# جشم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B4%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جشم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B4%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: جشم

(باب الجيم والشين وما يثلثهما)
(جشع) الجيم والشين والعين أصلٌ واحد، وهو الحِرْص الشديد. يقال رجل جَشِعٌ بيِّن الجَشَع، وقومٌ جَشِعُونَ. قال سُوَيد:‏
* وكِلاَبُ الصَّيد فِيهنَّ جَشَعْ(1) *‏
(جشم) الجيم والشين والميم أصلٌ واحد، وهو مجموع الجِسْم. يقال ألقَى فلانٌ على فُلان جُشَمَه، إذا ألقى عليه ثِقْله. ويقال جُشَمُ البعيرِ صَدْرُه، وبه سُمِّي الرجل "جُشَمَ(2)". فأمَّا قولهم تجشَّمت الأمرَ، فمعناه تحمَّلت بجُشَمِي حتى فعلتُه. وجشَّمْتُ فلاناً كذا، أي كلفتُه أن يحمل عليه جُشَمَه. قال:‏
فأُقْسِمُ ما جَشَّمتُهُ من مُلِمَّةٍ ***  تَؤُودُ كِرامَ الناسِ إلا تَجَشَّمَا‏
(جشأ) الجيم والشين والهمزة أصلٌ واحد، وهو ارتفاعُ الشيء. يقال جَشأَتْ نَفْسي، إذا ارتفَعَتْ من حُزنٍ أو فزَع. فأمَّا جاشَتْ(3) فليس من هذا، إنما ذلك غَثَيانُها. وقال أبو عبيدٍ: اجتشأتْنِي البِلادُ واجتشأتُها، إذا لم توافِقْك؛ لأنه إذا كان كذا ارتفعت عنه(4)، ونبَتْ به. وقال قوم: جَشأ القومُ مِن بلدٍ إلى بلد، إذا خَرَجُوا منه.‏
ومن هذا القياس تجشَّأَ تجشُّؤاً، والاسم الجُشاء. ومن الباب الجَشْء مهموز وغير مهموز: القوس الغليظة. قال أبو ذؤيب:‏
* في كَفِّهِ جَشْءٌ أجَشُّ وأقْطَعُ(5) *‏
(جشب) الجيم والشين والباء يدلُّ على خشونة الشيء. يقال طعامٌ جشِبٌ، إذا كان بلا أُدْمٍ. والمِجشاب: الغليظ. قال:‏
* تُولِيكَ كَشْحاً لطيفاً ليس مِجشابا(6) *‏
(جشر) الجيم والشين والراء أصلٌ واحدٌ يدلّ على انتشار الشيء وبُروزه. يقال جشَرَ الصبح، إذا أنارَ. ومنه قولهم: اصطبَحْنا الجاشِرِيَّة، وهذا اصطباحٌ يكون مع الصبح. وأصبَحَ بنو فلان جشَراً، إذا بَرَزُوا [و] الحيَّ ثم أقامُوا ولم يرجعوا إلى بيوتهم، وكذلك المال الجَشَر، الذي يَرْعى أمام البيوت. والجَشَّار: الذي يأخُذ المالَ إلى الجَشْر(7).‏
---------------------
(1) قصيدة سويد بن أبي كاهل في المفضليات (1: 188-200). وصدره:‏
* فرآهن ولما يستبن *‏
(2) في الأصل: "جشما" وإنما هو ممنوع من الصرف كزفر. وقد جاء على الصواب الذي أثبت في المجمل واللسان.‏
(3) في الأصل "فأما ما جاشت".‏
(4) في الأصل: "ارتفع عند".‏
(5) ديوان أبي ذؤيب 7 واللسان (جشأ) والمفضليات (2: 244). وصدره:‏
* ونميمة من قانص متلبب *‏
(6) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (جشب). وصدره:‏
* قراب حصنك لا بكر ولا نصف *‏
(7) لم يفسره هنا ولا في المجمل. والجشر بالتحريك: بقل الربيع، وبالفتح: إخراج الدواب للرعي.‏

ـ

### Türkçe

(باب **الجيم** و**الشين** وما يثلثهما)
(**جشع**) **الجيم** ve**الشين** ve**العين** tek bir asıldır; o da şiddetli hırstır. Denir ki: apaçık **الجشع** sahibi **جَشِعٌ** bir adam; ve **جَشِعُونَ** bir kavim. Sُوَيد dedi ki:‏
* Ve av köpekleri onların içinde **جَشَعْ**(1) *‏

(**جشم**) **الجيم** ve**الشين** ve**الميم** tek bir asıldır; o da **الجِسْم**’in toplamıdır. Denir ki: Falan, falanın üzerine **جُشَمَه**’ini attı; yani onun üzerine ağırlığını attı. Ve denir ki: **جُشَمُ** devenin, göğsüdür; ve bununla adama "**جُشَمَ**(2)" adı verildi. Ama onların “**تجشَّمتُ** işi” sözleri; bunun manası: **جُشَمِي** ile yüklendim, ta ki onu yaptım. Ve “Falanı şuna **جشَّمْتُ**”; yani ona, üzerine **جُشَمَه**’ini taşımasını yükledim. Dedi ki:‏
فأُقْسِمُ ما جَشَّمتُهُ من مُلِمَّةٍ ***  تَؤُودُ كِرامَ الناسِ إلا تَجَشَّمَا‏

(**جشأ**) **الجيم** ve**الشين** ve**الهمزة** tek bir asıldır; o da şeyin yükselmesidir. Denir ki: **جَشأَتْ** nefsim; yani bir hüzünden yahut bir korkudan yükseldi. Ama **جاشَتْ**(3) ise bundan değildir; ancak o, onun bulanmasıdır. Ve Ebû Ubeyd dedi ki: **اجتشأتْنِي** beldeler ve ben de **اجتشأتُها**; yani sana uygun düşmediği zaman; çünkü bu böyle olunca ondan yükselir(4) ve onunla uyuşmaz. Ve bir kavim dedi ki: Kavim, bir beldeden bir beldeye **جَشأ** etti; yani ondan çıktılar.‏
Ve bu kıyastan: **تجشَّأَ** bir **تجشُّؤاً** ile; isim ise **الجُشاء**’dır. Ve babdan: hemzeli ve hemzesiz **الجَشْء**: kalın yay. Ebû Züeyb dedi ki:‏
* Onun avucunda **جَشْءٌ** var; daha kalın ve daha kesici(5) *‏

(**جشب**) **الجيم** ve**الشين** ve**الباء** şeyin kabalığına delalet eder. Denir ki: **جشِبٌ** bir yiyecek; yani katıksız olduğu zaman. Ve **المِجشاب**: kalın olan. Dedi ki:‏
* Sana ince bir böğür döndürür; **مِجشابا** değildir(6) *‏

(**جشر**) **الجيم** ve**الشين** ve**الراء** tek bir asıldır; şeyin yayılması ve belirginleşmesine delalet eder. Denir ki: Sabah **جشَرَ** etti; yani aydınlandı. Ve ondan onların sözü: **الجاشِرِيَّة** ile sabahladık; bu, sabahla birlikte olan bir sabahlamadır. Ve falanın oğulları **جشَراً** sabahladı; yani mahalleden dışarı çıktılar, sonra ikamet ettiler ve evlerine dönmediler; ve aynı şekilde **الجَشَر** mal: evlerin önünde otlayan. Ve **الجَشَّار**: malı **الجَشْر**’e götüren kimsedir(7).‏

---------------------
(1) Sُوَيد b. Ebî Kâhil’in **المفضليات**’indeki kasidesi (1: 188-200). Ve onun sadrı:‏
* فرآهن ولما يستبن *‏
(2) Asılda: "جشما"; ancak o, زفر gibi sarftan men edilmiştir. Ve **المجمل** ve **اللسان**’da sabit kıldığım doğru şekil üzere gelmiştir.‏
(3) Asılda "فأما ما جاشت".‏
(4) Asılda: "ارتفع عند".‏
(5) Ebû Züeyb divanı 7 ve **اللسان** (**جشأ**) ve **المفضليات** (2: 244). Ve onun sadrı:‏
* ونميمة من قانص متلبب *‏
(6) Ebû Zübeyd et-Tâî’nindir; **اللسان** (**جشب**)’de olduğu üzere. Ve onun sadrı:‏
* قراب حصنك لا بكر ولا نصف *‏
(7) Burada da **المجمل**’de de onu açıklamadı. Ve harekeli **الجشر**: bahar otu; fethalı **الجشر**: hayvanları otlamaya çıkarmaktır.‏

ـ
