or adhere, to the body,” (Fr, S,) like مِطْرَفٌ and مُطْرَفٌ, and مِصْحَفٌ and مُصْحَفٌ, (Fr, TA,) A garment worn next the body (IAar, S, A, K) by a woman, so that she sweats in it: (TA:) and a garment worn next the body dyed with saffron: (A:) pl. مَجَاسِدُ. (IAar, A.) [Hence,] لَا يَخْرُجَنَّ اـِلَى المَسَاجِدِ فِى المَجَاسِدِ (IAar, A) They (women) shall by no means go forth to the mosques in the shirts that are next the body. (IAar.) ― -b2- See also مُجْسَدٌ.

مُجَسَّدٌ
مُجَسَّدٌ مجسد : see مُجْسَدٌ.

##### Türkçe

جَسِدَ
1 **جَسِدَ** جسد , aor **جَسَدَ** (S, K,) inf.n. **جَسَدٌ**. (S, KL,) O (kan) yapıştı, yahut tutundu, (S K, KL,) بِهِ [ona, yahut ona]: (S, K:) ve o (kan) kurudu. (KL.)

أُجْسِدَ
4 **أُجْسِدَ** ذ O (bir elbise) **جَسَد**’e [yahut bedene] yapışacak, yahut tutunacak şekilde yapıldı. (Fr, S.) ― -b2- Keza, inf. n. **اـِجْسَادٌ**, O (bir elbise) boyanın [kalınlığının] sebebiyle dik duracak şekilde boyandı. (ISK, S.) [Bkz. **مُجْسَدٌ**.]

تجسّد
5 **تجسّد** جسد **تجسد** from **الجَسَدُ** is like **تجسّم** from **الجِسْمُ**: (S:) [görünüşe göre “O, bir **جَسَد** oldu, yahut bir **جَسَد** edindi; yahut cisimlendi, yahut tecessüd etti; ve böylece geç dönem yazarlarınca ve günümüzde kullanılır: fakat **تجسّم** genellikle “o, şişmanlaştı” mânâsına gelir: TA’ya göre, bir adam hakkında söylenen **تجسّد**, **تجسّم** gibidir: KL’ye göre, birincisi “o, bir bedene sahip oldu” mânâsına gelir: PS’ye göre, o, cisimlendi, yahut şişmanladı.]

جَسَدٌ
**جَسَدٌ** جسد İnsanın, cinin (yahut peri), ve meleğin uzuvlarıyla yahut âzâlarıyla birlikte bedeni, [yahut bütün şahıs]: (El-Bلri', L, Msb, K:) bu, yalnızca akıllı bir hayvanın bedenine uygulanır; (El-Bلri', Msb;) yiyecekle beslenen hiçbir beden için, insanınki dışında, kullanılmaz; fakat yiyip içmeyen her akıllı mahlûkun bedenine, cinler ve melekler gibi: (L:) [ancak cinlerin yiyip içtiğine umumiyetle inanılır:] yahut, ISd’ye göre, insanınki dışındaki bir bedene mecazen uygulanıyor görünür: (TA:) İsrailoğullarının [altın] buzağısı böğürdü, fakat ne yedi ne içti; [bundan dolayı **جسد** diye adlandırılır;] ve Kur’da [vii. 146 ve xx. 90], **جَسَدًا** kelimesi **عِجْلًا**’nın bedelidir, yahut **ذَا جَسَدٍ** mânâsı kastedilmiş olabilir: (L:) [fakat aşağıda, orada kullanıldığı şekliyle **جسدا**’nın başka bir açıklamasına bak:] yahut **جَسَدٌ**, **بَدَنٌ** ile eşanlamlıdır [ki bu, umumiyetle baş ve kollar ve bacaklar olmaksızın beden mânâsına alınır]: (S, A:) çoğulu **أَجْسَادٌ**’dır. (Lh, Msb, TA.) Lh şu sözü zikreder: **اـِنَّهَا لَحَسَنَةُ الأَجْسَادِ** [Şüphesiz o, beden bakımından güzeldir]; sanki bunun çoğulu böyle kullanılan tekili, her bir ayrı parçaya uygulanıyormuş gibi. (TA.) -A2- Safran; (S, Msb, K) keza ↓ **جِسَادٌ**: (Lth, IAar, ISk, S, A, Msb, K:) yahut benzeri bir boya: (S:) ve ↓ ikincisi ayrıca benzeri bir boya mânâsına gelir; (Lth, Msb,) kırmızı, yahut pek sarı: (Lth, TA:) yahut yalancı safran; **عُصْفُرٌ** ile eşanlamlı; (Msb;) ve birinci kelime de böyledir. (L.) ― -b2- Keza, (S, L, Msb, K,) ve ↓**جَسِدٌ** (L, K) ve ↓ **جَاسِدٌ** (L, Msb, K) ve ↓ **جَسِيدٌ** (L, K) ve ↓ **جِسَادٌ**, (R,) (mecaz kabul edilerek:) Kan; (S;) keza ↓ **مُجْسَدٌ**, safrana benzetilmesi sebebiyle: (Ham p. 215:) yahut kuru kan: (R, L, Msb, K:) birincinin çoğulu yukarıda olduğu gibidir. (Ham p. 127.) ― -b3- Bazıları der ki Kur’da **عِجْلًا جَسَدًا**, [yukarıda işaret edilen iki âyette,] “Kırmızı altın bir buzağı” demektir. (S.)

جَسِدٌ
**جَسِدٌ** جسد : **جَسَدٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca **جَاسِدٌ**’e de bak.

جِسَادٌ
**جِسَادٌ** جساد : üç yerde **جَسَدٌ**’a bak.

جَسِيدٌ
**جَسِيدٌ** جسيد : **جَسَدٌ**’a bak.

جَاسِدٌ
**جَاسِدٌ** جاسد بِ ile bir kişiye yapışan kan; keza ↓. (S.) -A2- Ayrıca **جَسَدٌ**’a da bak.

جَلْسَدٌ
**جَلْسَدٌ** جلسد (L, K in art. جلسد) ve **الجَلْسَدُ** (S, L, K, TA, in the CK **الجَلَّسَدُ**) Cahiliye zamanında tapınılan belirli bir putun adı: (S, L, K,) : (L:) **ل** harfi, J’ye ve önde gelen lugatçıların çoğuna göre ziyade bir harftir; fakat F, bu maddede kelimenin zikredilmesini uygun görmez. (TA.)

مُجْسَدٌ
**مُجْسَدٌ** مجسد Kırmızı. (S.) ― -b2- Keza, (S, Msb, K,) ve bazen ↓ **مِجْسَدٌ**, (IF, Msb,) ve ↓ **مُجَسَّدٌ**, (K,) Safranla boyanmış bir elbise: (K:) yahut yalancı safranla: (IAth, TA:) **جِسَاد** ile boyanmış: (IF, Msb:) yahut boyaya doyurulmuş: (S:) yahut şöyle denir: **عَلَى فُلَانٍ ثَوْبٌ مُشْبَعٌ مِنَ الصِبْغِ** [Falancanın üzerinde boyadan doyurulmuş bir elbise vardır]; ve **عَلَيْهِ ثَوْبٌ مُفْدَمٌ** [Onun üzerinde kırmızı boyaya doyurulmuş bir elbise vardır]; ve boya [kalınlığının] sebebiyle dik durduğunda ona **مُجْسَدٌ** denir: (ISK, S:) bu kelimenin çoğulu **مَجَاسِدُ**’dür. (S.) ― -b3- Ayrıca hemen ardından gelen şeye de bak: ― -b4- ve **جَسَدٌ**’a da bak.

مِجْسَدٌ
**مِجْسَدٌ** مجسد , (S, A, K,) yahut ↓ **مُجْسَدٌ**, (A,) ikincisi asıl şekildir; çünkü o, “bedene yapışacak, yahut tutunacak şekilde yapıldı” mânâsındaki **أُجْسِدَ**’dendir, (Fr, S,) **مِطْرَفٌ** ve **مُطْرَفٌ**, ve **مِصْحَفٌ** ve **مُصْحَفٌ** gibi, (Fr, TA,) Bir kadının, içinde terlesin diye, bedene bitişik giydiği bir elbise: (IAar, S, A, K) (TA:) ve bedene bitişik giyilen, safranla boyanmış bir elbise: (A:) çoğulu **مَجَاسِدُ**. (IAar, A.) [Bundan dolayı,] **لَا يَخْرُجَنَّ اـِلَى المَسَاجِدِ فِى المَجَاسِدِ** (IAar, A) Onlar (kadınlar) bedene bitişik gömleklerle mescitlere asla çıkmasınlar. (IAar.) ― -b2- Ayrıca **مُجْسَدٌ**’a da bak.

مُجَسَّدٌ
**مُجَسَّدٌ** مجسد : **مُجْسَدٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَسِدَ
جَسِدَ A ( n. ac. جَسَد 4 )
a.  [ Bi ], Stuck, adhered to.

b.  Dried, clotted, co-agulated.

جَسَّدَ
جَسَّدَ II ,
a.  Dyed with saffron.

b.  Stuck, glued.

أَجْسَدَ
أَجْسَدَ IV ,
a.  Was stiff, starched ( garment ).

تَجَسَّدَ
تَجَسَّدَ V ,
a.  Became corporeal, incarnate.

b.  Was corpulent, fleshy.

جَسَد
جَسَد 4 , ( pl. جُسُوْد 27 ,  أَجْسَاْد 38 ),
a.  Body, flesh.

b.  Saffron.

جَسَدِيّ
جَسَدِيّ 4yi ,
a.  Bodily, corporeal.

b.  Fleshly, carnal.

جِسَاْد
جِسَاْد 23 ,
a.  Saffron.

جِسِّيْدِيّ
جِسِّيْدِيّ 30yi ,
a.  see 4yi .

تَجَسَّدَ
N. Ac. تَجَسَّدَ V ,
a.  Incarnation.

##### Türkçe

جَسِدَ
جَسِدَ A ( n. ac. **جَسَد** 4 )
a. [ Bi ], Yapıştı, tutundu.

b. Kurudu, pıhtılaştı, koagüle oldu.

جَسَّدَ
جَسَّدَ II ,
a. Safran ile boyadı.

b. Yapıştırdı, tutkalladı.

أَجْسَدَ
أَجْسَدَ IV ,
a. Sert oldu, kolalandı (giysi).

تَجَسَّدَ
تَجَسَّدَ V ,
a. Cisimleşti, bedenlendi.

b. Şişman oldu, etli oldu.

جَسَد
جَسَد 4 , ( pl. **جُسُوْد** 27 , **أَجْسَاْد** 38 ),
a. Beden, et.

b. Safran.

جَسَدِيّ
جَسَدِيّ 4yi ,
a. Bedensel, cisimsel.

b. Etli, şehvânî.

جِسَاْد
جِسَاْد 23 ,
a. Safran.

جِسِّيْدِيّ
جِسِّيْدِيّ 30yi ,
a. 4yi’ye bak.

تَجَسَّدَ
N. Ac. **تَجَسَّدَ** V ,
a. Enkarnasyon.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جسد
جَسِدَ - يَجْسَدُ - جَسَدُ
جَسِدَ - يَجْسَدُ + الشيء أو الكائن: يتجسَّد: يصير له " جسد": يصير له بناء مادي محسوس يمكن رؤيته والتفاعل معه
جَسَد: على وزن" فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " جَسِدَ - يَجْسَدُ ": البناء المادي للكائن أو الآلة: وهو اصطلاحاً البناء الذي ليس فيها حياة: ليس فيه استجابة ولا إرادة ولا مظاهر الحياة من طعام وغير ذلك: بناء أقرب لما نسميه بعرفنا: الآلة الأوتوماتيكية
جَسَّدَ - يُجَسِّدُ: يجعل له جسداً
تَجسَّدَ - يَتَجسَّدُ: يصير له جسد بشكل تلقائي ذاتي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان البنية المادية لكائن، مع الإشارة لكِبَر أو عِظَم أو سِمَن هذه البنية "، وهي:
جَسَدَ - يَجْسُدُ، جَسُمَ - يَجْسُمُ، سَمِنَ - يَسْمَنُ، بَدَنَ - يَبْدُنُ، خَنْزَرَ - يُخَنْزِرُ، نَعَجَ - يَنْعُجُ (نَعِجَ - يَنْعَجُ)

جسد
 	﴿واتخذ قوم موسى من بعده من حليهم عجلا جسدا له خوار ألم يروا أنه لا يكلمهم ولا يهديهم سبيلا اتخذوه وكانوا ظالمين(148)﴾ الأعراف ﴿فأخرج لهم عجلا جسدا له خوار فقالوا هذا إلهكم وإله موسى فنسي(88)﴾ طه
 	﴿ولقد فتنا سليمان وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب(34)﴾ ص
 	﴿وما جعلناهم جسدا لا يأكلون الطعام وما كانوا خالدين(8)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [جسد] ج س د: الجَسَدُ البدن تقول منه تَجَسَّدَ كما تقول من الجسم تجسم و الجَسَدُ أيضا الزعفران ونحوه من الصبغ وقيل في قوله تعالى ﴿عجلا جسدا﴾ أي أحمر من ذهب
الراغب
جسد
- الجسد كالجسم لكنه أخص، قال الخليل رحمه الله: لا يقال الجسد لغير الإنسان من خلق الأرض (انظر: العين 6/47) ونحوه، وأيضا فإن الجسد ما له لون، والجسم يقال لما لا يبين له لون، كالماء والهواء.
وقوله عز وجل: }وما جعلناهم جسدا لا يأكلون الطعام﴿[الأنبياء/8]، يشهد لما قال الخليل، وقال:﴾عجلا جسدا له خوار﴿[طه/88]، وقال تعالى:﴾وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب{ [ص/34].
وباعتبار اللون قيل للزعفران: جساد، وثوب مجسد: مصبوغ بالجساد (انظر: العين 6/48)، والمجسد: الثوب الذي يلي الجسد، والجسد والجاسد والجسد من الدم ما قد يبس.
ملخص اللسان
1.    قد أُجسِدَ ثَوْبُ فلان إِجساداً  فهو مُجْسَد
2.    الجسد: جسم الإِنسان ولا يقال لغيره من الأَجسام المغتذية،
3.    والجَسَد: البدن،
4.    جسد :وهوكل خلق لا يأْكل ولا يشرب من نحو الملائكة والجنّ مما يعقل،
5.     عجل بني إِسرائيل جسداً يصيح لا يأْكل ولا يشرب وكذا طبيعة  الجنّ؛
6.    الجسد هو الذي لا يعقل ولا يميز
7.    الجسد : الجثة.
8.    وما جعلناهم جسداً لا يأْكلون الطعام؛  معناه وما جعلناهم ذوي أَجساد  إِلاَّ ليأْكلوا الطعام،
9. والجاسد من كل  شيءٍ: ما اشتدّ ويبس.
10.                        والجَسَدُ والجَسِدُ والجاسِدُ والجَسِيد: الدم  اليابس،
11.                       مُجَسَّدٌ إِذا صبغَ بالزعفران.
12.                       الجِساد الزعفران ونحوه من الصبغ الأَحمر والأَصفر الشديد الصفرة؛
13.                       والثوب المُجَسَّد، وهو المشبع عصفراً أَو زعفراناً.
14.                       والمُجَسَّد: الأَحمر.
15.                       والمجسد:  ما أُشبع صبغه من الثياب،
16.                         الجسد من الدماء ما قد يبس فهو جامد جاسد؛
17.                       الجسد الدم؛
18.                       والمِجْسَد: الثوب الذي يلي جسد المرأَة فتعرق فيه.
19.                       المجاسد ، وهو القميص الذي يلي  البدن.
20.                        المِجْسَدُ والمُجْسَد : أَي أُلزق بالجسد،
21.                       والجُساد: وجع يأْخذ في البطن يسمى بيجيدق
22.                       وصوت مُجَسَّد: مرقوم على محسنة ونغم
لسان العرب
جسد: الجسد: جسم الإِنسان ولا يقال لغيره من الأَجسام المغتذية، ولا  يقال لغير الإِنسان جسد من خلق الأَرض. والجَسَد: البدن، تقول منه:  تَجَسَّد، كما تقول من الجسم: تجسَّم. ابن سيده: وقد يقال للملائكة والجنّ جسد؛  غيره: وكل خلق لا يأْكل ولا يشرب من نحو الملائكة والجنّ مما يعقل، فهو  جسد. وكان عجل بني إِسرائيل جسداً يصيح لا يأْكل ولا يشرب وكذا طبيعة  الجنّ؛ قال عز وجل: فأَخرج لهم عجلاً جسداً له خوار؛ جسداً بدل من عجل لأَن  العجل هنا هو الجسد، وإِن شئت حملته على الحذف أَي ذا جسد، وقوله: له  خُوار، يجوز أَن تكون الهاء راجعة إِلى العجل وأَن تكون راجعة إِلى الجسد،  وجمعه أَجساد؛ وقال بعضهم في قوله عجلاً جسداً، قال: أَحمر من ذهب؛ وقال  أَبو إِسحق في تفسير الآية: الجسد هو الذي لا يعقل ولا يميز إِنما معنى  الجسد معنى الجثة. فقط. وقال في قوله: وما جعلناهم جسداً لا يأْكلون الطعام؛  قال: جسد واحد يُثْنَى على جماعة، قال: ومعناه وما جعلناهم ذوي أَجساد  إِلاَّ ليأْكلوا الطعام، وذلك أَنهم قالوا: ما لهذا الرسول يأْكل الطعام؟  فأُعلموا أَن الرسل أَجمعين يأْكلون الطعام وأَنهم يموتون. المبرد وثعلب:  العرب إِذا جاءت بين كلامين بجحدين كان الكلام إِخباراً، قالا: ومعنى  الآية إِنما جعلناهم جسداً ليأْكلوا الطعام، قالا: ومثله في الكلام ما سمعت  منك ولا أَقبل منك، معناه إِنما سمعت منك لأَقبل منك، قالا: وإِن كان  الجحد في أَول الكلام كان الكلام مجحوداً جحداً حقيقياً، قالا: وهو كقولك ما  زيد بخارج؛ قال الأَزهري: جعل الليث قول الله عز وجل: وما جعلناهم جسداً  لا يأْكلون الطعام كالملائكة، قال: وهو غلط ومعناه الإِخبار كما قال  النحويون أَي جعلناهم جسداً ليأْكلوا الطعام؛ قال: وهذا يدل على أَن ذوي  الأَجساد يأْكلون الطعام، وأَن الملائكة روحانيون لا يأْكلون الطعام وليسوا  جسداً، فإِن ذوي الأَجساد يأْكلون الطعام. وحكى اللحياني: إِنها لحسنة  الأَجساد، كأَنهم جعلوا كل جزء منها جسداً ثم جمعوه على هذا. والجاسد من كل  شيءٍ: ما اشتدّ ويبس. والجَسَدُ والجَسِدُ والجاسِدُ والجَسِيد: الدم  اليابس، وقد جَسِدَ؛ ومنه قيل للثوب: مُجَسَّدٌ إِذا صبغَ بالزعفران. ابن  الأَعرابي: يقال للزعفران الرَّيْهُقانُ والجاديُّ والجِساد؛ الليث:  الجِساد الزعفران ونحوه من الصبغ الأَحمر والأَصفر الشديد الصفرة؛  وأَنشد:جِسادَيْنِ من لَوْنَيْنِ، ورْسٍ وعَنْدَم  والثوب المُجَسَّد، وهو المشبع عصفراً أَو زعفراناً.  والمُجَسَّد: الأَحمر. ويقال: على فلان ثوب مشبع من الصبغ وعليه ثوب  مُفْدَم، فإِذا قام قياماً من الصبغ قيل: قد أُجسِدَ ثَوْبُ فلان إِجساداً  فهو مُجْسَد؛ وفي حديث أَبي ذر: إِنَّ امرأَته ليس عليها أَثر المجاسد؛  ابن الأَثير: هو جمع مُجسد، بضم الميم، وهو المصبوغ المشبع بالجَسَد وهو  الزعفران والعصفر.  والجسد والجساد: الزعفران أَو نحوه من الصبغ.  وثوب مُجْسَد ومُجَسَّد: مصبوغ بالزعفران، وقيل: هو الأَحمر. والمجسد:  ما أُشبع صبغه من الثياب، والجمع مجاسد؛ وأَما قول مليح الهذلي:  كأَنَّ ما فوقَها، مما عُلِينَ به،  دِماءُ أَجوافِ بُدْنٍ، لونُها جَسِد  أَراد مصبوغاً بالجساد؛ قال ابن سيده: هو عندي على النسب إِذ لا نعرف  لجَسِدٍ فعلاً. والمجاسد جمع مجسد، وهو القميص المشبع بالزعفران. الليث:  الجسد من الدماء ما قد يبس فهو جامد جاسد؛ وقال الطرماح يصف سهاماً  بنصالها:فِراغٌ عَواري اللِّيطِ، تُكْسَى ظُباتُها  سَبائبَ، منها جاسِدٌ ونَجِيعُ  قوله: فراغ هو جمع فريغ للعريض؛ يصف سهاماً وأَن نصالها عريضة. والليط:  القشر، وظباتها: أَطرافها. والسبائب: طرائق الدم. والنجيع: الدم نفسه.  والجاسد: اليابس. الجوهري: الجسد الدم؛ قال النابغة:  وما هُريقَ على الأَنْصابَ من جَسَد  والجسد: مصدر قولك جسِد به الدم يجسَد إِذا لصق به، فهو جاسد وجسِد؛  وأَنشد بيت الطرماح: «منها جاسد ونجيع» وأَنشد لآخر:  بساعديه جَسِدٌ مُوَرَّسُ،  من الدماء، مائع وَيَبِسُ  والمِجْسَد: الثوب الذي يلي جسد المرأَة فتعرق فيه.  ابن الأَعرابي: المجاسد جمع المِجسد، بكسر الميم، وهو القميص الذي يلي  البدن. الفرّاء: المِجْسَدُ والمُجْسَد واحد، وأَصله الضم لأَنه من أُجسد  أَي أُلزق بالجسد، إِلاَّ أَنهم استثقلوا الضم فكسروا الميم، كما قالوا  للمُطْرف مِطْرف، والمُصْحف مِصْحف.  والجُساد: وجع يأْخذ في البطن يسمى بيجيدق  (* لم نجد هذه اللفظة في  اللسان، ولعلها فارسية). وصوت مُجَسَّد: مرقوم على محسنة ونغم  (* قوله «مرقوم  على محسنة ونغم» عبارة القاموس وصوت مجسد كعظم مرقوم على نغمات ومحنة.  قال شارحه: هكذا في النسخ، وفي بعضها على محسنة ونغم وهو خطأ).  الجوهري: الجَلْسَد، بزيادة اللام، اسم صنم وقد ذكره غيره في الرباعي  وسنذكره.
مقاييس اللغة:
(جسد) الجيم والسين والدال يدلُّ على تجمُّع الشيء أيضاً واشتدادِه. من ذلك جَسَدُ الإنسان. والمِجْسَد: الذي يلي الجَسَد من الثِّياب. والجَسَدُ والجَسِد من الدم: ما يَبِسَ، فهو جَسَِدٌ وجاسد. قال الطرماح:‏
* منها جاسِدٌ ونَجِيعُ(2) *‏
وقال قوم: الجسَد الدّمُ نفسُه، والجَسِد اليابس.‏
ومما شذّ عن الباب الجَسَاد الزَّعفَران. فإذا قلت هذا المِجْسَد بكسر الميم فهو الثوب الذي يَلي الجَسَد. قال: وهذا عند الكوفيِّين. فأمَّا البصريُّون فلا يعرفون إلا مُجْسَداً، وهو المُشبَع صِبْغاً.‏
القاموس المحيط:
الجَسَدُ، محركةً جِسْمُ الإِنْسَانِ والجِنِّ والملائِكَةِ، والزَّعْفَرَانُ، كالجِسَادِ، ككِتابٍ، وعِجْلُ بني إسرائيلَ، والدَّمُ اليَابِسُ، كالجَسِدِ والجاسِدِ والجَسِيدِ. وجَسِدَ الدَّمُ به، كفرِحَ لَصِقَ. وثَوْبٌ مُجْسَدٌ ومُجَسَّدٌ مَصْبُوغٌ بالزَعْفَرَانِ، وكمِبْرَدٍ ثوبٌ يلي الجَسَدَ، وكغُرابٍ وَجَعٌ في البَطْنِ. وصَوْتٌ مُجَسَّدٌ، كمُعَظَّمٍ مَرْقُومٌ على نَغمَاتٍ ومِحْنَةٍ. وجَسْدَاء ع بِبَطْنِ جِلِدَّانَ. وذُو المَجَاسِدِ عامِرُ بنُ جُشَمَ أوَّلُ مَنْ صَبَغَ ثِيابَهُ بالزَّعْفَرَانِ،
تاج العروس:
جسد
الجَسَدُ مُحرَّكةً : جِسْمُ الإِنسانِ ولا يقال لغيره من الأَجسام المُغْتَذِيَة ولا يقال لغَير الإِنسان جَسدٌ من خَلْقِ الأَرض . وكلُّ خَلْقٍ لا يأْكُلُ ولا يَشْرَب من نحو الجِنِّ والمَلاَئكَةِ مّما يَعقِل فهو جَسَدٌ . وفي كلام ابن سيده ما يَقتضِي أَنّ إِطلاقَه على غَير الإِنسان من قبيل المَجاز . والجَسَد : الزَّعْفَرَانُ أَو العُصْفُر كالجِسَاد ككِتَابٍ قال ابن الأَعرابيّ ويقال للزَّعفران الرَّيْهُقَانُ والجادِيّ والجِسَادُ . وعن اللَّيْث : الجِسَادُ : الزَّعْفَرَانُ ونحوُه من الصِّبْغ الأَحمَر والأَصفَر الشّديد الصُّفْرة . وأَنشد :
" جِسَادَيْنِ من لَوْنَيْن وَرْسٍ وعَنْدَمِ
وكان عِجْلُ بني إِسْرَائِيلَ جَسَداً يَصيح لا يَأْكل ولا يَشرب وكذا طَبِيعَةُ الجِنّ . قال عزّ وجلّ " فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً له خُوَار " جَسَداً بَدَلٌ من عجلاً لأَنّ العِجل ها هنا هو الجَسَد وإِنْ شئت حَملْتَه على الحَذف أَي ذا جَسَدٍ والجمْع أَجسادٌ . والجَسَد : الدَّمُ اليابِسُ وفي البارع : لاَيقال لغْيرِ الحَيوانِ العاقِلِ جَسَدٌ إِلاّ للزَّعْفَرَانِ والدّم إِذا يَبِسَ كالجَسِدِ ككتِفٍ والجَاسِدِ والجَسِيدِ والجِسَادِ ككتاب الأَخير من رَوْض السُّهَيليّ . وقال اللَّيْث : الجَسِدُ من الدّماءِ : ما قد يَبِس فهو جامِدٌ جَاسِد . قال الطِّرِمّاحُ يَصفُ سِهَاماً بنِصالِها :
فِرَاغٌ عَوَارِي اللِّيطِ يُكْسَى ظُبَاتُهَا ... سَبَائِبَ منها جاسِدٌ ونَجِيعُ وفي الصّحاح : الجَسَدُ : الدَّمُ قال النّابغة :
" وما هُرِيقَ على الأَنصاب من جَسِدَ والجَسَدُ محرّكَةً : مصدر جَسِدَ الدّمُ به كفَرِحَ إِذا لَصِقَ به فهو جاسِدٌ وجَسِدٌ . وثَوبٌ مُجْسَدٌ كَمُكْرَم ومُجَسَّدٌ كمعظّم : مَصْبوغٌ بالزَّعفَرَان أَو العُصْفُر كذا قاله ابنُ الأَثير . وقيل المُجسد : الأَحمرُ . ويقال على فُلان ثوبٌ مُشْبَع من الصِّبْغ وعليه ثَوبٌ مُفْدَمٌ . فإِذا قامَ قِيَاماً من الصِّبْغ قيل : قد أُجْسِدَ ثَوبُ فُلانٍ إِجساداً فهو مُجْسَد . والمِجْسَد كمِبْرَدٍ وأَشهرُ منه كمِنْبَر : ثَوْبٌ يلَي الجَسَدَ أَي جَسَدَ المرأَةِ فتعْرَق فيه . وقال ابن الأَعرابيّ . ولا تخرجْنَ إِلى المَسَاجد في المَجَاسد : هو جمع مُجْسَد وهو القَميص الّذي يَلِي البَدَنَ وقال الفرّاءُ : المُجْسَد والمِجْسَد واحدٌ وأَصلُه الضّمّ لأَنّه من أُجسَدَ أَي أُلزِقَ بالجَسَد إِلاّ أَنّهم استثقَلوا الضّمّ فكسَروا الميمَ كما قالوا للمُطْرَف مِطْرَف والمُصْحَف مِصْحَف والجُسَادُ كغُرابٍ : وَجَعٌ يأْخذُ في البَطْنِ يُسمَّى بيجيدق معرّب بيجيده . وقال الخَليل : يقال صَوْتٌ مُجسَّدٌ كمُعظَّم : مَرْقُومٌ على نَغَمات ومِحْنَة هَكذا في النُّسخ وفي بعضها مَرقومٌ على محسنة ونغم وهو خطأٌ . وجَسَدَاءُ محرَّكَةً ممدوداً : ع ببَطْنِ جِلِذَّان بكسر الجيم والّلام وتشديد الّال المعجمة وفي التكملة : جُسَدَاءَ بضمّ الجيم وفتحها معا مع المدّ : مَوضع . وكشط على قوله ببطن جلذان وكأَنّه لم يَثبت عنده ذلك . وذو المَجَاسِدِ لَقبُ عَامر بن جُشَمَ بنِ حَبِيب لأَنّه أَوّلُ مَن صَبَغَ ثِيابَه بالزَّعْفرانِ فلُقّب به نقله الصاغانيّ . وذِكْرُ الجوهريِّ الجَلْسَدَ هنا غيرُ سَدِيدٍ وقد ذكرَه غيره في الرُّباعيّ وتبعَه المصنّف كما سيأْتي فيما بعد . وإِذَا كانت اللاّم زائدة كما هو رأْي الجوهريّ وأَكثرِ الأَئمّة فلا وَجْهَ للاعتراض وإِيرادِه إِيَّاهَا فيما بعد بقَلمِ الحُمرة كما قاله شيخنا . ومما يستدرك عليه : حكَى اللِّحيانيّ : إِنَّهَا لَحَسنَةُ الأَجسادِ كأَنّهُم جَعلُوا كلّ جُزْءٍ منها جَسَداً ثم جَمعوه على هذا . وتَجسَّدَ الرَّجلُ مثْل تَجسَّمَ والجِسم البَدنُ . ومَجْسَدٌ بالفتح : مَوضعٌ في شٍعْرٍ

##### Türkçe

**جسد**
**جَسِدَ - يَجْسَدُ - جَسَدُ**
**جَسِدَ - يَجْسَدُ** + şey veya varlık: **يتجسَّد**: ona “**جسد**” olur: görülebilen ve onunla etkileşilebilen, hissedilir maddî bir yapı olur.
**جَسَد**: “فـَعـَل” vezninde, **جَسِدَ - يَجْسَدُ**’dan “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: varlığın veya âletin maddî yapısı; ve o, ıstılahça içinde hayat bulunmayan yapıdır: onda ne tepki vardır ne irade, ne de yemek ve benzeri gibi hayat belirtileri: örfümüzde adlandırdığımıza daha yakın bir yapı: otomatik makine.
**جَسَّدَ - يُجَسِّدُ**: ona bir beden kılar.
**تَجسَّدَ - يَتَجسَّدُ**: kendiliğinden, zâtî olarak ona bir beden olur.
Ve lafız, “bir varlığın maddî yapısını beyan etme, bu yapının büyüklüğüne veya azametine yahut şişmanlığına işaretle” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**جَسَدَ - يَجْسُدُ**، **جَسُمَ - يَجْسُمُ**، **سَمِنَ - يَسْمَنُ**، **بَدَنَ - يَبْدُنُ**، **خَنْزَرَ - يُخَنْزِرُ**، **نَعَجَ - يَنْعُجُ** (**نَعِجَ - يَنْعَجُ**)

**جسد**
﴿Ve Mûsâ’nın kavmi, ondan sonra, süs eşyalarından böğürtüsü olan bir buzağı, bir **جسدا** edindiler; görmediler mi ki o onlarla konuşmuyor ve onlara bir yol göstermiyor; onu edindiler ve zalimler idiler (148)﴾ A‘râf
﴿Onlara böğürtüsü olan bir buzağı, bir **جسدا** çıkardı; dediler: bu sizin ilâhınız ve Mûsâ’nın ilâhıdır; unuttu (88)﴾ Tâhâ
﴿Andolsun Süleyman’ı imtihan ettik ve onun kürsüsünün üzerine bir **جسدا** bıraktık; sonra yöneldi (34)﴾ Sâd
﴿Onları, yemek yemeyen bir **جسدا** kılmadık; ve onlar ebedî değillerdi (8)﴾ Enbiyâ

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**جسد**] ج س د: **الجَسَدُ** bedendir; ondan **تَجَسَّدَ** dersin, cisimden **تجسم** dediğin gibi. Ve **الجَسَدُ** ayrıca safran ve onun gibi boyadandır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü ﴿**عجلا جسدا**﴾ hakkında “yani altından kırmızı” denilmiştir.

Râgıb
**جسد**
- **الجسد** cisim gibidir; fakat daha özeldir. Halîl rahimehullah dedi: yeryüzü yaratıklarından insanın dışındakine **الجسد** denilmez (bak: el-‘Ayn 6/47) ve benzeri. Ayrıca **الجسد** renk sahibi olandır; **الجسم** ise rengi belirgin olmayan şeye söylenir; su ve hava gibi.
Ve Aziz ve Celîl’in sözü: }**وما جعلناهم جسدا لا يأكلون الطعام**﴿[Enbiyâ/8], Halîl’in söylediğine şahitlik eder. Ve dedi:﴾**عجلا جسدا له خوار**﴿[Tâhâ/88]. Ve Allah Teâlâ dedi:﴾**وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب**{ [Sâd/34].
Ve renk itibarıyla safrana **جساد** denildi; ve **ثوب مجسد**: **الجساد** ile boyanmış (bak: el-‘Ayn 6/48). Ve **المجسد**: bedene bitişik olan elbise. Ve **الجسد** ve **الجاسد** ve **الجسد**: kandan kurumuş olan.

Lisân’ın özeti
1. Filânın elbisesi **إِجساداً** ile **أُجسِدَ**; o hâlde o **مُجْسَد**’dir.
2. **الجسد**: insanın cismi; beslenen cisimlerden başkasına söylenmez.
3. Ve **الجَسَد**: beden.
4. **جسد**: o, melekler ve cinler gibi yiyip içmeyen, akleden her yaratılıştır.
5. Benî İsrâîl’in buzağısı, bağıran bir **جسداً** idi; yemez ve içmezdi; cinlerin tabiatı da böyledir.
6. **الجسد**: akletmeyen ve ayırt etmeyendir.
7. **الجسد**: ceset.
8. **وما جعلناهم جسداً لا يأْكلون الطعام**; mânası: onları, ancak yemek yemeleri için beden sahipleri kıldık.
9. Her şeyden **الجاسد**: sertleşen ve kuruyan.
10. **الجَسَدُ** ve **الجَسِدُ** ve **الجاسِدُ** ve **الجَسِيد**: kuru kan.
11. **مُجَسَّدٌ**: safranla boyandığı zaman.
12. **الجِساد**: safran ve onun gibi, kırmızı ve sarı boyadan, sarılığı şiddetli olan.
13. **الثوب المُجَسَّد**: aspurla veya safranla iyice doyurulmuş olan.
14. **المُجَسَّد**: kırmızı.
15. **المجسد**: elbiselerden boyası iyice doyurulmuş olan.
16. **الجسد**: kanlardan kurumuş olan; o hâlde o donmuş, **جاسد**’dir.
17. **الجسد**: kan.
18. **المِجْسَد**: kadının bedenine bitişik olan, içinde terlediği elbise.
19. **المجاسد**: bedene bitişik olan gömlek.
20. **المِجْسَدُ** ve **المُجْسَد**: yani bedene yapıştırılmış.
21. **الجُساد**: karında tutan bir ağrı; **بيجيدق** diye adlandırılır.
22. **صوت مُجَسَّد**: **محسنة** ve nağme üzerine rakamlanmış.

Lisânü’l-‘Arab
**جسد**: **الجسد**: insanın cismi; beslenen cisimlerden başkasına söylenmez; ve yeryüzü yaratıklarından insanın dışındakine **جسد** denilmez. Ve **الجَسَد**: beden; ondan **تَجَسَّد** dersin, cisimden **تجسَّم** dediğin gibi. İbn Sîde: meleklere ve cinlere de **جسد** denilebilir; başkası: melekler ve cinler gibi yiyip içmeyen, akleden her yaratılış **جسد**’dir. Benî İsrâîl’in buzağısı, bağıran bir **جسداً** idi; yemez ve içmezdi; cinlerin tabiatı da böyledir. Aziz ve Celîl dedi: **فأَخرج لهم عجلاً جسداً له خوار**; **جسداً** “عجل”den bedeldir; çünkü buradaki buzağı, **الجسد**’dir. İstersen onu hazfe hamledersin; yani “beden sahibi”. Çoğulu **أَجساد**’dır. Ve “**له خُوار**” sözünde, hâ’nın buzağıya dönmesi de caizdir, **الجسد**’e dönmesi de caizdir. Ve bazıları “**عجلاً جسداً**” sözünde dedi ki: altından kırmızıdır. Ve Ebû İshâk âyetin tefsirinde dedi: **الجسد** akletmeyen ve ayırt etmeyendir; **الجسد** mânası ancak ceset mânasıdır. Sadece. Ve “**وما جعلناهم جسداً لا يأْكلون الطعام**” sözünde dedi: tekil **جسد**, bir topluluğa ikil yapılır; dedi: mânası, onları ancak yemek yemeleri için beden sahipleri kıldık; çünkü onlar “bu resule ne oluyor da yemek yiyor?” dediler; onlara, bütün resullerin yemek yediği ve öldüğü bildirildi. el-Müberred ve Sa‘leb: Araplar iki söz arasında iki inkâr ile geldiğinde söz haber olur; ikisi dedi: âyetin mânası, onları ancak yemek yemeleri için **جسداً** kıldık. İkisi dedi: sözde bunun benzeri “senden işitmedim ve senden kabul etmem”dir; mânası: ancak senden işittim ki senden kabul edeyim. İkisi dedi: inkâr sözün başında olursa söz hakikî inkârla inkâr edilmiş olur; ikisi dedi: bu, “Zeyd çıkacak değildir” sözün gibidir. el-Ezherî dedi: Leys, Allah Teâlâ’nın “**وما جعلناهم جسداً لا يأْكلون الطعام**” sözünü melekler gibi (diye) kıldı; dedi: bu yanlıştır; mânası, nahivcilerin dediği gibi haberdir; yani onları **جسداً** kıldık ki yemek yesinler. Dedi: bu, beden sahiplerinin yemek yediğine ve meleklerin ruhanî olup yemek yemediğine ve **جسد** olmadıklarına delâlet eder; çünkü beden sahipleri yemek yer. el-Lihyânî nakletti: “Şüphesiz o, **الأَجساد** bakımından güzeldir”; sanki onun her parçasını bir **جسداً** kıldılar, sonra bunu bu şekilde çoğul yaptılar. Ve her şeyden **الجاسد**: sertleşen ve kuruyan. Ve **الجَسَدُ** ve **الجَسِدُ** ve **الجاسِدُ** ve **الجَسِيد**: kuru kan; ve **جَسِدَ** olmuştur. Ondan dolayı elbiseye **مُجَسَّدٌ** denildi; safranla boyandığı zaman. İbnü’l-A‘râbî: safrana **الرَّيْهُقانُ** ve **الجاديُّ** ve **الجِساد** denir. Leys: **الجِساد** safran ve onun gibi, kırmızı ve sarı boyadandır; sarılığı şiddetli olan. Ve inşâd etti:
**جِسادَيْنِ من لَوْنَيْنِ، ورْسٍ وعَنْدَم**
Ve **الثوب المُجَسَّد**: aspurla veya safranla iyice doyurulmuş olan. Ve **المُجَسَّد**: kırmızı. Ve denir: filânın üzerinde boyadan doyurulmuş bir elbise vardır ve üzerinde **مُفْدَم** bir elbise vardır; boyadan bir kalkışla kalktığı zaman “filânın elbisesi **إِجساداً** ile **أُجسِدَ**; o hâlde o **مُجْسَد**’dir” denir. Ebû Zer hadîsinde: “Şüphesiz onun karısının üzerinde **المجاسد**’in eseri yoktur.” İbnü’l-Esîr: o, **مُجسد**’in cem‘idir; mîm’in dammesiyle; ve o, **الجَسَد** ile, yani safran ve aspur ile boyanıp doyurulmuş olandır. Ve **الجسد** ve **الجساد**: safran veya onun gibi boyadır. Ve **ثوب مُجْسَد** ve **مُجَسَّد**: safranla boyanmış; ve “o kırmızıdır” denilmiştir. Ve **المجسد**: elbiselerden boyası iyice doyurulmuş olan; cem‘i **مجاسد**’dir. Ve Millîh el-Hüzelî’nin sözüne gelince:
كأَنَّ ما فوقَها، مما عُلِينَ به،
دِماءُ أَجوافِ بُدْنٍ، لونُها **جَسِد**
**الجساد** ile boyanmış olanı kastetti. İbn Sîde dedi: o, bence nisbet üzerinedir; çünkü **جَسِد** için bir fiil bilmiyoruz. Ve **المجاسد**: **مجسد**’in cem‘idir; o, safranla doyurulmuş gömlektir. Leys: **الجسد** kanlardan kurumuş olandır; o hâlde o donmuş, **جاسد**’dir. Ve et-Tırimmâh, uçlarıyla okları vasfederek dedi:
فِراغٌ عَواري اللِّيطِ، تُكْسَى ظُباتُها
سَبائبَ، منها جاسِدٌ ونَجِيعُ
Onun sözü **فراغ**: geniş olan için **فريغ**’in cem‘idir; okları vasfeder ve uçlarının geniş olduğunu. Ve **الليط**: kabuk. Ve **ظباتها**: uçları. Ve **السبائب**: kan yolları. Ve **النجيع**: kanın kendisi. Ve **الجاسد**: kuru. el-Cevherî: **الجسد** kandır; en-Nâbiga dedi:
وما هُريقَ على الأَنْصابَ من **جَسَد**
Ve **الجسد**: “kan ona yapıştı” dediğin sözün masdarıdır; **جسِد** ile, **يجسَد**; ona yapıştığı zaman; o hâlde o **جاسد** ve **جسِد**’dir. Ve et-Tırimmâh’ın beytini inşâd etti: “**منها جاسد ونجيع**”. Ve bir başkasına inşâd etti:
بساعديه **جَسِدٌ** مُوَرَّسُ،
من الدماء، مائع وَيَبِسُ
Ve **المِجْسَد**: kadının bedenine bitişik olan, içinde terlediği elbise. İbnü’l-A‘râbî: **المجاسد** **المِجسد**’in cem‘idir; mîm’in kesresiyle; ve o, bedene bitişik olan gömlektir. el-Ferrâ: **المِجْسَدُ** ve **المُجْسَد** birdir; aslı dammedir; çünkü o, **أُجسد**’den, yani bedene yapıştırıldı; ancak onlar dammeyi ağır buldular da mîm’i kestiler; **المُطْرف** için **مِطْرف**, **المُصْحف** için **مِصْحف** dedikleri gibi. Ve **الجُساد**: karında tutan bir ağrı; **بيجيدق** diye adlandırılır (* bu lafzı Lisân’da bulmadık; belki Farsçadır). Ve **صوت مُجَسَّد**: **محسنة** ve nağme üzerine rakamlanmış (* “**مرقوم على محسنة ونغم**” sözü Kâmûs’un ibaresidir; ve “**صوت مجسد**” “عظم” gibi, nağmeler ve **محنة** üzerine rakamlanmış. Şârihi dedi: nüshalarda böyledir; bazısında “**على محسنة ونغم**” vardır; o hatadır). el-Cevherî: **الجَلْسَد** (lâm ziyadesiyle) bir putun adıdır; başkası onu rubâîde zikretmiştir; ve biz onu zikredeceğiz.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**جسد**) **الجيم** ve **السين** ve **الدال**, şeyin toplanmasına da ve onun sertleşmesine de delâlet eder. Bundan: insanın **جَسَدُ**’u. Ve **المِجْسَد**: elbiselerden **الجَسَد**’a bitişik olan. Ve kandan **الجَسَدُ** ve **الجَسِد**: kuruyan; o hâlde o **جَسَِدٌ** ve **جاسد**’dir. et-Tırimmâh dedi:
* منها جاسِدٌ ونَجِيعُ(2) *
Ve bir kavim dedi: **الجسَد** kanın kendisidir; ve **الجَسِد** kurudur.
Ve bâbdan şâz olanlardan: **الجَسَاد** safrandır. “Bu **المِجْسَد**” dediğinde, mîm’in kesresiyle, o, **الجَسَد**’a bitişik olan elbisedir. Dedi: bu, Kûfeliler nezdindedir. Basralılara gelince, onlar ancak **مُجْسَداً** bilirler; o, boyaca doyurulmuş olandır.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الجَسَدُ**, harekeli olarak: insanın, cinlerin ve meleklerin cismi; ve safran; **الجِسَاد** gibi, **كِتاب** gibi; ve Benî İsrâîl’in buzağısı; ve kuru kan; **الجَسِد** ve **الجاسِد** ve **الجَسِيد** gibi. Ve kan onda **جَسِدَ**; **فرِحَ** gibi: yapıştı. Ve **ثَوْبٌ مُجْسَدٌ** ve **مُجَسَّدٌ**: safranla boyanmış. Ve **كمِبْرَدٍ**: **الجَسَد**’a bitişik elbise. Ve **كغُرابٍ**: karında bir ağrı. Ve **صَوْتٌ مُجَسَّدٌ**: **كمُعَظَّمٍ**; nağmeler ve **مِحْنَةٍ** üzerine rakamlanmış. Ve **جَسْدَاء**: karında, **جِلِدَّان**’da bir yer. Ve **ذُو المَجَاسِدِ**: Âmir b. Cuşem; elbiselerini safranla boyayan ilk kişi.

Tâcü’l-‘Arûs:
**جسد**
**الجَسَدُ** harekeli olarak: insanın cismi; beslenen cisimlerden başkasına söylenmez; ve yeryüzü yaratıklarından insanın dışındakine **جَسدٌ** denilmez. Ve cinler ve melekler gibi yiyip içmeyen, akleden her yaratılış **جَسَدٌ**’dir. İbn Sîde’nin sözünde, onun insan dışına ıtlakının mecaz kabilinden olduğunu gerektiren şey vardır. Ve **الجَسَد**: safran veya aspur; **الجِسَاد** gibi, **كِتَاب** gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: safrana **الرَّيْهُقَانُ** ve **الجادِيّ** ve **الجِسَادُ** denir. Leys’ten: **الجِسَادُ**: safran ve onun gibi, kırmızı ve sarı boyadandır; sarılığı şiddetli olan. Ve inşâd etti:
" **جِسَادَيْنِ من لَوْنَيْن وَرْسٍ وعَنْدَمِ**
Ve Benî İsrâîl’in buzağısı, bağıran bir **جَسَداً** idi; yemez ve içmezdi; cinlerin tabiatı da böyledir. Aziz ve Celîl dedi: " **فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً له خُوَار** " **جَسَداً** “عجلاً”dan bedeldir; çünkü buradaki buzağı, **الجَسَد**’dir. İstersen onu hazfe hamledersin; yani “beden sahibi”; cem‘i **أَجسادٌ**’dır. Ve **الجَسَد**: kuru kandır. Ve el-Bâri‘’de: akleden hayvanın dışındakine **جَسَدٌ** denilmez; ancak safrana ve kan kuruduğu zaman; **الجَسِد** gibi, **كتِفٍ** gibi; ve **الجَاسِد** ve **الجَسِيد** ve **الجِسَاد** gibi, **كتاب** gibi; sonuncusu Ravdu’s-Süheylî’dendir. Leys dedi: kandan **الجَسِد**: kurumuş olandır; o hâlde o donmuş, **جَاسِد**’dir. et-Tırimmâh, uçlarıyla okları vasfederek dedi:
فِرَاغٌ عَوَارِي اللِّيطِ يُكْسَى ظُبَاتُهَا ... سَبَائِبَ منها جاسِدٌ ونَجِيعُ
Ve es-Sıhâh’ta: **الجَسَدُ**: kandır. en-Nâbiga dedi:
" وما هُرِيقَ على الأَنصاب من **جَسِدَ**
Ve **الجَسَدُ** harekeli olarak: “kan onda **جَسِدَ**”ın masdarıdır; **فرِحَ** gibi; ona yapıştığı zaman; o hâlde o **جاسِدٌ** ve **جَسِدٌ**’dir. Ve **ثَوبٌ مُجْسَدٌ** **كمُكْرَم** gibi ve **مُجَسَّدٌ** **كمعظّم** gibi: safranla veya aspurla boyanmış; İbnü’l-Esîr böyle dedi. Ve “**المُجسد**: kırmızıdır” denilmiştir. Ve denir: filânın üzerinde boyadan doyurulmuş bir elbise vardır ve üzerinde **مُفْدَمٌ** bir elbise vardır; boyadan bir kalkışla kalktığı zaman “filânın elbisesi **إِجساداً** ile **أُجْسِدَ**; o hâlde o **مُجْسَد**’dir” denir. Ve **المِجْسَد** **كمِبْرَدٍ** gibi; ve ondan daha meşhur olanı **كمِنْبَر** gibi: **الجَسَد**’a, yani kadının bedenine bitişik olan elbise; onda terler. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**ولا تخرجْنَ إِلى المَسَاجد في المَجَاسد**”: o, **مُجْسَد**’in cem‘idir; ve o, bedene bitişik olan gömlektir. el-Ferrâ dedi: **المُجْسَد** ve **المِجْسَد** birdir; aslı dammedir; çünkü o, **أُجسَدَ**’den, yani **الجَسَد**’a yapıştırıldı; ancak onlar dammeyi ağır buldular da mîm’i kestiler; **المُطْرَف** için **مِطْرَف** ve **المُصْحَف** için **مِصْحَف** dedikleri gibi. Ve **الجُسَادُ** **كغُرابٍ** gibi: karında tutan bir ağrı; **بيجيدق** diye adlandırılır; **بيجيده**’nin mu‘arrebidir. Halîl dedi: **صَوْتٌ مُجسَّدٌ** **كمُعظَّم** gibi: nağmeler ve **مِحْنَة** üzerine rakamlanmış; nüshalarda böyledir; bazısında “**مرقومٌ على محسنة ونغم**” vardır; o hatadır. Ve **جَسَدَاءُ** harekeli olarak, medli: **جِلِذَّان** karnında bir yer; **الجيم**’in kesresiyle ve **اللام**’ın kesresiyle ve mu‘ceme **اللام**’ın şeddelenmesiyle. Ve et-Tekmile’de: **جُسَدَاءَ**; **الجيم**’in dammesiyle ve fethasıyla birlikte, med ile: bir mevki. Ve “**ببطن جلذان**” sözü üzerine çizdi; sanki bu ona sabit olmamış gibidir. Ve **ذو المَجَاسِدِ**: Âmir b. Cuşem b. Habîb’in lakabıdır; çünkü elbiselerini safranla boyayan ilk kişi odur; onunla lakaplandı; es-Sâgânî nakletti. Ve el-Cevherî’nin burada **الجَلْسَد**’i zikretmesi isabetli değildir; başkası onu rubâîde zikretmiştir; ve musannif de onu tâbi oldu; ileride geleceği üzere. Ve lâm ziyade ise, el-Cevherî’nin ve imamların çoğunun görüşü üzere, itiraza ve onu ileride kırmızı kalemle i‘râd etmeye bir vech yoktur; şeyhimizin dediği gibi. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: el-Lihyânî nakletti: “Şüphesiz o, **الأَجساد** bakımından güzeldir”; sanki onlar onun her parçasını bir **جَسَداً** kıldılar, sonra bunu bunun üzerine cem‘ ettiler. Ve adam **تَجسَّدَ**; **تَجسَّمَ** gibi; ve **الجِسم** bedendir. Ve **مَجْسَدٌ** fetha ile: bir şiirde bir mevki.
