# جشأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B4%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جشأ

جشأت نفسه كجعل جشوءا كقعود إذا ارتفعت ونهضت إليك وجاشت من حزن أو فرح هكذا في نسختنا، وفي العباب: أو فزع، بالزاي والعين المهملة ومثله في بعض النسخ، قال شمر: جشأت نفسي وخبثت ولقست واحد، وقال ابن شميل: جشأت إلي نفسي أي خبثت من الوجع مما تكره، وتجشأ، قال عمرو بن الإطنابة:
  وقولي كلما جشأت وجاشت                      مكانك تحمدي أو تستريحي يريد: تطلعت ونهضت جزعا وكراهة. ومن سجعات الأساس: إذا رأى طرة من الحرب نشأت، جاشت نفسه وجشأت، وفي حديث الحسن  جشأت الروم على عهد عمر  أي نهضت وأقبلت من بلادها وجشأت نفسه ثارت للقيء وخبثت ولقست ومن المجاز: جشأ الليل والبحر إذا دفع وأظلم وأشرف عليك ويقال: جشأت البحار بأمواجها، والرياض برباها، والبلاد بأهلها: لفظتها، وقال الليث: جشأت الغنم: أخرجت صوتا من حلوقها. قال امرؤ القيس:
  إذا جشأت سمعت لها ثغاء                      كأن الحي صبحهم نعـي وجشأ القوم: خرجوا من بلد إلى بلد قال العجاج:
  أحراس ناس جشئوا وملت
  أرضا وأحوال الجبان اهولت يقال: جشئوا إذا نهضوا من أرض إلى أرض. وروى شمر عن ابن الأعرابي الجشء بفتح فسكون: الكثير والجشء أيضا: القوس الخفيفة وقال الليث: هي ذات الإرنان في صوتها، قال أبو ذؤيب:
  ونميمة من قانص متلـبـب                      في كفه جشء أجش وأقطع وقال الأصمعي: هو القضيب من النبع الخفيف ج أجشاء كفرخ وأفراخ، على غير قياس. وصر ابن هشام بقلته وجشآت محركة ممدودة جمع سلامة المؤنث والتجشؤ: تنفس المعدة عند امتلائها كالتجشئة قال أبو محمد الفقعسي:
  لم يتجشأ عن طعام يبشمه
  ولم تبت حمى به توصمه وجشأت المعدة وتجشأت: تنفست والاسم جشأة وجشاء كهمزة وغراب الأخير قاله الأصمعي، وكأنه من باب العطاس والدوار، وقال بعض: إن الجشأة كهمزة من صيغ المبالغة ومعناه: الكثير الجشاء والأحزان، وكان علي بن حمزة يذهب إلى ما ذهب إليه الأصمعي وجشأة مثل عمدة وهو في المحكم، وسقط من بعض النسخ. واجتشأ فلان البلاد وكذلك اجتشأته البلاد إذا لم توافقه كأنه استوخمها، من جشأت نفسي. وجشاء الليل والبحر، بالضم: دفعتهما بالمرة، ويقال: الأعميان هما السيل والليل، فإن دفعتهما شديدة. ومما يستدرك عليه: سهم جشء: خفيف، حكاه يعقوب في المبدل، وأنشد:
  ولو دعا ناصره لقيطـا
  لذاق جشئا لم يكن مليطا
  المليط: الذي لا ريش عليه. وجشأت الأرض: أخرجت جميع نبتها، كما يقال قاءت الأرض أكلها، وهو مجاز. وقد يستعار الجشأة للفجر، وقد جاء في بعض الأشعار. وقال علي بن حمزة: الجشأة: هبوب الريح عند الفجر. وجشأ فلان عن الطعام إذا اتخم فكره الطعام. وجشأت الوحش: ثارت ثورة واحدة.

### Türkçe

**جشأت** nefsi, **كجعل** **جشوءا** **كقعود** (gibi), eğer yükseldi ve sana doğru kalkıp doğrulduysa; ve hüzünden yahut sevinçten kabardı. Bizim nüshamızda böyledir; **العباب**’da ise: yahut korku; **بالزاي والعين المهملة** ile; ve bunun benzeri bazı nüshalardadır. Şemmer dedi: “Nefsim **جشأت** ve kötüleşti ve **لقست**”; (bunlar) birdir. İbn Şümeyl dedi: “Nefsime doğru **جشأت**”, yani: hoşlanmadığın şeyden, ağrıdan dolayı kötüleşti. Ve **تجشأ**. Amr b. el-İtnâbe dedi:
  Ve sözüm, her ne zaman **جشأت** ve **جاشت** (ise):
  Yerinde dur; ya övülürsün yahut rahatlarsın.
İster: ürkeklik ve hoşnutsuzlukla göz dikti ve kalkıp doğruldu.

Ve **الأساس**’ın seci’lerinden: “Savaştan bir perçem gördüğünde **نشأت**; nefsi **جاشت** ve **جشأت**.” Ve Hasan’ın hadisinde: “**جشأت** Rumlar, Ömer’in ahdi üzere”; yani: kalkıp doğruldular ve memleketlerinden yönelip geldiler. Ve “nefsi **جشأت**”: kusmaya karşı kabardı; ve kötüleşti ve **لقست**. Ve mecazdan: “Gece ve deniz **جشأ**”, eğer itti, karardı ve sana doğru yükselip belirdiyse. Ve denilir: “Denizler, dalgalarıyla **جشأت**; bahçeler, tepeleriyle; beldeler, halklarıyla”: onları dışarı attı. Leys dedi: “Koyun **جشأت**”: boğazlarından bir ses çıkardı. İmru’ul-Kays dedi:
  Ne zaman **جشأت** (ise) onun için bir meleme işitirsin;
  Sanki o oba, sabahleyin onlara bir ölüm haberi (gelmiş).

Ve “kavim **جشأ**”: bir beldeden bir beldeye çıktılar. el-Accec dedi:
  İnsanların muhafızları; **جشئوا** ve eğildiler,
  Bir yere; ve korkağın hâlleri dehşete düşürüldü.
Denilir: “**جشئوا**”, eğer bir yerden bir yere kalkıp çıktılarsa.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الجشء** (fetha sonra sükûn ile): çok olan. Ve **الجشء** ayrıca: hafif yay. Leys dedi: O, sesinde **ذات الإرنان** olandır. Ebû Züeyb dedi:
  Ve bir avcıdan bir gammazlık; kuşanmış,
  Avucunda **جشء**; **أجش** ve **أقطع**.

Asma‘î dedi: O, hafif **النبع**’dan (olan) çubuktur; çoğulu **أجشاء**; **كفرخ وأفراخ** (gibi), kıyasa göre olmaksızın. İbn Hişâm, onun azlığını açıkça belirtti. Ve **جشآت** (harekeli, uzatılmış): müennes sâlim cem‘. Ve **التجشؤ**: dolduğunda midenin nefes alması; **كالتجشئة** (gibi). Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
  Doyurup bıktıracak bir yemekten dolayı **يتجشأ** etmedi,
  Ve onda, onu damgalayacak bir humma ile gecelememiştir.

Ve “mide **جشأت**” ve “**تجشأت**”: nefes aldı; isim: **جشأة** ve **جشاء**; **كهمزة وغراب**; sonuncusu (hakkında) Asma‘î söyledi. Ve sanki o, aksırma ve baş dönmesi babındandır. Bazısı dedi: “**الجشأة** **كهمزة** (gibi), mübalağa sigalarındandır; manası: **الجشاء** ve hüzünlerin çok olanı.” Ali b. Hamza, Asma‘î’nin gittiği görüşe giderdi. Ve **جشأة**: **مثل عمدة**; ve o, **المحكم**’dedir; ve bazı nüshalardan düşmüştür.

Ve falan, beldeleri **اجتشأ**; ve yine beldeler onu **اجتشأته**; eğer ona uygun düşmediyse; sanki onu yadırgadı; “nefsim **جشأت**”ten (gelir).

Ve **جشاء** gece ve deniz; damme ile: ikisini bir defada itti. Ve denilir: “İki kör: sel ve gecedir; eğer ikisini itersen, (bu) şiddetlidir.”

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **سهم جشء**: hafif; Yakub bunu **المبدل**’de nakletti. Ve inşad etti:
  Eğer yardımcısını, bir buluntu (çocuk) olarak çağırsa,
  **جشئا** tadar; **مليطا** olmamış.
**المليط**: üzerinde tüy olmayan (ok).

Ve “yer **جشأت**”: bütün bitkisini çıkardı; “yer yediğini kustu” denildiği gibi; ve bu mecazdır. Ve **الجشأة** fecir için ödünç alınabilir; bazı şiirlerde gelmiştir. Ali b. Hamza dedi: **الجشأة**: fecir vaktinde rüzgârın esmesidir.

Ve falan, yemekten **جشأ**; eğer tıka basa yediyse, yemeği kerih gördü. Ve “vahşi hayvanlar **جشأت**”: bir tek kabarışla kabardı.
