# جسس — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B3%D8%B3/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B3.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: جسس

جسس
جَسَّ - يَجُسُّ - تَجَسَّسَ - يَتَجَسَّسُ

جَسَّ - يَجُسُّ + كائن + شيئاً أو أمراً: يتلمسه بشكل خفي ليتعرف عليه من غير أن يُشْعَرَ به: يحاول التعرف على ما خفي من شكل وأبعاد الشيء وقوامه بلمسه وتفحصه بأصابعه وبالضغط عليه، ومن غير أن يُشْعَرَ به: يفتش ويبحث عن الخبر الخفي والسري من حيث لا ينتبه إليه صاحبه، فيتبينه ويتثبته ثم ينقله لمن ينتفع به ولو ضر صاحبه
تَجَسَّسَ - يَتَجَسَّسُ: على وزن" تَفعَّلَ " من " جَسَّ - يَجُسُّ ": اجتهد وأراد أن " يَجُسَّ "  الشيء بدافع ذاتي ليتبين ما هو
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " السعي للتعرف باستعمال الحواس اللمسية والجسمية والسمعية"، وهي:
شَعَرَ- يَشْعُرُ، حَسَّ - يَحِسَّ، لَمَس - يَلْمِسُ (لَمَسَ - يَلْمُسُ)، ذَاقَ - يَذُوْقُ، سَمِعَ - يَسْمَعُ، جَسَّ - يَجُسُّ
تجسسوا
	﴿ياأيها الذين آمنوا اجتنبوا كثيرا من الظن إن بعض الظن إثم ولا تجسسوا ولا يغتب بعضكم بعضا أيحب أحدكم أن يأكل لحم أخيه ميتا فكرهتموه واتقوا الله إن الله تواب رحيم(12)﴾ الحجرات
مختار الصحاح
● [جسس] ج س س: جَسَّهُ بيده أي مسه وبابه رد و اجْتَسَّهُ أيضا مثله و جَسَّ الأخبار و تَجَسَّسَها تفحص عنها ومنه الجاسوسُ
معجم الفرائد القرآنية
ج  س  س
" تَجَسَّسُوا" في قوله تعالى :" يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ " (12) الحجرات .
جَسَّ الشيء أي مَسَّه من أجل فحصه، والتجسس: التنقيب عن بواطن الأمور وتتبعها، والمقصود هنا النهي عن تتبع عورات الناس وأسرارهم.
الراغب
جس
قال الله تعالى: }ولا تجسسوا{ [الحجرات/12]، أصل الجس: مس العرق وتعرف نبضه للحكم به على الصحة والسقم، وهو أخص من الحس، فإن الحس تعرف ما يدركه الحس. والجس: تعرف حال ما من ذلك، ومن لفظ الجس اشتق الجاسوس (وهذا الفصل منقول حرفيا في البصائر، انظر: 1/382).
ملخص اللسان
1.     جَسَّه بيده يَجُسُّه جَسّاً واجْتَسَّه أَي مَسَّه ولَمَسَه.
2.     الجَسُّ: اللَّمْسُ باليد.
3.     وجَسَّ الشخصَ بعينه:  أَحَدَّ النظر إِليه ليَسْتَبِينَه ويَسْتَثْبِتَه؛
4.     والجَسُّ: جَسُّ الخَبَرِ،
5.     وجَسَّ  الخَبَرَ وتَجَسَّسه: بحث عنه وفحَصَ.
6.     التَّجَسُّسُ: التفتيش عن بواطن الأُمور،
7.     التَّجَسُّسُ: البحث عن العورات،
8.     والجاسُوسُ: العَيْنُ  يَتَجَسَّسُ الأَخبار ثم يأْتي بها،
9.     الجاسُوسُ الذي يَتَجَسَّس  الأَخبار.
10.                        والجاسُوسُ: صاحب سِرِّ الشَّر،
11.                        تَجَسَّسْتُ فلاناً  ومن فلان بحثت عنه كتَحَسَّسْتُ،
12.                        والمَجَسَّةُ: مَمَسَّةُ ما تَمَسُّ.
13.                        والمَجَسَّةُ: الموضع الذي تقع عليه يده إِذا جَسَّه.
14.                        والمَجَسُّ والمَجَسَّة: مَمَسَّةُ ما جَسَسْتَه بيدك.
15.                        فلان ضَيِّقُ المَجَسِّ إِذا لم يكن واسع  السِّرْبِ ولم يكن رَحيب الصدر.
16.                        وجَسَّ إِذا  اختبر.
17.                        والمَجَسَّةُ: الموضع الذي يَجُسُّه الطبيب.
18.                        والجَسَّاسَةُ: دابة في جزائر البحر تَجُسُّ الأَخبار وتأْتي بها  الدجالَ،
19.                        أَنا الجَسَّاسَة يعني الدابة التي رآها  في جزيرة البحر،
20.                        وجَواسُّ الإِنسان: معروفة، وهي خمس: اليدان والعينان والفم والشم  والسمع،
21.                        والجَواسُّ عند  الأَوائل الحَواسُّ.
22.                        وجَسَّاس: اسم رجل؛
23.                        وجِسْ: زَجْرٌ  للإِبل.
لسان العرب
● - جسس: الجَسُّ: اللَّمْسُ باليد. والمَجَسَّةُ: مَمَسَّةُ ما تَمَسُّ.  ابن سيده: جَسَّه بيده يَجُسُّه جَسّاً واجْتَسَّه أَي مَسَّه ولَمَسَه.  والمَجَسَّةُ: الموضع الذي تقع عليه يده إِذا جَسَّه. وجَسَّ الشخصَ بعينه:  أَحَدَّ النظر إِليه ليَسْتَبِينَه ويَسْتَثْبِتَه؛ قال:  وفِتْيَةٍ كالذُّبابِ الطُّلْسِ قلت لهم:  إِني أَرى شَبَحاً قد زالَ أَوْ حالا  فاعْصَوْصَبْوا ثم جَسُّوه بأَعْيُنِهم،  ثم اخْتَفَوْه وقَرنُ الشمس قد زالا  اختفوه: أَظهروه. والجَسُّ: جَسُّ الخَبَرِ، ومنه التَجَسُّسُ. وجَسَّ  الخَبَرَ وتَجَسَّسه: بحث عنه وفحَصَ. قال اللحياني: تَجَسَّسْتُ فلاناً  ومن فلان بحثت عنه كتَحَسَّسْتُ، ومن الشاذ قراءة من قرأَ: فَتَجَسَّسُوا  من يوسف وأَخيه. والمَجَسُّ والمَجَسَّة: مَمَسَّةُ ما جَسَسْتَه بيدك.  وتَجَسَّسْتُ الخبر وتَحَسَّسْته بمعنى واحد. وفي الحديث: لا تَجَسَّسُوا؛  التَّجَسُّسُ، بالجيم: التفتيش عن بواطن الأُمور، وأَكثر ما يقال في  الشر. والجاسُوسُ: صاحب سِرِّ الشَّر، والناموسُ: صاحب سرِّ الخير، وقيل:  التَّجَسُّسُ، بالجيم، أَن يطلبه لغيره، وبالحاء، أَن يطلبه لنفسه، وقنيل  بالجيم: البحث عن العورات، وبالحاء الاستماع، وقيل: معناهما واحد في تطلب  معرفة الأَخبار. والعرب تقول: فلان ضَيِّقُ المَجَسِّ إِذا لم يكن واسع  السِّرْبِ ولم يكن رَحيب الصدر. ويقال: في مَجَسِّكَ ضِيقٌ. وجَسَّ إِذا  اختبر. والمَجَسَّةُ: الموضع الذي يَجُسُّه الطبيب. والجاسُوسُ: العَيْنُ  يَتَجَسَّسُ الأَخبار ثم يأْتي بها، وقيل: الجاسُوسُ الذي يَتَجَسَّس  الأَخبار.  والجَسَّاسَةُ: دابة في جزائر البحر تَجُسُّ الأَخبار وتأْتي بها  الدجالَ، زعموا. وفي حديث تميم الداري: أَنا الجَسَّاسَة يعني الدابة التي رآها  في جزيرة البحر، وإِنما سميت بذلك لأَنها تجُسُّ الأَخبار للدجال.  وجَواسُّ الإِنسان: معروفة، وهي خمس: اليدان والعينان والفم والشم  والسمع، والواحدة جاسَّة، ويقال بالحاء؛ قال الخليل: الجَواسُّ الحَواسُّ. وفي  المثل: أَفواهُها مَجاسُّها، لأَن الإِبل إِذا أَحسنت الأَكل اكتفى  الناظر بذلك في معرفة سمنها من أَن يَجُسَّها. قال ابن سيده: والجَواسُّ عند  الأَوائل الحَواسُّ.  وجَسَّاس: اسم رجل؛ قال مُهَلْهِلٌ:  قَتِيلٌ، ما قَتِيلُ المَرْءِ عَمْرٍو؟  وجَسَّاسُ بنُ مُرَّةَ ذو ضَريرِ  وكذلك جِسَاسٌ؛ أَنشد ابن الأعرابي:  أَحْيا جِساساً، فلما حانَ مَصْرَعُه،  خَلّى جِساساً لأَقْوام سَيَحْمُونَه  وجَسَّاسُ بنُ مُرَّة الشَّيْباني: قاتلُ كُلَيبِ وائلٍ: وجِسْ: زَجْرٌ  للإِبل.
مقاييس اللغة:
(جس) الجيم والسين أصلٌ واحد، وهو تعرُّف الشيء بمسٍّ لطيف. يقال جَسَسْتُ العرْق وغَيْرَه جَسّاً. والجاسوس فَاعولٌ من هذا؛ لأنه يتخبَّرُ ما يريده بخَفاءٍ ولُطْفٍ. وذُكر عن الخليل أنَّ الحواسَّ التي هي مشاعرُ الإنسان ربّما سمِّيت جَواسَّ. قال ابنُ دريد: وقد يكون الجسُّ بالعَيْن. وهذا يصحِّح ما قاله الخليل. وأنشد:
* فاعْصَوْصَبُوا ثمَّ جَسُّوه بأعيُنهم([41]) *
القاموس المحيط:
الجَسُّ المَسُّ باليَدِ، كالاجْتِسَاسِ، ومَوْضِعُهُ المَجَسَّةُ، وتَفَحُّصُ الأخْبَارِ، كالتَّجَسُّسِ، ومنه الجاسُوسُ والجَسِيسُ، لِصَاحِبِ سِبّ الشَّرِّ. والجَوَاسُّ الحَواسُّ. وفي المَثَلِ أحْنَاكُها، أو يقالُ أفواهُهَا مَجَاسُّها، لأنَّ الإِبِلَ إذا أَحْسَنَتِ الأكْلَ اكْتَفَى الناظِرُ بذلك في مَعْرِفَةِ سِمَنِها من أن يَجُسَّهَا ويَضْبِثَهَا، يُضْرَبُ في شَواهِدِ الأشْيَاء الظاهِرَةِ المُعْرِبَةِ عن بَواطِنِها. وفلانٌ ضَيِّقُ المَجَسَّةِ غيرُ رَحِيبِ الصَّدْرِ. وجَسَّهُ بعينِهِ أحَدَّ النَّظَرَ إليه ليَسْتَثْبِتَ. والجَسَّاسَةُ دابَّةٌ تكونُ في الجزائِرِ، تَجُسُّ الأخْبَارَ، فَتَأْتِي بها الدَّجَّالَ. والجَسَّاسُ، ككَتَّانٍ الأسَدُ المُؤَثِّرُ في الفَرِيسَةِ بِبَرَاثِنِهِ، وابنُ قُطَيْبٍ راجِزٌ، وابنُ مُرَّةَ قاتِلُ كُلَيْبِ بنِ وائِلٍ، وعبدُ الرحمنِ بنُ جَسَّاس من أتْباعِ التابِعِينَ. وككِتَابٍ ابنُ نُشْبَةَ بنِ رُبَيْعٍ. وجِسْ، بالكسر زَجْرٌ للبَعِير. " ولا تَجَسَّسُوا " ، أي خُذُوا ما ظَهَرَ، ودعُوا ما سَتَرَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ، أو لا تَفْحَصُوا عن بَواطِنَ الأمُورِ، أو لا تَبْحَثُوا عن العَوْرَاتِ. واجْتَسَّتِ الإِبِلُ الكَلأَ رَعَتْهُ بِمَجَاسِّها.
تاج العروس:
جسس
الجَسُّ : المَسُّ باليَد كالاجْتِساس وقد جَسَّهُ بيدِه واجْتَسَّه أي مَسَّه وَلَمَسه . ومَوْضِعُه الذي تقعُ عليه يداه إذا جَسَّه : المَجَسَّة كالمجَسِّ ويقال : مَجَسَّتُه حارَّةٌ . منَ المَجاز : الجَسُّ : تَفَحُّصُ الأخبارِ والبحثُ عنها كالتَّجَسُّس قال اللِّحْيانيُّ : تجَسَّسْتُ فلاناً ومن فلانٍ : بَحَثْتُ عنه كَتَحَسَّسْتُ ومن الشاذِّ قراءةُ من قرأ : " فَتَجَسَّسُوا من يوسُفَ وأخيه " وقيل : التَّجَسُّسُ بالجيم : أن يَطْلُبَه لغَيرِه وبالحاء : أن يَطْلُبَه لنَفسِه وقيل : بالجيم : البحثُ عن العَورات وبالحاء : الاستِماع ومعناهما واحدٌ في تطَلُّبِ مَعْرِفةِ الأخبارِ ومنه الجاسوسُ والجَسيسُ كأميرٍ : لصاحبِ سِرِّ الشَّرِّ وهو العَينُ الذي يَتَجَسَّسُ الأخبارَ ثمّ يأتي بها والناموس : صاحبُ سِرِّ الخَير . قال الخليل : الجَوَاسُّ : الحَواسُّ . ونسَبُه ابنُ سِيدَه للأوائل وهي خَمْسٌ : اليَدانِ والعَينانِ والفَمُ والشَّمُّ والسَّمعُ والواحدةُ حاسَّةٌ وقال ابنُ دُرَيْد : وقد يكون بالعَينِ أيضاً . قلتُ : واستِعمالُه في غيرِ اليدِ مَجازٍ . وفي المثَل : أَحْنَاكُها أو يقال : أَفْوَاهُها مَجَاسُّها وإنّما قيل ذلك لأنّ الإبلَ إذا أَحْسَنتْ الأكلَ اكتفى الناظرُ بذلك في مَعْرِفةِ سِمَنِها من أن يَجُسَّها ويَضْبِثَها . وقال الزَّمَخْشَرِيّ : إذا رَأَيْتَها تُجيدُ الأكلَ أوّلاً فكأنّما جَسَسْتَها ويقولون : كيف ترىَ مَجَسَّتَها ؟ فتقول : دالَّةٌ على السِّمَن . يُضرَبُ في شَواهِدِ الأشياءِ الظاهرةِ المُعْرِبَةِ عن بَواطِنِها . وقال أبو زَيْدٍ : إذا طَلَبَتْ كَلأً جَسَّتْ برؤوسِها وأَحْنَاكِها ؛ فإن وَجَدَتْ مَرْتَعاً رَمَتْ برؤوسِها فَرَتَعتْ وإلاّ مَرَّتْ . فالمَجاسُّ على هذا : المَواضِعُ التي تجُسُّ بها هي . منَ المَجاز قولُهم : فلانٌ ضَيِّقُ المَجَسَّةِ والمَجَسِّ إذا كان غير رَحيبَ الصدر ولم يكن واسعَ السِّرْب ويقال : في مَجَسِّكَ ضِيقٌ . منَ المَجاز عن ابنِ دُرَيْد : جَسَّه بعَينِه إذا أحَدَّ النَّظرَ إليه ليَسْتَثْبِتَ ويَستَبين قال الشاعر :
وفِتْيةٍ كالذِّئابِ الطُّلْسِ قلتُ لهمْ ... إنِّي أرى شَبَحَاً قد زالَ أوْحالا
فاعْصَوْصَبُوا ثمّ جَسُّوه بأَعيُنِهم ... ثمّ اخْتفَوْهُ وقَرْنُ الشمسِ قد زالا اخْتَفَوْه : أَظْهَروه وهكذا أنشده الجَوْهَرِيّ وحكاه عن ابنِ دُرَيْدٍ وقال الصَّاغانِيّ : هو في حكايته عنه صادقٌ ولكنه تَصحيفٌ والروايةُ حَسُّوه بالحاء يقال : حَسَّهُ وأَحَسَّه بمعنىً والبيتان لعُبَيْدِ بنِ أيوبَ العَنْبَريِّ والرواية :
فاهْزَوْزَعوا ثمّ حَسُّوه بأَعيُنِهم ... ثمّ اخْتَتَوْهُ وقَرنُ الشمسِ قد زالا اهْزَوْزَعوا : تحرَّكوا وانتبهوا حتى رَأَوْه واخْتَتَوْه : أخذوه . قلتُ : ومثلُه بخطِّ أبي زكرِيّا في دِيوانِه وقال : حَسُّوه وأَحَسُّوا بمعنىً . والجَسّاسَة : دابّةٌ تكونُ في الجزائرِ تَجُسُّ الأخبار فتأتي بها الدَّجَّال . قاله الليث زاد في اللِّسان : زعموا . وهي المَذكورةُ في حديثِ تميمٍ الدّارِيِّ . منَ المَجاز : الجَسّاسُ ككَتّانٍ : الأسدُ المُؤَثِّرُ في الفريسةِ ببَراثِنِه فكأنّه قد جَسَّها ومنه قولُ مالكِ بنِ خالدٍ الخُناعيِّ ويُروى لأبي ذُؤَيْبٍ أيضاً في صفةِ الأسد :
صَعْبُ البَديهةِ مَشْبُوبٌ أظافِرُه ... مُواثِبٌ أَهْرَتُ الشِّدْقَيْنِ جَسّاسُ وقال أبو سعيدٍ الحسنُ بنُ الحسين السُّكَّرِيُّ : جَسَّاسٌ يَجُسُّ الأرضَ أي يَطَؤُها . جَسّاسُ بنُ قُطَيْبٍ أبو المِقْدامِ : راجِزٌ . جَسّاسُ بنُ مُرَّةَ الشَّيْبانيُّ : قاتلُ كُلَيْبِ بنِ وائلِ وبسبَبِه هاجَتْ حَرْبُ بكرٍ وتَغلِبَ بنِ وائلٍ كما تقدّم في بسّ وفيه يقول مُهْلَهِلٌ : قَتيلٌ ما قَتيلُ المَرءِ عَمْروٍ وجَسّاسُ بنُ مُرَّةَ ذو ضَريرِ
وَقَتَله هِجْرِسُ بنُ كُلَيْبٍ وله كلامٌ تقدّم في زرر . وعبدُ الرحمنِ بنُ جَسّاسٍ المِصريّ : من أتباعِ التابعين . وجَسّاسُ بنُ محمدٍ : من المُحدِّثين . جِسَاسٌ ككَتِابٍ ابنُ نُشْبَةَ بن رَبيع التَّميميّ بنِ عَمْرِو بنِ عَبْد الله بنِ لؤيِّ بنِ عَمْرِو بنِ الحارثِ بنِ تَيْمِ الله بنِ عبدِ مَناةَ بنِ أُدّ : أبو قبيلةٍ من ولَدِه مُزاحِمُ بنُ زُفَرَ بنِ عِلاج بن الحارثِ بنِ عامرِ بنِ جَسّاسٍ عن شُعبَةَ وعنه أبو الربيعِ الزَّهْرانيُّ أخوه عثمانُ بنُ زُفَر : حدَّثَ عن يوسفَ بن موسى القَطّانِ وغَيرِه وأنشد ابْن الأَعْرابِيّ :
أَحْيَا جِسَاساً فلمّا حانَ مَصْرَعُه ... خَلَّى جِسَاساً لأقوامٍ سَيَحْمونَهْ وجِسْ بالكَسْر : زَجْرٌ للبعير قال ابنُ دُرَيْدٍ : لم يَتَصَرَّفْ له فِعلٌ . قَوْله تَعالى : " ولا تَجَسَّسُوا " قال مُجاهد : أي خُذوا ما ظَهَرَ ودَعوا ما سَتَرَ اللهُ عزَّ وجلَّ أو لا تَفْحَصوا عن بَواطنِ الأمور أو لا تبحثوا على العَوْرات كلّ ذلك من معاني التَّجَسُّس بالجيم وقد تقدّم الفرقُ بينه وبين التَّحَسُّس بالحاءِ وهو مَجاز . منَ المَجاز : اجْتَسَّتِ الإبلُ الكَلأَ إذا رَعَتْه بمَجاسِّها أي أَفْوَاهِها وفي الأساس : الْتَمَسَتْه بأَفْواهِها . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الجَسُّ : جَسُّ النَّصِيِّ والصِّلِّيَانِ حيثُ يخرجُ من الأرضِ على غيرِ أُرُومةٍ . ويقال : جَسَّ الأرضَ جَسَّاً : وَطِئَها ومنه سُمِّيَ الأسدُ جَسّاساً . وهاشمُ بنُ عبدِ الواحدِ الجَسّاس : كُوفيٌّ روى عن جَعْفَرِ بنِ مُحَمَّد بنِ شاكرٍ وإبراهيمُ بنُ الوليدِ الجَسّاسُ يروي عن أبي بكرٍ الرَّماديّ . وعبدُ السلامِ بنُ حمدون جَسُّوس كتَنُّورٍ : حدَّثَ عن إمامِ الجماعةِ سيِّدي عبدِ القادرِ الفاسيِّ وغيرِه وعن شيخِ مَشايِخنا مُحَمَّد بن عَبْد الله السِّجِلْماسيِّ ومحمد بنُ عبد الرزّاقِ بنِ عبدِ القادر بنِ جَسّاسٍ الأَرِيحيُّ الدمشقيُّ سَمِعَ على الزَّيْنِ العراقيِّ والهَيْثَميِّ مات سنة 874

### Türkçe

جسس
**جَسَّ** - **يَجُسُّ** - **تَجَسَّسَ** - **يَتَجَسَّسُ**

**جَسَّ** - **يَجُسُّ** + bir canlı + bir şeyi veya bir işi: kendisi fark ettirilmeksizin onu tanımak için onu gizli bir biçimde yoklar: şeyin şekil ve boyutlarından ve kıvamından gizli kalmış olanı, onu dokunmakla ve parmaklarıyla incelemekle ve üzerine bastırmakla, kendisi fark ettirilmeksizin tanımaya çalışır: sahibinin dikkat etmediği yerden gizli ve sır haberi araştırır ve arar; böylece onu ayırt eder ve sağlamlaştırır, sonra da sahibine zarar verse bile ondan yararlanacak olana onu aktarır.

**تَجَسَّسَ** - **يَتَجَسَّسُ**: “**تَفعَّلَ**” vezninde, “**جَسَّ** - **يَجُسُّ**”dan: gayret etti ve “**يَجُسَّ**” (şeyi yoklamak) istemiş oldu; kendi iç dürtüsüyle, ne olduğunu açıklığa kavuşturmak için.

Ve lafız, “dokunma ve bedensel ve işitsel duyuları kullanarak tanımaya çalışma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَعَرَ- يَشْعُرُ**، **حَسَّ - يَحِسَّ**، **لَمَس - يَلْمِسُ** (**لَمَسَ - يَلْمُسُ**)، **ذَاقَ - يَذُوْقُ**، **سَمِعَ - يَسْمَعُ**، **جَسَّ - يَجُسُّ**

**تجسسوا**
	﴿Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; şüphesiz zannın bir kısmı günahtır. Ve **تجسسوا** etmeyin; ve bazınız bazınızı gıybet etmesin. Sizden biri, ölü olarak kardeşinin etini yemeyi sever mi? İşte ondan tiksindiniz. Ve Allah’tan sakının; şüphesiz Allah tevbeyi çok kabul edendir, rahîmdir (12)﴾ **الحجرات**

مختار الصحاح
● [**جسس**] **ج س س**: **جَسَّهُ** bî-yedihî, yani onu eliyle dokundu; ve bâbı **رد**’dir. Ve **اجْتَسَّهُ** da; o da onun gibidir. Ve **جَسَّ** haberleri ve **تَجَسَّسَها**: onun hakkında yokladı/inceledi; ve ondan **الجاسوسُ** (türetilmiştir).

معجم الفرائد القرآنية
**ج  س  س**
“**تَجَسَّسُوا**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; şüphesiz zannın bir kısmı günahtır; ve **تَجَسَّسُوا** etmeyin; ve bazınız bazınızı gıybet etmesin. Sizden biri, ölü olarak kardeşinin etini yemeyi sever mi? İşte ondan tiksindiniz. Ve Allah’tan sakının; şüphesiz Allah tevbeyi çok kabul edendir, rahîmdir” (12) **الحجرات**.
**جَسَّ** şey: onu, onu muayene etmek için dokundu; ve **التجسس**: işlerin iç yüzlerini kazıp araştırmak ve onları izlemek; ve burada kastedilen, insanların ayıplarını ve sırlarını izlemeyi yasaklamaktır.

الراغب
**جس**
Allah Teâlâ dedi ki: }**ولا تجسسوا**{ [**الحجرات**/12]; **الجس**’in aslı: damarı yoklamak ve nabzını tanımak; bununla sağlık ve hastalık hakkında hüküm vermek içindir; ve o, **الحس**’ten daha özeldir; çünkü **الحس**: duyunun idrak ettiği şeyi tanımaktır. Ve **الجس**: bununla, bir hâlin durumunu tanımaktır. Ve **الجس** lafzından **الجاسوس** türetilmiştir (ve bu fasıl, **البصائر**’de harfiyen nakledilmiştir; bak: 1/382).

ملخص اللسان
1. **جَسَّه** bî-yedihî **يَجُسُّه** **جَسّاً** ve **اجْتَسَّه**: yani ona dokundu ve onu elle yokladı.
2. **الجَسُّ**: elle dokunma.
3. Ve **جَسَّ** kişiyi gözüyle: ona bakışı keskinleştirdi; onu açıklığa kavuşturmak ve onu sağlamlaştırmak için;
4. Ve **الجَسُّ**: haberin yoklanmasıdır,
5. Ve **جَسَّ** haberi ve **تَجَسَّسه**: onu aradı ve inceledi.
6. **التَّجَسُّسُ**: işlerin iç yüzlerini araştırıp didikleme,
7. **التَّجَسُّسُ**: ayıpları araştırma,
8. Ve **الجاسُوسُ**: haberleri **يَتَجَسَّسُ** eden, sonra onları getirendir,
9. **الجاسُوسُ**: haberleri **يَتَجَسَّس** eden kimsedir.
10. Ve **الجاسُوسُ**: şerrin sırrının sahibidir,
11. **تَجَسَّسْتُ** falancayı ve falancadan: onu aradım; **تَحَسَّسْتُ** gibi,
12. Ve **المَجَسَّةُ**: dokunduğun şeyin dokunma yeri.
13. Ve **المَجَسَّةُ**: onu **جَسَّه** ettiğinde elinin üzerine düştüğü yerdir.
14. Ve **المَجَسُّ** ve **المَجَسَّة**: elinle **جَسَسْتَه** ettiğin şeyin dokunma yeri.
15. Falanca **ضَيِّقُ المَجَسِّ**: eğer geniş **السِّرْب** sahibi değilse ve geniş göğüslü değilse.
16. Ve **جَسَّ**: eğer sınadıysa.
17. Ve **المَجَسَّةُ**: tabibin **يَجُسُّه** ettiği yerdir.
18. Ve **الجَسَّاسَةُ**: deniz adalarında bir dabbe; haberleri **تَجُسُّ** eder ve onları Deccal’e getirir,
19. “Ben **الجَسَّاسَة**’yım” yani deniz adasında gördüğü dabbe,
20. Ve **جَواسُّ** insan: bilinir; ve o beştir: iki el, iki göz, ağız, koku alma ve işitme,
21. Ve **الجَواسُّ** evvellerin yanında: duyulardır.
22. Ve **جَسَّاس**: bir adam adıdır;
23. Ve **جِسْ**: develer için bir sürme/ürküteç seslenişidir.

لسان العرب
● - **جسس**: **الجَسُّ**: elle dokunmadır. Ve **المَجَسَّةُ**: dokunduğun şeyin dokunma yeri. İbn Sîdeh: **جَسَّه** bî-yedihî **يَجُسُّه** **جَسّاً** ve **اجْتَسَّه**: yani ona dokundu ve onu elle yokladı. Ve **المَجَسَّةُ**: onu **جَسَّه** ettiğinde elinin üzerine düştüğü yerdir. Ve **جَسَّ** kişiyi gözüyle: ona bakışı keskinleştirdi; onu açıklığa kavuşturmak ve onu sağlamlaştırmak için; dedi ki:
  Ve gençler ki, tozsuz sinekler gibi, onlara dedim:
  Şüphesiz ben, bir siluet görüyorum; ya kaybolmuş ya da (bir hâle) dönüşmüş
  Derken toplandılar, sonra onu gözleriyle **جَسُّوه** ettiler,
  Sonra onu **اخْتَفَوْه** ettiler; güneşin boynuzu da kaybolmuştu
  **اختفوه**: onu ortaya çıkardılar. Ve **الجَسُّ**: haberin yoklanmasıdır; ve ondan **التَجَسُّسُ**. Ve **جَسَّ** haberi ve **تَجَسَّسه**: onu aradı ve inceledi. Lihyânî dedi ki: **تَجَسَّسْتُ** falancayı ve falancadan: onu aradım; **تَحَسَّسْتُ** gibi. Ve şâzdan, şu okuyuşu okuyan kimsenin kıraati: **فَتَجَسَّسُوا** Yusuf’tan ve kardeşinden. Ve **المَجَسُّ** ve **المَجَسَّة**: elinle **جَسَسْتَه** ettiğin şeyin dokunma yeri. Ve **تَجَسَّسْتُ** haberi ve **تَحَسَّسْته** bir mânâdadır. Ve hadiste: “**لا تَجَسَّسُوا**”; **التَّجَسُّسُ**, **الجيم** ile: işlerin iç yüzlerini araştırıp didikleme; ve çoğunlukla şerde söylenir. Ve **الجاسُوسُ**: şerrin sırrının sahibidir; ve **الناموسُ**: hayrın sırrının sahibidir. Ve denildi ki: **التَّجَسُّسُ**, **الجيم** ile: onu başkası için istemesidir; ve **الحاء** ile: onu kendisi için istemesidir. Ve denildi: **الجيم** ile: ayıpları araştırmaktır; ve **الحاء** ile: dinlemektir. Ve denildi: ikisinin mânâsı, haberleri bilmeye çalışmada birdir. Ve Araplar der ki: falanca **ضَيِّقُ المَجَسِّ**: eğer geniş **السِّرْب** sahibi değilse ve geniş göğüslü değilse. Ve denilir: “Senin **مَجَسِّ**’inde bir darlık vardır.” Ve **جَسَّ**: eğer sınadıysa. Ve **المَجَسَّةُ**: tabibin **يَجُسُّه** ettiği yerdir. Ve **الجاسُوسُ**: haberleri **يَتَجَسَّسُ** eden, sonra onları getirendir; ve denildi: **الجاسُوسُ** haberleri **يَتَجَسَّس** eden kimsedir. Ve **الجَسَّاسَةُ**: deniz adalarında bir dabbe; haberleri **تَجُسُّ** eder ve onları Deccal’e getirir; zannettiler. Ve Temîm ed-Dârî hadîsinde: “Ben **الجَسَّاسَة**’yım” yani deniz adasında gördüğü dabbe; ve ancak ona bu ad verildi; çünkü o, Deccal için haberleri **تجُسُّ** eder. Ve **جَواسُّ** insan: bilinir; ve o beştir: iki el, iki göz, ağız, koku alma ve işitme; ve tekili **جاسَّة**’dir; ve **الحاء** ile de söylenir. Halîl dedi ki: **الجَواسُّ** duyulardır. Ve meselde: “Ağızları, onların **مَجاسُّ**’larıdır”; çünkü develer iyi yediğinde, bakan kimse bununla onların semizliğini bilmede, onları **يَجُسَّها** etmeye ihtiyaç duymadan yetinir. İbn Sîdeh dedi ki: **الجَواسُّ** evvellerin yanında duyulardır. Ve **جَسَّاس**: bir adam adıdır; Mühelhil dedi ki:
  Öldürülmüş; kişinin öldürülmüşü Amr mıdır?
  Ve **جَسَّاسُ** b. Murra, körlük sahibi.
  Ve aynı şekilde **جِسَاسٌ**; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  **جِسَاساً**’ı diriltti; derken onun düşüşü vakti gelince,
  **جِسَاساً**’ı, onu koruyacak kavimlere bıraktı.
  Ve **جِسْ**: develer için bir sürme/ürküteç seslenişidir.

مقاييس اللغة:
(**جس**) **الجيم** ve **السين** tek bir asıldır; o da, ince bir dokunuşla şeyi tanımaktır. Denir: **جَسَسْتُ** damarı ve başkasını **جَسّاً**. Ve **الجاسوس** bu kökten **فَاعول** veznindedir; çünkü istediğini gizlilik ve incelikle haber edinir. Halîl’den, insanın duyuları olan duyumların bazen **جَواسَّ** diye adlandırıldığı zikredildi. İbn Düreyd dedi ki: ve **الجسُّ** gözle de olabilir. Bu, Halîl’in söylediğini doğrular. Ve inşâd etti:
* Sonra toplandılar, sonra onu gözleriyle **جَسُّوه** ettiler([41]) *

القاموس المحيط:
**الجَسُّ**: elle dokunmadır; **الاجْتِسَاس** gibi. Ve onun yeri: **المَجَسَّةُ**. Ve haberleri yoklayıp incelemek; **التَّجَسُّس** gibi. Ve ondan **الجاسُوسُ** ve **الجَسِيسُ**; şerrin sırrının sahibi içindir. Ve **الجَوَاسُّ**: duyulardır. Ve meselde: “**أحْنَاكُها**”, yahut denilir: “Ağızları, onların **مَجَاسُّ**’larıdır”; çünkü develer iyi yediğinde, bakan kimse bununla onların semizliğini bilmede, onları **يَجُسَّهَا** etmeye ve onları **يَضْبِثَهَا** etmeye ihtiyaç duymadan yetinir; görünür şeylerin, iç yüzlerini açıklayan delillerinde darb-ı mesel yapılır. Ve falanca **ضَيِّقُ المَجَسَّةِ**: geniş göğüslü olmayan. Ve **جَسَّهُ** gözüyle: ona bakışı keskinleştirdi; sağlamlaştırmak için. Ve **الجَسَّاسَةُ**: adalarda bulunan bir dabbe; haberleri **تَجُسُّ** eder; sonra onları Deccal’e getirir. Ve **الجَسَّاسُ**, **كَكَتَّانٍ** gibi: pençeleriyle av üzerinde iz bırakan aslan; ve İbn Kuteyb: bir râciz; ve İbn Murra: Vâil oğlu Küleyb’in katili; ve Abdurrahman b. **جَسَّاس**: tâbiînin tâbilerinden. Ve **ككِتَابٍ**: İbn Nuşbe b. Rubey‘. Ve **جِسْ**, kesre ile: deve için bir sürme/ürküteç seslenişidir. “**ولا تَجَسَّسُوا**”: yani, görüneni alın, Allah Azze ve Celle’nin örttüğünü bırakın; yahut işlerin iç yüzlerini yoklayıp incelemeyin; yahut ayıpları araştırmayın. Ve **اجْتَسَّتِ الإِبِلُ** otu: onu **بِمَجَاسِّها** ile otladı.

تاج العروس:
جسس
**الجَسُّ**: elle dokunmadır; **الاجْتِساس** gibi. Ve onu eliyle **جَسَّهُ** etti ve **اجْتَسَّه**: yani ona dokundu ve onu elle yokladı. Ve onun yeri; onu **جَسَّه** ettiğinde iki elinin üzerine düştüğü yer: **المَجَسَّة**; **المجَسِّ** gibi. Ve denilir: “Onun **مَجَسَّتُه** sıcaktır.” Mecazdan: **الجَسُّ**: haberleri yoklayıp incelemek ve onları araştırmak; **التَّجَسُّس** gibi. Lihyânî dedi ki: **تجَسَّسْتُ** falancayı ve falancadan: onu aradım; **كَتَحَسَّسْتُ** gibi. Ve şâzdan, şu okuyuşu okuyan kimsenin kıraati: “**فَتَجَسَّسُوا** Yusuf’tan ve kardeşinden.” Ve denildi: **التَّجَسُّسُ** **الجيم** ile: onu başkası için istemesidir; ve **الحاء** ile: onu kendisi için istemesidir. Ve denildi: **الجيم** ile: ayıpları araştırmaktır; ve **الحاء** ile: dinlemektir. Ve ikisinin mânâsı, haberleri bilmeye çalışmada birdir. Ve ondan **الجاسوسُ** ve **الجَسيسُ**, **كأميرٍ** gibi: şerrin sırrının sahibi içindir; ve o, haberleri **يَتَجَسَّسُ** eden, sonra onları getiren gözdür. Ve **الناموس**: hayrın sırrının sahibi. Halîl dedi ki: **الجَوَاسُّ**: duyulardır. Ve İbn Sîdeh onu evvellere nisbet etti; ve o beştir: iki el, iki göz, ağız, koku alma ve işitme; ve tekili **حاسَّة**’dir. İbn Düreyd dedi ki: gözle de olabilir. Dedim: ve el dışında kullanımı mecazdır. Ve meselde: “**أَحْنَاكُها**” yahut denilir: “Ağızları, onların **مَجَاسُّ**’larıdır”; ancak bu, develer iyi yediğinde, bakan kimsenin bununla onların semizliğini bilmede, onları **يَجُسَّها** etmeye ve onları **يَضْبِثَها** etmeye ihtiyaç duymadan yetinmesi sebebiyle söylenmiştir. Zemahşerî dedi ki: onu ilkin iyi yerken gördüğünde, sanki onu **جَسَسْتَها** etmişsindir. Ve derler: “Onun **مَجَسَّتَها**’sını nasıl görüyorsun?”; sen de dersin: “Semizliğe delâlet edicidir.” Görünür şeylerin, iç yüzlerini açıklayan delillerinde darb-ı mesel yapılır. Ebû Zeyd dedi ki: ot aradığında, başları ve **أَحْنَاكِها** ile **جَسَّتْ** eder; eğer bir otlak bulursa başlarını atar da otlar; yoksa geçer. Buna göre **المَجاسُّ**: onunla **تجُسُّ** ettiği yerlerdir. Mecazdan onların sözü: falanca **ضَيِّقُ المَجَسَّةِ** ve **المَجَسِّ**: eğer geniş göğüslü değilse ve geniş **السِّرْب** sahibi değilse. Ve denilir: “Senin **مَجَسِّ**’inde bir darlık vardır.” İbn Düreyd’den mecazdan: **جَسَّه** gözüyle: ona bakışı keskinleştirdi; sağlamlaştırmak ve açıklığa kavuşturmak için. Şair dedi ki:
Ve gençler ki, tozsuz kurtlar gibi, onlara dedim ... Şüphesiz ben, bir siluet görüyorum; ya kaybolmuş ya da (bir hâle) dönüşmüş
Derken toplandılar, sonra onu gözleriyle **جَسُّوه** ettiler ... sonra onu **اخْتفَوْهُ** ettiler; güneşin boynuzu da kaybolmuştu
**اخْتَفَوْه**: onu ortaya çıkardılar. Cevherî onu böyle inşâd etti ve onu İbn Düreyd’den nakletti. Sâğânî dedi ki: onu ondan naklinde doğrudur; fakat o bir tashîftir; rivayet **حَسُّوه**’dur, **الحاء** ile. Denir: **حَسَّهُ** ve **أَحَسَّه** bir mânâdadır. Ve iki beyit, Ubeyd b. Eyyûb el-Anberî’nindir; ve rivayet:
Derken sallandılar, sonra onu gözleriyle **حَسُّوه** ettiler ... sonra onu **اخْتَتَوْهُ** ettiler; güneşin boynuzu da kaybolmuştu
**اهْزَوْزَعوا**: hareket ettiler ve dikkat kesildiler; ta ki onu gördüler. **اخْتَتَوْه**: onu aldılar. Dedim: onun benzeri, Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla divanında; ve dedi ki: **حَسُّوه** ve **أَحَسُّوا** bir mânâdadır. Ve **الجَسّاسَة**: adalarda bulunan bir dabbe; haberleri **تَجُسُّ** eder; sonra onları Deccal’e getirir. Bunu Leys söyledi; **اللِّسان**’da bir ziyade: “zannettiler.” Ve o, Temîm ed-Dârî hadîsinde zikredilendir. Mecazdan: **الجَسّاسُ** **كَكَتّانٍ** gibi: pençeleriyle av üzerinde iz bırakan aslan; sanki onu **جَسَّها** etmiştir. Ve ondan Mâlik b. Hâlid el-Hunâî’nin sözü; ve Ebû Züeyb’e de rivayet edilir; aslanın vasfında:
Zor sezgili, tırnakları alevli ... sıçrayıcı; iki çeneyi parçalayan **جَسّاسُ**
Ebû Saîd el-Hasen b. el-Hüseyn es-Sukkerî dedi ki: **جَسَّاسٌ**: yeri **يَجُسُّ** eder; yani ona basar. **جَسّاسُ** b. Kuteyb Ebû’l-Mikdâm: bir râcizdir. **جَسّاسُ** b. Murra eş-Şeybânî: Vâil oğlu Küleyb’in katili; ve onun sebebiyle Bekr ve Tağlib b. Vâil savaşı alevlendi; “بسّ” maddesinde geçtiği üzere. Ve onun hakkında Mühelhil der ki: “Öldürülmüş; kişinin öldürülmüşü Amr mıdır? Ve **جَسّاسُ** b. Murra, körlük sahibi.” Ve onu Hicris b. Küleyb öldürdü; ve onun bir sözü vardır; “زرر”da geçti. Ve Abdurrahman b. **جَسّاس** el-Mısrî: tâbiînin tâbilerindendir. Ve **جَسّاسُ** b. Muhammed: muhaddislerdendir. **جِسَاسٌ** **كَكَتِابٍ** gibi: İbn Nuşbe b. Rabî‘ et-Temîmî b. Amr b. Abdullah b. Lüeyy b. Amr b. el-Hâris b. Teymullah b. Abd Menât b. Üdd: bir kabilenin babasıdır; onun evladından: Müzâhim b. Züfer b. İlâc b. el-Hâris b. Âmir b. **جَسّاس**; Şu‘be’den (rivayet etti) ve ondan Ebû’r-Rabî‘ ez-Zehrânî; kardeşi Osman b. Züfer: Yûsuf b. Mûsâ el-Kattân’dan ve başkasından hadis rivayet etti. Ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
**جِسَاساً**’ı diriltti; derken onun düşüşü vakti gelince ... **جِسَاساً**’ı, onu koruyacak kavimlere bıraktı
Ve **جِسْ**, kesre ile: deve için bir sürme/ürküteç seslenişidir. İbn Düreyd dedi ki: onun için bir fiil tasarruf ettirilmemiştir. Yüce Allah’ın sözü: “**ولا تَجَسَّسُوا**”; Mücâhid dedi ki: yani görüneni alın ve Allah Azze ve Celle’nin örttüğünü bırakın; yahut işlerin iç yüzlerini yoklayıp incelemeyin; yahut ayıpları araştırmayın; bunların hepsi **الجيم** ile **التَّجَسُّس**’ün mânâlarındandır. Ve onunla **الحاءِ** ile **التَّحَسُّس** arasındaki fark daha önce geçti; ve o mecazdır. Mecazdan: **اجْتَسَّتِ الإبلُ** otu: eğer onu **بِمَجاسِّها** ile otladıysa; yani ağızlarıyla. Ve **الأساس**’ta: onu ağızlarıyla aradı. Ve kendisine eklenenlerden: **الجَسُّ**: **النَّصِيِّ** ve **الصِّلِّيَانِ**’ın, köksüz olarak yerden çıktığı yerde **جَسُّ** edilmesi. Ve denilir: **جَسَّ** yeri **جَسّاً**: ona bastı; ve ondan aslana **جَسّاساً** adı verildi. Ve Hâşim b. Abdülvâhid el-**جَسّاس**: Kûfî; Ca‘fer b. Muhammed b. Şâkir’den rivayet etti. Ve İbrâhîm b. el-Velîd el-**جَسّاس**: Ebû Bekr er-Ramâdî’den rivayet eder. Ve Abdüsselâm b. Hamdûn **جَسُّوس** **كتَنُّورٍ** gibi: cemaat imamı efendim Abdülkâdir el-Fâsî’den ve başkasından; ve şeyhlerimizin şeyhi Muhammed b. Abdullah es-Sicilmâsî’den hadis rivayet etti. Ve Muhammed b. Abdurrezzâk b. Abdülkâdir b. **جَسّاس** el-Erîhî ed-Dımaşkî: ez-Zeyn el-Irâkî ve el-Heysemî’den semâ etti; 874 yılında öldü.
