# جشش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B4%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جشش

جشه يجشه جشا: دقه وكسره، وقيل: طحنه طحنا غليظا جريشا، كأجشه، وهذه عن أبي زيد. وأجشه بالعصا: ضربه بها، وكذلك جثه جثا، قاله ابن شميل. وجش المكان: كنسه، ونظفه. وجش البئر: نقاها من الوحل. وجش الباكي دمعه: امتراه واستخرجه، عن ابن عباد. وجش البئر: كنسها ونقاها، قاله الجوهري، وأنشد لأبي ذؤيب:
  يقولون لما جشت البئر أوردوا                      وليس بها أدنى ذفاف لـوارد

  قال: يعني به القبر، ولا يخفى أن ذكر البئر ثانيا تكرار، ولو قال بعد قوله: والبئر نقاها كجشجشها لأصاب، قال ابن دريد: الجشجشة: استخراجك ما في البئر من تراب وغيره، مثل الجش. وهاشم بن عبد الواحد الجشاش الكوفي، يروي عنه جعفر بن محمد بن شاكر. وإبراهيم بن الوليد الجشاش، يروي عن أبي بكر الرمادي: محدثان. والجشيشة: ما جش من بر ونحوه، كالجشيش، وقيل: الجشيش: الحب، حين يدق قبل أن يطبخ، فإذا طبخ فهو جشيشة. قال ابن سيده: وهذا فرق ليس بقوي، وفي الحديث أو لم على بعض أزواجه بجشيشة. والمجش والمجشة: الرحى التي يطحن بها الجشيش. والجشيش: السويق، وقال الفارسي: الجشيشة: واحد الجشيش، كالسويقة واحدة السويق، وقال غيره: ولا يقال للسويق جشيشة، ولكن يقال جذيذة. وقال شمر، رحمه الله: الجشيش: حنطة تطحن طحنا جليلا، فتجعل في قدر، ويلقى فيها لحم أو تمر فيطبخ، فهذا الجشيش، ويقال لها: دشيشة، بالدال. وكأمير: اسم، ولا يخفى أنه لا يحتاج إلى ضبطه كأمير؛ لعدم مخالفته مع السابق. وكزبير جشيش بن الديلمي: صحابي ممن أعان على قتل الأسود العنسي، وكان باليمن، قاله ابن ماكولا. وجشيش بن مالك، في تميم، وهو ابن مالك بن حنظلة بن مالك ابن زيد مناة، وأمه حطى بنت ربيعة ابن مالك بن زيد مناة، إليها ينسبون. وجشيش بن مر، في مذحج، ومر هو ابن صداء. وجشيش بن عوف بن حيوة ابن ليث بن بكر، في كنانة، هكذا نقلهم الحافظ في التبصير. والجش: الموضع الخشن الحجارة، عن ابن الأعرابي، وقال غيره: الجش: ما ارتفع من الأرض، ولم يبلغ أن يكون جبلا. والجش من الدابة والقفر: وسطهما، كالجشان، بالضم. وقال ابن فارس: الجش بالضم: الجبل، والجمع جشاش، بالكسر، وقد خالف قاعدته هنا؛ حيث لم يشر للجمع بالجيم، وسبحان من لا يسهو. ويقال: مضى جش من الليل، أي ساعة منه، وقيل: هو ما بين أوله إلى ثلثة. والجش: النجفة شبه شفة- وفي بعض النسخ: شبه نسفة- فيه غلظ وارتفاع. وجش: د، بين صور وطبرية، على سمت البحر. وجش: جبل صغير بالحجاز لجشم بن بكر. وجش إرم: جبل عند أجأ أملس الأعلى، سهل يرعاه الإبل والحمير، كثير الكلإ، بذروته، أي أعلاه، مساكن عاد وإرم، وعجائب من صور منحوته في الصخور. وجش أعيار: ع، قال بدر المازني:
  ما اضطرك الحرز من ليلى إلى برد                      تختاره معقلا عـن جـش أعـيار أو هو ماء ملح، بأكناف شربة، بعدنة، لبني فزارة. والجشة، بالفتح: جماعة الناس يقبلون معا في نهضة أو ثورة، قاله الليث، ويضم، يقال: دخلت جشة من الناس. وقال أبو مالك: الجشة: نهضه القوم، يقال: شهدت جشتهم، أي نهضتهم. أم يحيى جشة بنت عبد الجبار بن وائل: محدثة، روت عنها ميمونة بنت حجر. والجشة، بالضم: شدة الصوت، كالجشش، محركة. والجشة، والجشش: صوت غليظ،، يخرج من الخياشيم، فيه بحة وغلظ. والأجش: الغليظ الصوت من الإنسان، ومنه الحديث، أنه سمع تكبير رجل أجش الصوت. ومن الخيل، يقال: فرس أجش الصوت: في صهيله جشش، قال لبيد:

  بأجش الصوت يعـبـوب إذا                      صرق الحي من الغزو صهل قال ابن دريد: وهو مما يحمد في الخيل، قال النجاشي:
  ونجى ابن حرب سابح ذو علالة                      أجش هزيم والرمـاح دوانـي ومن الرعد وغيره. قال الأصمعي: من السحاب: الأجش: الشديد الصوت، صوت الرعد، ويقال: رعد أجش: شديد الصوت، قال صخر الغي:
  أجش ربحلا له هـيدب                      يكشف للخال ريطا كثيفا والأجش: أحد الأصوات التي تصاغ منها، وفي بعض الأصول الصحيحة عليها الألحان، وكان الخليل يقول: الأصوات التي تصاغ بها الألحان ثلاثة: منها الأجش، وهو صوت من الرأس يخرج من الخياشيم، فيه غلظة وبحة، فيتبع بخدر موضوع على ذلك الصوت بعينه، ثم يتبع بوشي مثل الأول، فهي صياغته، فهذا الصوت الأجش. والجشاء: الغليظة الإرنان من القسي. قال أبو حنيفة: هي التي في صوتها جشة عند الرمي، قال أبو ذؤيب:
  ونميمة من قانص متلـبـب                      في كفه جشء أجش وأقطع قال: أجش، فذكر وإن كان صفة للجشء، وهو مؤنث، لأنه أراد العود، وقال السكري: النميمة: صوت الوتر، والجشء: قضيب خفيف؛ والأجش: الغليظ الصوت. والجشاء: السهلة ذات الحصباء من الأراضي الصالحة للنخل، قال:
  من ماء محنية جاشت بجمتهـا                      جشاء خالطت البطحاء والجبلا ولو قال: السهلة ذات حصباء تستصلح للنخل، لكان أصاب في الاختصار. وقال الأصمعي: أجشت الأرض وأبشت، إذا التف نبتها وحشيشها، وليس في نص الأصمعي هذه اللفظة، وقيل: أنبتت أول نباتها. ومما يستدرك عليه: جش القوم: نفروا واجتمعوا، قال العجاج: بجشة جشوا بها ممن نفر. وجشيش، كزبير: لقب الوازع ابن عبد الله بن مر الشاعر، نقله الحافظ. وحصين بن تميم الجشيشي، كان على شرطة ابن زياد. وأجش: أطم من آطام المدينة.

### Türkçe

**جشه** **يجشه** **جشا**: onu ince yaptı ve kırdı; ve denildi ki: onu iri öğütme ile, kırma (جريش) gibi öğüttü; **كأجشه**; ve bu, Ebû Zeyd’dendir. Ve **أجشه بالعصا**: onu onunla (sopayla) vurdu; ve yine **جثه جثا**; bunu İbn Şümeyl söyledi. Ve **جش المكان**: onu süpürdü ve temizledi. Ve **جش البئر**: onu çamurdan arındırdı. Ve **جش الباكي دمعه**: onu sağdı ve çıkardı; İbn Abbâd’dan. Ve **جش البئر**: onu süpürdü ve arındırdı; bunu Cevherî söyledi; ve Ebû Züeyb’den inşad etti:
  “Derler ki: kuyu **جشت** olunca su getirdiler,
  hâlbuki onda bir su getirene en yakın bir **ذفاف** yoktur.”

Dedi ki: bununla kabri kastediyor; ve gizli değildir ki kuyunun ikinci defa zikri tekrardır; eğer şu sözünden sonra: “ve kuyu onu arındırdı” (deseydi) **كجشجشها** (gibi) deseydi isabet ederdi. İbn Düreyd dedi ki: **الجشجشة**: kuyuda toprak ve başkasından olanı çıkarman; **الجش** gibidir. Ve Hâşim b. Abdülvâhid **الجشاش** el-Kûfî; ondan Ca‘fer b. Muhammed b. Şâkir rivayet eder. Ve İbrâhîm b. el-Velîd **الجشاش**; Ebû Bekr er-Ramâdî’den rivayet eder: iki muhaddistir. Ve **الجشيشة**: buğday ve benzeri şeylerden **جش** edilen şey; **كالجشيش** gibi. Ve denildi ki: **الجشيش**: tane; pişirilmeden önce dövüldüğü vakit; pişirilince o **جشيشة** olur. İbn Sîde dedi ki: bu fark kuvvetli değildir. Ve hadiste: bazı zevcelerine **بجشيشة** ile ikram etti. Ve **المجش** ve **المجشة**: **الجشيش** ile öğütülen değirmen taşı. Ve **الجشيش**: kavut (süvîk). Fârisî dedi ki: **الجشيشة**: **الجشيش**’in bir tanesi; tıpkı **السويقة**’nin **السويق**’in bir tanesi olması gibi. Başkası dedi ki: kavuta **جشيشة** denilmez; fakat **جذيذة** denilir. Şemmer, Allah ona rahmet etsin, dedi ki: **الجشيش**: iri öğütme ile öğütülen buğdaydır; sonra bir tencereye konur; içine et veya hurma atılır da pişirilir; işte bu **الجشيش**’tir; ve ona **دشيشة** denilir; **بالدال**. Ve **كأمير**: isimdir; ve gizli değildir ki onu **كأمير** gibi ضبط etmeye ihtiyaç yoktur; öncekiyle muhalefeti bulunmadığından. Ve **كزبير**: **جشيش بن الديلمي**: sahâbîdir; **الأسود العنسي**’nin öldürülmesine yardım edenlerdendir; Yemen’de idi; bunu İbn Mâkûlâ söyledi. Ve **جشيش بن مالك**: Temîm’dedir; o, Mâlik b. Hanzala b. Mâlik b. Zeyd Menât’ın oğludur; annesi Hattâ bint Rebîa b. Mâlik b. Zeyd Menât’tır; ona nisbet edilirler. Ve **جشيش بن مر**: Mezḥic’dedir; ve Mer, Ṣadâ’nın oğludur. Ve **جشيش بن عوف بن حيوة ابن ليث بن بكر**: Kinâne’dedir; hâfız bunu **التبصير**’de böyle nakletti. Ve **الجش**: taşları kaba olan yer; İbnü’l-A‘râbî’den. Başkası dedi ki: **الجش**: yerden yükselen şeydir; dağ olacak kadar değildir. Ve **الجش** binek hayvanından ve çölden: ikisinin ortasıdır; **كالجشان**; **بالضم**. İbn Fâris dedi ki: **الجش** **بالضم**: dağdır; cem‘i **جشاش**; **بالكسر**; burada kaidesine muhalefet etti; zira cem‘ için **بالجيم** işaret etmedi; ve sehiv etmeyen (yanılmayan) Allah’ı tenzih ederim. Ve denilir: **مضى جش من الليل**; yani ondan bir saat; ve denildi ki: o, evvelinden üçte birine kadar olan şeydir. Ve **الجش**: **النجفة**; dudak benzeri—bazı nüshalarda: savurma benzeri—onda kalınlık ve yükselme vardır. Ve **جش**: **د**; Sûr ile Taberiyye arasında; deniz doğrultusunda. Ve **جش**: Hicaz’da, Cüşm b. Bekr’e ait küçük bir dağ. Ve **جش إرم**: Ecâ yanında bir dağ; üstü dümdüz; deve ve eşeklerin otladığı bir ova; otu çok; zirvesinde, yani en üstünde, Âd ve İrem’in meskenleri; kayalarda oyulmuş suretlerden acayiplikler. Ve **جش أعيار**: **ع**; Bedr el-Mâzinî dedi ki:
  “Leylâ’dan seni soğuğa,
  **جش أعيار**’dan bir sığınak olarak seçtiğin şeye ne zorladı?”

Veya o, Şerbe’nin kenarlarında, Adenne’de, Benî Fezâre’ye ait tuzlu sudur. Ve **الجشة** **بالفتح**: bir kalkışta veya bir ayaklanışta insanların topluluğu, birlikte gelirler; bunu Leys söyledi; ve **يضم**; denilir: **دخلت جشة من الناس**. Ebû Mâlik dedi ki: **الجشة**: kavmin kalkışı; denilir: **شهدت جشتهم**; yani kalkışlarını. Ümm Yahyâ **جشة بنت عبد الجبار بن وائل**: muhaddisedir; ondan Meymûne bint Hacer rivayet etti. Ve **الجشة** **بالضم**: sesin şiddeti; **كالجشش**; **محركة**. Ve **الجشة** ve **الجشش**: kalın bir sestir; burun deliklerinden çıkar; onda kısıklık ve kalınlık vardır. Ve **الأجش**: insandan kalın sesli olandır; ondan hadis: kalın sesli bir adamın tekbirini işitti. Ve attan: denilir: **فرس أجش الصوت**: kişnemesinde **جشش** vardır; Lebîd dedi ki:

  “Kalın sesli, coşkun (bir at) ile;
  mahalle gazadan dönünce kişnedi.”

İbn Düreyd dedi ki: bu, atlarda övülen şeylerdendir. Neccâşî dedi ki:
  “İbn Harb’in oğlu kurtuldu; yüzücü, yeleli,
  kalın (sesli) bir gürültü; mızraklar bana yakın iken.”

Ve gök gürültüsü ve başkasından. Asma‘î dedi ki: buluttan: **الأجش**: sesi şiddetli olandır; gök gürültüsünün sesi; ve denilir: **رعد أجش**: sesi şiddetli. Ṣaḫr el-Ğayy dedi ki:
  “Kalın (sesli), geniş; onun bir **هيدب**’i vardır;
  ben’e kalın bir örtüyü açar.”

Ve **الأجش**: ondan (nağmelerin) yapıldığı seslerden biridir; bazı sahih asıllarda onun üzerine nağmeler vardır. Halîl derdi ki: nağmelerin yapıldığı sesler üçtür: onlardan biri **الأجش**’tir; o, baştan bir sestir; burun deliklerinden çıkar; onda kalınlık ve kısıklık vardır; sonra o sesin aynısı üzerine konmuş bir perde ile tâbi olunur; sonra ilkinin benzeri bir nakış ile tâbi olunur; işte onun yapımı budur; işte bu **الأجش** sestir. Ve **الجشاء**: yaylardan kalın, titrek olan (ses)tir. Ebû Hanîfe dedi ki: o, atışta sesinde **جشة** olan şeydir. Ebû Züeyb dedi ki:
  “Pusuya yatmış bir avcıdan bir fısıltı;
  elinde **جشء**; **أجش** ve **أقطع**.”

Dedi ki: **أجش** diye müzekker getirdi; her ne kadar **الجشء**’ün sıfatı olsa da—ki o müennestir—çünkü o, dalı kastetti. Sükkerî dedi ki: **النميمة**: kirişin sesidir; ve **الجشء**: hafif bir çubuktur; ve **الأجش**: kalın sesli olandır. Ve **الجشاء**: hurmaya elverişli arazilerden, çakıllı, kolay (düz) olan yerdir. Dedi ki:
  “Bir bükülmüş suyun suyundan; tepesinde kaynayan,
  **جشاء**; ova ile dağı karıştırdı.”

Ve eğer “hurmaya elverişli kılınan çakıllı kolay yer” deseydi, kısaltmada isabet ederdi. Asma‘î dedi ki: **أجشت الأرض وأبشت**: bitkisi ve otu birbirine dolaştığı vakit; Asma‘î’nin nassında bu lafız yoktur. Ve denildi ki: ilk bitkisini bitirdi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **جش القوم**: ürktüler ve toplandılar. ‘Accâc dedi ki: “Bir **بجشة** ile, ürkenlerden (bir topluluk) onunla **جشوا**.” Ve **جشيش** **كزبير**: şair el-Vâzi‘ b. Abdullâh b. Murr’un lakabıdır; hâfız nakletti. Ve Ḥuṣayn b. Temîm **الجشيشي**: İbn Ziyâd’ın şurtası üzerine idi. Ve **أجش**: Medine’nin **آطام**’ından bir **أطم**dur.
