# جشأ (ج-ش-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B4%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ش - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جشء

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والجيم ووايء معهما
شجو:
الشَّجو: الهمُّ وشجاه الهمُّ يشجوه شجواً فهو شَجٍ، أي مُهتمٌّ.
وفي المثل: "ويلٌ للشَّجي من الخلي" الشَّجي مُخفَّفٌ، وبعضهم يُشدِّدُهما جميعاً فيقول: "ويلٌ للشّجيِّ من الجَليِّ" وهو فعيل بمعنى مفعول.
قال سليمانُ بن يزيدَ:
وفي لغة أشجاني الهمُّ قال		إني أتاني خبرٌ فأشجـان
والشَّجا، مقصورٌ، ما نشب في الخلق من غُصَّةِ همِّ أو عودٍ أو نحوه، والفِعلُ: شجي يشجي بكذا شجىً شديداً، والشَّجا: اسم ذلك الشيءِ، قال:
ويَراني كالشَجَا في حلقِه		عسراً مَخرجُه ما ينتزع
ومفازةٌ شجواءُ، أي صعبةُ المسلكِ مُهمَّةٌ.
ورجلٌ شجوجى أي طويل الرِّجلين قصيرُ الظَّهرِ.
ويقال للعقعقِ شجوجى، والأنثى بالهاء.
ويقال: بكى فلانٌ شَجوَه، ودَعتِ الحمامةُ شجُوها.
وشج:
وشَجَتِ العروق والأغصانُ، وكلُّ شيءٍ يشتبكُ فهو واشجٌ، وقد وشَجَ سَشِجُ وَشيجاً.
والوَشيجُ من القَنَا والقَصَب ما ينبتُ في الأرض مُعترضاً مُلتفاً، دَخَلَ بعضُه في بعضٍ، وهو من القَنَا أصلبُه، قال:
والقَراباتُ بيننا واشِجـاتٌ		مُحكماتُ القوى بعقدٍ شديدِ
والوَشيجةُ: ليفٌ يُنسجُ القوى ثم يُشدُّ بين خشبتين يُنقل به البُرُّ المحصُودُ وما يُشبِهُ ذلك من شبكةٍ بين خشبتين فهي وشيجةٌ، مثل الكسيح ونحوه.
وهو أيضاً ما يُنقلُ فيه التُّرابُ والطِّينُ.
والموشَّجُ: الأمر المُداخل بعضه في بعضٍ، قال العجّاج:
حالاً بِحالِ تَصرفُ المُشَّجا
ولقد وشجت في قلبه أمورٌ وهمومٌ.
والأشَجُّ أكثر استعمالاً من الأشقِّ، وهما واحد واشتقاقه من المُعجمةِ، وهو اسم دواء.
قال زائدة: هو الأسجُّ بالسِّين وأنكر الشين.
جيش:
الجَيشُ: جُند يسيرون لحربٍ ونحوها.
والجيشُ: جَيشانُ القِدرِ، وكل شيءٍ يغلي، فهو يجيشُ حتى الهمُّ والغُصةُ في الصدر.
والبحرُ يجيش إذا هاجَ ولم يُستطع ركوبه.
وجأشُ النَّفسِ: رُواع القلبِ إذا اضطرب عند الفزع، يقال: إنه لواهي الجأشِ، فإذا ثبت، قيل: إنه لرابطُ الجَأشِ.
جشأ:
جَشَأَتِ الغنمُ، وهو صوت يخرجُ من حُلُوقِها، قال امرؤ القيس:
إذا جشأت سمعتَ لها ثُغاءَ		كأنَّ الحيَّ صبَّحهُم نَعِـيُّ
ومنه اشتقَّ تجشأتُ، والاسم الجُشاءُ، وهو تنفُّسُ المعِدةِ عند الامتلاءِ.
وقوسٌ جَشءٌ، أي ذاتُ إرنانٍ في صوتها، وقسيَّ أجشاءُ وجشآتُ، قال:
في كفَّع جَشءٌ أجشٌ وأقطعُ
جوش:
يقال: مضى من الليلِ جَوش، وهو قريبٌ من ثُلُثٍه

##### Türkçe

باب **الشين** و**الجيم** و**وايء** معهما
**شجو**:
**الشَّجو**: kederdir; **وشجاه الهمُّ يشجوه شجواً فهو شَجٍ**: yani, kaygı onu kederlendirdi; o da **شَجٍ**’dir; yani kaygılıdır.
Ve meselde: "ويلٌ للشَّجي من الخلي" **الشَّجي** hafifletilmiştir; bazıları ikisini de şeddeler de şöyle der: "ويلٌ للشّجيِّ من الجَليِّ"; o, mef‘ûl mânasında fa‘îl’dir.
Süleyman b. Yezîd dedi:
Ve **أشجاني الهمُّ** dilinde dedi ki:		"إني أتاني خبرٌ فأشجـان"
Ve **الشَّجا** (maksûr), yaratılışta keder boğuntusundan yahut bir çubuktan yahut benzerinden saplanıp kalan şeydir; fiil: **شجي يشجي بكذا شجىً شديداً**; **الشَّجا**: o şeyin adıdır; dedi ki:
"ويَراني كالشَجَا في حلقِه		عسراً مَخرجُه ما ينتزع"
Ve **مفازةٌ شجواءُ**: yani geçidi zor, meşakkatli.
Ve **رجلٌ شجوجى**: yani iki bacağı uzun, sırtı kısa.
Ve saksağana **شجوجى** denir; dişisi **الهاء** iledir.
Ve denir: falan kimse **شَجوَه** ağladı; güvercin **شجُوها** çağırdı.

**وشج**:
**وشَجَتِ العروق والأغصانُ**; ve her şey ki birbirine dolaşır, o **واشجٌ**’dir; ve **وشَجَ سَشِجُ وَشيجاً**.
**الوَشيجُ**: **القَنَا** ve **القَصَب**’dan, yerde enlemesine biten, dolanmış; bir kısmı bir kısmının içine girmiş olan şeydir; o, **القَنَا**’dan en katı olanıdır; dedi ki:
"والقَراباتُ بيننا واشِجـاتٌ		مُحكماتُ القوى بعقدٍ شديدِ"
**الوَشيجةُ**: kuvvetleri örülen sonra iki tahta arasına bağlanan lif; onunla biçilmiş buğday taşınır; ve iki tahta arasında ağdan olan ve buna benzer her şey **وشيجةٌ**’dir; **الكسيح** ve benzeri gibi.
Ve o, ayrıca, içinde toprak ve çamur taşınan şeydir.
**الموشَّجُ**: bir kısmı bir kısmının içine girmiş olan iş; **العجّاج** dedi ki:
"حالاً بِحالِ تَصرفُ المُشَّجا"
Ve gerçekten onun kalbinde işler ve kaygılar **وشجت**.
**الأشَجُّ** kullanımı **الأشقِّ**’ten daha çoktur; ikisi birdir; onun iştikakı **المُعجمةِ**’dendir; o, bir ilacın adıdır.
**زائدة** dedi: o, **الأسجُّ**’dür, **السِّين** ile; **الشين**’i inkâr etti.

**جيش**:
**الجَيشُ**: bir savaş ve benzeri için yürüyen askerlerdir.
Ve **الجيشُ**: tencerenin kaynamasıdır; kaynayan her şey **يجيشُ**; hatta göğüsteki kaygı ve boğuntu da.
Ve deniz, kabarıp ona binmek mümkün olmadığında **يجيش**.
**وجأشُ النَّفسِ**: korku anında çalkalandığında kalbin ürpermesidir; denir: o, elbette **واهي الجأشِ**’tir; sabit olunca denir: o, elbette **رابطُ الجَأشِ**’tir.

**جشأ**:
**جَشَأَتِ الغنمُ**: o, boğazlarından çıkan bir sestir; **امرؤ القيس** dedi ki:
"إذا جشأت سمعتَ لها ثُغاءَ		كأنَّ الحيَّ صبَّحهُم نَعِـيُّ"
Ve ondan **تجشأتُ** türetildi; isim **الجُشاءُ**’dır; o, doluluk anında midenin nefes almasıdır.
Ve **قوسٌ جَشءٌ**: yani sesinde iniltisi olan; ve **قسيَّ أجشاءُ** ve **جشآتُ**; dedi ki:
"في كفَّع جَشءٌ أجشٌ وأقطعُ"

**جوش**:
Denir: geceden **جَوش** geçti; o, onun üçte birine yakındır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تجشَّأْتُ تجشُّؤاً، والتجشئة مثله.
والاسم الجُشْأَةُ.
قال الأصمعي: ويقال الجُشاء، على فُعال، كأنه من باب العُطاس والبُوال والدُّوار.
وجشأت نفسي جُشءاً، والتجشئة مثله.
والسم الجُشْأَةُ.
وجشأت نفسي جُشوءًا، إذا نهضَتْ إليك. وجاشت من حزنٍ أو فزعٍ.
واجتشأتْني البلادُ واجتشأتُها، إذا لم توافقك.
وجشأ القوم من بلد إلى بلد، أي خرجوا.
والجَشْءُ: القوس الخفيفة.

##### Türkçe

**تجشَّأْتُ** **تجشُّؤاً**; ve **التجشئة** onun gibidir.
İsim: **الجُشْأَةُ**.

**قال الأصمعي**: Ve **الجُشاء** denilir; **فُعال** vezni üzere; sanki **العُطاس** ve **البُوال** ve **الدُّوار** بابındandır.

**وجشأت** nefsim **جُشءاً**; ve **التجشئة** onun gibidir.
Ve zehir: **الجُشْأَةُ**.

**وجشأت** nefsim **جُشوءًا**; sana doğru kalktığı zaman. Ve bir hüzünden yahut bir korkudan **وجاشت**.

**واجتشأتْني** beldeler ve ben de onları **واجتشأتُها**; sana uygun gelmediği zaman.

**وجشأ** kavim bir beldeden bir beldeye; yani çıktılar.

**والجَشْءُ**: hafif yay.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ش ( و ا ي ء )
جشو ، جشأ ، جاش ، شجا ، وشج ، أشج .
شجا : أبو عبيد ، عن أبي زيد : شجاني الحبُّ يشجوني شَجْواً .
وأخبرني المنذريّ ، عن الحرانيّ ، عن ابن السكِّيت ، أنه قال الشجْوُ الحزْن ، يقال : شجاه شَجْواً ، قال : وأَشْجاه يُشجيه ، إذا أَغَصَّهُ ، وقد شَجِيَ يَشْجَى شَجًى .
ابن شُميل : شَجَاه يَشْجُوه حَزَنَه ، قال : وأَشْجَيْتُ فُلاناً عَنِّي ، إِمَّا غَرِيمٌ . وإمَّا رَجُلٌ سَأَلَكَ فأعْطَيتَه شَيْئاً أَرْضَيْتَه به ، فذهب ، فقد أَشْجَيْتَه .
ويقال للغريم : شَجًى عَنِّي يَشْجَى شَجًى ، أي ذهبَ .
أبو زيد : أَشْجَاني قِرْنِي إِشْجاءً ، إذا قهَرَك وغَلَبَكَ حتى شَجِيتَ به شَجَّى ، ومثله : أَشجاني العُودُ في الحَلْق حتى شَجِيتُ به شَجًى .
وقال أبو عبد الرحمن : أَشجاه العَظْمُ ، إذا اعترضَ في حَلْقه ، وأَشْجَيْتُ الرَّجل إذا أَوْقَعْتَه في حُزْن .
وقال غيرُه : شجَانِي تَذَكُّرُ إِلْفِي ، أي طَرَّبَنِي وهَيَّجَنِي ، وأَشْجَانِي : حَزَنَنِي وأَغْضَبَنِي .
الحرانيّ ، عن ابن السكّيت : العرب تقول : وَيْلٌ للشَّجِي من الخَلِيّ ، فالشّجي مَقْصور والخَلِيّ ممدود .
وقال غيره : الشَّجي الذي شَجِيَ بعظمٍ فغَصَّ به حَلْقُه ، يقال : شَجِيَ يَشْجَى شَجًى ، فهو شَجٍ كما ترى ، وكذلك الذي شَجِيَ بالهمِّ فلم يجد مَخْرجاً منه ، والذي شَجِيَ بِقِرْنِهِ فلم يُقاوِمْه ، وكلُّ ذلك مَقْصور .
قلت : وهذا هو الكلامُ الفصيح ، فإن تجامَلَ إنسان ومَدَّ الشَّجِيّ فله مَخَارِجُ في
العربية ، تُسَوِّغُ له مذهَبه ، وهو أن تجعلَ الشَّجِيَّ بمعنى المَشْجُوّ . ( فعيلاً ) من شَجَاه يَشْجُوه ، فهو مَشْجُوٌ وشَجِيّ .
والوجه الثاني : أنَّ العرب تَمُدُّ ( فَعِلاً ) بياء ، فتقول : فلان قَمِنٌ لذلك ، وقمين ، وسَمِج وسمِيج : وفلان كَرَ وكَرِيّ للنائم ، وأنشد ابنُ الأعرابيّ :
مَتَى تَبِتْ بِبَطْنِ وادٍ أو تَقِل
تَتْرُكْ بهِ مِثْلَ الكَرِيِّ المُنْجَدِلْ
أراد بالكَرِيّ الناعس الذي قد كَرِيَ . وقال المتنخل الهذليّ :
وما إنْ صَوْتُ نَائِحَةٍ شَجِيُّ
فشدَّد الياء ، والكلام صوتٌ شَجٍ .
والوجه الثالث : أن العرب تُوازي اللَّفظ باللفظ إذا ازْدَوَجَا ؛ كقولهم : إنِّي لآتية بالغَدايا والعَشايا ، وإنما تُجْمَعُ الغدة غَدَوات ، فقالوا : غَدايا لازدواجه بالعشايا .
ويقال : ما ساءَه وناءَه ، والأصل : أَنَاءه وكذلك وازنوا الشَّجِيَّ بالخَلِيّ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الشَّجْوُ الحاجة ، والشَّجْوُ الحُزْن ، قال : وشَجاه الغِنَاءُ ، إذا هَيَّجَ أَحْزَانَه وشَوَّقَه .
وقال الليث : شَجَاهُ الهَمُّ . وفي لغةٍ : أَشْجَاه ، وأنشد :
إنِّي أتاني خَبَرٌ فأَشجانْ
إنَّ الْغُواةَ قَتلُوا ابنَ عَفانْ
قال : والشَّجا مَقْصُورٌ ، ما نَشَبَ في الحَلْق من غُصَّةِ هَمَ أَوْ عُودٍ ، والفِعْلُ : شَجِيَ يَشْجَى ، والشَّجَى : اسم ذلك الشَّيء وأنشد :
ويَرانِي كالشَّجَا في حَلْقِهِ
عَسِراً مَخْرَجُه ما يُنْتَزَعْ
قال : مَفَازَةٌ شَجْوَاء : صَعْبَةُ المَسْلَك مُهِمَّةٌ .
ويقال : بَكَى فلانٌ شَجَوَه ، ودَعَتِ الحمامةُ شَجوها .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الشَّجَوْجَى الطَّويل ، وقيل هو الطويل الرِّجْلَين الْقَصيرُ الظَّهْر . ويقال للعَقْعَق شَجَوْجَى ، والأنثى شَجَوْجَاةٌ ، قاله الليث .
وقال الأصمعيّ : جَمَّشَ فَتًى مِنَ العرب حَضَرِيَّةً ، فتشاجَتْ عليه ، فقال لها : والله مالكِ مُلَاءَةُ الحُسنِ ، ولا عَمُودُه ولا بُرْنُسُه ، فما هذا الامتناع ؟
قال الأصمعيّ : قال أبو عمرو بن العلاء : مُلاءتُه بَياضه ، وعَمُودُه طُولُه ؛ وبُرْنُسه شَعْرُه ، ومعنى قوله : ( فتشاجَتْ عليه ) أي تَمَنَّعَتْ وتحازَنَتْ ، وقالت : وَاحَزَناً حين يَتَعرض جِلْفٌ لمثلي .
وشج : قال الليث : يقال : وَشَجَتْ العُرُوقُ والأَغْصَانُ وكلُّ شيءٍ يَشْتَبِك ؛ فهو واشِجٌ ، وقد وَشَجَ يَشِجُ وَشِيجاً ، والوَشيج من القَنَا والقَصَبِ ، ما ثَبَتَ منه مُعْتَرِضاً
مُلْتفّاً ، دخل بعضُه في بعض ؛ وهو من القَنا أَصْلَبُه .
وأنشَدَ اللّيث :
والقراباتُ بَيْنَنا واشِجاتٌ
مُحْكَمَاتُ القُوى بِعَقْدٍ شَدِيدِ
قال : والوشِيجَةُ لِيفٌ يُفْتَل ، ثم يُشَدُّ بين خَشَبَتَيْن يُنْقَلُ به البُرُّ المحصودُ وما أشبهه من شُبَيْكةٍ بين خَشبتيْن ، فهي وَشِيجةٌ ، مثل : الكَسِيح ونحوه .
والمُوَشَّجُ : الأمْرُ الْمُداخَلُ بعضه في بعْض وأنشدَ :
حالاً بحالٍ يَصْرِفُ الْمُوَشَّجا
ولقد وَشَجَتْ في قلبه أمورٌ وَهُموم .
أبو عُبيد : الواشِجَة الرَّحِمُ الْمُشْتَبِكةُ الْمُتَّصِلة .
وقال الكسائيّ : هُم وَشِيجةٌ في قَولهم وَوَلِيجَة ، أي حَشْوٌ .
وقال النضر : وَشَجَ فلانٌ مَحْمِلَهُ وَشْجا إذا شَبَّكَه بِقِدَ أو شَرِيطٍ لئلا يسقُط منه شيء .
أشج : قال الليث : الأَشَجُّ أكبر من الأَشقّ وهما معاً هذا الدَّوَاء .
جوش جيش : قال اللَّيث : الجَيْشُ ، جُنْدٌ يسيرون لحرْب أو غيرها ، قال : والجَيْش جَيَشانُ القِدْر ، وكلُّ شَيء يَغْلِي ، فهو يَجِيش ، حَتَّى الهَمّ والغُصَّة في الصَّدر ، والبَحرُ يَجيشُ ، إِذَا هَاج .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : جاشَتْ نفسُه جَيْشاً ، إِذا دَارَت للغَثَيان ، وجَشَأَت ، إذا ارْتَفَعَتْ من حُزْنٍ أَو فَزع .
وقال الليث : جَأْشُ النَّفْس ، رُوَاعُ القَلْبِ ، إِذا اضطربَ عند الفَزَع ، يقال : إنَّه لَوَاهِي الجأْشِ ، وإِذا ثَبَت قيل : إنَّه لَرابِطُ الجأْش .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الرابِطُ الجَأْشِ الذي يَرْبِطُ نفسَه عن الفِرار ، يَكُفُّها لجُرْأَتِه وشَجاعَته .
وقال مجاهد في قول الله جلَّ وعزَّ : ( أَحَدٌ ياأَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ( ) الْمُطْمَئِنَّةُ ) ( الفجر : 27 ، 28 ) ، هي التي أَيْقَنَتْ أَنَّ اللَّهَ ربِّها ، وضربت لذلك جَأْشاً ، أي قَرَّتْ يَقيناً واطمَأنَّت ، كما يضربُ البعيرُ بصدرهِ الأرضَ إذا بَرَكَ وسَكَن .
وقال ابن السكّيت : يقال رَبَطْتُ لذلك الأَمْرِ جَأْشاً بالهمز لا غير .
وقال الأحمر : مَضَى جَوْشٌ من اللَّيل ، وجَرْشٌ وجَرْسٌ ، أي هَزِيع .
وقال اللَّحْيانيّ : مَضَى جُؤْشُوشٌ من اللَّيل .
قال أبو زيد : الجُؤْشوش الصَّدْر .
وقال أبو ناظرة : مَضَى جَوْشٌ من اللَّيل ، من لَدُنْ رُبْع الليل إلى ثُلُثه .
قال ذو الرُّمَّة :
من اللَّيلِ جَوْشٌ واسْبَطَرَّتْ كواكبُه
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : جاشَ يجُوش
جَوْشاً ، إِذا سارَ الليلَ كلَّه ، وجاش صدرُه يَجِيش جَيْشاً ، إذا غَلَى غَيْظاً ودَرَداً ، وجاشت نَفْسُ الجبانِ وجَشَأَتْ ، إذا هَمَّ بالفرار .
( قلت : وصف القَوَسِ ب الأجَشُّ وهو الأبَحُّ في إرْنانه إذا أنْبض ) .
جشأ ( جشو ) : أبو عُبيد عن الأصمعيّ : جشأت نَفْسِي إذا ارتَفَعَتْ من حُزْنٍ أو فَزَع .
وقال ابن شُميل : جَشَأَتْ إليَّ نَفْسِي أي خَبُثَتْ من الوَجَعِ مما تَكْرَه تجْشأُ ، وأنشد :
وقَولِي كُلَّما جَشَأَتْ لنَفْسي
مكانَكِ تُحْمَدِي أو تَسْتَرِيحي
يريد تَطَلَّعت ونَهَضَتْ جَزَعاً وكَراهَة .
قال العجاج :
أجْراسُ نَاسٍ جَشَئُوا ومَلَّتِ
أرضاً وأَهْوالُ الجنان اهْوَلَّتِ
جشئوا : نهضوا من أرض إلى أرض ، يعني الناس ، وملَّتِ أرضاً واهوَلَّت : اشتدّ هَولُها .
شَمِر ، عن ابن الأعرابيّ قال : الجَشْءُ : الكثير ، وقد جَشأَ اللَّيلُ ، وَجَشَأَ البَحرُ ، إذا أَظْلَمَ وأَشْرف عليك ، وجُشَأُ اللَّيلِ والبَحْرِ دُفْعَتُه .
وقال شمِر : جَشَأَت نَفْسِي ، وخَبُثَت ، ولَقِسَتْ ، واحد .
وقال الليث : جَشَأَتِ الغَنم ، وهو صَوْتٌ يخرج من حُلُوقِها .
قال امرؤ القيس :
إِذا جَشَأَتْ سَمِعْتَ لها ثُغاءً
كأَنَّ الحيَّ صَبَّحَهم نَعِيُّ
قال : ومنه اشْتُقَّ تَجَشَّأْتُ ، والاسم الجُشاء ، وهو ، تَنَفُّسُ المَعِدَةِ عند الامتلاء .
أبو عُبيد عن الفرّاء : اجْتَشَأَتْني البِلادُ واجْتَشأْتُها ، لم تُوافِقْني .
وقال شَمِر : أَحْسِبُ ذلك من جَشَأْتْ نفسي .
أبو عُبَيد ، عن الأصمعيّ قال : الجَشْءُ : القوس الخفيفة . وقال الليث : هي ذات الإرْنان في صوتها ، وقِسِيٌّ أجْشاء وجَشْآت .
وأنشد :
ونَميمَةً من قانصٍ مُتَلَبِّبٍ
في كَفِّه جَشْءٌ أَجَشُّ وأَقْطَعُ
ابن شُمَيل : جَشَأ فلان عن الطِّعام ، إذا ما اتَّخَم فكَرِه الطَّعامَ ، وقد جَشَأَتْ نَفْسُه فما تَشتهِي طعاماً تَجْشأ ، والبَشَم : التُّخَمَة .
وقال أبو عمرو : جَوْشُ اللَّيل ، جَوْزُه وَوَسَطُه .

##### Türkçe

ج ش ( **و ا ي ء** )
**جشو** ، **جشأ** ، **جاش** ، **شجا** ، **وشج** ، **أشج** .
**شجا** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Bana aşk **شجاني** eder; beni **يشجوني** **شَجْواً** (şekilde) eder.”
Münzirî bana haber verdi; Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten: onun şöyle dediğini: **الشجْوُ** hüzündür; “Onu **شجاه شَجْواً** etti” denir. Dedi ki: “Ve **أَشْجاه يُشجيه**; onu boğazına takıp tıkarsa.” Ve “**شَجِيَ يَشْجَى شَجًى**” olmuştur.
İbn Şümeyl: “Onu **شَجَاه يَشْجُوه**; hüznünü (ona) yaptı.” Dedi ki: “Ve ben falancayı benden **أَشْجَيْتُ**; ya bir alacaklıdır; yahut senden bir şey isteyen bir adamdır da ona bir şey verirsin, onunla onu razı edersin; sonra gider; işte onu **أَشْجَيْتَه** etmiş olursun.”
Ve alacaklıya denir: “Benden **شَجًى**; **يَشْجَى شَجًى**”, yani gitti.
Ebû Zeyd: “Rakibim beni **أَشْجَاني** **إِشْجاءً** etti”; seni kahredip yener de onunla **شَجِيتَ** oluncaya kadar; **شَجَّى** (şekilde). Bunun benzeri: “Odun boğazda beni **أَشجاني** etti; onunla **شَجِيتُ** **شَجًى** oldum.”
Ebû Abdurrahman dedi: “Kemiğin onu **أَشجاه** etmesi; boğazında engel olup takılmasıdır.” Ve “Ben adamı **أَشْجَيْتُ**”; onu hüzne düşürdüğüm zaman.
Başkası dedi: “Dostumu hatırlamak beni **شجَانِي** etti”; yani beni coşturdu ve beni harekete geçirdi. Ve “Beni **أَشْجَانِي** etti”: beni hüzünlendirdi ve beni öfkelendirdi.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Araplar der ki: “**وَيْلٌ للشَّجِي من الخَلِيّ**”; böylece **الشّجي** kısaltılmıştır, **الخَلِيّ** uzatılmıştır.
Başkası dedi: **الشَّجي**; bir kemikle **شَجِيَ** olan, boğazı onunla tıkanıp kalan kimsedir; “**شَجِيَ يَشْجَى شَجًى**” denir; o da gördüğün gibi **شَجٍ**’dir. Aynı şekilde, dertle **شَجِيَ** olup ondan bir çıkış yolu bulamayan; ve boynuzuyla **شَجِيَ** olup ona karşı koyamayan; bunların hepsi kısaltılmıştır.
Dedim: Bu, fasih sözdür. Eğer bir kimse (kendini) hoş gösterip **الشَّجِيّ**’yi uzatırsa, Arapçada onun mezhebini meşru kılan çıkış yolları vardır; o da şudur: **الشَّجِيَّ**’yi **المَشْجُوّ** anlamında kılman. (**فعيلاً**) “**شَجَاه يَشْجُوه**”dan; o **مَشْجُوٌ** ve **شَجِيّ**’dir.
İkinci veçhe: Araplar (**فَعِلاً**)yı bir **ياء** ile uzatır; “Falanca buna **قَمِنٌ**’dür, ve **قمين**”; ve **سَمِج** ve **سمِيج**; ve “Falanca uyuyana **كَرَ** ve **كَرِيّ**’dir” derler. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
مَتَى تَبِتْ بِبَطْنِ وادٍ أو تَقِل
تَتْرُكْ بهِ مِثْلَ الكَرِيِّ المُنْجَدِلْ
**الكَرِيّ** ile, **كَرِيَ** olmuş olan uyuklayan kimseyi kastetti. Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:
وما إنْ صَوْتُ نَائِحَةٍ شَجِيُّ
Böylece **الياء**’yı şeddeli yaptı; söz ise “**صوتٌ شَجٍ**”dir.
Üçüncü veçhe: Araplar, iki lafız çiftleştiğinde lafzı lafızla denkleştirir; “Ben mutlaka **بالغَدايا والعَشايا** getirenim” sözleri gibi. Hâlbuki **الغدة** ancak **غَدَوات** diye çoğul yapılır; fakat **العَشايا** ile çiftleşmesi için **غَدايا** dediler.
Ve “Onu kötü etti ve onu ağırlaştırdı: **ما ساءَه وناءَه**” denir; asıl olan: **أَنَاءه**’dir. Aynı şekilde **الشَّجِيَّ**’yi **الخَلِيّ** ile denkleştirdiler.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشَّجْوُ** ihtiyaçtır; **الشَّجْوُ** hüzündür. Dedi ki: “Şarkı onu **شَجاه** etti”; onun hüzünlerini harekete geçirip onu özlemle doldurduğu zaman.
Leys dedi: “Dert onu **شَجَاهُ** etti.” Bir dilde: “Onu **أَشْجَاه** etti.” Şu beyti okudu:
إنِّي أتاني خَبَرٌ فأَشجانْ
إنَّ الْغُواةَ قَتلُوا ابنَ عَفانْ
Dedi ki: **الشَّجا** kısaltılmıştır: boğazda takılı kalan; dertten bir boğulma yahut bir odun (parçası). Fiil: **شَجِيَ يَشْجَى**; **الشَّجَى**: o şeyin adıdır. Şu beyti okudu:
ويَرانِي كالشَّجَا في حَلْقِهِ
عَسِراً مَخْرَجُه ما يُنْتَزَعْ
Dedi ki: **مَفَازَةٌ شَجْوَاء**: geçidi zor, çetin (ıssız) yer.
Ve denir: “Falanca **شَجَوَه**’unu ağladı”; ve “Güvercin **شَجوها**’sını çağırdı.”
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الشَّجَوْجَى** uzun (kimsedir). “O, iki bacağı uzun, sırtı kısa olandır” da denilmiştir. Saksağana **شَجَوْجَى** denir; dişisi **شَجَوْجَاةٌ**’dır; bunu Leys söyledi.
Asma‘î dedi: Araplardan bir delikanlı, şehirli bir kadına **جَمَّشَ** etti; kadın onun yüzünden **فتشاجَتْ عليه**; ona dedi ki: “Vallahi sende güzelliğin **مُلَاءَةُ**’si yok; ne onun **عَمُودُ**’u, ne de onun **بُرْنُسُ**’u var; bu kaçınma da nedir?”
Asma‘î dedi: Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: “Onun **مُلاءتُه**’u beyazlığıdır; **عَمُودُه**’u boyudur; **بُرْنُسُه**’u saçıdır.” Ve sözünün manası: (**فتشاجَتْ عليه**) yani kaçındı ve hüzünlendi; ve dedi ki: “Vah hüzün!”; kaba birinin benim gibime ilişmesi sırasında.
**وشج**: Leys dedi: “Damarlar, dallar ve birbirine geçen her şey **وَشَجَتْ**”; o **واشِجٌ**’dir. Ve **وَشَجَ يَشِجُ وَشِيجاً** olmuştur. **الوَشيج**: mızrak kamışından ve kamıştan; ondan sabit olup enlemesine duran, dolanmış; bir kısmı bir kısmının içine girmiş olan şeydir; o, mızrak kamışının en sertidir.
Leys şu beyti okudu:
والقراباتُ بَيْنَنا واشِجاتٌ
مُحْكَمَاتُ القُوى بِعَقْدٍ شَدِيدِ
Dedi ki: **الوشِيجَةُ** bükülüp ip yapılan liftir; sonra iki tahta arasına bağlanır; onunla biçilmiş buğday ve benzeri taşınır; iki tahta arasında bir ağcık gibidir; o **وَشِيجةٌ**’dir; **الكَسِيح** ve benzeri gibi.
Ve **المُوَشَّجُ**: bir kısmı bir kısmının içine girmiş iş. Şu beyti okudu:
حالاً بحالٍ يَصْرِفُ الْمُوَشَّجا
Ve onun kalbinde işler ve dertler **وَشَجَتْ**.
Ebû Ubeyd: **الواشِجَة**; birbirine geçmiş, bitişik rahim (akrabalık)tır.
Kisâî dedi: “Onlar, ‘**وَوَلِيجَة**’ sözlerinde **وَشِيجةٌ**’dir”; yani dolgu.
Nadr dedi: “Falanca yükünü **وَشَجَ** etti; **وَشْجا** (şekilde)”; onu kayış yahut şeritle birbirine geçirip ördüğü zaman; ondan bir şey düşmesin diye.
**أشج**: Leys dedi: **الأَشَجُّ** **الأَشقّ**’tan daha büyüktür; ikisi birlikte bu ilaçtır.
**جوش جيش**: Leys dedi: **الجَيْشُ**; savaşa yahut başkasına yürüyen askerlerdir. Dedi ki: **الجَيْش** tencerenin kaynamasıdır; kaynayan her şey **يَجِيش** eder; hatta göğüsteki dert ve boğulma da. Deniz **يَجيشُ** eder; kabardığı zaman.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “Nefsi **جاشَتْ**; **جَيْشاً**”; kusmak için döndüğü zaman. Ve “**جَشَأَت**”; hüzünden yahut korkudan yükseldiği zaman.
Leys dedi: **جَأْشُ النَّفْس**; kalbin ürpermesidir; korku anında çalkalandığı zaman. “O, elbette **لَوَاهِي الجأْشِ**’tir” denir; sabit olursa: “O, elbette **لَرابِطُ الجأْش**’tir” denir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الرابِطُ الجَأْشِ**; kaçmaktan nefsini bağlayan, cesareti ve yiğitliği sebebiyle onu tutan kimsedir.
Mücâhid, Allah’ın aziz ve celil sözünde: (**أَحَدٌ ياأَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ( ) الْمُطْمَئِنَّةُ**) (el-Fecr: 27, 28) hakkında dedi ki: O, Allah’ın rabbi olduğuna yakîn getiren; bunun için bir **جَأْشاً** vuran (kimsedir); yani yakîn ile duruldu ve itminan buldu; tıpkı devenin çöktüğünde ve sakinleştiğinde göğsüyle yere vurması gibi.
İbnü’s-Sikkît dedi: “O iş için **جَأْشاً** bağladım” denir; hemze ile, başka değil.
Ahmer dedi: Geceden bir **جَوْشٌ** geçti; ve **جَرْشٌ** ve **جَرْسٌ**; yani bir parça.
Lahyânî dedi: Geceden bir **جُؤْشوشٌ** geçti.
Ebû Zeyd dedi: **الجُؤْشوش** göğüstür.
Ebû Nâzıra dedi: Geceden bir **جَوْشٌ** geçti; gecenin dörtte birinden üçte birine kadar.
Zü’r-Rumme dedi:
من اللَّيلِ جَوْشٌ واسْبَطَرَّتْ كواكبُه
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جاشَ يجُوش جَوْشاً**; gecenin tamamını yürüdüğü zaman. Ve “Göğsü **جاشَ**; **يَجِيش جَيْشاً**”; öfkeyle ve kinle kaynadığı zaman. Ve korkağın nefsi **جاشت** ve **جَشَأَتْ**; kaçmaya niyet ettiği zaman.
( Dedim: Yay, nabız attığında iniltisinde boğuk olan **الأجَشُّ** ile vasfedilir; o **الأبَحُّ**’tır. )
**جشأ ( جشو )**: Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “Nefsim **جشأت**”; hüzünden yahut korkudan yükseldiği zaman.
İbn Şümeyl dedi: “Nefsim bana doğru **جَشَأَتْ**”; yani hoşlanmadığı bir ağrıdan dolayı kötüleşti; **تجْشأُ** eder. Şu beyti okudu:
وقَولِي كُلَّما جَشَأَتْ لنَفْسي
مكانَكِ تُحْمَدِي أو تَسْتَرِيحي
Yani: ürkeklik ve hoşnutsuzlukla doğruldu ve kalktı.
A‘câc dedi:
أجْراسُ نَاسٍ جَشَئُوا ومَلَّتِ
أرضاً وأَهْوالُ الجنان اهْوَلَّتِ
**جشئوا**: bir yerden bir yere kalktılar; yani insanlar. “Ve **ملَّتِ** bir yeri, ve **اهوَلَّت**”: onun dehşeti şiddetlendi.
Şemmir, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الجَشْءُ** çoktur. Ve “Gece **جَشأَ** etti” ve “Deniz **جَشَأَ** etti”; karardığı ve üzerine yükselip geldiği zaman. Gecenin ve denizin **جُشَأُ**’su: onun itişidir.
Şemmir dedi: “Nefsim **جَشَأَت** etti; ve kötüleşti; ve yapışkanlaştı”; birdir.
Leys dedi: “Koyun **جَشَأَت**”; boğazlarından çıkan bir sestir.
İmruü’l-Kays dedi:
إِذا جَشَأَتْ سَمِعْتَ لها ثُغاءً
كأَنَّ الحيَّ صَبَّحَهم نَعِيُّ
Dedi ki: Bundan “**تَجَشَّأْتُ**” türetildi; isim **الجُشاء**’dır; o, doluluk anında midenin nefes almasıdır.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Beldeler beni **اجْتَشَأَتْ** ve ben onları **اجْتَشأْتُ**”; bana uymadı(lar).
Şemmir dedi: Bunu, “Nefsim **جَشَأْتْ**”ten sayıyorum.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: **الجَشْءُ**: hafif yaydır. Leys dedi: O, sesinde iniltisi olan (yay)dır. Ve “**قِسِيٌّ أجْشاء** ve **جَشْآت**”.
Şu beyti okudu:
ونَميمَةً من قانصٍ مُتَلَبِّبٍ
في كَفِّه جَشْءٌ أَجَشُّ وأَقْطَعُ
İbn Şümeyl: “Falanca yemekten **جَشَأ** etti”; tıka basa doyup yemeği hoş görmediği zaman. Ve onun nefsi **جَشَأَتْ**; artık yemek istemez; **تَجْشأ** eder. **البَشَم**: tıka basa doyma.
Ebû Amr dedi: Gecenin **جَوْشُ**’u; onun geçidi ve ortasıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والشين وما يثلثهما)
(جشع) الجيم والشين والعين أصلٌ واحد، وهو الحِرْص الشديد. يقال رجل جَشِعٌ بيِّن الجَشَع، وقومٌ جَشِعُونَ. قال سُوَيد:‏
* وكِلاَبُ الصَّيد فِيهنَّ جَشَعْ(1) *‏
(جشم) الجيم والشين والميم أصلٌ واحد، وهو مجموع الجِسْم. يقال ألقَى فلانٌ على فُلان جُشَمَه، إذا ألقى عليه ثِقْله. ويقال جُشَمُ البعيرِ صَدْرُه، وبه سُمِّي الرجل "جُشَمَ(2)". فأمَّا قولهم تجشَّمت الأمرَ، فمعناه تحمَّلت بجُشَمِي حتى فعلتُه. وجشَّمْتُ فلاناً كذا، أي كلفتُه أن يحمل عليه جُشَمَه. قال:‏
فأُقْسِمُ ما جَشَّمتُهُ من مُلِمَّةٍ ***  تَؤُودُ كِرامَ الناسِ إلا تَجَشَّمَا‏
(جشأ) الجيم والشين والهمزة أصلٌ واحد، وهو ارتفاعُ الشيء. يقال جَشأَتْ نَفْسي، إذا ارتفَعَتْ من حُزنٍ أو فزَع. فأمَّا جاشَتْ(3) فليس من هذا، إنما ذلك غَثَيانُها. وقال أبو عبيدٍ: اجتشأتْنِي البِلادُ واجتشأتُها، إذا لم توافِقْك؛ لأنه إذا كان كذا ارتفعت عنه(4)، ونبَتْ به. وقال قوم: جَشأ القومُ مِن بلدٍ إلى بلد، إذا خَرَجُوا منه.‏
ومن هذا القياس تجشَّأَ تجشُّؤاً، والاسم الجُشاء. ومن الباب الجَشْء مهموز وغير مهموز: القوس الغليظة. قال أبو ذؤيب:‏
* في كَفِّهِ جَشْءٌ أجَشُّ وأقْطَعُ(5) *‏
(جشب) الجيم والشين والباء يدلُّ على خشونة الشيء. يقال طعامٌ جشِبٌ، إذا كان بلا أُدْمٍ. والمِجشاب: الغليظ. قال:‏
* تُولِيكَ كَشْحاً لطيفاً ليس مِجشابا(6) *‏
(جشر) الجيم والشين والراء أصلٌ واحدٌ يدلّ على انتشار الشيء وبُروزه. يقال جشَرَ الصبح، إذا أنارَ. ومنه قولهم: اصطبَحْنا الجاشِرِيَّة، وهذا اصطباحٌ يكون مع الصبح. وأصبَحَ بنو فلان جشَراً، إذا بَرَزُوا [و] الحيَّ ثم أقامُوا ولم يرجعوا إلى بيوتهم، وكذلك المال الجَشَر، الذي يَرْعى أمام البيوت. والجَشَّار: الذي يأخُذ المالَ إلى الجَشْر(7).‏
---------------------
(1) قصيدة سويد بن أبي كاهل في المفضليات (1: 188-200). وصدره:‏
* فرآهن ولما يستبن *‏
(2) في الأصل: "جشما" وإنما هو ممنوع من الصرف كزفر. وقد جاء على الصواب الذي أثبت في المجمل واللسان.‏
(3) في الأصل "فأما ما جاشت".‏
(4) في الأصل: "ارتفع عند".‏
(5) ديوان أبي ذؤيب 7 واللسان (جشأ) والمفضليات (2: 244). وصدره:‏
* ونميمة من قانص متلبب *‏
(6) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (جشب). وصدره:‏
* قراب حصنك لا بكر ولا نصف *‏
(7) لم يفسره هنا ولا في المجمل. والجشر بالتحريك: بقل الربيع، وبالفتح: إخراج الدواب للرعي.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الشين** وما يثلثهما)
(**جشع**) **الجيم** ve**الشين** ve**العين** tek bir asıldır; o da şiddetli hırstır. Denir ki: adam **جَشِعٌ**, **الجَشَع**ı açık (belli)dir; ve kavim **جَشِعُونَ**. Süveyd dedi ki:‏
* Ve av köpekleri onların içinde **جَشَعْ** *‏
(**جشم**) **الجيم** ve**الشين** ve**الميم** tek bir asıldır; o da cismin toplamıdır. Denir ki: falan, falanın üzerine **جُشَمَه**ini attı; yani onun üzerine ağırlığını attı. Ve denir ki: devenin **جُشَمُ**u göğsüdür; ve bununla adama "**جُشَمَ**" adı verildi. Ama onların “**تجشَّمتُ** işi” sözlerine gelince, onun manası: **جُشَمِي** ile yüklenip onu yapıncaya kadar katlandım. Ve “falana şunu **جشَّمْتُ**” denir; yani ona, üzerine **جُشَمَه**ini taşımasını yükledim (onu buna mükellef kıldım). Dedi ki:‏
فأُقْسِمُ ما جَشَّمتُهُ من مُلِمَّةٍ ***  تَؤُودُ كِرامَ الناسِ إلا تَجَشَّمَا‏
(**جشأ**) **الجيم** ve**الشين** ve**الهمزة** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesidir. Denir ki: **جَشأَتْ نَفْسي**, yani bir hüzünden veya korkudan yükseldi. Ama **جاشَتْ**e gelince, bu bundan değildir; o ancak onun bulanmasıdır. Ebû Ubeyd dedi ki: **اجتشأتْنِي البِلادُ** ve **اجتشأتُها**, eğer sana uygun gelmezse; çünkü bu olunca ondan yükselir, ve onunla uyuşmaz (ona yabancılaşır). Bir topluluk dedi ki: **جَشأ** kavim bir beldeden bir beldeye; eğer ondan çıktılarsa.‏
Ve bu kıyastandır: **تجشَّأَ** bir **تجشُّؤاً**; ve isim **الجُشاء**dır. Ve babdandır: **الجَشْء** hem hemzeli hem hemzesiz: kalın yay. Ebû Züeyb dedi ki:‏
* Onun avucunda **جَشْءٌ** vardır; daha kalın ve daha kesici *‏
(**جشب**) **الجيم** ve**الشين** ve**الباء** şeyin kabalığına delalet eder. Denir ki: **طعامٌ جشِبٌ**, eğer katıksız (katıksız yemek) ise. Ve **المِجشاب**: kalın (kaba)dır. Dedi ki:‏
* Sana ince bir böğür verir; **مِجشابا** değildir *‏
(**جشر**) **الجيم** ve**الشين** ve**الراء** tek bir asıldır; şeyin yayılması ve belirginleşmesine delalet eder. Denir ki: **جشَرَ الصبح**, eğer aydınlandıysa. Ve ondandır onların sözü: **اصطبَحْنا الجاشِرِيَّة**, ve bu, sabahla birlikte olan bir sabahlamadır. Ve falan oğulları **جشَراً** sabahladı; eğer [ve] mahalleden dışarı çıktılarsa, sonra ikamet edip evlerine dönmedilerse; ve aynı şekilde **المال الجَشَر**, evlerin önünde otlayan (mal)dır. Ve **الجَشَّار**: malı **الجَشْر**e götüren kimsedir.‏
---------------------
(1) Mufaddaliyât’ta Süveyd b. Ebî Kâhil’in kasidesi (1: 188-200). Ve onun صدر’ı:‏
* فرآهن ولما يستبن *‏
(2) Asılda: "جشما"dır; ancak o, زفر gibi sarftan men edilmiştir. Ve mücmel ve lisân’da tespit ettiğim doğru şekil üzere gelmiştir.‏
(3) Asılda "فأما ما جاشت".‏
(4) Asılda: "ارتفع عند".‏
(5) Ebû Züeyb divanı 7 ve lisân (**جشأ**) ve Mufaddaliyât (2: 244). Ve onun صدر’ı:‏
* ونميمة من قانص متلبب *‏
(6) Ebû Zübeyd et-Tâî’nindir; lisân’da (**جشب**) olduğu üzere. Ve onun صدر’ı:‏
* قراب حصنك لا بكر ولا نصف *‏
(7) Onu burada da mücmel’de de açıklamadı. Ve **الجشر** harekeli (tahrîk ile): bahar otu; ve fetha ile: hayvanları otlamaya çıkarmaktır.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ش أ
‏"‏ تجشأ لقمان من غير شبع ‏"‏ مثل فيمن يتحلّى بغير ما هو فيه‏.‏
وتقول‏:‏ ما بك إلا الغداء والعشاء والكظة والجشاء‏.‏
وجشأت نفسه من شدة الفزع والغم إذا نهضت إليـه وارتفعـت‏.‏
أقول لها إذا جشأت وجاشت مكانـك تحمدي أو تستريحي وتقول‏:‏ إذا رأى طرة من الخرب نشأت جاشت نفسه وجشأت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جشأت الأرض‏:‏ أخرجت جميـع نباتهـا كمـا يقـال‏:‏ قـاءت الـأرض أكلهـا وجشـأت الرياض برياها وجشأت البلاد بأهلها‏:‏ لفظتها‏.‏
وجشأت علينا النعم‏:‏ طرأت‏.‏
وجشـأ البحـر بأمواجه‏.‏

##### Türkçe

ج ش أ
“**تجشأ لقمان من غير شبع**”: içinde bulunduğu şeyden başka bir şeyle süslenen kimse hakkında bir meseldir.
Ve dersin ki: Sende ancak öğle yemeği, akşam yemeği, **الكظة** ve **الجشاء** vardır.
**وجشأت** nefsi, şiddetli korku ve kederden, ona doğru kalkıp yükseldiği zaman.
Şöyle derim ona, **جشأت** ve **جاشت** olduğu vakit: Yerinde dur; övülürsün yahut rahat edersin. Ve dersin ki: **طرة**’dan, **الخرب**’den bir şey gördüğü zaman, nefsi **نشأت**; **جاشت** nefsi ve **جشأت**.
Mecazdan: **جشأت الأرض**: bütün bitkisini çıkardı; nitekim denilir ki: “Yer yediğini kustu.” Ve **جشأت الرياض** **برياها** ile; ve **جشأت البلاد بأهلها**: onları dışarı attı.
Ve **جشأت علينا النعم**: ansızın ortaya çıktı.
Ve deniz, dalgalarıyla **جشـأ**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَشَأَتْ نفسُه تجْشأُ جُشوءاً: ارتفَعَت ونَهَضَت اليه وجاشَت من حُزْن أَو فَزَع. وجَشَأَتْ: ثارَت للقَيْءِ. شمر: جَشَأَتْ نفسي وخَبُثَتْ ولَقِسَتْ واحد. ابن شميل: جَشَأَتْ اليَّ نفسي أَي خَبُثَتْ من الوجع مـما تَكْرَهُ، تَجْشَأُ، وأَنشد: وقَوْلي، كُلَّما جَشَأَتْ، لنفسِي: *  مَكانَكِ تُحْمَدي، أَو تَسْتَرِيحي(1) (1 قوله «وقولي إلخ» هو رواية التهذيب.)
يريد تَطَلّعت ونَهَضَت جَزَعاً وكراهةً. وفي حديث الحسن: جَشَأَتِ الرُّومُ على عهد عُمَر أَي نَهَضَتْ وأَقبلت من بلادها، وهو من جَشَأَتْ نَفْسِي إِذا نَهَضَتْ مِن حُزْن أَو فَزَعٍ. وجَشَأَ الرَّجلُ إِذا نَهَض من أَرض إِلى أَرض.
وفي حديث علي كرم اللّه وجهه: فَجَشأَ على نفْسه، قال ثعلب: معناه ضَيَّقَ عليها. ابن الاعرابي: الجَشْء: الكثير. وقد جَشَأَ الليلُ والبَحْرُ إِذا أَظْلَم وأَشْرَفَ عليك.
وجُشاءُ الليلِ والبَحْرِ: دُفْعَتُه.
والتَّجَشُّؤُ: تَنَفُّس الـمَعِدة عند الامْتِلاء. وجَشَأَت الـمَعِدةُ وتجَشَّأَت: تَنَفَّسَت، والاسم الجُشاء، ممدود، على وزن فُعال كأَنه من باب العُطاس والدُّوار والبُوال. وكان عليُّ بن حَمْزَة يقول ذلك، وقال: إِنما الجُشْأَةُ هُبوبُ الرِّيحِ عند الفَجْر. والجُشَأَةُ على مثال الهُمَزَةِ: الجُشْأَةُ؛ قال الراجز: في جُشْأَةٍ مِنْ جُشَآتِ الفَجْرِ
قال ابن بَرِّي: والذي ذكره أَبو زيد: جُشْأَة، بتسكين الشين، وهذا مستعار للفجر من الجُشْأَة عن الطَّعام؛ وقال علي بن حمزة: إِنما الجُشْأَةُ هُبُوبُ الرِّيحِ عند الفَجْر. وتَجَشَّأَ تَجَشُؤاً، والتَجْشِئةُ مثله. قال أَبو محمد الفَقْعَسِي:
ولم تَبِتْ حُمَّى بهِ تُوَصِّمُهْ، *  ولم يُجَشِّئْ عن طَعامٍ يُبْشِمُهْ \<ص 49>
وجَشَأَت الغنمُ: وهو صوت تُخْرِجُه من حُلُوقِها؛ وقال امرؤ القيس: إِذا جَشَأَتْ سَمِعْتَ لها ثُغاءً، *  كأَنَّ الحَيَّ صَبَّحَهُمْ نَعِيُّ قال: ومنه اشْتُقَّ تَجَشَّأْتُ.
والجَشْءُ: القَضِيبُ، وقَوْسٌ جَشْءٌ: مُرِنَّةٌ خَفِيفةٌ، والجمع أَجْشاءٌ وجَشَآتٌ. وفي الصحاح: الجَشْء: القوس الخفيفة؛ وقال الليث: هي ذاتُ الإِرنانِ في صَوْتِها، وقِسِيٌّ أَجْشاء وجَشَآتٌ، وأَنشد لأَبي ذُؤَيب: ونَمِيمةً من قانِصٍ مُتَلَبِّبٍ، *  في كَفِّهِ جَشْءٌ أَجَشُّ وأَقْطُعُ وقال الأصمعي: هو القَضِيبُ من النَّبْع الخفيف. وسَهم جَشْءٌ: خَفِيفٌ، حكاه يعقوب في الـمُبْدَل، وأَنشد: ولوْ دَعا، ناصِرَه، لَقِيطا، *  لذَاقَ جَشْأً لم يكن مَلِيطا الـمَلِيطُ: الذي لا ريشَ عليه.
وجَشَأَ فلان عن الطَّعام: إِذا اتَّخَم فكَرِه الطعامَ. وقد جَشَأَتْ نفسُه، فما تَشْتَهي طعاماً،تَجْشَأُ.
وجَشَأَت الوَحْشُ: ثارَتْ ثَوْرَةً واحدة. وجَشَأَ القومُ من بلد إِلى بلد: خرجوا، وقال العجاج:
أَحْراس ناسٍ جَشَؤُوا، ومَلَّتْ *  أَرْضاً، وأَحوالُ الجَبانِ أَهْوَلَت(1) (1 قوله «أحراس ناس إلخ» كذا بالأصل وشرح القاموس.)
جَشَؤُوا: نَهضوا من أَرض إِلى أَرض، يعني الناس. ومَلَّتْ أَرْضاً؛ وأَهْوَلَتْ: اشتَدَّ هَوْلُها. واجْتَشأَ البلاد واجْتَشَأَته: لم تُوافِقْه، كأَنـَّه من جَشَأَتْ نفْسِي.

##### Türkçe

**جَشَأَتْ** nefsi **تجْشأُ** **جُشوءاً**: yükseldi ve ona doğru kalktı ve hüzünden yahut korkudan coştu.

Ve **جَشَأَتْ**: kusmak için kabardı. Şemmer: “Nefsim **جَشَأَتْ** ve kötüleşti ve iğrendi” (tek). İbn Şümeyl: “Nefsim bana doğru **جَشَأَتْ**” yani sevmediği şeyden, acıdan dolayı kötüleşti; **تَجْشَأُ**. Ve inşad etti:
وقَوْلي، كُلَّما **جَشَأَتْ**، لنفسِي: *  مَكانَكِ تُحْمَدي، أَو تَسْتَرِيحي(1)
(1 “وقولي إلخ” sözü, Tehzîb’in rivayetidir.)

İster: ürpererek ve hoşlanmama sebebiyle göz dikti ve kalktı. Hasan’ın hadisinde: “Ömer’in ahdinde Rum **جَشَأَتِ**” yani kalktı ve ülkesinden yöneldi; bu, “Nefsim **جَشَأَتْ**” (hüzünden yahut korkudan kalktığı zaman) babındandır.

Ve adam **جَشَأَ**: bir yerden bir yere kalktığı zaman.

Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) hadisinde: “Böylece kendi nefsine karşı **فَجَشأَ**”; Sa‘leb dedi: manası, ona daralttı.

İbnü’l-A‘râbî: **الجَشْء**: çok olan. Ve gece ve deniz **جَشَأَ**: karardığı ve sana doğru yükseldiği zaman.

Ve **وجُشاءُ الليلِ والبَحْرِ**: onun itişi (hamlesi).

Ve **التَّجَشُّؤُ**: doluluk sırasında midenin nefes alması. Ve mide **جَشَأَت** ve **تجَشَّأَت**: nefes aldı; isim **الجُشاء**dır; meddlidir; **فُعال** vezni üzerinedir; sanki **العُطاس** ve **الدُّوار** ve **البُوال** babındandır. Ali b. Hamza bunu söylerdi ve dedi: “**الجُشْأَةُ** ancak fecr vaktinde rüzgârın esmesidir.” Ve **الجُشَأَةُ** **الهُمَزَةِ** misali üzerinedir: **الجُشْأَةُ**; râciz dedi:
في **جُشْأَةٍ** مِنْ **جُشَآتِ** الفَجْرِ

İbn Berrî dedi: Ebû Zeyd’in zikrettiği: şînin sükûnuyla **جُشْأَة**’dir; bu, fecre, yemekten olan **الجُشْأَة**’den ödünçlenmiştir. Ali b. Hamza dedi: “**الجُشْأَةُ** ancak fecr vaktinde rüzgârın esmesidir.” Ve **تَجَشَّأَ** **تَجَشُؤاً**; ve **التَجْشِئةُ** onun gibidir.

Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
ولم تَبِتْ حُمَّى بهِ تُوَصِّمُهْ، *  ولم يُجَشِّئْ عن طَعامٍ يُبْشِمُهْ

\<ص 49>
Ve koyun **جَشَأَت**: boğazlarından çıkardıkları bir sestir; İmruü’l-Kays dedi:
إِذا **جَشَأَتْ** سَمِعْتَ لها ثُغاءً، *  كأَنَّ الحَيَّ صَبَّحَهُمْ نَعِيُّ

Dedi: bundan **اشْتُقَّ** “**تَجَشَّأْتُ**”.

Ve **الجَشْءُ**: değnek; ve **قَوْسٌ جَشْءٌ**: esnek, hafif; çoğulu **أَجْشاءٌ** ve **جَشَآتٌ**. Ve Sıhâh’ta: **الجَشْء**: hafif yay; Leys dedi: o, sesinde **الإِرنان** sahibi olandır; ve **قِسِيٌّ أَجْشاء** ve **جَشَآتٌ**. Ve Ebû Züeyb’den inşad etti:
ونَمِيمةً من قانِصٍ مُتَلَبِّبٍ، *  في كَفِّهِ **جَشْءٌ** أَجَشُّ وأَقْطُعُ

Asma‘î dedi: o, hafif **النَّبْع**dan olan değnektir. Ve **سَهم جَشْءٌ**: hafif; bunu Ya‘kūb **الـمُبْدَل**’de nakletti; ve inşad etti:
ولوْ دَعا، ناصِرَه، لَقِيطا، *  لذَاقَ **جَشْأً** لم يكن مَلِيطا

**الـمَلِيطُ**: üzerinde tüy olmayan (ok).

Ve falan kimse yemekten **جَشَأَ**: tıka basa yediği ve yemeği kerih gördüğü zaman. Ve nefsi **جَشَأَتْ**; artık yemek istemez; **تَجْشَأُ**.

Ve yaban hayvanı **جَشَأَت**: bir tek kabarışla kabardı. Ve kavim bir beldeden bir beldeye **جَشَأَ**: çıktılar; A‘câc dedi:
أَحْراس ناسٍ **جَشَؤُوا**، ومَلَّتْ *  أَرْضاً، وأَحوالُ الجَبانِ أَهْوَلَت(1)
 (1 “أحراس ناس إلخ” sözü, asılda ve Şerhu’l-Kāmûs’ta böylecedir.)

**جَشَؤُوا**: bir yerden bir yere kalktılar; yani insanlar. Ve “**ومَلَّتْ أَرْضاً**”; ve “**أَهْوَلَتْ**”: dehşeti şiddetlendi.

Ve beldeleri **واجْتَشأَ** ve o da onu **واجْتَشَأَته**: ona uygun gelmedi; sanki “Nefsim **جَشَأَتْ**”dendir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ش أ * * تَجَشَّأَ تَجَشُّؤاً * و * جَشَّأ تَجْشِئَةً * بمعنى تجشأ والاسم * الجُشْاَةُ * كالهمزة * الجُشَاءُ * أيضا بالضم والمد

##### Türkçe

* ج ش أ * * **تَجَشَّأَ** **تَجَشُّؤاً** * ve * **جَشَّأ** **تَجْشِئَةً** *; **تجشأ** anlamındadır; isim ise * **الجُشْاَةُ** *’dur; **الهمزة** gibi; * **الجُشَاءُ** * da (vardır); ayrıca zamme ile ve med ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جشأت نفسه كجعل جشوءا كقعود إذا ارتفعت ونهضت إليك وجاشت من حزن أو فرح هكذا في نسختنا، وفي العباب: أو فزع، بالزاي والعين المهملة ومثله في بعض النسخ، قال شمر: جشأت نفسي وخبثت ولقست واحد، وقال ابن شميل: جشأت إلي نفسي أي خبثت من الوجع مما تكره، وتجشأ، قال عمرو بن الإطنابة:
  وقولي كلما جشأت وجاشت                      مكانك تحمدي أو تستريحي يريد: تطلعت ونهضت جزعا وكراهة. ومن سجعات الأساس: إذا رأى طرة من الحرب نشأت، جاشت نفسه وجشأت، وفي حديث الحسن  جشأت الروم على عهد عمر  أي نهضت وأقبلت من بلادها وجشأت نفسه ثارت للقيء وخبثت ولقست ومن المجاز: جشأ الليل والبحر إذا دفع وأظلم وأشرف عليك ويقال: جشأت البحار بأمواجها، والرياض برباها، والبلاد بأهلها: لفظتها، وقال الليث: جشأت الغنم: أخرجت صوتا من حلوقها. قال امرؤ القيس:
  إذا جشأت سمعت لها ثغاء                      كأن الحي صبحهم نعـي وجشأ القوم: خرجوا من بلد إلى بلد قال العجاج:
  أحراس ناس جشئوا وملت
  أرضا وأحوال الجبان اهولت يقال: جشئوا إذا نهضوا من أرض إلى أرض. وروى شمر عن ابن الأعرابي الجشء بفتح فسكون: الكثير والجشء أيضا: القوس الخفيفة وقال الليث: هي ذات الإرنان في صوتها، قال أبو ذؤيب:
  ونميمة من قانص متلـبـب                      في كفه جشء أجش وأقطع وقال الأصمعي: هو القضيب من النبع الخفيف ج أجشاء كفرخ وأفراخ، على غير قياس. وصر ابن هشام بقلته وجشآت محركة ممدودة جمع سلامة المؤنث والتجشؤ: تنفس المعدة عند امتلائها كالتجشئة قال أبو محمد الفقعسي:
  لم يتجشأ عن طعام يبشمه
  ولم تبت حمى به توصمه وجشأت المعدة وتجشأت: تنفست والاسم جشأة وجشاء كهمزة وغراب الأخير قاله الأصمعي، وكأنه من باب العطاس والدوار، وقال بعض: إن الجشأة كهمزة من صيغ المبالغة ومعناه: الكثير الجشاء والأحزان، وكان علي بن حمزة يذهب إلى ما ذهب إليه الأصمعي وجشأة مثل عمدة وهو في المحكم، وسقط من بعض النسخ. واجتشأ فلان البلاد وكذلك اجتشأته البلاد إذا لم توافقه كأنه استوخمها، من جشأت نفسي. وجشاء الليل والبحر، بالضم: دفعتهما بالمرة، ويقال: الأعميان هما السيل والليل، فإن دفعتهما شديدة. ومما يستدرك عليه: سهم جشء: خفيف، حكاه يعقوب في المبدل، وأنشد:
  ولو دعا ناصره لقيطـا
  لذاق جشئا لم يكن مليطا
  المليط: الذي لا ريش عليه. وجشأت الأرض: أخرجت جميع نبتها، كما يقال قاءت الأرض أكلها، وهو مجاز. وقد يستعار الجشأة للفجر، وقد جاء في بعض الأشعار. وقال علي بن حمزة: الجشأة: هبوب الريح عند الفجر. وجشأ فلان عن الطعام إذا اتخم فكره الطعام. وجشأت الوحش: ثارت ثورة واحدة.

##### Türkçe

**جشأت** nefsi, **كجعل** **جشوءا** **كقعود** (gibi), eğer yükseldi ve sana doğru kalkıp doğrulduysa; ve hüzünden yahut sevinçten kabardı. Bizim nüshamızda böyledir; **العباب**’da ise: yahut korku; **بالزاي والعين المهملة** ile; ve bunun benzeri bazı nüshalardadır. Şemmer dedi: “Nefsim **جشأت** ve kötüleşti ve **لقست**”; (bunlar) birdir. İbn Şümeyl dedi: “Nefsime doğru **جشأت**”, yani: hoşlanmadığın şeyden, ağrıdan dolayı kötüleşti. Ve **تجشأ**. Amr b. el-İtnâbe dedi:
  Ve sözüm, her ne zaman **جشأت** ve **جاشت** (ise):
  Yerinde dur; ya övülürsün yahut rahatlarsın.
İster: ürkeklik ve hoşnutsuzlukla göz dikti ve kalkıp doğruldu.

Ve **الأساس**’ın seci’lerinden: “Savaştan bir perçem gördüğünde **نشأت**; nefsi **جاشت** ve **جشأت**.” Ve Hasan’ın hadisinde: “**جشأت** Rumlar, Ömer’in ahdi üzere”; yani: kalkıp doğruldular ve memleketlerinden yönelip geldiler. Ve “nefsi **جشأت**”: kusmaya karşı kabardı; ve kötüleşti ve **لقست**. Ve mecazdan: “Gece ve deniz **جشأ**”, eğer itti, karardı ve sana doğru yükselip belirdiyse. Ve denilir: “Denizler, dalgalarıyla **جشأت**; bahçeler, tepeleriyle; beldeler, halklarıyla”: onları dışarı attı. Leys dedi: “Koyun **جشأت**”: boğazlarından bir ses çıkardı. İmru’ul-Kays dedi:
  Ne zaman **جشأت** (ise) onun için bir meleme işitirsin;
  Sanki o oba, sabahleyin onlara bir ölüm haberi (gelmiş).

Ve “kavim **جشأ**”: bir beldeden bir beldeye çıktılar. el-Accec dedi:
  İnsanların muhafızları; **جشئوا** ve eğildiler,
  Bir yere; ve korkağın hâlleri dehşete düşürüldü.
Denilir: “**جشئوا**”, eğer bir yerden bir yere kalkıp çıktılarsa.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الجشء** (fetha sonra sükûn ile): çok olan. Ve **الجشء** ayrıca: hafif yay. Leys dedi: O, sesinde **ذات الإرنان** olandır. Ebû Züeyb dedi:
  Ve bir avcıdan bir gammazlık; kuşanmış,
  Avucunda **جشء**; **أجش** ve **أقطع**.

Asma‘î dedi: O, hafif **النبع**’dan (olan) çubuktur; çoğulu **أجشاء**; **كفرخ وأفراخ** (gibi), kıyasa göre olmaksızın. İbn Hişâm, onun azlığını açıkça belirtti. Ve **جشآت** (harekeli, uzatılmış): müennes sâlim cem‘. Ve **التجشؤ**: dolduğunda midenin nefes alması; **كالتجشئة** (gibi). Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
  Doyurup bıktıracak bir yemekten dolayı **يتجشأ** etmedi,
  Ve onda, onu damgalayacak bir humma ile gecelememiştir.

Ve “mide **جشأت**” ve “**تجشأت**”: nefes aldı; isim: **جشأة** ve **جشاء**; **كهمزة وغراب**; sonuncusu (hakkında) Asma‘î söyledi. Ve sanki o, aksırma ve baş dönmesi babındandır. Bazısı dedi: “**الجشأة** **كهمزة** (gibi), mübalağa sigalarındandır; manası: **الجشاء** ve hüzünlerin çok olanı.” Ali b. Hamza, Asma‘î’nin gittiği görüşe giderdi. Ve **جشأة**: **مثل عمدة**; ve o, **المحكم**’dedir; ve bazı nüshalardan düşmüştür.

Ve falan, beldeleri **اجتشأ**; ve yine beldeler onu **اجتشأته**; eğer ona uygun düşmediyse; sanki onu yadırgadı; “nefsim **جشأت**”ten (gelir).

Ve **جشاء** gece ve deniz; damme ile: ikisini bir defada itti. Ve denilir: “İki kör: sel ve gecedir; eğer ikisini itersen, (bu) şiddetlidir.”

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **سهم جشء**: hafif; Yakub bunu **المبدل**’de nakletti. Ve inşad etti:
  Eğer yardımcısını, bir buluntu (çocuk) olarak çağırsa,
  **جشئا** tadar; **مليطا** olmamış.
**المليط**: üzerinde tüy olmayan (ok).

Ve “yer **جشأت**”: bütün bitkisini çıkardı; “yer yediğini kustu” denildiği gibi; ve bu mecazdır. Ve **الجشأة** fecir için ödünç alınabilir; bazı şiirlerde gelmiştir. Ali b. Hamza dedi: **الجشأة**: fecir vaktinde rüzgârın esmesidir.

Ve falan, yemekten **جشأ**; eğer tıka basa yediyse, yemeği kerih gördü. Ve “vahşi hayvanlar **جشأت**”: bir tek kabarışla kabardı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَشَأَتْ نَفْسُهُ
1 جَشَأَتْ نَفْسُهُ ذ , (S, K,) aor. جَشَاَ , (K,) inf. n. جُشُوْءٌ, (S, K, KL,) like قُعُودٌ, (TA,) and جَشَآءٌ, (KL, [or جَشَأٌ, so Golius on the authority of the KL,]) [like جَأَشَتْ نَفْسُهُ, and جَاشَتْ,] His soul [or stomach] heaved, by reason of grief or fright: (S, K; and so in the O; but in one copy of the K, by reason of grief or joy: TA:) or [simply] heaved, or rose: (T in art. ثور:) and heaved, or became agitated by a tendency to vomit; (K;) i. q. خَبُثَتْ and لَقِسَتْ: (Sh, TA:) and جَشَأَتْ اـِلَىَّ نَفْسِى My soul [or stomach] heaved, or became agitated by a tendency to vomit, or became heavy, (خَبْثَتْ,) in consequence of pain from something that it disliked. (ISh, TA.) ― -b2- جَشَأَ عَنِ الطَّعَامِ He nauseated food, in consequence of indigestion. (TA.) ― -b3- جَشَأَتِ الغَنَمُ The sheep emitted a sound from their throats. (Lth, K.) ― -b4- جَشَأَتِ الأَرْضُ (tropical:) The earth put forth all its plants, or herbage: like as they say, قَآءَتِ الأَرْضُ أُكْلَهَا [lit. “ the earth vomited her victuals ”]. (TA.) ― -b5- جَشَأَتِ الرِّيَاضُ بِرُبَّاهَا (tropical:) [The meadows, or gardens,] put forth [their good things]. (TA.) ― -b6- جَشَأَتِ البِلَادُ بِأَهْلِهَا (tropical:) [The countries, or towns, &c.,] cast forth [their inhabitants]. (TA.) ― -b7- جَشَأَتِ البِحَارُ بِأَمْوَاجِهَا (tropical:) [The seas] cast forth [their waves]. (TA.) ― -b8- Also جَشَأَ said of the sea, (tropical:) It rushed on, (TA,) grew dark, (K, TA,) and was tumultuous with its waves; (TA;) and [in the CK “ or ”] impended over one. (K, TA.) And in like manner said of the night, (tropical:) It came on suddenly, (TA,) grew dark; (K, TA;) and [in the CK “ or ”] impended over one. (K, TA.) ― -b9- جَشَأَتِ الوَحْشُ (assumed tropical:) The wild animals made a single leap, or spring. (TA.) ― -b10- جَشَأَ القَوْمُ (assumed tropical:) The people, or company of men, went forth from one country, or town, to another. (S, K, TA.) It is said in a trad., جَشَأَتِ الرُّومَ عَلَى عَهْدِ عُمَرَ (assumed tropical:) The Greeks rose, and advanced from their country [in the time of 'Omar]. (TA.)

2 جَشَّاَ see 5.

تجشّأ
5 تجشّأ ذ , (S,) inf. n. تَجَشُّؤٌ; (S, Mgh, K; [in the CK, التَّجَشُّ is erroneously put for التَّجَشُّؤُ;]) or تَجَشَّى, inf. n. تَجَشٍّ; (Msb;) and ↓ جشّأ, (S,) inf. n. تَجْشِئَةٌ; (S, K;) both signify alike; (S;) He eructed, or belched; i. e., emitted a sound accompanied with wind, from his mouth, on an occasion of satiation of the stomach, (Mgh, Msb,) intentionally: (Mgh:) or it (the stomach) emitted wind (K, TA) on an occasion of its impletion with food or drink. (TA.)

اجتشأ البِلَادَ
8 اجتشأ البِلَادَ ذ , and اِجْتَشَأَ البِلَادُ (assumed tropical:) [He found the country to disagree with him, and] the country disagreed with him. (S, K.)

جَشْءٌ
جَشْءٌ ذ A light bow: (S, K:) or a bow that makes a ringing sound: (Lth, TA:) or a light rod of the tree called نَبْع: (As, S:) pl. أَجْشَآءُ, (K,) anomalous, and asserted by IHsh to be rare, (TA,) and جَشَآتٌ. (K: in the CK, جَشْآتٌ.) ― -b2- سَهْمٌ جَشْءٌ A light arrow. (Yaakoob, TA.) -A2- A large number (IAar, K, TA) of men, and of cattle. (IAar, TA.)

جُشْأَةٌ
جُشْأَةٌ ذ : see جُشَآءٌ. ― -b2- Also (tropical:) Daybreak: [or,] accord. to 'Alee Ibn-Hamzeh, the blowing of the wind at daybreak. (TA.)

جُشَأَةٌ
جُشَأَةٌ ذ : see جُشَآءٌ, in two places.

قَوْسٌ جَشْأَى
قَوْسٌ جَشْأَى ذ A ringing bow. (TA. [See also جَشَّآءُ, voce أَجَشُّ, in art. جش.])

جُشَآءٌ
جُشَآءٌ ذ A belch; i. e., a sound accompanied with wind, from the mouth, on an occasion of satiation of the stomach; (Mgh, Msb;) a subst. from 5; (As, S, Msb, K;) as also ↓ جُشَأَةٌ (S, K) and ↓ جُشْأَةٌ: (K: but the first and last of these three words are omitted in some copies of the K:) or ↓ the second of these three words, accord. to some, is a superlative epithet, signifying a great, or frequent, belcher. (MF.) ― -b2- Also (assumed tropical:) An invasion of the night, and of the sea. (K, TA.) The torrent and the night (السَّيْلُ وَاللَّيْلُ) are called الأَعْمَيَانِ [the two blind things] because their invasion is vehement. (TA.)

##### Türkçe

**جَشَأَتْ نَفْسُهُ**
1 **جَشَأَتْ نَفْسُهُ** ذ, (S, K,) muzâri‘i **جَشَاَ**, (K,) mastarı **جُشُوْءٌ**, (S, K, KL,) **قُعُودٌ** gibi, (TA,) ve **جَشَآءٌ**, (KL, [yahut **جَشَأٌ**, böylece Golius KL’nin rivayetine dayanarak,]) [**جَأَشَتْ نَفْسُهُ** ve **جَاشَتْ** gibi,] Onun nefsi [yahut midesi] keder veya korku sebebiyle kabardı: (S, K; ve O’da da böyledir; fakat K’nın bir nüshasında, keder veya sevinç sebebiyle: TA:) yahut [sadece] kabardı, yahut yükseldi: (T, ثور maddesinde:) ve kusmaya meyil sebebiyle kabardı, yahut çalkalandı; (K;) **خَبُثَتْ** ve **لَقِسَتْ** ile aynı mânâdadır: (Sh, TA:) ve **جَشَأَتْ اـِلَىَّ نَفْسِى** Nefsim [yahut midem] kabardı, yahut kusmaya meyil sebebiyle çalkalandı, yahut ağırlaştı, (**خَبْثَتْ,**) hoşlanmadığı bir şeyden doğan ağrı sebebiyle. (ISh, TA.) ― -b2- **جَشَأَ عَنِ الطَّعَامِ** Hazımsızlık sebebiyle yemekten tiksindi. (TA.) ― -b3- **جَشَأَتِ الغَنَمُ** Koyunlar boğazlarından bir ses çıkardılar. (Lth, K.) ― -b4- **جَشَأَتِ الأَرْضُ** (mecaz:) Yer bütün bitkilerini, yahut otunu çıkardı: onların, **قَآءَتِ الأَرْضُ أُكْلَهَا** [lafzen “yer yiyeceğini kustu”] demeleri gibi. (TA.) ― -b5- **جَشَأَتِ الرِّيَاضُ بِرُبَّاهَا** (mecaz:) [Çayırlar yahut bahçeler] [iyi şeylerini] çıkardı. (TA.) ― -b6- **جَشَأَتِ البِلَادُ بِأَهْلِهَا** (mecaz:) [Ülkeler yahut şehirler vb.] [halkını] dışarı attı. (TA.) ― -b7- **جَشَأَتِ البِحَارُ بِأَمْوَاجِهَا** (mecaz:) [Denizler] [dalgalarını] dışarı attı. (TA.) ― -b8- Yine deniz hakkında **جَشَأَ** denir, (mecaz:) Üzerine atıldı, (TA,) karardı, (K, TA,) ve dalgalarıyla çalkantılı oldu; (TA;) ve [CK’da “yahut”] birinin üzerine sarktı. (K, TA.) Ve aynı şekilde gece hakkında da denir, (mecaz:) Ansızın bastırdı, (TA,) karardı; (K, TA;) ve [CK’da “yahut”] birinin üzerine sarktı. (K, TA.) ― -b9- **جَشَأَتِ الوَحْشُ** (farzedilen mecaz:) Yaban hayvanları bir tek sıçrayış, yahut atlayış yaptılar. (TA.) ― -b10- **جَشَأَ القَوْمُ** (farzedilen mecaz:) Kavim, yahut erkekler topluluğu, bir ülkeden yahut şehirden diğerine çıktı. (S, K, TA.) Bir rivayette şöyle denir: **جَشَأَتِ الرُّومَ عَلَى عَهْدِ عُمَرَ** (farzedilen mecaz:) Rumlar ayağa kalktı ve ülkelerinden ilerledi [Ömer zamanında]. (TA.)

2 **جَشَّاَ** bk. 5.

**تجشّأ**
5 **تجشّأ** ذ, (S,) mastarı **تَجَشُّؤٌ**; (S, Mgh, K; [CK’da, **التَّجَشُّ** yanlışlıkla **التَّجَشُّؤُ** yerine konmuştur;]) yahut **تَجَشَّى**, mastarı **تَجَشٍّ**; (Msb;) ve ↓ **جشّأ**, (S,) mastarı **تَجْشِئَةٌ**; (S, K;) ikisi de aynı mânâya gelir; (S;) Geğirdi; yani, midenin doyması hâlinde, (Mgh, Msb,) kasıtlı olarak: (Mgh:) yahut (mide) yiyecek veya içecekle dolması hâlinde (K, TA) rüzgâr çıkardı. (TA.)

**اجتشأ البِلَادَ**
8 **اجتشأ البِلَادَ** ذ, ve **اِجْتَشَأَ البِلَادُ** (farzedilen mecaz:) [Ülkeyi kendisine uymaz buldu ve] ülke ona uymadı. (S, K.)

**جَشْءٌ**
**جَشْءٌ** ذ Hafif bir yay: (S, K:) yahut çınlayan bir ses çıkaran bir yay: (Lth, TA:) yahut **نَبْع** denilen ağaçtan hafif bir çubuk: (As, S:) çoğulu **أَجْشَآءُ**, (K,) şâz olup, IHsh tarafından nadir olduğu söylenmiştir, (TA,) ve **جَشَآتٌ**. (K: CK’da, **جَشْآتٌ**.) ― -b2- **سَهْمٌ جَشْءٌ** Hafif bir ok. (Yaakoob, TA.) -A2- Erkeklerden ve davarlardan büyük bir sayı. (IAar, K, TA.)

**جُشْأَةٌ**
**جُشْأَةٌ** ذ: bk. **جُشَآءٌ**. ― -b2- Yine (mecaz:) Tan yeri ağarması: [yahut,] ‘Alee İbn-Hamzeh’e göre, tan yeri ağarırken rüzgârın esmesi. (TA.)

**جُشَأَةٌ**
**جُشَأَةٌ** ذ: iki yerde **جُشَآءٌ**’a bk.

**قَوْسٌ جَشْأَى**
**قَوْسٌ جَشْأَى** ذ Çınlayan bir yay. (TA. [Ayrıca جش maddesinde, **أَجَشُّ** lafzı altında **جَشَّآءُ**’a da bk.])

**جُشَآءٌ**
**جُشَآءٌ** ذ Bir geğirme; yani, midenin doyması hâlinde ağızdan rüzgârla birlikte çıkan bir ses; (Mgh, Msb;) 5’ten bir isimdir; (As, S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **جُشَأَةٌ** (S, K) ve ↓ **جُشْأَةٌ**: (K: fakat bu üç kelimeden birincisi ve sonuncusu K’nın bazı nüshalarında düşürülmüştür:) yahut ↓ bu üç kelimeden ikincisi, bazılarına göre, çok geğiren yahut sık geğiren mânâsında bir ism-i tafdîl sıfatıdır. (MF.) ― -b2- Yine (farzedilen mecaz:) Gecenin ve denizin baskını. (K, TA.) Sel ve gece (**السَّيْلُ وَاللَّيْلُ**) **الأَعْمَيَانِ** [iki kör şey] diye adlandırılır; çünkü onların baskını şiddetlidir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: جشء

جَشَأَ
جَشَأَ A ( n. ac. جُشْء 3 ,  جَشَأ 4 ,  جَشَاْء 22 ,  جُشُوْء [ 27 ] ),
a.  Heaved, rose.

b.  Belched, vomited, threw up.

جَشَّأَ
جَشَّأَ II ,  تَجَشَّأَ V ,
a.  Eructed, belched.

جُشْءَة
جُشْءَة 3t ,  جُشَأَة 9t ,  جُشَاْء 24 ,
a.  Belch, eructation.

##### Türkçe

جَشَأَ
جَشَأَ A (mastar-ı akuzatif: **جُشْء** 3, **جَشَأ** 4, **جَشَاْء** 22, **جُشُوْء** [27]),
a. Kabardı, yükseldi.

b. Geğirdi, kustu, çıkardı.

جَشَّأَ
جَشَّأَ II, **تَجَشَّأَ** V,
a. Geğirdi, geğirme çıkardı.

جُشْءَة
جُشْءَة 3t, **جُشَأَة** 9t, **جُشَاْء** 24,
a. Geğirme, geğirti.
