# جسس (ج-س-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B3%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cesese yere uzanmış ağaç kütüğü demektir

- Harfler: ج - س - س
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَجَسَّسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفَعَّلُوا | Casusluk etmeyiniz | 1 | 1 | [49:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/ayet/49:12.md) |

## Mücavir kökler — 19 mücavir (23 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Et
2. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Yan demektir
3. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hoşlanmadı
4. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İsm hurmadan yapılan içkidir
5. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
6. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
7. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Eveye yuva demektir
8. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
9. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
10. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
11. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
12. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
13. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
14. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kesr(sin ile) kırık demektir
15. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
16. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
17. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
18. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جسس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3.md), [بحث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB.md), [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Elle dokunarak, sıkarak veya gizlice yoklayarak bir şeyin iç durumunu, nabzını ve gizli hallerini öğrenmeye çalışma. |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanların mahremiyetini, örtülü hallerini ve gizli kusurlarını kasıtlı olarak araştırma yasağı. |
| Çekirdek Özet 3 | Özel hayatın ve bireysel mahremiyetin dokunulmazlığı; tecessüsün toplumsal güven ve kardeşlik bağını tahrip etmesi. |
| Kritik Hata Riski | Tecessüsü yalnızca devletler arası siyasi ve askeri casusluk olarak anlayıp bireyler arası mahremiyet ihlalini kapsam dışı bırakmak. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جس | Bir nesnenin katılığına, yoğunluğuna ve iç yapısına temas yoluyla nüfuz etme; somut varlık ve cismaniyet ([جسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%AF.md), [جسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D9%85.md)). | س | Maddî kütleye dokunma anlamını, sürtünme ve ince bir hat boyunca gizlice deşeleyip saklı olanı yoklama hareketine dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | deve, taşıma, yol alma | İçe doğru yönelme, mesafe katederek hedefe sokulma payı taşır. |
| س | diken, destek; tutunma, batma | İnce bir uçla yoklama, derine batarak temas kurma ve sürtünme payı taşır. |
| س | diken, destek; tutunma, batma | Yoklamanın, deşelemenin ve arayışın sürekliliğini, derinleşen ısrarını temsil eder. |
| جسس | Gizlice sokularak ve ince bir uçla deşeleyip dokunarak saklı olanı ortaya çıkarma hareketi. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | El ile dokunarak yoklama, tabibin nabız tutması veya bir koyunun etli ve semiz olup olmadığını anlamak için bedenini elle muayene etme. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lisânü'l-Arab'da şahit gösterilen beyitte şair, bir karaltıyı gözleriyle dikkatle inceleyip süzmeyi şöyle aktarır: وفِتْيَةٍ كالذُّبابِ الطُّلْسِ قلت لهم / إِني أَرى شَبَحاً قد زالَ أَوْ حالا / فاعْصَوْصَبْوا ثم جَسُّوه بأَعْيُنِهم / ثم اخْتَفَوْه وقَرنُ الشمس قد زالا |
| Erken Arapça kullanım | Tabibin nabzı tutması (جس الطبيب مجسته), devenin taze otu ağzıyla araması veya gizli haber toplayan casusun faaliyeti anlamında kullanılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde جس kök matrisi dokunma, elle hissetme, el yordamıyla arama ve kütlesel temas semantik alanı etrafında şekillenir. İbranicede geşeş fiili elle yoklamak, el yordamıyla aramak ve hissetmek anlamına gelir; Süryanicede gşaş biçimi de benzer şekilde dokunarak muayene etme ve yoklama bildirmektedir. Akadcada kütle ve toparlama bildiren köklerle dolaylı temas izleri bulunur. Arapçada kök, hem elle doğrudan fiziksel temasla kontrol etme (hekimin nabız yoklaması, hayvanın etini muayene etme) hem de buradan soyutlanarak gizli haber ve sır avcılığı (tecessüs, câsûs) anlamını kazanmıştır. Dokunma duyusunun fiziksel temasından zihinsel ve ahlaki mahremiyeti deşelemeye uzanan düzenli bir semantik kayma sergiler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Elle dokunup nabız tutmaktan gizli kusur ve haberleri deşelemeye geçiş | Somut temas eylemi zamanla soyut bilgi toplama ve mahremiyete sızma anlamına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice geşeş (elle yoklamak), Süryanice gşaş (dokunarak hissetmek) | Temel somut temas ve arama eylemi ortak Sami zeminindedir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik kolun dışında güvenilir soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جسس | Anlamlı | Dokunarak yoklamak, tecessüs etmek | Elle dokunup iç durumu araştırmak, mahremiyeti deşelemek | Kur'an'da geçer, hedef kök |
| [سجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%B3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| سسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جسس | Merkez | Gizli olanı yoklayıp deşeleme | Kasıtlı, art niyetli ve mahremiyete sızarak kusur arama | Gizli halleri ve ayıpları öğrenmek için takipte bulunmak |
| [حسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B3.md) | Komşu | Duyularla hissetme ve sezme | Duyu organlarıyla doğal olarak algılama veya hayır amaçlı iz sürme | Genel hissetme ve iyi niyetli araştırma anlamı ağır basar |
| [بحث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB.md) | Komşu | Arama, kazıma ve araştırma | Bir şeyi toprağı kazar gibi ortaya çıkarmak için genel inceleme | Niyetten bağımsız olarak bir konuyu derinlemesine inceleme |
| [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) | Komşu | Örtüyü kaldırma, açığa çıkarma | Üzerindeki örtüyü bizzat çekip alma eylemi | Gizlenen şeyi doğrudan görünür kılma |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Zıt | Örtme, gizleme, perdeleme | Mahremiyeti ve kusuru muhafaza edip örtülü tutma | Tecessüsün aksine ayıbı araştırmayıp gizleme erdemi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جسس | Elle yoklamak, gizlice araştırmak | Fiziksel dokunma ve mahrem bilgi avcılığını birleştirir | Kesin |
| Latince | palpare, explorare | Elle yoklamak, araştırmak | Palpare fiziksel teması, explorare ise keşif ve casusluğu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to probe, to pry, to spy on | Yoklamak, burnunu sokmak, casusluk etmek | To pry mahremiyete izinsiz sokulmayı, to probe derinlemesine yoklamayı verir | Güçlü |
| Almanca | ertasten, ausspionieren, nachspüren | El yordamıyla yoklamak, casusluk etmek | Ertasten fiziksel hissetmeyi, ausspionieren gizli bilgi toplamayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | palper, fureter, espionner | Yoklamak, deşelemek, casusluk yapmak | Palper nabız yoklamasını, fureter gizli kusurları deşelemeyi verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَجَسَّسُوا | İnsanların gizli hallerini ve ayıplarını araştırmaktan menedilme | Müminler arası kardeşlik ahlakı ve mahremiyet hukuku bağlamı (Hucurât [49:12](https://lisan.digital/tr/ayet/49:12.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İmanın bâtını ve kalplerin gizemi | İnsanların kalbindeki inanç ve niyetlerin tecessüs edilemeyeceği ilkesi | Zâhire göre hüküm verme zorunluluğu |
| Fıkıh | Mahremiyet hakkı ve delil toplama hukuku | Suç soruşturmalarında ve hisbe teşkilatında tecessüs yasağı, hukuka aykırı delillerin geçersizliği | Özel hayatın dokunulmazlığı ve gizli kusurları araştırmama |
| Tefsir | Ahlaki sınır ve kardeşlik hukuku | Hucurât [49:12](https://lisan.digital/tr/ayet/49:12.md) ayetinde suizan, tecessüs ve gıybet zincirinin tahlili; tecessüs ile tahassüs ayrımı | Tecessüsün kötülük ve ayıp aramaya hasredilmesi |
| Hadis | Rivayetlerdeki ahlaki yasaklar | Birbirinizin kusurlarını araştırmayınız nehyi ve gizli konuşmaları dinleyenlerin uhrevi sorumluluğu | Kul hakkı ve toplumsal güvenin korunması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve günah bilinci | Günahların gizlenmesi ve settâriyet | Kulları teftiş etmeyip tevbe kapısını açık tutma | Bireyin iç dünyasının sadece Allah'a ait olması ilkesi | Kesin |
| İlmi | Bilgi edinme metodolojisi ve ahlakı | Gayrimeşru bilgi edinme yasağı | Bilgiye ulaşma yollarının meşruiyetini denetleme | Doğru bilgiye ulaşırken ahlaki ve hukuki sınırları aşmama | Güçlü |
| Siyasi | Devlet-vatandaş ilişkisi ve kamu düzeni | Mahremiyet güvencesi ve istihbarat sınırı | Totaliter gözetleme ve baskı rejimlerini engelleme | İdarenin kendi tebaasının özel hayatını gözetlemesini yasaklama | Güçlü |
| İktisadi | Ticari sırlar ve piyasa ahlakı | Haksız rekabet ve ticari casusluk | Piyasa aktörlerinin özel bilgilerinin korunması | Hileli yollarla gizli ticari verilere sızmayı engelleme | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kuantum ölçüm problemi ve müdahaleci sondajlama | Sistemin doğal durumunu bozan agresif ölçüm; sinyal tespitinde gürültüye ve yapının bozulmasına yol açan harici sızma | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panoptikon ve gözetim toplumu kuramı | Sürekli gözetlenme tehdidinin bireyin özgürlüğünü, güven bağlarını ve toplumsal dokuyu tahrip etmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tecessüsü yalnızca devletler arası askeri ve istihbari casusluk faaliyeti olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bireyin özel alanını, aile hayatını, gizli kusurlarını, konuşmalarını ve mahremiyetini hedef alan her türlü gayrimeşru merak ve gözetlemeyi kapsayan ahlaki ve hukuki ilke. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal ilişkilerde denetim ve dedikodu mekanizmalarını meşrulaştırmak; insanların gizli zaaflarını deşifre ederek teşhir kültürüne zemin hazırlamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve hukuk felsefesinde insan onurunun ve özel alanın dokunulmazlığını vazeden en temel kavramsal sınırlardan birini teşkil etmesi bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminler arası ilişkileri, toplumsal ahlakı, suizan, gıybet ve kardeşlik hukukunu tanzim eden Hucurât suresindeki ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Din adına veya ahlakı koruma iddiasıyla insanların özel hayatlarına müdahale etmenin, gizli kusurlarını araştırmanın meşru olduğu yanılgısını kökten düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneye veya bedene elle bastırarak, yoklayarak içteki durumu ve nabzı hissetmeye çalışma.
- Soyut anlam: Bir kimsenin gizli kalmış durumlarını, ayıplarını ve mahremiyetini kasten deşeleyip açığa çıkarmaya çalışma.
- Sistematik karşılık: Mahremiyet sınırını ihlal eden her türlü gayrimeşru nüfuz ve gözetlemenin haram kılınması ilkesi.
- LaTeX modeli: $$ \sigma = A \cap (U_B \setminus E_B) \implies \tau = 0 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A$ harici gözlemcinin veya aktörün müdahale alanını, $U_B$ hedeflenen bireyin tüm varlık ve yaşam kümesini, $E_B$ bireyin dışa açık ve alenî alanını temsil eder. $U_B \setminus E_B$ fark kümesi bireyin mahrem ve gizli alanıdır. Harici aktörün bu mahrem alana izinsiz nüfuz etmesi eylemi $\sigma$ (tecessüs) olarak gerçekleştiğinde, meşruiyet ve toplumsal güven değeri $\tau$ sıfırlanarak eylemin gayrimeşru olduğu sonucuna varılır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Hucurat 49:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/ayet/49:12.md) — تَجَسَّسُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; zannın bir çoğundan kaçının. Çünkü bazı zan günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın, kiminiz kiminizi arkasından çekiştirmesin. Hangi biriniz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır? Bundan tiksindiniz değil mi? Allah’tan korkun, şüphesiz ki Allah; Tevvab’dır, Rahim’dir.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cesese yere uzanmış ağaç kütüğü demektir.
“Cass” (sad) kireç demektir. “Cesise” (sad) evleri ve obaları birbirine yakın topluluk demektir. “Cass” (sin) başka toplulukların içlerine girip sırlarını öğrenmeye çalışmak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم مع السين
ج س س، س ج ج مستعملان
جسس:
جَسستُه بيدي أي لمستُه لأنظُرَ مَجَسَّه أي مَمَسَّه.
والجَسُّ جَسُّ الخبر، ومنه التَّجَسُّسُ للجاسُوسِ.
والجَسّاسةُ: دابَّةٌ في جَزيرة البحر تُجسّ الأخبارَ وتأتي الدَّجّال.
والجَواسُّ من الإنسانِ: اليَدان والعَينان والفَمُ والشَّمُّ، الواحدةُ جاسَّةُ، ويقال بالحاء.
سجج:
رُمّانَةٌ سَجسَحةٌ أي لا حامِضةٌ ولا حُلوة.
وفي الحديث: "الجَنَّةُ سَجسَجٌ. لا فيها حَرٌ يؤذي ولا بَردٌ".
والسَّجاجُ: لبنٌ رقيق.

##### Türkçe

باب **الجيم** مع **السين**
**ج س س**، **س ج ج** kullanımdadırlar
**جسس**:
**جَسستُه** onu elimle yokladım; yani onu dokundum ki **مَجَسَّه**’ine, yani **مَمَسَّه**’ine bakayım.
Ve **الجَسُّ** haberin **جَسُّ**’udur; ondan **التَّجَسُّسُ** (türetildi), **الجاسُوسِ** için.
Ve **الجَسّاسةُ**: deniz adasında bir dâbbedir; haberleri **تُجسّ** eder ve **الدَّجّال**’a gelir.
Ve insandan **الجَواسُّ**: iki el, iki göz, ağız ve koku alma; bir tanesi **جاسَّةُ**’dır; ve **بالحاء** ile de söylenir.

**سجج**:
**سَجسَحةٌ** bir nar; yani ne ekşi ne tatlı.
Ve hadiste: “**الجَنَّةُ** **سَجسَجٌ**. Onda eziyet eden bir sıcak yoktur ve (bir) soğuk da yoktur.”
Ve **السَّجاجُ**: ince süt.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَسَّهُ بيده واجْتَسَّهُ، أي مسّه.
والمَجَسَّةُ: الموضع الذي يَجُسُّهُ الطبيب.
وجَسَسْتُ الأخبار وتَجَسَّسْتُها، أي تفحَّحت عنها. ومنه الجَاسوس.
وحكي عن الخليل: الجَواسُّ الحَواسُّ.

##### Türkçe

**جَسَّهُ** eliyle ve **اجْتَسَّهُ**; yani ona dokundu.

**المَجَسَّةُ**: tabibin onu yokladığı yer.

**جَسَسْتُ** haberleri ve **تَجَسَّسْتُها**; yani onları araştırdım. Ondandır **الجَاسوس**.

Halîl’den hikâye edildi: **الجَواسُّ** **الحَواسُّ**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج س س
جس الطبيب يده ومجسته حارة‏.‏
وجس الشاة‏:‏ غبطها‏.‏
وكيف ترى مجستها فتقـول‏:‏ دالـة على السمن‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جسوه بأعينهم وفلان واسع المجس كما تقول‏:‏ رحيب الذراع وفي ضده ضيق المجس وإنّ في مجستك لضيقاً‏.‏
وتجسسوا الأخبار وهو من جواسيس العدو‏.‏
واجتست الإبل البارض‏:‏ التمسته بأفواهها‏.‏

##### Türkçe

ج س س
Tabip elini yokladı; onu yokladı: sıcaktır.
Ve **جس الشاة**: onu gıbt etti.
Ve onun yoklamasını nasıl görürsün de şöyle dersin: semizliğe delâlet eden.
Ve mecazdan: onu gözleriyle yokladılar; ve falan geniş yoklamalıdır, senin “kolu geniş” dediğin gibi; ve onun zıddında dar yoklamalı; ve şüphesiz senin yoklamanda elbette bir darlık vardır.
Ve haberleri araştırdılar; ve o, düşmanın casuslarından biridir.
Ve **اجتست الإبل البارض**: onu ağızlarıyla aradı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَسُّ: اللَّمْسُ باليد. والمَجَسَّةُ: مَمَسَّةُ ما تَمَسُّ. ابن سيده: جَسَّه بيده يَجُسُّه جَسّاً واجْتَسَّه أَي مَسَّه ولَمَسَه. والمَجَسَّةُ: الموضع الذي تقع عليه يده إِذا جَسَّه. وجَسَّ الشخصَ بعينه: أَحَدَّ النظر إِليه ليَسْتَبِينَه ويَسْتَثْبِتَه؛ قال:
وفِتْيَةٍ كالذُّبابِ الطُّلْسِ قلت لهم:
إِني أَرى شَبَحاً قد زالَ أَوْ حالا
فاعْصَوْصَبْوا ثم جَسُّوه بأَعْيُنِهم،
ثم اخْتَفَوْه وقَرنُ الشمس قد زالا
اختفوه: أَظهروه. والجَسُّ: جَسُّ الخَبَرِ، ومنه التَجَسُّسُ. وجَسَّ الخَبَرَ وتَجَسَّسه: بحث عنه وفحَصَ. قال اللحياني: تَجَسَّسْتُ فلاناً ومن فلان بحثت عنه كتَحَسَّسْتُ، ومن الشاذ قراءة من قرأَ: فَتَجَسَّسُوا من يوسف وأَخيه. والمَجَسُّ والمَجَسَّة: مَمَسَّةُ ما جَسَسْتَه بيدك. وتَجَسَّسْتُ الخبر وتَحَسَّسْته بمعنى واحد. وفي الحديث: لا تَجَسَّسُوا؛ التَّجَسُّسُ، بالجيم: التفتيش عن بواطن الأُمور، وأَكثر ما يقال في الشر. والجاسُوسُ: صاحب سِرِّ الشَّر، والناموسُ: صاحب سرِّ الخير، وقيل: التَّجَسُّسُ، بالجيم، أَن يطلبه لغيره، وبالحاء، أَن يطلبه لنفسه، وقنيل بالجيم: البحث عن العورات، وبالحاء الاستماع، وقيل: معناهما واحد في تطلب معرفة الأَخبار. والعرب تقول: فلان ضَيِّقُ المَجَسِّ إِذا لم يكن واسع السِّرْبِ ولم يكن رَحيب الصدر. ويقال: في مَجَسِّكَ ضِيقٌ. وجَسَّ إِذا اختبر. والمَجَسَّةُ: الموضع الذي يَجُسُّه الطبيب. والجاسُوسُ: العَيْنُ يَتَجَسَّسُ الأَخبار ثم يأْتي بها، وقيل: الجاسُوسُ الذي يَتَجَسَّس الأَخبار.
والجَسَّاسَةُ: دابة في جزائر البحر تَجُسُّ الأَخبار وتأْتي بها الدجالَ، زعموا. وفي حديث تميم الداري: أَنا الجَسَّاسَة يعني الدابة التي رآها في جزيرة البحر، وإِنما سميت بذلك لأَنها تجُسُّ الأَخبار للدجال. وجَواسُّ الإِنسان: معروفة، وهي خمس: اليدان والعينان والفم والشم والسمع، والواحدة جاسَّة، ويقال بالحاء؛ قال الخليل: الجَواسُّ الحَواسُّ. وفي المثل: أَفواهُها مَجاسُّها، لأَن الإِبل إِذا أَحسنت الأَكل اكتفى الناظر بذلك في معرفة سمنها من أَن يَجُسَّها. قال ابن سيده: والجَواسُّ عند الأَوائل الحَواسُّ.
وجَسَّاس: اسم رجل؛ قال مُهَلْهِلٌ:
قَتِيلٌ، ما قَتِيلُ المَرْءِ عَمْرٍو؟
وجَسَّاسُ بنُ مُرَّةَ ذو ضَريرِ
وكذلك جِسَاسٌ؛ أَنشد ابن الأعرابي:
أَحْيا جِساساً، فلما حانَ مَصْرَعُه،
خَلّى جِساساً لأَقْوام سَيَحْمُونَه
وجَسَّاسُ بنُ مُرَّة الشَّيْباني: قاتلُ كُلَيبِ وائلٍ: وجِسْ: زَجْرٌ للإِبل.

##### Türkçe

**الجَسُّ**: elle dokunmadır. **والمَجَسَّةُ**: dokunduğun şeyin dokunma yeri.

İbn Sîde: **جَسَّه بيده يَجُسُّه جَسّاً واجْتَسَّه** yani ona dokundu ve elle yokladı.

**والمَجَسَّةُ**: onu yokladığında elinin üzerine düştüğü yerdir. **وجَسَّ الشخصَ بعينه**: onu belirginleştirmek ve sağlamlaştırmak için bakışını ona keskinleştirdi; dedi ki:

Ve sinekler gibi kara (tozlu) gençler (topluluğuna) dedim ki:
Ben bir siluet görüyorum; gitmiş yahut değişmiş.
Derken toplandılar, sonra onu gözleriyle yokladılar,
Sonra onu ortaya çıkardılar; güneşin boynuzu (kenarı) ise gitmişti.

**اختفوه**: onu ortaya çıkardılar. **والجَسُّ**: haberin yoklanmasıdır; ondan da **التَجَسُّسُ** (türemiştir). Ve **وجَسَّ الخَبَرَ وتَجَسَّسه**: onu aradı ve inceledi. Lihyânî dedi: **تَجَسَّسْتُ فلاناً ومن فلان**: onu aradım; **كتَحَسَّسْتُ** gibi. Ve şâzdan, şu okuyanın kıraati: **فَتَجَسَّسُوا من يوسف وأَخيه**. **والمَجَسُّ والمَجَسَّة**: elinle yokladığın şeyin dokunma yeridir. Ve **وتَجَسَّسْتُ الخبر وتَحَسَّسْته** bir tek mânâdadır. Hadiste: **لا تَجَسَّسُوا**; **التَّجَسُّسُ** ( **بالجيم** ): işlerin iç yüzlerini araştırmadır; çoğunlukla şerde söylenir. **والجاسُوسُ**: şerrin sırrının sahibidir; **والناموسُ**: hayrın sırrının sahibidir. Ve denildi ki: **التَّجَسُّسُ** ( **بالجيم** ) onu başkası için istemesidir; ve ( **بالحاء** ) onu kendisi için istemesidir. Ve ( **بالجيم** ) denildi: ayıpları araştırmadır; ve ( **بالحاء** ) dinlemedir. Ve denildi ki: ikisinin mânâsı, haberleri bilmeye yönelerek aramada birdir. Araplar der ki: **فلان ضَيِّقُ المَجَسِّ**; yani geniş geçitli değilse ve göğsü ferah değilse. Ve denilir: **في مَجَسِّكَ ضِيقٌ**. Ve **وجَسَّ**: sınadı. **والمَجَسَّةُ**: tabibin yokladığı yerdir. **والجاسُوسُ**: haberleri araştıran sonra onları getirendir; ve denildi ki: **الجاسُوسُ** haberleri araştırandır.

**والجَسَّاسَةُ**: deniz adalarında bir dabbedir; haberleri yoklar ve onları Deccâl’e getirir, zannettiler. Temîm ed-Dârî hadîsinde: **أَنا الجَسَّاسَة**; yani deniz adasında gördüğü dabbe; ancak ona bu ad verildi, çünkü Deccâl için haberleri yoklar.

**وجَواسُّ الإِنسان**: bilinir; beştir: iki el, iki göz, ağız, koku alma ve işitme; teki **جاسَّة**’dir; ve ( **بالحاء** ) ile de denilir. Halîl dedi: **الجَواسُّ الحَواسُّ**. Meselde: **أَفواهُها مَجاسُّها**; çünkü develer yemeyi güzel yaptığında, bakan kimse bununla semizliğini bilmede, onları yoklamaya ihtiyaç duymaz. İbn Sîde dedi: **والجَواسُّ** evveller katında **الحَواسُّ**tur.

**وجَسَّاس**: bir erkeğin adıdır; Mühelhil dedi ki:

Öldürülmüş (biridir); kişinin öldürülmüşü Amr mıdır?
Ve **جَسَّاسُ بنُ مُرَّةَ** körlüğün sahibi.

Ve bunun gibi **جِسَاسٌ**; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

**جِساساً**’ı diriltti; derken onun düşüşü (öldürülüşü) vakti gelince,
**جِساساً**’ı, onu koruyacak kavimler için bıraktı.

**وجَسَّاسُ بنُ مُرَّة الشَّيْباني**: Vâil’in Kuleyb’inin katilidir. **وجِسْ**: develer için bir sürmedir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج س س * * جَسَّهُ * بيده أي مسه وبابه رد و * اجْتَسَّهُ * أيضا مثله و * جَسَّ * الأخبار و * تَجَسَّسَها * تفحص عنها ومنه * الجاسوسُ

##### Türkçe

* ج س س * * **جَسَّهُ** * eliyle; yani ona dokundu; ve babı **رد**’dir. Ve * **اجْتَسَّهُ** * da; yine onun benzeri. Ve * **جَسَّ** * haberleri ve * **تَجَسَّسَها** *: onlar hakkında araştırdı. Ve ondan: * **الجاسوسُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجس: المس باليد، كالاجتساس، وقد جسه بيده واجتسه، أي مسه ولمسه. وموضعه الذي تقع عليه يداه إذا جسه: المجسة، كالمجس، ويقال: مجسته حارة. من المجاز: الجس: تفحص الأخبار والبحث عنها، كالتجسس، قال اللحياني: تجسست فلانا، ومن فلان: بحثت عنه، كتحسست، ومن الشاذ قراءة من قرأ:  فتجسسوا من يوسف وأخيه  وقيل: التجسس بالجيم: أن يطلبه لغيره، وبالحاء: أن يطلبه لنفسه، وقيل: بالجيم: البحث عن العورات، وبالحاء: الاستماع، ومعناهما واحد في تطلب معرفة الأخبار ومنه الجاسوس والجسيس، كأمير: لصاحب سر الشر، وهو العين الذي يتجسس الأخبار، ثم يأتي بها، والناموس: صاحب سر الخير. قال الخليل: الجواس: الحواس. ونسبه ابن سيده للأوائل، وهي خمس: اليدان والعينان والفم، والشم، والسمع، والواحدة حاسة، وقال ابن دريد: وقد يكون بالعين أيضا. قلت: واستعماله في غير اليد مجاز. وفي المثل: أحناكها، أو يقال: أفواهها مجاسها، وإنما قيل ذلك لأن الإبل إذا أحسنت الأكل اكتفى الناظر بذلك في معرفة سمنها من أن يجسها ويضبثها. وقال الزمخشري: إذا رأيتها تجيد الأكل أولا فكأنما جسستها، ويقولون: كيف ترى مجستها? فتقول: دالة على السمن. يضرب في شواهد الأشياء الظاهرة المعربة عن بواطنها. وقال أبو زيد: إذا طلبت كلأ جست برؤوسها وأحناكها؛ فإن وجدت مرتعا رمت برؤوسها فرتعت، وإلا مرت،. فالمجاس على هذا: المواضع التي تجس بها هي. من المجاز قولهم: فلان ضيق المجسة والمجس، إذا كان غير رحيب الصدر ولم يكن واسع السرب، ويقال: في مجسك ضيق. من المجاز عن ابن دريد: جسه بعينه، إذا أحد النظر إليه ليستثبت ويستبين، قال الشاعر:
  وفتية كالذئاب الطلس قلت لهـم                      إني أرى شبحا قد زال أوحـالا
  فاعصوصبوا ثم جسوه بأعينهـم                      ثم اختفوه وقرن الشمس قد زالا اختفوه: أظهروه، وهكذا أنشده الجوهري، وحكاه عن ابن دريد، وقال الصاغاني: هو في حكايته عنه صادق، ولكنه تصحيف، والرواية حسوه بالحاء، يقال: حسه وأحسه بمعنى، والبيتان لعبيد بن أيوب العنبري، والرواية:
  فاهزوزعوا ثم حسوه بأعينهـم                      ثم اختتوه وقرن الشمس قد زالا اهزوزعوا: تحركوا وانتبهوا حتى رأوه، واختتوه: أخذوه. قلت: ومثله بخط أبي زكريا في ديوانه، وقال: حسوه، وأحسوا بمعنى. والجساسة: دابة تكون في الجزائر تجس الأخبار، فتأتي بها الدجال. قاله الليث، زاد في اللسان: زعموا. وهي المذكورة في حديث تميم الداري. من المجاز: الجساس ككتان: الأسد المؤثر في الفريسة ببراثنه، فكأنه قد جسها، ومنه قول مالك بن خالد الخناعي ويروى لأبي ذؤيب أيضا، في صفة الأسد:
  صعب البديهة مشبوب أظافره                      مواثب أهرت الشدقين جساس وقال أبو سعيد الحسن بن الحسين السكري: جساس يجس الأرض، أي يطؤها. جساس بن قطيب أبو المقدام: راجز. جساس بن مرة الشيباني: قاتل كليب بن وائل وبسببه هاجت حرب بكر وتغلب بن وائل، كما تقدم في بس، وفيه يقول مهلهل: قتيل ما قتيل المرء عمرو وجساس بن مرة ذو ضرير

  وقتله هجرس بن كليب، وله كلام تقدم في ز-ر-ر. وعبد الرحمن بن جساس المصري: من أتباع التابعين. وجساس بن محمد: من المحدثين. جساس، ككتاب ابن نشبة بن ربيع التميمي بن عمرو بن عبد الله بن لؤي بن عمرو بن الحارث بن تيم الله بن عبد مناة بن أد: أبو قبيلة، من ولده مزاحم بن زفر بن علاج بن الحارث بن عامر بن جساس، عن شعبة، وعنه أبو الربيع الزهراني، أخوه عثمان بن زفر: حدث عن يوسف بن موسى القطان وغيره، وأنشد ابن الأعرابي:
  أحيا جساسا فلما حان مصرعه                      خلى جساسا لأقوام سيحمونه وجس، بالكسر: زجر للبعير، قال ابن دريد: لم يتصرف له فعل. قوله تعالى:  ولا تجسسوا  قال مجاهد: أي خذوا ما ظهر ودعوا ما ستر الله عز وجل، أو لا تفحصوا عن بواطن الأمور، أو لا تبحثوا على العورات، كل ذلك من معاني التجسس، بالجيم، وقد تقدم الفرق بينه وبين التحسس، بالحاء، وهو مجاز. من المجاز: اجتست الإبل الكلأ، إذا رعته بمجاسها، أي أفواهها، وفي الأساس: التمسته بأفواهها. ومما يستدرك عليه: الجس: جس النصي والصليان حيث يخرج من الأرض على غير أرومة. ويقال: جس الأرض جسا: وطئها، ومنه سمي الأسد جساسا. وهاشم بن عبد الواحد الجساس: كوفي روى عن جعفر بن محمد بن شاكر، وإبراهيم بن الوليد الجساس يروي عن أبي بكر الرمادي. وعبد السلام بن حمدون جسوس كتنور: حدث عن إمام الجماعة سيدي عبد القادر الفاسي وغيره، وعن شيخ مشايخنا محمد بن عبد الله السجلماسي، ومحمد بن عبد الرزاق بن عبد القادر بن جساس الأريحي الدمشقي، سمع على الزين العراقي والهيثمي، مات سنة 874.

##### Türkçe

**الجس**: elle dokunma; **كالاجتساس**; ve onu eliyle **جسه** ve **اجتسه**, yani ona dokundu ve elle yokladı. Ve onun yeri ki, onu yokladığında iki elinin üzerine düştüğü yer: **المجسة**, **كالمجس**; ve denir: **مجسته** sıcaktır. Mecazdan: **الجس**: haberleri yoklama ve onları araştırma, **كالتجسس**; **اللحياني** dedi: falanı **تجسست**, ve falandan: onu araştırdım, **كتحسست**; ve şâzdan, okuyan kimsenin kıraati: “فَتَجَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ”; ve denildi: **التجسس** **بالجيم** ile: onu başkası için istemesidir; ve **بالحاء** ile: onu kendisi için istemesidir; ve denildi: **بالجيم** ile: ayıpları araştırmaktır, ve **بالحاء** ile: dinlemektir; ve ikisinin manası, haberlerin bilgisini aramada birdir. Ve ondan **الجاسوس** ve **الجسيس**, **كأمير**: şer sırrının sahibine; o, haberleri araştıran gözcüdür, sonra onları getirir; ve **الناموس**: hayır sırrının sahibi. **الخليل** dedi: **الجواس**: **الحواس**. Ve **ابن سيده** onu evvellere nisbet etti; ve onlar beştir: iki el, iki göz ve ağız, koku alma ve işitme; ve bir tanesi **حاسة**. **ابن دريد** dedi: ve göz ile de olabilir. Dedim: elin dışında kullanımı mecazdır. Ve meselde: **أحناكها**; yahut denir: **أفواهها مجاسها**; ancak bu, develer iyi yediği zaman, bakanın, onların semizliğini bilmede, onları yoklamaya ve sıkmaya ihtiyaç duymaksızın bununla yetinmesi sebebiyle söylenmiştir. **الزمخشري** dedi: onu önce iyi yerken görürsen, sanki onu yoklamışsın gibidir; ve derler: **مجستها**’yı nasıl görüyorsun? Sen de dersin: semizliğe delâlet eden. Eşyânın, içtekileri ifade eden açık delillerinde darb-ı mesel yapılır. **أبو زيد** dedi: otlak aradığın zaman başları ve **أحناكها** ile yoklar; eğer bir otlak bulursa başlarıyla atar da otlar, yoksa geçer. Buna göre **المجاس**: onunla yokladığı yerlerdir. Mecazdan onların sözü: falan **ضيق المجسة** ve **المجس**, eğer göğsü geniş değilse ve içi ferah değilse; ve denir: senin **مجسك**’inde darlık var. Mecazdan, **ابن دريد**’den: onu gözüyle **جسه**, eğer bakışı ona keskinleştirirse, sağlamlaştırmak ve açıklığa kavuşturmak için; şair dedi:
  Ve gençler, tozlu kurtlar gibi, onlara dedim:                      Ben bir siluet görüyorum; çamurları gidermiş
  Toplandılar, sonra onu gözleriyle **جسوه**                      sonra onu **اختفوه** ettiler; ve güneşin boynuzu gitmişti
**اختفوه**: onu ortaya çıkardılar; **الجوهري** onu böyle inşad etti; ve onu **ابن دريد**’den hikâye etti. **الصاغاني** dedi: onu ondan hikâye edişinde doğrudur; fakat o bir tashiftir; rivayet **حسوه**’dur, **بالحاء** ile; denir: **حسه** ve **أحسه** aynı manada. Ve iki beyit **عبيد بن أيوب العنبري**’nindir; ve rivayet:
  Sarsıldılar, sonra onu gözleriyle **حسوه**                      sonra onu **اختتوه** ettiler; ve güneşin boynuzu gitmişti
**اهزوزعوا**: onu görene kadar hareket ettiler ve uyandılar; ve **اختتوه**: onu aldılar. Dedim: onun benzeri, divanında **أبي زكريا**’nın hattıyla; ve dedi: **حسوه**, ve **أحسوا** aynı manada. Ve **الجساسة**: adalarda bulunan bir dabbedir; haberleri yoklar, sonra onları Deccal’e getirir. **الليث** dedi. Lisanda ziyade etti: “zannettiler.” Ve o, **تميم الداري** hadîsinde zikredilendir. Mecazdan: **الجساس** **ككتان**: avına pençeleriyle tesir eden aslan; sanki onu yoklamış gibidir. Ve ondan **مالك بن خالد الخناعي**’nin sözü—**أبي ذؤيب**’e de rivayet olunur—aslanın vasfında:
  Sezgisi zor, tırnakları alevli                      sıçrayıcı; iki çeneyi parçalayan **جساس**
**أبو سعيد الحسن بن الحسين السكري** dedi: **جساس** yeri **يجس** eder, yani ona basar. **جساس بن قطيب أبو المقدام**: recez şairi. **جساس بن مرة الشيباني**: **كليب بن وائل**’in katili; ve onun sebebiyle **بكر** ve **تغلب بن وائل** savaşı alevlendi; “بس” maddesinde geçtiği üzere. Ve onda **مهلهل** der:
  Kimin öldürülmesi, kişinin öldürülmesi değildir: **عمرو**; ve **جساس بن مرة**—gözlü (yaralı) sahibi—

Ve onu **هجرس بن كليب** öldürdü; ve onun bir sözü “ز-ر-ر”de geçti. Ve **عبد الرحمن بن جساس المصري**: tâbiînin tâbiîlerinden. Ve **جساس بن محمد**: muhaddislerdendir. **جساس**, **ككتاب**: **ابن نشبة بن ربيع التميمي بن عمرو بن عبد الله بن لؤي بن عمرو بن الحارث بن تيم الله بن عبد مناة بن أد**: bir kabilenin babasıdır; onun soyundan **مزاحم بن زفر بن علاج بن الحارث بن عامر بن جساس**; **شعبة**’den; ondan da **أبو الربيع الزهراني**. Onun kardeşi **عثمان بن زفر**: **يوسف بن موسى القطان** ve başkasından hadis rivayet etti. Ve **ابن الأعرابي** inşad etti:
  **جساس**’ı diriltti; sonra öldürülme zamanı gelince                      **جساس**’ı, onu koruyacak kavimlere bıraktı
Ve **جس**, kesre ile: deve için bir azarlama (sürme) sözüdür. **ابن دريد** dedi: onun için bir fiil tasarruf etmedi. Yüce Allah’ın sözü: “ولا تجسسوا”; **مجاهد** dedi: yani görüneni alın ve Allah عز وجل’in örttüğünü bırakın; yahut işlerin iç yüzlerini yoklamayın; yahut ayıpları araştırmayın; bunların hepsi **التجسس**’in manalarındandır, **بالجيم** ile. Ve onunla **التحسس** arasındaki fark, **بالحاء** ile, daha önce geçti; ve o mecazdır. Mecazdan: develer otu **اجتست**, eğer onu **بمجاسها** ile otladıysa; yani ağızlarıyla. Ve **الأساس**’ta: onu ağızlarıyla aradı. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الجس**: **النصي** ve **الصليان**’ı, yerden bir kök (asıl) olmaksızın çıktığı yerde yoklamaktır. Ve denir: yeri **جس** etti, **جسا**: ona bastı; ve ondan aslana **جساسا** adı verildi. Ve **هاشم بن عبد الواحد الجساس**: Kûfî; **جعفر بن محمد بن شاكر**’den rivayet etti. Ve **إبراهيم بن الوليد الجساس**: **أبي بكر الرمادي**’den rivayet eder. Ve **عبد السلام بن حمدون جسوس كتنور**: cemaat imamı efendimiz **عبد القادر الفاسي** ve başkasından hadis rivayet etti; ve şeyhlerimizin şeyhi **محمد بن عبد الله السجلماسي**’den; ve **محمد بن عبد الرزاق بن عبد القادر بن جساس الأريحي الدمشقي**: **الزين العراقي** ve **الهيثمي**’ye kıraat/semâ yaptı; 874 senesinde öldü.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَسَّ
جَسَّ U ( n. ac. جَسّ 1 ),
a.  Felt, touched.

b.  Scrutinized, scanned, investigated; explored.

c.  Spied out, pried into.

تَجَسَّسَ
تَجَسَّسَ V ,
a.  see I (b) , ( c ).

اِجْتَسَسَ
اِجْتَسَسَ VIII ,
a.  Enquired into, about.

مَجْسَس
مَجْسَس 17 ,  مَجْسَسَة 17t , ( pl. مَجَاْسِسُ 44 ),
a.  Seat of feeling: mouth, palate; bosom &c.

جَسَّاْس
جَسَّاْس 28 ,
a.  see 40

جَاْسُوْس
جَاْسُوْس 40 , ( pl. جَوَاْسِيْسُ 66 ),
a.  Informer, spy.

b.  Busy-body.

##### Türkçe

**جَسَّ**
**جَسَّ** U ( n. ac. **جَسّ** 1 ),
a. Hissetti, dokundu.

b. İnceledi, taradı, araştırdı; yokladı.

c. Casusluk etti, içine sokuldu.

**تَجَسَّسَ**
**تَجَسَّسَ** V ,
a. I (b), (c)’ye bak.

**اِجْتَسَسَ**
**اِجْتَسَسَ** VIII ,
a. Hakkında soruşturdu, içine dair.

**مَجْسَس**
**مَجْسَس** 17 , **مَجْسَسَة** 17t , ( pl. **مَجَاْسِسُ** 44 ),
a. Hissetme yeri: ağız, damak; bağır &c.

**جَسَّاْس**
**جَسَّاْس** 28 ,
a. 40’a bak.

**جَاْسُوْس**
**جَاْسُوْس** 40 , ( pl. **جَوَاْسِيْسُ** 66 ),
a. Muhbir, casus.

b. Her işe karışan.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جسس
جَسَّ - يَجُسُّ - تَجَسَّسَ - يَتَجَسَّسُ

جَسَّ - يَجُسُّ + كائن + شيئاً أو أمراً: يتلمسه بشكل خفي ليتعرف عليه من غير أن يُشْعَرَ به: يحاول التعرف على ما خفي من شكل وأبعاد الشيء وقوامه بلمسه وتفحصه بأصابعه وبالضغط عليه، ومن غير أن يُشْعَرَ به: يفتش ويبحث عن الخبر الخفي والسري من حيث لا ينتبه إليه صاحبه، فيتبينه ويتثبته ثم ينقله لمن ينتفع به ولو ضر صاحبه
تَجَسَّسَ - يَتَجَسَّسُ: على وزن" تَفعَّلَ " من " جَسَّ - يَجُسُّ ": اجتهد وأراد أن " يَجُسَّ "  الشيء بدافع ذاتي ليتبين ما هو
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " السعي للتعرف باستعمال الحواس اللمسية والجسمية والسمعية"، وهي:
شَعَرَ- يَشْعُرُ، حَسَّ - يَحِسَّ، لَمَس - يَلْمِسُ (لَمَسَ - يَلْمُسُ)، ذَاقَ - يَذُوْقُ، سَمِعَ - يَسْمَعُ، جَسَّ - يَجُسُّ
تجسسوا
	﴿ياأيها الذين آمنوا اجتنبوا كثيرا من الظن إن بعض الظن إثم ولا تجسسوا ولا يغتب بعضكم بعضا أيحب أحدكم أن يأكل لحم أخيه ميتا فكرهتموه واتقوا الله إن الله تواب رحيم(12)﴾ الحجرات
مختار الصحاح
● [جسس] ج س س: جَسَّهُ بيده أي مسه وبابه رد و اجْتَسَّهُ أيضا مثله و جَسَّ الأخبار و تَجَسَّسَها تفحص عنها ومنه الجاسوسُ
معجم الفرائد القرآنية
ج  س  س
" تَجَسَّسُوا" في قوله تعالى :" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ " (12) الحجرات .
جَسَّ الشيء أي مَسَّه من أجل فحصه، والتجسس: التنقيب عن بواطن الأمور وتتبعها، والمقصود هنا النهي عن تتبع عورات الناس وأسرارهم.
الراغب
جس
قال الله تعالى: }ولا تجسسوا{ [الحجرات/12]، أصل الجس: مس العرق وتعرف نبضه للحكم به على الصحة والسقم، وهو أخص من الحس، فإن الحس تعرف ما يدركه الحس. والجس: تعرف حال ما من ذلك، ومن لفظ الجس اشتق الجاسوس (وهذا الفصل منقول حرفيا في البصائر، انظر: 1/382).
ملخص اللسان
1.     جَسَّه بيده يَجُسُّه جَسّاً واجْتَسَّه أَي مَسَّه ولَمَسَه.
2.     الجَسُّ: اللَّمْسُ باليد.
3.     وجَسَّ الشخصَ بعينه:  أَحَدَّ النظر إِليه ليَسْتَبِينَه ويَسْتَثْبِتَه؛
4.     والجَسُّ: جَسُّ الخَبَرِ،
5.     وجَسَّ  الخَبَرَ وتَجَسَّسه: بحث عنه وفحَصَ.
6.     التَّجَسُّسُ: التفتيش عن بواطن الأُمور،
7.     التَّجَسُّسُ: البحث عن العورات،
8.     والجاسُوسُ: العَيْنُ  يَتَجَسَّسُ الأَخبار ثم يأْتي بها،
9.     الجاسُوسُ الذي يَتَجَسَّس  الأَخبار.
10.                        والجاسُوسُ: صاحب سِرِّ الشَّر،
11.                        تَجَسَّسْتُ فلاناً  ومن فلان بحثت عنه كتَحَسَّسْتُ،
12.                        والمَجَسَّةُ: مَمَسَّةُ ما تَمَسُّ.
13.                        والمَجَسَّةُ: الموضع الذي تقع عليه يده إِذا جَسَّه.
14.                        والمَجَسُّ والمَجَسَّة: مَمَسَّةُ ما جَسَسْتَه بيدك.
15.                        فلان ضَيِّقُ المَجَسِّ إِذا لم يكن واسع  السِّرْبِ ولم يكن رَحيب الصدر.
16.                        وجَسَّ إِذا  اختبر.
17.                        والمَجَسَّةُ: الموضع الذي يَجُسُّه الطبيب.
18.                        والجَسَّاسَةُ: دابة في جزائر البحر تَجُسُّ الأَخبار وتأْتي بها  الدجالَ،
19.                        أَنا الجَسَّاسَة يعني الدابة التي رآها  في جزيرة البحر،
20.                        وجَواسُّ الإِنسان: معروفة، وهي خمس: اليدان والعينان والفم والشم  والسمع،
21.                        والجَواسُّ عند  الأَوائل الحَواسُّ.
22.                        وجَسَّاس: اسم رجل؛
23.                        وجِسْ: زَجْرٌ  للإِبل.
لسان العرب
● - جسس: الجَسُّ: اللَّمْسُ باليد. والمَجَسَّةُ: مَمَسَّةُ ما تَمَسُّ.  ابن سيده: جَسَّه بيده يَجُسُّه جَسّاً واجْتَسَّه أَي مَسَّه ولَمَسَه.  والمَجَسَّةُ: الموضع الذي تقع عليه يده إِذا جَسَّه. وجَسَّ الشخصَ بعينه:  أَحَدَّ النظر إِليه ليَسْتَبِينَه ويَسْتَثْبِتَه؛ قال:  وفِتْيَةٍ كالذُّبابِ الطُّلْسِ قلت لهم:  إِني أَرى شَبَحاً قد زالَ أَوْ حالا  فاعْصَوْصَبْوا ثم جَسُّوه بأَعْيُنِهم،  ثم اخْتَفَوْه وقَرنُ الشمس قد زالا  اختفوه: أَظهروه. والجَسُّ: جَسُّ الخَبَرِ، ومنه التَجَسُّسُ. وجَسَّ  الخَبَرَ وتَجَسَّسه: بحث عنه وفحَصَ. قال اللحياني: تَجَسَّسْتُ فلاناً  ومن فلان بحثت عنه كتَحَسَّسْتُ، ومن الشاذ قراءة من قرأَ: فَتَجَسَّسُوا  من يوسف وأَخيه. والمَجَسُّ والمَجَسَّة: مَمَسَّةُ ما جَسَسْتَه بيدك.  وتَجَسَّسْتُ الخبر وتَحَسَّسْته بمعنى واحد. وفي الحديث: لا تَجَسَّسُوا؛  التَّجَسُّسُ، بالجيم: التفتيش عن بواطن الأُمور، وأَكثر ما يقال في  الشر. والجاسُوسُ: صاحب سِرِّ الشَّر، والناموسُ: صاحب سرِّ الخير، وقيل:  التَّجَسُّسُ، بالجيم، أَن يطلبه لغيره، وبالحاء، أَن يطلبه لنفسه، وقنيل  بالجيم: البحث عن العورات، وبالحاء الاستماع، وقيل: معناهما واحد في تطلب  معرفة الأَخبار. والعرب تقول: فلان ضَيِّقُ المَجَسِّ إِذا لم يكن واسع  السِّرْبِ ولم يكن رَحيب الصدر. ويقال: في مَجَسِّكَ ضِيقٌ. وجَسَّ إِذا  اختبر. والمَجَسَّةُ: الموضع الذي يَجُسُّه الطبيب. والجاسُوسُ: العَيْنُ  يَتَجَسَّسُ الأَخبار ثم يأْتي بها، وقيل: الجاسُوسُ الذي يَتَجَسَّس  الأَخبار.  والجَسَّاسَةُ: دابة في جزائر البحر تَجُسُّ الأَخبار وتأْتي بها  الدجالَ، زعموا. وفي حديث تميم الداري: أَنا الجَسَّاسَة يعني الدابة التي رآها  في جزيرة البحر، وإِنما سميت بذلك لأَنها تجُسُّ الأَخبار للدجال.  وجَواسُّ الإِنسان: معروفة، وهي خمس: اليدان والعينان والفم والشم  والسمع، والواحدة جاسَّة، ويقال بالحاء؛ قال الخليل: الجَواسُّ الحَواسُّ. وفي  المثل: أَفواهُها مَجاسُّها، لأَن الإِبل إِذا أَحسنت الأَكل اكتفى  الناظر بذلك في معرفة سمنها من أَن يَجُسَّها. قال ابن سيده: والجَواسُّ عند  الأَوائل الحَواسُّ.  وجَسَّاس: اسم رجل؛ قال مُهَلْهِلٌ:  قَتِيلٌ، ما قَتِيلُ المَرْءِ عَمْرٍو؟  وجَسَّاسُ بنُ مُرَّةَ ذو ضَريرِ  وكذلك جِسَاسٌ؛ أَنشد ابن الأعرابي:  أَحْيا جِساساً، فلما حانَ مَصْرَعُه،  خَلّى جِساساً لأَقْوام سَيَحْمُونَه  وجَسَّاسُ بنُ مُرَّة الشَّيْباني: قاتلُ كُلَيبِ وائلٍ: وجِسْ: زَجْرٌ  للإِبل.
مقاييس اللغة:
(جس) الجيم والسين أصلٌ واحد، وهو تعرُّف الشيء بمسٍّ لطيف. يقال جَسَسْتُ العرْق وغَيْرَه جَسّاً. والجاسوس فَاعولٌ من هذا؛ لأنه يتخبَّرُ ما يريده بخَفاءٍ ولُطْفٍ. وذُكر عن الخليل أنَّ الحواسَّ التي هي مشاعرُ الإنسان ربّما سمِّيت جَواسَّ. قال ابنُ دريد: وقد يكون الجسُّ بالعَيْن. وهذا يصحِّح ما قاله الخليل. وأنشد:
* فاعْصَوْصَبُوا ثمَّ جَسُّوه بأعيُنهم([41]) *
القاموس المحيط:
الجَسُّ المَسُّ باليَدِ، كالاجْتِسَاسِ، ومَوْضِعُهُ المَجَسَّةُ، وتَفَحُّصُ الأخْبَارِ، كالتَّجَسُّسِ، ومنه الجاسُوسُ والجَسِيسُ، لِصَاحِبِ سِبّ الشَّرِّ. والجَوَاسُّ الحَواسُّ. وفي المَثَلِ أحْنَاكُها، أو يقالُ أفواهُهَا مَجَاسُّها، لأنَّ الإِبِلَ إذا أَحْسَنَتِ الأكْلَ اكْتَفَى الناظِرُ بذلك في مَعْرِفَةِ سِمَنِها من أن يَجُسَّهَا ويَضْبِثَهَا، يُضْرَبُ في شَواهِدِ الأشْيَاء الظاهِرَةِ المُعْرِبَةِ عن بَواطِنِها. وفلانٌ ضَيِّقُ المَجَسَّةِ غيرُ رَحِيبِ الصَّدْرِ. وجَسَّهُ بعينِهِ أحَدَّ النَّظَرَ إليه ليَسْتَثْبِتَ. والجَسَّاسَةُ دابَّةٌ تكونُ في الجزائِرِ، تَجُسُّ الأخْبَارَ، فَتَأْتِي بها الدَّجَّالَ. والجَسَّاسُ، ككَتَّانٍ الأسَدُ المُؤَثِّرُ في الفَرِيسَةِ بِبَرَاثِنِهِ، وابنُ قُطَيْبٍ راجِزٌ، وابنُ مُرَّةَ قاتِلُ كُلَيْبِ بنِ وائِلٍ، وعبدُ الرحمنِ بنُ جَسَّاس من أتْباعِ التابِعِينَ. وككِتَابٍ ابنُ نُشْبَةَ بنِ رُبَيْعٍ. وجِسْ، بالكسر زَجْرٌ للبَعِير. " ولا تَجَسَّسُوا " ، أي خُذُوا ما ظَهَرَ، ودعُوا ما سَتَرَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ، أو لا تَفْحَصُوا عن بَواطِنَ الأمُورِ، أو لا تَبْحَثُوا عن العَوْرَاتِ. واجْتَسَّتِ الإِبِلُ الكَلأَ رَعَتْهُ بِمَجَاسِّها.
تاج العروس:
جسس
الجَسُّ : المَسُّ باليَد كالاجْتِساس وقد جَسَّهُ بيدِه واجْتَسَّه أي مَسَّه وَلَمَسه . ومَوْضِعُه الذي تقعُ عليه يداه إذا جَسَّه : المَجَسَّة كالمجَسِّ ويقال : مَجَسَّتُه حارَّةٌ . منَ المَجاز : الجَسُّ : تَفَحُّصُ الأخبارِ والبحثُ عنها كالتَّجَسُّس قال اللِّحْيانيُّ : تجَسَّسْتُ فلاناً ومن فلانٍ : بَحَثْتُ عنه كَتَحَسَّسْتُ ومن الشاذِّ قراءةُ من قرأ : " فَتَجَسَّسُوا من يوسُفَ وأخيه " وقيل : التَّجَسُّسُ بالجيم : أن يَطْلُبَه لغَيرِه وبالحاء : أن يَطْلُبَه لنَفسِه وقيل : بالجيم : البحثُ عن العَورات وبالحاء : الاستِماع ومعناهما واحدٌ في تطَلُّبِ مَعْرِفةِ الأخبارِ ومنه الجاسوسُ والجَسيسُ كأميرٍ : لصاحبِ سِرِّ الشَّرِّ وهو العَينُ الذي يَتَجَسَّسُ الأخبارَ ثمّ يأتي بها والناموس : صاحبُ سِرِّ الخَير . قال الخليل : الجَوَاسُّ : الحَواسُّ . ونسَبُه ابنُ سِيدَه للأوائل وهي خَمْسٌ : اليَدانِ والعَينانِ والفَمُ والشَّمُّ والسَّمعُ والواحدةُ حاسَّةٌ وقال ابنُ دُرَيْد : وقد يكون بالعَينِ أيضاً . قلتُ : واستِعمالُه في غيرِ اليدِ مَجازٍ . وفي المثَل : أَحْنَاكُها أو يقال : أَفْوَاهُها مَجَاسُّها وإنّما قيل ذلك لأنّ الإبلَ إذا أَحْسَنتْ الأكلَ اكتفى الناظرُ بذلك في مَعْرِفةِ سِمَنِها من أن يَجُسَّها ويَضْبِثَها . وقال الزَّمَخْشَرِيّ : إذا رَأَيْتَها تُجيدُ الأكلَ أوّلاً فكأنّما جَسَسْتَها ويقولون : كيف ترىَ مَجَسَّتَها ؟ فتقول : دالَّةٌ على السِّمَن . يُضرَبُ في شَواهِدِ الأشياءِ الظاهرةِ المُعْرِبَةِ عن بَواطِنِها . وقال أبو زَيْدٍ : إذا طَلَبَتْ كَلأً جَسَّتْ برؤوسِها وأَحْنَاكِها ؛ فإن وَجَدَتْ مَرْتَعاً رَمَتْ برؤوسِها فَرَتَعتْ وإلاّ مَرَّتْ . فالمَجاسُّ على هذا : المَواضِعُ التي تجُسُّ بها هي . منَ المَجاز قولُهم : فلانٌ ضَيِّقُ المَجَسَّةِ والمَجَسِّ إذا كان غير رَحيبَ الصدر ولم يكن واسعَ السِّرْب ويقال : في مَجَسِّكَ ضِيقٌ . منَ المَجاز عن ابنِ دُرَيْد : جَسَّه بعَينِه إذا أحَدَّ النَّظرَ إليه ليَسْتَثْبِتَ ويَستَبين قال الشاعر :
وفِتْيةٍ كالذِّئابِ الطُّلْسِ قلتُ لهمْ ... إنِّي أرى شَبَحَاً قد زالَ أوْحالا
فاعْصَوْصَبُوا ثمّ جَسُّوه بأَعيُنِهم ... ثمّ اخْتفَوْهُ وقَرْنُ الشمسِ قد زالا اخْتَفَوْه : أَظْهَروه وهكذا أنشده الجَوْهَرِيّ وحكاه عن ابنِ دُرَيْدٍ وقال الصَّاغانِيّ : هو في حكايته عنه صادقٌ ولكنه تَصحيفٌ والروايةُ حَسُّوه بالحاء يقال : حَسَّهُ وأَحَسَّه بمعنىً والبيتان لعُبَيْدِ بنِ أيوبَ العَنْبَريِّ والرواية :
فاهْزَوْزَعوا ثمّ حَسُّوه بأَعيُنِهم ... ثمّ اخْتَتَوْهُ وقَرنُ الشمسِ قد زالا اهْزَوْزَعوا : تحرَّكوا وانتبهوا حتى رَأَوْه واخْتَتَوْه : أخذوه . قلتُ : ومثلُه بخطِّ أبي زكرِيّا في دِيوانِه وقال : حَسُّوه وأَحَسُّوا بمعنىً . والجَسّاسَة : دابّةٌ تكونُ في الجزائرِ تَجُسُّ الأخبار فتأتي بها الدَّجَّال . قاله الليث زاد في اللِّسان : زعموا . وهي المَذكورةُ في حديثِ تميمٍ الدّارِيِّ . منَ المَجاز : الجَسّاسُ ككَتّانٍ : الأسدُ المُؤَثِّرُ في الفريسةِ ببَراثِنِه فكأنّه قد جَسَّها ومنه قولُ مالكِ بنِ خالدٍ الخُناعيِّ ويُروى لأبي ذُؤَيْبٍ أيضاً في صفةِ الأسد :
صَعْبُ البَديهةِ مَشْبُوبٌ أظافِرُه ... مُواثِبٌ أَهْرَتُ الشِّدْقَيْنِ جَسّاسُ وقال أبو سعيدٍ الحسنُ بنُ الحسين السُّكَّرِيُّ : جَسَّاسٌ يَجُسُّ الأرضَ أي يَطَؤُها . جَسّاسُ بنُ قُطَيْبٍ أبو المِقْدامِ : راجِزٌ . جَسّاسُ بنُ مُرَّةَ الشَّيْبانيُّ : قاتلُ كُلَيْبِ بنِ وائلِ وبسبَبِه هاجَتْ حَرْبُ بكرٍ وتَغلِبَ بنِ وائلٍ كما تقدّم في بسّ وفيه يقول مُهْلَهِلٌ : قَتيلٌ ما قَتيلُ المَرءِ عَمْروٍ وجَسّاسُ بنُ مُرَّةَ ذو ضَريرِ
وَقَتَله هِجْرِسُ بنُ كُلَيْبٍ وله كلامٌ تقدّم في زرر . وعبدُ الرحمنِ بنُ جَسّاسٍ المِصريّ : من أتباعِ التابعين . وجَسّاسُ بنُ محمدٍ : من المُحدِّثين . جِسَاسٌ ككَتِابٍ ابنُ نُشْبَةَ بن رَبيع التَّميميّ بنِ عَمْرِو بنِ عَبْد الله بنِ لؤيِّ بنِ عَمْرِو بنِ الحارثِ بنِ تَيْمِ الله بنِ عبدِ مَناةَ بنِ أُدّ : أبو قبيلةٍ من ولَدِه مُزاحِمُ بنُ زُفَرَ بنِ عِلاج بن الحارثِ بنِ عامرِ بنِ جَسّاسٍ عن شُعبَةَ وعنه أبو الربيعِ الزَّهْرانيُّ أخوه عثمانُ بنُ زُفَر : حدَّثَ عن يوسفَ بن موسى القَطّانِ وغَيرِه وأنشد ابْن الأَعْرابِيّ :
أَحْيَا جِسَاساً فلمّا حانَ مَصْرَعُه ... خَلَّى جِسَاساً لأقوامٍ سَيَحْمونَهْ وجِسْ بالكَسْر : زَجْرٌ للبعير قال ابنُ دُرَيْدٍ : لم يَتَصَرَّفْ له فِعلٌ . قَوْله تَعالى : " ولا تَجَسَّسُوا " قال مُجاهد : أي خُذوا ما ظَهَرَ ودَعوا ما سَتَرَ اللهُ عزَّ وجلَّ أو لا تَفْحَصوا عن بَواطنِ الأمور أو لا تبحثوا على العَوْرات كلّ ذلك من معاني التَّجَسُّس بالجيم وقد تقدّم الفرقُ بينه وبين التَّحَسُّس بالحاءِ وهو مَجاز . منَ المَجاز : اجْتَسَّتِ الإبلُ الكَلأَ إذا رَعَتْه بمَجاسِّها أي أَفْوَاهِها وفي الأساس : الْتَمَسَتْه بأَفْواهِها . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الجَسُّ : جَسُّ النَّصِيِّ والصِّلِّيَانِ حيثُ يخرجُ من الأرضِ على غيرِ أُرُومةٍ . ويقال : جَسَّ الأرضَ جَسَّاً : وَطِئَها ومنه سُمِّيَ الأسدُ جَسّاساً . وهاشمُ بنُ عبدِ الواحدِ الجَسّاس : كُوفيٌّ روى عن جَعْفَرِ بنِ مُحَمَّد بنِ شاكرٍ وإبراهيمُ بنُ الوليدِ الجَسّاسُ يروي عن أبي بكرٍ الرَّماديّ . وعبدُ السلامِ بنُ حمدون جَسُّوس كتَنُّورٍ : حدَّثَ عن إمامِ الجماعةِ سيِّدي عبدِ القادرِ الفاسيِّ وغيرِه وعن شيخِ مَشايِخنا مُحَمَّد بن عَبْد الله السِّجِلْماسيِّ ومحمد بنُ عبد الرزّاقِ بنِ عبدِ القادر بنِ جَسّاسٍ الأَرِيحيُّ الدمشقيُّ سَمِعَ على الزَّيْنِ العراقيِّ والهَيْثَميِّ مات سنة 874

##### Türkçe

جسس
**جَسَّ** - **يَجُسُّ** - **تَجَسَّسَ** - **يَتَجَسَّسُ**

**جَسَّ** - **يَجُسُّ** + bir canlı + bir şeyi veya bir işi: kendisi fark ettirilmeksizin onu tanımak için onu gizli bir biçimde yoklar: şeyin şekil ve boyutlarından ve kıvamından gizli kalmış olanı, onu dokunmakla ve parmaklarıyla incelemekle ve üzerine bastırmakla, kendisi fark ettirilmeksizin tanımaya çalışır: sahibinin dikkat etmediği yerden gizli ve sır haberi araştırır ve arar; böylece onu ayırt eder ve sağlamlaştırır, sonra da sahibine zarar verse bile ondan yararlanacak olana onu aktarır.

**تَجَسَّسَ** - **يَتَجَسَّسُ**: “**تَفعَّلَ**” vezninde, “**جَسَّ** - **يَجُسُّ**”dan: gayret etti ve “**يَجُسَّ**” (şeyi yoklamak) istemiş oldu; kendi iç dürtüsüyle, ne olduğunu açıklığa kavuşturmak için.

Ve lafız, “dokunma ve bedensel ve işitsel duyuları kullanarak tanımaya çalışma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَعَرَ- يَشْعُرُ**، **حَسَّ - يَحِسَّ**، **لَمَس - يَلْمِسُ** (**لَمَسَ - يَلْمُسُ**)، **ذَاقَ - يَذُوْقُ**، **سَمِعَ - يَسْمَعُ**، **جَسَّ - يَجُسُّ**

**تجسسوا**
	﴿Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; şüphesiz zannın bir kısmı günahtır. Ve **تجسسوا** etmeyin; ve bazınız bazınızı gıybet etmesin. Sizden biri, ölü olarak kardeşinin etini yemeyi sever mi? İşte ondan tiksindiniz. Ve Allah’tan sakının; şüphesiz Allah tevbeyi çok kabul edendir, rahîmdir (12)﴾ **الحجرات**

مختار الصحاح
● [**جسس**] **ج س س**: **جَسَّهُ** bî-yedihî, yani onu eliyle dokundu; ve bâbı **رد**’dir. Ve **اجْتَسَّهُ** da; o da onun gibidir. Ve **جَسَّ** haberleri ve **تَجَسَّسَها**: onun hakkında yokladı/inceledi; ve ondan **الجاسوسُ** (türetilmiştir).

معجم الفرائد القرآنية
**ج  س  س**
“**تَجَسَّسُوا**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; şüphesiz zannın bir kısmı günahtır; ve **تَجَسَّسُوا** etmeyin; ve bazınız bazınızı gıybet etmesin. Sizden biri, ölü olarak kardeşinin etini yemeyi sever mi? İşte ondan tiksindiniz. Ve Allah’tan sakının; şüphesiz Allah tevbeyi çok kabul edendir, rahîmdir” (12) **الحجرات**.
**جَسَّ** şey: onu, onu muayene etmek için dokundu; ve **التجسس**: işlerin iç yüzlerini kazıp araştırmak ve onları izlemek; ve burada kastedilen, insanların ayıplarını ve sırlarını izlemeyi yasaklamaktır.

الراغب
**جس**
Allah Teâlâ dedi ki: }**ولا تجسسوا**{ [**الحجرات**/12]; **الجس**’in aslı: damarı yoklamak ve nabzını tanımak; bununla sağlık ve hastalık hakkında hüküm vermek içindir; ve o, **الحس**’ten daha özeldir; çünkü **الحس**: duyunun idrak ettiği şeyi tanımaktır. Ve **الجس**: bununla, bir hâlin durumunu tanımaktır. Ve **الجس** lafzından **الجاسوس** türetilmiştir (ve bu fasıl, **البصائر**’de harfiyen nakledilmiştir; bak: 1/382).

ملخص اللسان
1. **جَسَّه** bî-yedihî **يَجُسُّه** **جَسّاً** ve **اجْتَسَّه**: yani ona dokundu ve onu elle yokladı.
2. **الجَسُّ**: elle dokunma.
3. Ve **جَسَّ** kişiyi gözüyle: ona bakışı keskinleştirdi; onu açıklığa kavuşturmak ve onu sağlamlaştırmak için;
4. Ve **الجَسُّ**: haberin yoklanmasıdır,
5. Ve **جَسَّ** haberi ve **تَجَسَّسه**: onu aradı ve inceledi.
6. **التَّجَسُّسُ**: işlerin iç yüzlerini araştırıp didikleme,
7. **التَّجَسُّسُ**: ayıpları araştırma,
8. Ve **الجاسُوسُ**: haberleri **يَتَجَسَّسُ** eden, sonra onları getirendir,
9. **الجاسُوسُ**: haberleri **يَتَجَسَّس** eden kimsedir.
10. Ve **الجاسُوسُ**: şerrin sırrının sahibidir,
11. **تَجَسَّسْتُ** falancayı ve falancadan: onu aradım; **تَحَسَّسْتُ** gibi,
12. Ve **المَجَسَّةُ**: dokunduğun şeyin dokunma yeri.
13. Ve **المَجَسَّةُ**: onu **جَسَّه** ettiğinde elinin üzerine düştüğü yerdir.
14. Ve **المَجَسُّ** ve **المَجَسَّة**: elinle **جَسَسْتَه** ettiğin şeyin dokunma yeri.
15. Falanca **ضَيِّقُ المَجَسِّ**: eğer geniş **السِّرْب** sahibi değilse ve geniş göğüslü değilse.
16. Ve **جَسَّ**: eğer sınadıysa.
17. Ve **المَجَسَّةُ**: tabibin **يَجُسُّه** ettiği yerdir.
18. Ve **الجَسَّاسَةُ**: deniz adalarında bir dabbe; haberleri **تَجُسُّ** eder ve onları Deccal’e getirir,
19. “Ben **الجَسَّاسَة**’yım” yani deniz adasında gördüğü dabbe,
20. Ve **جَواسُّ** insan: bilinir; ve o beştir: iki el, iki göz, ağız, koku alma ve işitme,
21. Ve **الجَواسُّ** evvellerin yanında: duyulardır.
22. Ve **جَسَّاس**: bir adam adıdır;
23. Ve **جِسْ**: develer için bir sürme/ürküteç seslenişidir.

لسان العرب
● - **جسس**: **الجَسُّ**: elle dokunmadır. Ve **المَجَسَّةُ**: dokunduğun şeyin dokunma yeri. İbn Sîdeh: **جَسَّه** bî-yedihî **يَجُسُّه** **جَسّاً** ve **اجْتَسَّه**: yani ona dokundu ve onu elle yokladı. Ve **المَجَسَّةُ**: onu **جَسَّه** ettiğinde elinin üzerine düştüğü yerdir. Ve **جَسَّ** kişiyi gözüyle: ona bakışı keskinleştirdi; onu açıklığa kavuşturmak ve onu sağlamlaştırmak için; dedi ki:
  Ve gençler ki, tozsuz sinekler gibi, onlara dedim:
  Şüphesiz ben, bir siluet görüyorum; ya kaybolmuş ya da (bir hâle) dönüşmüş
  Derken toplandılar, sonra onu gözleriyle **جَسُّوه** ettiler,
  Sonra onu **اخْتَفَوْه** ettiler; güneşin boynuzu da kaybolmuştu
  **اختفوه**: onu ortaya çıkardılar. Ve **الجَسُّ**: haberin yoklanmasıdır; ve ondan **التَجَسُّسُ**. Ve **جَسَّ** haberi ve **تَجَسَّسه**: onu aradı ve inceledi. Lihyânî dedi ki: **تَجَسَّسْتُ** falancayı ve falancadan: onu aradım; **تَحَسَّسْتُ** gibi. Ve şâzdan, şu okuyuşu okuyan kimsenin kıraati: **فَتَجَسَّسُوا** Yusuf’tan ve kardeşinden. Ve **المَجَسُّ** ve **المَجَسَّة**: elinle **جَسَسْتَه** ettiğin şeyin dokunma yeri. Ve **تَجَسَّسْتُ** haberi ve **تَحَسَّسْته** bir mânâdadır. Ve hadiste: “**لا تَجَسَّسُوا**”; **التَّجَسُّسُ**, **الجيم** ile: işlerin iç yüzlerini araştırıp didikleme; ve çoğunlukla şerde söylenir. Ve **الجاسُوسُ**: şerrin sırrının sahibidir; ve **الناموسُ**: hayrın sırrının sahibidir. Ve denildi ki: **التَّجَسُّسُ**, **الجيم** ile: onu başkası için istemesidir; ve **الحاء** ile: onu kendisi için istemesidir. Ve denildi: **الجيم** ile: ayıpları araştırmaktır; ve **الحاء** ile: dinlemektir. Ve denildi: ikisinin mânâsı, haberleri bilmeye çalışmada birdir. Ve Araplar der ki: falanca **ضَيِّقُ المَجَسِّ**: eğer geniş **السِّرْب** sahibi değilse ve geniş göğüslü değilse. Ve denilir: “Senin **مَجَسِّ**’inde bir darlık vardır.” Ve **جَسَّ**: eğer sınadıysa. Ve **المَجَسَّةُ**: tabibin **يَجُسُّه** ettiği yerdir. Ve **الجاسُوسُ**: haberleri **يَتَجَسَّسُ** eden, sonra onları getirendir; ve denildi: **الجاسُوسُ** haberleri **يَتَجَسَّس** eden kimsedir. Ve **الجَسَّاسَةُ**: deniz adalarında bir dabbe; haberleri **تَجُسُّ** eder ve onları Deccal’e getirir; zannettiler. Ve Temîm ed-Dârî hadîsinde: “Ben **الجَسَّاسَة**’yım” yani deniz adasında gördüğü dabbe; ve ancak ona bu ad verildi; çünkü o, Deccal için haberleri **تجُسُّ** eder. Ve **جَواسُّ** insan: bilinir; ve o beştir: iki el, iki göz, ağız, koku alma ve işitme; ve tekili **جاسَّة**’dir; ve **الحاء** ile de söylenir. Halîl dedi ki: **الجَواسُّ** duyulardır. Ve meselde: “Ağızları, onların **مَجاسُّ**’larıdır”; çünkü develer iyi yediğinde, bakan kimse bununla onların semizliğini bilmede, onları **يَجُسَّها** etmeye ihtiyaç duymadan yetinir. İbn Sîdeh dedi ki: **الجَواسُّ** evvellerin yanında duyulardır. Ve **جَسَّاس**: bir adam adıdır; Mühelhil dedi ki:
  Öldürülmüş; kişinin öldürülmüşü Amr mıdır?
  Ve **جَسَّاسُ** b. Murra, körlük sahibi.
  Ve aynı şekilde **جِسَاسٌ**; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  **جِسَاساً**’ı diriltti; derken onun düşüşü vakti gelince,
  **جِسَاساً**’ı, onu koruyacak kavimlere bıraktı.
  Ve **جِسْ**: develer için bir sürme/ürküteç seslenişidir.

مقاييس اللغة:
(**جس**) **الجيم** ve **السين** tek bir asıldır; o da, ince bir dokunuşla şeyi tanımaktır. Denir: **جَسَسْتُ** damarı ve başkasını **جَسّاً**. Ve **الجاسوس** bu kökten **فَاعول** veznindedir; çünkü istediğini gizlilik ve incelikle haber edinir. Halîl’den, insanın duyuları olan duyumların bazen **جَواسَّ** diye adlandırıldığı zikredildi. İbn Düreyd dedi ki: ve **الجسُّ** gözle de olabilir. Bu, Halîl’in söylediğini doğrular. Ve inşâd etti:
* Sonra toplandılar, sonra onu gözleriyle **جَسُّوه** ettiler([41]) *

القاموس المحيط:
**الجَسُّ**: elle dokunmadır; **الاجْتِسَاس** gibi. Ve onun yeri: **المَجَسَّةُ**. Ve haberleri yoklayıp incelemek; **التَّجَسُّس** gibi. Ve ondan **الجاسُوسُ** ve **الجَسِيسُ**; şerrin sırrının sahibi içindir. Ve **الجَوَاسُّ**: duyulardır. Ve meselde: “**أحْنَاكُها**”, yahut denilir: “Ağızları, onların **مَجَاسُّ**’larıdır”; çünkü develer iyi yediğinde, bakan kimse bununla onların semizliğini bilmede, onları **يَجُسَّهَا** etmeye ve onları **يَضْبِثَهَا** etmeye ihtiyaç duymadan yetinir; görünür şeylerin, iç yüzlerini açıklayan delillerinde darb-ı mesel yapılır. Ve falanca **ضَيِّقُ المَجَسَّةِ**: geniş göğüslü olmayan. Ve **جَسَّهُ** gözüyle: ona bakışı keskinleştirdi; sağlamlaştırmak için. Ve **الجَسَّاسَةُ**: adalarda bulunan bir dabbe; haberleri **تَجُسُّ** eder; sonra onları Deccal’e getirir. Ve **الجَسَّاسُ**, **كَكَتَّانٍ** gibi: pençeleriyle av üzerinde iz bırakan aslan; ve İbn Kuteyb: bir râciz; ve İbn Murra: Vâil oğlu Küleyb’in katili; ve Abdurrahman b. **جَسَّاس**: tâbiînin tâbilerinden. Ve **ككِتَابٍ**: İbn Nuşbe b. Rubey‘. Ve **جِسْ**, kesre ile: deve için bir sürme/ürküteç seslenişidir. “**ولا تَجَسَّسُوا**”: yani, görüneni alın, Allah Azze ve Celle’nin örttüğünü bırakın; yahut işlerin iç yüzlerini yoklayıp incelemeyin; yahut ayıpları araştırmayın. Ve **اجْتَسَّتِ الإِبِلُ** otu: onu **بِمَجَاسِّها** ile otladı.

تاج العروس:
جسس
**الجَسُّ**: elle dokunmadır; **الاجْتِساس** gibi. Ve onu eliyle **جَسَّهُ** etti ve **اجْتَسَّه**: yani ona dokundu ve onu elle yokladı. Ve onun yeri; onu **جَسَّه** ettiğinde iki elinin üzerine düştüğü yer: **المَجَسَّة**; **المجَسِّ** gibi. Ve denilir: “Onun **مَجَسَّتُه** sıcaktır.” Mecazdan: **الجَسُّ**: haberleri yoklayıp incelemek ve onları araştırmak; **التَّجَسُّس** gibi. Lihyânî dedi ki: **تجَسَّسْتُ** falancayı ve falancadan: onu aradım; **كَتَحَسَّسْتُ** gibi. Ve şâzdan, şu okuyuşu okuyan kimsenin kıraati: “**فَتَجَسَّسُوا** Yusuf’tan ve kardeşinden.” Ve denildi: **التَّجَسُّسُ** **الجيم** ile: onu başkası için istemesidir; ve **الحاء** ile: onu kendisi için istemesidir. Ve denildi: **الجيم** ile: ayıpları araştırmaktır; ve **الحاء** ile: dinlemektir. Ve ikisinin mânâsı, haberleri bilmeye çalışmada birdir. Ve ondan **الجاسوسُ** ve **الجَسيسُ**, **كأميرٍ** gibi: şerrin sırrının sahibi içindir; ve o, haberleri **يَتَجَسَّسُ** eden, sonra onları getiren gözdür. Ve **الناموس**: hayrın sırrının sahibi. Halîl dedi ki: **الجَوَاسُّ**: duyulardır. Ve İbn Sîdeh onu evvellere nisbet etti; ve o beştir: iki el, iki göz, ağız, koku alma ve işitme; ve tekili **حاسَّة**’dir. İbn Düreyd dedi ki: gözle de olabilir. Dedim: ve el dışında kullanımı mecazdır. Ve meselde: “**أَحْنَاكُها**” yahut denilir: “Ağızları, onların **مَجَاسُّ**’larıdır”; ancak bu, develer iyi yediğinde, bakan kimsenin bununla onların semizliğini bilmede, onları **يَجُسَّها** etmeye ve onları **يَضْبِثَها** etmeye ihtiyaç duymadan yetinmesi sebebiyle söylenmiştir. Zemahşerî dedi ki: onu ilkin iyi yerken gördüğünde, sanki onu **جَسَسْتَها** etmişsindir. Ve derler: “Onun **مَجَسَّتَها**’sını nasıl görüyorsun?”; sen de dersin: “Semizliğe delâlet edicidir.” Görünür şeylerin, iç yüzlerini açıklayan delillerinde darb-ı mesel yapılır. Ebû Zeyd dedi ki: ot aradığında, başları ve **أَحْنَاكِها** ile **جَسَّتْ** eder; eğer bir otlak bulursa başlarını atar da otlar; yoksa geçer. Buna göre **المَجاسُّ**: onunla **تجُسُّ** ettiği yerlerdir. Mecazdan onların sözü: falanca **ضَيِّقُ المَجَسَّةِ** ve **المَجَسِّ**: eğer geniş göğüslü değilse ve geniş **السِّرْب** sahibi değilse. Ve denilir: “Senin **مَجَسِّ**’inde bir darlık vardır.” İbn Düreyd’den mecazdan: **جَسَّه** gözüyle: ona bakışı keskinleştirdi; sağlamlaştırmak ve açıklığa kavuşturmak için. Şair dedi ki:
Ve gençler ki, tozsuz kurtlar gibi, onlara dedim ... Şüphesiz ben, bir siluet görüyorum; ya kaybolmuş ya da (bir hâle) dönüşmüş
Derken toplandılar, sonra onu gözleriyle **جَسُّوه** ettiler ... sonra onu **اخْتفَوْهُ** ettiler; güneşin boynuzu da kaybolmuştu
**اخْتَفَوْه**: onu ortaya çıkardılar. Cevherî onu böyle inşâd etti ve onu İbn Düreyd’den nakletti. Sâğânî dedi ki: onu ondan naklinde doğrudur; fakat o bir tashîftir; rivayet **حَسُّوه**’dur, **الحاء** ile. Denir: **حَسَّهُ** ve **أَحَسَّه** bir mânâdadır. Ve iki beyit, Ubeyd b. Eyyûb el-Anberî’nindir; ve rivayet:
Derken sallandılar, sonra onu gözleriyle **حَسُّوه** ettiler ... sonra onu **اخْتَتَوْهُ** ettiler; güneşin boynuzu da kaybolmuştu
**اهْزَوْزَعوا**: hareket ettiler ve dikkat kesildiler; ta ki onu gördüler. **اخْتَتَوْه**: onu aldılar. Dedim: onun benzeri, Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla divanında; ve dedi ki: **حَسُّوه** ve **أَحَسُّوا** bir mânâdadır. Ve **الجَسّاسَة**: adalarda bulunan bir dabbe; haberleri **تَجُسُّ** eder; sonra onları Deccal’e getirir. Bunu Leys söyledi; **اللِّسان**’da bir ziyade: “zannettiler.” Ve o, Temîm ed-Dârî hadîsinde zikredilendir. Mecazdan: **الجَسّاسُ** **كَكَتّانٍ** gibi: pençeleriyle av üzerinde iz bırakan aslan; sanki onu **جَسَّها** etmiştir. Ve ondan Mâlik b. Hâlid el-Hunâî’nin sözü; ve Ebû Züeyb’e de rivayet edilir; aslanın vasfında:
Zor sezgili, tırnakları alevli ... sıçrayıcı; iki çeneyi parçalayan **جَسّاسُ**
Ebû Saîd el-Hasen b. el-Hüseyn es-Sukkerî dedi ki: **جَسَّاسٌ**: yeri **يَجُسُّ** eder; yani ona basar. **جَسّاسُ** b. Kuteyb Ebû’l-Mikdâm: bir râcizdir. **جَسّاسُ** b. Murra eş-Şeybânî: Vâil oğlu Küleyb’in katili; ve onun sebebiyle Bekr ve Tağlib b. Vâil savaşı alevlendi; “بسّ” maddesinde geçtiği üzere. Ve onun hakkında Mühelhil der ki: “Öldürülmüş; kişinin öldürülmüşü Amr mıdır? Ve **جَسّاسُ** b. Murra, körlük sahibi.” Ve onu Hicris b. Küleyb öldürdü; ve onun bir sözü vardır; “زرر”da geçti. Ve Abdurrahman b. **جَسّاس** el-Mısrî: tâbiînin tâbilerindendir. Ve **جَسّاسُ** b. Muhammed: muhaddislerdendir. **جِسَاسٌ** **كَكَتِابٍ** gibi: İbn Nuşbe b. Rabî‘ et-Temîmî b. Amr b. Abdullah b. Lüeyy b. Amr b. el-Hâris b. Teymullah b. Abd Menât b. Üdd: bir kabilenin babasıdır; onun evladından: Müzâhim b. Züfer b. İlâc b. el-Hâris b. Âmir b. **جَسّاس**; Şu‘be’den (rivayet etti) ve ondan Ebû’r-Rabî‘ ez-Zehrânî; kardeşi Osman b. Züfer: Yûsuf b. Mûsâ el-Kattân’dan ve başkasından hadis rivayet etti. Ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
**جِسَاساً**’ı diriltti; derken onun düşüşü vakti gelince ... **جِسَاساً**’ı, onu koruyacak kavimlere bıraktı
Ve **جِسْ**, kesre ile: deve için bir sürme/ürküteç seslenişidir. İbn Düreyd dedi ki: onun için bir fiil tasarruf ettirilmemiştir. Yüce Allah’ın sözü: “**ولا تَجَسَّسُوا**”; Mücâhid dedi ki: yani görüneni alın ve Allah Azze ve Celle’nin örttüğünü bırakın; yahut işlerin iç yüzlerini yoklayıp incelemeyin; yahut ayıpları araştırmayın; bunların hepsi **الجيم** ile **التَّجَسُّس**’ün mânâlarındandır. Ve onunla **الحاءِ** ile **التَّحَسُّس** arasındaki fark daha önce geçti; ve o mecazdır. Mecazdan: **اجْتَسَّتِ الإبلُ** otu: eğer onu **بِمَجاسِّها** ile otladıysa; yani ağızlarıyla. Ve **الأساس**’ta: onu ağızlarıyla aradı. Ve kendisine eklenenlerden: **الجَسُّ**: **النَّصِيِّ** ve **الصِّلِّيَانِ**’ın, köksüz olarak yerden çıktığı yerde **جَسُّ** edilmesi. Ve denilir: **جَسَّ** yeri **جَسّاً**: ona bastı; ve ondan aslana **جَسّاساً** adı verildi. Ve Hâşim b. Abdülvâhid el-**جَسّاس**: Kûfî; Ca‘fer b. Muhammed b. Şâkir’den rivayet etti. Ve İbrâhîm b. el-Velîd el-**جَسّاس**: Ebû Bekr er-Ramâdî’den rivayet eder. Ve Abdüsselâm b. Hamdûn **جَسُّوس** **كتَنُّورٍ** gibi: cemaat imamı efendim Abdülkâdir el-Fâsî’den ve başkasından; ve şeyhlerimizin şeyhi Muhammed b. Abdullah es-Sicilmâsî’den hadis rivayet etti. Ve Muhammed b. Abdurrezzâk b. Abdülkâdir b. **جَسّاس** el-Erîhî ed-Dımaşkî: ez-Zeyn el-Irâkî ve el-Heysemî’den semâ etti; 874 yılında öldü.
