# جعد (ج-ع-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B9%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ع - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والدال مهمل
)ع ج د، ج ع د، ج د ع، د ع ج مستعملات د ج ع، ع د ج مهملان( عجد: العُجْدُ: الزّبيب، وهو حب العنب أيضا، ويقال: بل هو ثمرة غير الزبيب شبيهةٌ به، ويقال: بل هي العُنْجُدُ. لا يعرف عرام إلا العُنْجُد.
جعد: رجلٌ جَعْدُ الشَّعرٌ، وشعر جعْدٌ، وقد جَعْدُ يَجْعُدُ جُعُودَة. وجعّدها صاحبها تجعيداً.
ويُجْمَعُ الجعدُ جعادا. وقال:
قد تيّمني طَفْلَةٌ أُمْلُودُ
بفاحمٍ زيَّنه التّجعيد
ورجلٌ جَعْدُ اليدين: بخيلٌ بملك يده. قال:
ما قابض الكفّين إلاّ جَعْدُ
ويقال للقصير الأصابع: جَعْدُ الأصابع. وزَيَدٌ جَعْدٌ إذا صار على خَطْم البعير بعضه فوق بعض. قال:
واعتمّ بالزّبَدِ الجَعْدِ الخراطيم
والجعودة في الخدين أيضا. وثرى جَعْد يعني التُّرابَ النديّ. يقال: ثَرى جَعْد ثَعْد: ندٍ.
والذئب يُكنَى أبا جعدة من بُخْلِه. قال:
هي الخمر تُكْنَى بأمّ الطِلا		كما الذئب يُكْنَى أبا جعده
يعني : هذه كنية باطلة ككنية الذئب ، وبنو جَعْدة : حيّ من قيس . وبعيرٌ َجْعدٌ : كثيرُ الوبر. والجعدة: حشيشة تنبت على شاطئ الأنهار لها رعثة مثل رعثة الديك طيبة الريح تنبت بالربيع وتيبس في الشتاء، وهي من البقول تُحْشَي بها المرافق. قال أبو ليلى: هي من الأصول التي تشبه البقول. لها أصلٌ مجتمع وعروق كثيرة، والبقلة: التي لها عرق واحد.
جدع: الجَدْعُ: قطع الأنف والأذن والشفة، جدَعْتُه أجْدَعُهُ جَدْعا وهو مجدوع وأنا جادع. واذا لزمت النعت فهو أجدع والأنثي جدعاءُ. وبه جدع، ولا يقال: قَطْع. ولا يقال: قد جَدِعَ ولكن جُدِعَ، ألا ترى أنك تقول: رجل أقْطَعُ وبه قطع، ولا يقال قَطِع. والجدعة: موضع الجَدْع من المجدوع قال سيبويه، يقال: جدّعته، أي: قلت له: جدعا والجَدَاع: السنة التي تذهب بكل شيء وجُدَيع: اسم الكرمانيّ الأزديّ. والجِدعُ: السّيء الغذاء، وقد أجدعته.
دعج: الدَّعَجُ: شِدّة سواد العين وشِدّة بياضه. رجل أدعج، وامرأة دَعْجاءُ، وعين دعجاء. يقال: الدَّعَجُ: شدَّة سواد سواد العين، وشِدّة بياض بياضها. والدليل على ذلك بيت جميل حيث يقول:
سوى دعج العينين والنعج الذي		به قتلتني حين أمكنها قتلـي
وقال العجاج:
تَسُورُ في أدعاج ليل أدعجا
جعله أدعج لشدّة سواده وبياض الصبح.

##### Türkçe

باب **العين** و **الجيم** و**الدال** ihmâl edilmiştir
(**ع ج د**، **ج ع د**، **ج د ع**، **د ع ج** استعمالdadır; **د ج ع**، **ع د ج** ihmâl edilmiştir)( **عجد**: **العُجْدُ**: kuru üzüm; o, üzüm tanesi de olur. Ve denilir: bilakis o, kuru üzümden başka, ona benzer bir meyvedir. Ve denilir: bilakis o, **العُنْجُدُ**’dur. **عرام**’ın bildiği yalnız **العُنْجُد**’dur.

**جعد**: **جَعْدُ الشَّعر** bir adam; ve **شعر جعْد** (kıvırcık saç). Ve (fiil olarak) **جَعْدُ يَجْعُدُ جُعُودَة**. Ve sahibi onu **تجعيداً** **جعّدها** (kıvırdı).

Ve **الجعد**’ın çoğulu **جعادا** olarak toplanır. Ve dedi ki:
قد تيّمني طَفْلَةٌ أُمْلُودُ
بفاحمٍ زيَّنه التّجعيد

Ve **جَعْدُ اليدين** bir adam: elinin mülküyle cimri, (yani) cimri. Dedi ki:
ما قابض الكفّين إلاّ جَعْدُ

Ve kısa parmaklıya **جَعْدُ الأصابع** denilir. Ve **زَيَدٌ جَعْدٌ**: devenin burnu üzerinde onun bir kısmı bir kısmının üstüne geldiği zaman. Dedi ki:
واعتمّ بالزّبَدِ الجَعْدِ الخراطيم

Ve yanaklarda da **الجعودة** vardır. Ve **ثرى جَعْد**: yani ıslak toprak. Denilir: **ثَرى جَعْد ثَعْد**: nemli.

Ve kurt, cimriliğinden dolayı **أبا جعدة** künyesiyle künyelenir. Dedi ki:
هي الخمر تُكْنَى بأمّ الطِلا		كما الذئب يُكْنَى أبا جعده

Yani: bu, kurdun künyesi gibi bâtıl bir künyedir. Ve **بنو جَعْدة**: **قيس**’ten bir kabiledir. Ve **بعيرٌ َجْعدٌ**: çok kıllı. Ve **الجعدة**: nehir kıyısında biten bir ottur; horozun ibiğine benzer bir püskülü vardır; güzel kokuludur; ilkbaharda biter ve kışın kurur; o, baklagillerdendir; onunla yastıklar doldurulur. **أبو ليلى** dedi: o, baklagillere benzeyen köklerdendir. Onun birleşik bir kökü ve çokça damarları vardır; ve **البقلة**: tek bir damarı olan şeydir.

**جدع**: **الجَدْعُ**: burun, kulak ve dudağı kesmek. **جدَعْتُه أجْدَعُهُ جَدْعا**; o **مجدوع**dur ve ben **جادع**ım. Ve sıfatı (nitelik olarak) gerekli kıldığın zaman o **أجدع**’dır; dişisi **جدعاءُ**. Ve onda **جدع** vardır; **قَطْع** denilmez. Ve “**قد جَدِعَ**” denilmez; fakat “**جُدِعَ**” (denilir). Görmez misin ki sen “**رجل أقْطَعُ**” dersin ve “onda **قطع** vardır” (dersin); “**قَطِع**” denilmez. Ve **الجدعة**: **المجدوع**daki **الجَدْع**’ın yeri; **سيبويه** dedi. Denilir: **جدّعته**; yani ona “**جدعا**” dedin. Ve **الجَدَاع**: her şeyi götüren yıldır. Ve **جُدَيع**: **الكرمانيّ الأزديّ**’nin adıdır. Ve **الجِدعُ**: kötü gıdadır; ve onu **أجدعته**.

**دعج**: **الدَّعَجُ**: gözün siyahlığının şiddeti ve onun beyazlığının şiddeti. **رجل أدعج**; ve **امرأة دَعْجاءُ**; ve **عين دعجاء**. Denilir: **الدَّعَجُ**: gözün siyahlığının siyahlığının şiddeti ve onun beyazlığının beyazlığının şiddeti. Bunun delili, **جميل**’in beytidir; şöyle der:
سوى دعج العينين والنعج الذي		به قتلتني حين أمكنها قتلـي

Ve **العجاج** dedi:
تَسُورُ في أدعاج ليل أدعجا

Onu, siyahlığının şiddeti ve sabahın beyazlığı sebebiyle **أدعج** kıldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

شَعْرٌ جَعْدٌ بيّن الجُعودَةِ. وقد جَعُدَ شعرُهُ، وجَعَّدَهُ صاحبه تَجْعيداً.
ورجلٌ جَعْدٌ وامرأةٌ جَعْدَةٌ.
ويقال للكريم من الرجال: جَعْدٌ، فأمَّا إذا قيل فلانٌ جَعْدُ اليدين، أو جَعْدُ الأنامِلِ، فهو البخيل.
ويكنى الذئب أبا جَعْدَةَ، وأبا جُعادَةَ، وليس له بيتٌ تسمَّى بذلك. قال الكميت يصفه:
ومُسْتَطْعِمٍ يُكْنى بغيرِ بَـنـاتِـهِجَعَلْتُ له حَظَّاً من الزادِ أَوْفَرا
وقال عبيد بن الأبرص:
وقالوا هي الخَمرُ تُكْنى الطِلاكما الذِئْبُ يُكْنى أَبا جَـعْـده
أي كُنْيَتُهُ حسنةٌ وعملُه منكَرٌ.
وثرى جَعْد، مثل ثَعْدٍ، إذا كان ليِّناً. وبعيرٌ جَعْدٌ، أي جَعْدُ الوَبَرِ كثيرهُ.

##### Türkçe

**شَعْرٌ جَعْدٌ**: **الجُعودَةِ**si açık (belli) olan (saç). Ve onun saçı **جَعُدَ**; ve sahibi onu **جَعَّدَهُ**: **تَجْعيداً** (kıvırdı).

Ve bir erkek **جَعْدٌ**, bir kadın **جَعْدَةٌ**.

Ve erkeklerden cömert olana **جَعْدٌ** denir; fakat “falanca **جَعْدُ اليدين**” yahut “**جَعْدُ الأنامِلِ**” denildiği zaman, o cimridir.

Ve kurda **أبا جَعْدَةَ** ve **أبا جُعادَةَ** künyesi verilir; ve onun, bununla adlandırılan bir evi (şiiri) yoktur. Kümeyt onu vasfederek dedi ki:
Ve (bir) yiyecek isteyen ki kızlarıyla değil künyelenir; ona azıktan daha bol bir pay kıldım.

Ve Ubeyd b. el-Ebras dedi ki:
Ve dediler: o şaraptır; **الطِلا** diye künyelenir; tıpkı kurdun **أَبا جَـعْـده** diye künyelenmesi gibi.
Yani onun künyesi güzeldir, işi ise inkâr edilendir.

Ve **ثرى جَعْد**: **ثَعْدٍ** gibi; eğer yumuşak olursa. Ve bir deve **جَعْدٌ**: yani **جَعْدُ الوَبَرِ**; onun çoğu (çok olanı).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع الدال
عجد ، جدع ، جعد ، دعج : مستعملات .
عجد : قال الليث : العُجْد : الزَّبيب . قال : وهو حبّ العنب أيضاً ، ويقال بل ثمرةٌ غير الزبيب شبيهةٌ به ، ويقال بل هو العُنْجُد .
ثعلب عن ابن الأعرابي عن المفضَّل ، وعمرو عن أبيه قال : العُنْجُد : عَجْم الزبيب . قال : وحاكم أعرابي رجلاً إلى القاضي فقال : بعتُ منه عُنْجُداً مُذْجَهْرٌ فغاب عنّي . قال ابن الأعرابي : الجَهْر : قطعة من الدهر .
وقال ابن دريد : العُنجدُ : رديء الزبيب ، ويقال عَنْجَد ، ويقال بل هو حبُّ الزبيب .
وقال الأصمعي : العَجَد : الغِربان ، واحدته عَجَدة . وقال الهذلي يصف خيلاً :
فأرسلوهنَّ يَهتلِكْنَ بهمْ
شَطْرَ سَوَامٍ كأنَّها العَجَدُ
جدع : أبو عبيد عن أبي زيد : جدعت الرجلَ أجدعُه جدعاً ، إذا سجنته ، فهو مجدوع . قال شمر : المحفوظ جَذَعت الرجل بالذال بمعنى حبست . وأنشد :
كأنّه من طول جَذْع العَفْسِ
قال : وقال ابن الأعرابيّ : جَذع الرجلُ عياله ، إذا حَبَس عنهم الخير وقال أبو الهيثم : الذي عندنا في ذلك أنّ الجَدْع والجَذْع بمعنًى واحد ، وهو حَبْس من تحبسه على سوء ولايةٍ وعلى الإذالة منك له قال : والدليل على ذلك قول أوس :
وذاتُ هِدمٍ عارٍ نواشرها
تُصمِتُ بالماء تولَباً جَدِعاً
قال : وهو من قولك جَدَعته فجدِع ، كما تقول ضَربَ الصَّقيعُ النباتَ فضَرِبَ ، وكذلك صَقِع ، وعَقَرته فعَقِر أي سقط ، وقَرَحته فقَرِح .
أبو عبيد عن الكسائيّ : الجدِع : السيّء الغذاء . وقد أجدعته أمُّه . وقال الأصمعيّ : الجَدَاعُ : السَّنَة التي تُذهب كلَّ شيءٍ . وأنشد :
لقد آليتُ أَغدِر في جَدَاعِ
وإنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ
ويقال جدَّع القحط النباتَ ، إذا لم يَزْكُ لانقطاع الغيث عنه وقال ابن مُقْبِل :
وغيث مَريع لم يجدَّعْ نباتُه
أبو عبيد عن أبي زيد : جادعت الرجل مُجادَعةً ، وهي المشاتَمة . والمشارَّةُ نحوها .
وقال الليث : الجَدْع : قطع الأنف والأذن والشَّفَة ، تقول جدعته جدعاً فأنا جادع . وإذا لزِمه النعت قلت أجْدَعُ ، وقد جَدِعَ جَدَعاً . قال : والجَدَعة : موضع الجَدْع من المجدوع .
دعج : قال الليث : الدَّعَج : شدّة سواد ( سوادِ ) العين وشدة بياض بيَاضها ؛ عينٌ دعجاء ، وامرأةٌ دَعْجاء ، ورجلٌ أدعج بيِّن الدَّعَج . وقال العجاج يصف انفلاق الصبح :
تسُور في أعجاز ليلٍ أدعجا
قال : جعل الليل أدعج لشدَّة سواده مع شدّة بياض الصبح .
قلت : وقد قال غير الليث : الدُّعجة والدَّعَج سوادٌ عامٌّ في كلِّ شيء . يقال رجل أدعج اللون ، وتيسٌ أدعج القرنين والعينين . وقال ذو الرمة يصف ثوراً وحشياً وقرنيه :
جرى أدعج الروقَين والعَينِ واضحُ ال
قَرَا أسفع الخدَّين بالبين بارحُ
فجعلَ القَرْنَ أدعجَ كما ترى .
قلت : ورأيت في البادية غليِّماً أسود كأنّه حُمَمةٌ ، وكان يسمَّى نُصَيراً ويلقَّب دُعيجاً ، لشدّة سواده .
وقال أبو نصر : سألت الأصمعيّ عن الدَّعَج والدُّعجة فقال : الدَّعَج : شدّة السواد ، ليلٌ أدعج وعين دعجاء بيِّنة الدعَج والدُّعْجة في الليل : شدةُ سواده .
قلت : وهذا هو الصواب ، والذي قاله الليث في الدَّعج إنّه شدّة سواد سوادِ العين مع شدة بياض بياضها ، خطأٌ ما قاله أحدٌ غيره .
وأمّا قول العجاج :
في أعجازِ ليلٍ أدعجا
فإنه أراد بالأدعج الليلَ المظلم الأسود .
جعد : قال الليث : الجَعْدة : حشيشة تنبُتُ على شاطىء الأنهار خضراء ، لها رَعْثة كرعثة الديك طيِّبة الريح تنبت في الربيع وتيبس في الشتاء ؛ وهي من البقول .
قلت : الجعدة بقلة بِرّيّة لا تنبت على شطوط الأنهار ، وليس لها رَعْثة .
وقال النضر بن شُميل : الجَعْدة : شجرة طيّبة الريح خضراء ، لها قُضُب في أطرافها ثمر أبيض ، يُحشَى بها الوسائد لطيب ريحها ، إلى المرارة ما هي ، وهي جهيدةٌ يصلُح عليها المال ، واحدتها وجَماعتها جَعدة .
وأجاد النضر في صفة الجعدة .
وقال النضر أيضاً : الجعاديد والصعارير أوّل ما ينفتح الإحليل باللبأ ، فيخرج شيءٌ أصفر غليظ يابس ، وفيه رخاوة وبلل كأنّه جُبْن ، فيندُصُ من الطُّبْي مُصَعْرَراً ، أي يخرج مدحرجاً .
ونحو ذلك قال أبو حاتم في الصَّعارير والجعاديد . وقال : يخرج اللبأ أولَ ما يخرج مصمِّغاً . وقال في كتابه في ( الأضداد ) : قال الأصمعي : زعموا أن الجعدَ السّخيُّ . قال : ولا أعرف ذلك ، والجعد : البخيل ، وهو معروف . قال : وقال كثيِّر في السخيّ كما زعموا يمدح بعض الخلفاء :
إلى الأبيض الجعد ابن عاتكة الذي
له فضل مُلكٍ في البرية غالبُ
قلت : وفي أشعار الأنصار ذِكرُ الجعدِ وُضِعَ موضعَ المدح ، أبياتٌ كثيرة ، وهم من أكثر الشعراء مدحاً بالجعد .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس أحمد بن يحيى أنه قال : الجَعْد من الرجال : المجتمع بعضه إلى بعض . والسَّبِط : الذي ليس بمجتمع . وأنشد :
قالت سُلَيمى لا أحبُّ الجَعْدِينْ
ولا السِّباطَ إنهمْ مَناتِينْ
وأنشد أبو عبيد :
يا ربَّ جعدٍ فيهمُ لو تدرينْ
يَضرب ضَر السُّبُط المقاديمْ
قلت : وإذا كان الرجل مداخَلاً مُدمَج الخلْقِ معصوباً فهو أشدُّ لأسْرِه ، وأخفُّ له إلى منازلة الأقران ، فإذا اضطرب خَلْقُه وأفرط في طوله فهو إلى الاسترخاء ما هو . والجَعْدُ إذا ذُهب به مذهبَ المدح فله معنيان مستحبان : أحدهما أن يكون معصوب الجوارح شديدَ الأسر غير مُسترخٍ ولا مضطرب . والثاني أن يكون شعره جعداً غير سَبِط ؛ لأنَّ سبوطة الشعر هي الغالبة على شعور العجم من الروم والفرس ، وجُعودةَ الشعر هي الغالبة على شُعور العرب . فإذا مُدِح الرجل بالجعد لم يَخرُج من هذين المعنَيين . وأما الجعد المذموم فله أيضاً معنيان كلاهما منفيٌّ عمَّن يُمدح : أحدهما أن يقالُ رجلٌ جَعْدٌ ، إذا كان قصيراً متردّد الخلف . والثاني أن يقال رجلٌ جعدٌ ، إذا كان بخيلاً لئيماً لا يَبِضُّ حَجَرُه . وإذا قالوا رجل جَعْد اليدين ، وجعد الأنامل ، لم يكن إلاّ ذمّاً محضاً .
والجُعودة في الخدَّين : ضدُّ الأَسالة ، وهو ذَمٌّ أيضاً . والجعودة ضدُّ السُّبوطة مدحٌ ، إلاّ أن يكون قَطَطاً مُفلفَلاً كشعر الزنج والنُّوبة ، فهو حينئذٍ ذم . وقال الراجز :
قد تيَّمتْني طَفلةٌ أُملودُ
بفاحمٍ زيَّنَه التجعيدُ
وثرًى جَعْد ، إذا ابتلّ فتعقَّد . وزَبَدٌ جَعد : مجتمع . ومنه قول ذي الرمة :
واعتمَّ بالزَّبَدِ الجعدِ الخراطيمُ
والعرب تسمِّي الذِّئب أبا جَعدة ، ومنه قول عَبيد بن الأبرص :
هي الخمرُ صِرفاً وتُكْنَى الطِلاءَ
كما الذِّئبُ يكنى أبا جَعدةِ
قال أبو عبيد : يقول : الذئب وإن كنّي أبا جعدة ونُوِّه بهذه الكنية فإنَّ فعلَه غير حَسَن ، وكذلك الطِّلاءُ وإن كان خائراً فإنّ فعلَه فِعلُ الخمر لإسكاره شاربَه . كلامٌ هذا معناه .

##### Türkçe

باب العين والجيم مع الدال
**عجد** ، **جدع** ، **جعد** ، **دعج** : kullanımdadırlar.

**عجد** : Leys dedi: **العُجْد** : kuru üzüm. Dedi: ve o, üzüm tanesi de olur; ve denilir: bilakis o, kuru üzümden başka, ona benzeyen bir meyvedir; ve denilir: bilakis o, **العُنْجُد**’dur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, o da el-Mufaddal’dan; ve ‘Amr, babasından rivayet etti, dedi: **العُنْجُد** : kuru üzümün çekirdeği. Dedi: ve bir bedevî bir adamı kadıya muhakeme etti de dedi: “Ondan **عُنْجُداً مُذْجَهْرٌ** sattım da benden kayboldu.” İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَهْر** : zamandan bir parça.
İbn Düreyd dedi: **العُنجدُ** : kuru üzümün kötüsü; ve **عَنْجَد** denilir; ve denilir: bilakis o, kuru üzüm tanesidir.
Asma‘î dedi: **العَجَد** : kargalar; tekili **عَجَدة**’dir. Hüzeylî atları vasfederek dedi:
فأرسلوهنَّ يَهتلِكْنَ بهمْ
شَطْرَ سَوَامٍ كأنَّها العَجَدُ

**جدع** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Adamı **جدعتُ**; onu **أجدعُه** **جدعاً**,” yani onu hapsettiğim zaman; o da **مجدوع**’dur. Şemmer dedi: mahfuz olan, **جَذَعت** (ذ ile) “adamı”dır; “hapsettim” manasında. Ve inşad etti:
كأنّه من طول جَذْع العَفْسِ
Dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi: “Adam, ailesini **جَذع** etti,” yani onlardan hayrı hapsetti. Ebû’l-Heysem dedi: bizde bunun hakkında olan şudur ki: **الجَدْع** ve **الجَذْع** tek bir manadadır; o da, hapsettiğin kimseyi kötü bir idare üzere ve senden ona karşı alçaltma üzere hapsetmektir. Dedi: bunun delili Evs’in sözüdür:
وذاتُ هِدمٍ عارٍ نواشرها
تُصمِتُ بالماء تولَباً جَدِعاً
Dedi: bu, “onu **جَدَعته** de o **جدِع** oldu” sözündendir; “kırağı bitkiyi vurdu da o **ضَرِبَ** oldu” dediğin gibi; ve yine **صَقِع**; ve “onu **عَقَرته** de o **عَقِر** oldu,” yani düştü; ve “onu **قَرَحته** de o **قَرِح** oldu.”
Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: **الجدِع** : kötü gıdalı (beslenmesi kötü). Ve annesi onu **أجدعته**. Asma‘î dedi: **الجَدَاعُ** : her şeyi götüren yıl. Ve inşad etti:
لقد آليتُ أَغدِر في جَدَاعِ
وإنْ مُنِّيتُ أُمّاتِ الرِّباعِ
Ve denilir: kıtlık bitkiyi **جدَّع** etti; yani yağmurun ondan kesilmesi sebebiyle gelişmediği zaman. İbn Mukbil dedi:
وغيث مَريع لم يجدَّعْ نباتُه
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adamla **جادعتُ**; **مُجادَعةً**; o, sövüşmedir. **المشارَّةُ** da onun gibidir.
Leys dedi: **الجَدْع** : burun, kulak ve dudağı kesmektir; “onu **جدعته** **جدعاً**” dersin; ben **جادع**’ım. Sıfat ona lâzım olunca **أجْدَعُ** dersin; ve o, **جَدِعَ** **جَدَعاً**. Dedi: **الجَدَعة** : **المجدوع**’da **الجَدْع** yeri.

**دعج** : Leys dedi: **الدَّعَج** : gözün siyahlığının şiddeti ve beyazlığının şiddeti; **عينٌ دعجاء**; **امرأةٌ دَعْجاء**; ve **رجلٌ أدعج**; **الدَّعَج**’ı açık olan. ‘Accâc, sabahın yarılmasını vasfederek dedi:
تسُور في أعجاز ليلٍ أدعجا
Dedi: sabahın beyazlığının şiddetiyle beraber siyahlığının şiddeti sebebiyle geceyi **أدعج** kıldı.
Dedim: Leys’ten başkası da dedi ki: **الدُّعجة** ve **الدَّعَج** her şeyde genel bir siyahlıktır. “Renkçe **أدعج** bir adam” denilir; ve “boynuzları ve gözleri **أدعج** bir teke.” Zü’r-Rumme, yabanî bir boğayı ve boynuzlarını vasfederek dedi:
جرى أدعج الروقَين والعَينِ واضحُ ال
قَرَا أسفع الخدَّين بالبين بارحُ
Böylece boynuzu, gördüğün gibi, **أدعج** kıldı.
Dedim: ve çölde, sanki bir kömür parçası gibi siyah bir oğlancık gördüm; ona **نُصَيراً** denilirdi ve şiddetli siyahlığı sebebiyle **دُعيجاً** lakaplanırdı.
Ebû Nasr dedi: Asma‘î’ye **الدَّعَج** ve **الدُّعجة** hakkında sordum; dedi: **الدَّعَج** : siyahlığın şiddeti; **ليلٌ أدعج**; ve **عين دعجاء**; **الدعَج**’ı açık olan; ve gecede **الدُّعْجة** : siyahlığının şiddeti.
Dedim: doğru olan budur; Leys’in **الدَّعج** hakkında söylediği, “gözün siyahlığının şiddetiyle beraber beyazlığının şiddetidir” sözü, hatadır; onu ondan başkası söylemedi.
‘Accâc’ın sözüne gelince:
في أعجازِ ليلٍ أدعجا
şüphesiz o, **الأدعج** ile karanlık siyah geceyi kastetti.

**جعد** : Leys dedi: **الجَعْدة** : nehir kıyısında yeşil biten bir ot; horozun ibiği gibi bir **رَعْثة**’si vardır; güzel kokuludur; ilkbaharda biter ve kışın kurur; o, sebzelerdendir.
Dedim: **الجعدة** yabânî bir ottur; nehir kıyılarında bitmez; ve onun **رَعْثة**’si yoktur.
Nadr b. Şümeyl dedi: **الجَعْدة** : güzel kokulu yeşil bir ağaç; uçlarında dallar ve beyaz meyve vardır; güzel kokusu için onunla yastıklar doldurulur; acılığa doğru bir şeydir; üzerinde mal (hayvan) ıslah olur; tekili ve çoğulu **جَعدة**’dir.
Ve Nadr, **الجعدة**’nin vasfında isabet etti.
Nadr ayrıca dedi: **الجعاديد** ve **الصعارير**; ağız sütüyle idrar yolu ilk açıldığı zamandır; böylece sarı, kalın, kuru bir şey çıkar; onda gevşeklik ve ıslaklık vardır; sanki peynir gibidir; böylece **الطُّبْي**’den **مُصَعْرَراً** olarak sızar; yani yuvarlanarak çıkar.
Bunun benzerini Ebû Hâtim, **الصَّعارير** ve **الجعاديد** hakkında söyledi. Ve dedi: ağız sütü ilk çıktığında yapışkan sakız gibi çıkar. Ve (zıtlar) kitabında dedi: Asma‘î dedi: “Zannettiler ki **الجعدَ** cömerttir.” Dedi: bunu bilmem; ve **الجعد** cimridir; o, bilinir. Dedi: ve Kesîr, zannettikleri üzere cömert hakkında, bazı halifeleri överek dedi:
إلى الأبيض الجعد ابن عاتكة الذي
له فضل مُلكٍ في البرية غالبُ
Dedim: ve Ensâr’ın şiirlerinde **الجعد**’ın zikri vardır; övgü yerine konulmuştur; çok beyitler; ve onlar, **الجعد** ile övgüde şairlerin en çok olanlarındandır.
Ve Münzirî bana, Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi ki o dedi: erkeklerden **الجَعْد** : bir kısmı bir kısmına toplanmış olan. Ve **السَّبِط** : toplanmış olmayan. Ve inşad etti:
قالت سُلَيمى لا أحبُّ الجَعْدِينْ
ولا السِّباطَ إنهمْ مَناتِينْ
Ve Ebû ‘Ubeyd inşad etti:
يا ربَّ جعدٍ فيهمُ لو تدرينْ
يَضرب ضَر السُّبُط المقاديمْ
Dedim: adam iç içe girmiş, derli toplu yaratılışlı, sinirli (sıkı) olursa, bağlanmasına daha şiddetlidir ve akranlarla çarpışmaya daha hafiftir; yaratılışı çalkantılı olup boyunda aşırı olursa, gevşekliğe doğru bir şeydir. Ve **الجَعْد** övgü yolu üzere götürülürse, onun iki sevimli manası vardır: birincisi, uzuvları sinirli, bağlanması güçlü; gevşek ve çalkantılı olmamasıdır. İkincisi, saçının **جعداً** olup **سَبِط** olmamasıdır; çünkü saçın **سبوطة**’sı, Rum ve Fars’tan Acemlerin saçlarında galip olandır; saçın **جُعودة**’si ise Arapların saçlarında galip olandır. Böylece adam **الجعد** ile övülürse, bu iki manadan çıkmaz. Ama yerilen **الجعد**’ın da iki manası vardır; ikisi de övülen kimseden nefyedilmiştir: birincisi, “adam **جَعْدٌ**” denilmesidir; kısa, arka tarafı sallantılı olduğu zaman. İkincisi, “adam **جعدٌ**” denilmesidir; cimri, alçak olup taşı (eli) parlamadığı zaman. Ve “adam **جَعْد اليدين**” ve “**جعد الأنامل**” dedikleri zaman, sırf yergi olur.
Ve yanaklarda **الجُعودة** : **الأَسالة**’nin zıddıdır; o da yergidir. Ve **الجعودة** **السُّبوطة**’nın zıddı olarak övgüdür; ancak **قَطَطاً مُفلفَلاً** olursa; zenc ve Nûbe saçları gibi; o vakit yergidir. Râciz dedi:
قد تيَّمتْني طَفلةٌ أُملودُ
بفاحمٍ زيَّنَه التجعيدُ
Ve **ثرًى جَعْد**: ıslandığında düğümlenip bağlanan (toplanan) topraktır. Ve **زَبَدٌ جَعد** : toplanmış (yoğun) köpük. Ondandır, Zü’r-Rumme’nin sözü:
واعتمَّ بالزَّبَدِ الجعدِ الخراطيمُ
Ve Araplar kurda **أبا جَعدة** künyesini verir; ondandır, ‘Ubeyd b. el-Ebras’ın sözü:
هي الخمرُ صِرفاً وتُكْنَى الطِلاءَ
كما الذِّئبُ يكنى أبا جَعدةِ
Ebû ‘Ubeyd dedi: yani der ki: kurt, **أبا جَعدة** diye künyelenip bu künye ile anılsa da, fiili güzel değildir; aynı şekilde **الطِّلاءُ** da, her ne kadar zayıf (hafif) olsa da, içene sarhoşluk vermesi sebebiyle fiili şarabın fiilidir. Bu, manası bu olan bir sözdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والعين وما يثلثهما)
(جعف) الجيم والعين والفاء أصلٌ واحد* ، وهو قَلْْعُ الشيء وصَرْعُه. يقال جَعَفْت الرجلَ إذا صرعْتَه بعد قلعِك إيّاه من الأرض. والانجعاف: الانقلاع تقول انجعَفَت الشّجرةُ. وفي الحديث: "مثل المنافق مثل الأرْزَة المُجْذِية على الأرض حتى يكون انجعافُها مرّة([1])". وجُعْفِيٌّ: قبيلة.
(جعل) الجيم والعين واللام كلمات غير مُنْقاسة، لا يشبه بعضُها بعضاً. فالجَعْلُ: النَّخْلُ يفوت اليدَ، والواحدةُ جَعْلة. وهو قوله:
* أو يستَوي جَثِيُثها وجَعْلُها([2]) *
والجَعْوَل: ولد النعام. والجِعَال: الخِرْقة التي تُنْزَلُ بها القِدْر عن الأثافي. والجُعْل والجَُِعالة والجَعيلة: ما يُجعل للإنسان على الأمر يَفعلُه. وجعَلْتُ الشيءَ صنعتُه. قال الخليل: إلاَّ أنَّ جَعلَ أعمُّ، تقول جَعَل يقول، ولا تقول صَنعَ يقول. وكُلْبَةٌ مُجْعِلٌ، إذا أرادت السِّفاد. والجُعَلَةُ: اسم مكان([3]). قال:
* وبعدها عامَ ارتَبَعْنا الجُعَلهْ *
فهذا الباب كما تراه لا يشبه بعضه بعضاً.
(جعم) الجيم والعين والميم أصلان: الكِبَرُ والحِرْصُ على الأكل. فالأوّل قول الخليل: الجَعْماء من النساء: التي أُنكِرَ عقلُها هَرَما، ولا يقال رجل أجْعَم. ويقال للناقة المسنّة الجَعْماء.
والثاني قول الخليل وغيرُه: جَعِمَت الإبل، إذا لم تجد حَمْضاً ولا عِضاهاً فقَضِمَت العظام، وذلك من حرصها على ما تأكله.
قال الخليل: جَعِمَ يَجْعَم جَعَماً، إذا قَرِمَ إلى اللَّحم. وهو في ذلك كلِّه أكول. ورجلٌ جَعِمٌ وامرأةٌ جَعِمةٌ، وبها جَعَم أي غِلَظ كلامٍ في سعة حَلْقٍ. وقال العجاج:
* إذْ جَعِمَ الذُّهْلانِ كُلَّ مَجْعَمِ([4]) *
أي جَعِموا إلى الشّرّ كما يُقْرَم إلى اللَّحم. هذا ما ذكره الخليل. فأما أبو بكر فإنَّه ذكر ما أرجو أن يكون صحيحاً، وأُرَاه قد أملاه كما ذكره حِفْظاً، فقال: جَعِم يَجْعَمُ جَعَماً، إذا لم يشْتهِ الطَّعام. قال: وأحسبه من الأضداد: لأنَّهُم ربما سَمَّوْا الرّجُل النَّهِمَ جَعِماً([5]). قال: ويقال جُعِمَ فهو مجعُومٌ إذا لم يشتَهِ أيضاً. هذا قول أبي بكر، واللغاتُ لا تجيء بأحْسِب وأظن. فأمّا قوله جَعَمْتُ البعير مثل كَعَمْتُه([6]). فلعلَّه قياس في باب الإبدال استَحْسَنَه فجعله لغةً. والله أعلمُ بصحته.
(جعن) الجيم والعين والنون شيءٌ لا أصْل لـه. وجَعْوَنة: اسم موضع. كذا قاله الخليل.
(جعب) الجيم والعين والباء أصلٌ واحد، هو الجَمْع. قال ابن دريد: جَعَبْتُ الشيء جَعْباً. قال: وإنما يكون ذلك في الشيء اليسير. وهذا صحيح. ومنه الجَعْبَةُ وهي كِنانة النُّشّاب. والجِعَابة صَنْعةُ الجِعَاب؛ وهو الجَعَّاب؛ وفعلُه جَعَّب يُجَعِّبُ تجعيباً. ويقال الجِعِبَّى والجِعِبَّاء: سافلة الإنسان. وقد أنشد الخليل فيه بيتاً كأنَّه مصنوع، وفيه قَذَعٌ، فلذلك لم نذكره.
ومما شذَّ عن الباب الجُعَبَى: ضَرْبٌ من النَّمْل، وهو من قياس الجُعْبوب الدنِيِّ من الناس؛ لأنّه متجمّع للُؤْمه، غير منبسط في الكرم.
(جعد) الجيم والعين والدال أصلٌ واحد، وهو تقبُّض في الشيء. يقال شعر جَعْدٌ، وهو خِلاف السَّبْط. قال الخليل: جَعُدَ يَجْعُد جُعُودةً، وجَعَّده صاحبُه تجعيداً. وأنشد:
قد تيَّمَتْنِي طفلةٌ أُملودُ *** بفاحمٍ زَيّنَهُ التَّجعيدُ([7])ومما يُحمَل على هذا الباب قولهم نبات جَعْدٌ، ورجلٌ جَعْدُ الأصابع، كناية عن البُخْل. فأمّا قول ذي الرمة:
* واعتَمَّ بالزَّبَدِ الجَعْدِ الخراطيمُ([8]) *
فإنّه يريد الزَّبَد الذي يتراكم على خَطْم البَعير بعضُه فوقَ بعض. وهو صحيحٌ من التّشبيه. فأمّا قولهم للذئب "أبو جَعْدَة" فقيل كُنِّي بذلك لبُخْله وهذا أقرَبُ من قولهم إنّ الجَعْدة الرّخلة([9]) وبها كُنّي الذئب. والجَعْدة نبات، ولعلَّه نبَتَ جَعْداً.
(جعر) الجيم والعين والراء أصلان* متباينان: فالأوّل ذُو البَطْن، يقال رجل مِجْعَارٌ. وجَعَر الكَلْبُ جَعْراً يَجْعَرُ. والجاعرتان حيث يُكْوَى من الحمار من مؤخّره على كاذَتَيْ فخِذَيْه. وبنو الجَعْراء من بني العنبر، لقبٌ لهم. وقال دريد([10]):
ألا سائل هوازِنَ هل أتاها  *** بما فعلَتْ بِيَ الجَعْراءُ وَحْدِي
والثاني: الجِعَار الحَبْل الذي يَشُدُّ به المستقِي من البئر وَسَطَه، لئلاّ يقع في البِئْر. قال:
ليس الجِعارُ مانِعي من القَدَرْ *** ولو تَجَعَّرْتُ بمحبُوكٍ مُمَرّ([11])(جعس) الجيم والعين والسين يدلُّ على خساسةٍ وحقارة ولُؤْم.
(جعش) الجيم والعين والشين قياسُ ما قَبْلَهُ.
 (جعظ) الجيم والعين والظاء أصلٌ واحد يدلُّ على سوء خلُق وامتناعٍ [و] دفع. يقال رجل جَعْظٌ سَيِّئُ الخُلُق. وجَعظْتُه عن الشيء: دفعتُه، وكذلك أجعَظْته. قال:               * والجُفْرتين مَنَعوا إجْعَاظَا([12]) *
يقول: دفعوهم عنها([13]). فأمّا (الجيم والغين معجمة) فلا أصل لها في الكلام. والذي قاله ابن دريد في الجَغْب أنّه ذُو الشَّغَبِ([14])، فجنسٌ من الإبدال يولِّدهُ ابنُ دريد ويستعمِلُه.
---------------------ـ
([1]) في اللسان: "مرة واحدة". وفي مادة (جذى): "بمرة" فقط. وصدر الحديث: "مثل المؤمن كالخامة من الزرعة تفيئها الريح مرة هناك ومرة هنا". والمجذية: الثابتة المنتصبة. وفي الأصل: "المجدية" تحريف.
([2]) قبله في اللسان (جثث، بعل، جعل):
* أقسمت لا يذهب عني بعلها *
          فالبعل: ما شرب بعروقه من غير سقي ولا ماء سماء. والجثيث: الفسيل.
([3]) لم يذكر في اللسان ولا في معجم البلدان. وفي القاموس (جعل): "وكهمزة موضع".
([4]) ديوان العجاج 61 واللسان (جعم). وقبله:* نوفي لهم كيل الإناء الأعظم *
([5]) الكلام في الجمهرة (2: 103).
([6]) في الجمهرة: "مثل كعمته سواء، إذا جعلت على فيه ما يمنعه من الأكل".
([7]) الشطران في اللسان (جعد).
([8]) كلمة "الجعد" ساقطة من الأصل. وإثباتها من الديوان 575 واللسان (جعد). وصدره: تنجو إذا جعلت تدمى أخشتها *** واعتم بالزبد الجعد الخراطيم
 ([9]) الرخلة، بالكسر، وبفتح فكسر: الأنثى من ولد الضأن.
([10]) في الأصل: "وقال ابن دريد". والبيت في الجمهرة (2: 78) برواية: "ألا أبلغ بني جشم بن بكر" ونسب البيت في تعليقات الجمهرة إلى دريد بن الصمة.
([11]) البيتان في اللسان والجمهرة.
([12]) وكذا أنشده في المجمل. وفي الجمهرة (2: 100) وديوان العجاج 81: "تركوا إجعاظاً". ورواية اللسان: "أجعظوا إجعاظاً".
([13]) في الأصل: "دفعوه عنها".
([14]) في الأصل: "الشعب" تحريف. ونص ابن دريد في الجمهرة: (1: 211): "والجغب من قولهم رجل شغب جغب. وجغب إتباع، لا يتكلم به على انفراد، كما قالوا عطشان نطشان". ولم يتعرض لهذا في المجمل، إذ قال: "الجغب الرجل الشغب".

ـ

##### Türkçe

(جيم ve **عين** ve onları üçleyen şeyin bâbı)
(**جعف**) **الجيم** ve **العين** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyin sökülüp çıkarılması ve devrilip yere serilmesidir. Denir: Bir adamı, onu yerden söküp çıkardıktan sonra yere serdiğinde **جَعَفْتُ الرجلَ**. Ve **الانجعاف**: sökülüp çıkmadır; dersin: **انجعَفَت الشّجرةُ** (ağaç sökülüp çıktı). Hadiste: “Münafığın misali, yere doğru eğilmiş **الأرْزَة** gibidir; nihayet onun **انجعافُها** bir kere olur.” Ve **جُعْفِيٌّ**: bir kabiledir.

(**جعل**) **الجيم** ve **العين** ve **اللام** ölçüye vurulmamış kelimelerdir; bazısı bazısına benzemez. Şu halde **الجَعْلُ**: elden kaçan hurma fidanlarıdır; tekili **جَعْلة**’dir. Bu onun sözüdür:
* yahut onun **جَثِيُثها**’sı ile **جَعْلُها**’sı eşit olur mu *
Ve **الجَعْوَل**: devekuşu yavrusu. Ve **الجِعَال**: onunla tencerenin üç taşın üzerinden indirildiği bez parçası. Ve **الجُعْل** ve **الجَُِعالة** ve **الجَعيلة**: bir iş yaptığı şey üzerine insana verilen şeydir. Ve **جعَلْتُ الشيءَ**: onu yaptım. Halîl dedi: Ancak **جَعلَ** daha geneldir; dersin: **جَعَل يقول**; **صَنعَ يقول** demezsin. Ve **كُلْبَةٌ مُجْعِلٌ**: çiftleşmek istediğinde. Ve **الجُعَلَةُ**: yer adıdır. Dedi:
* ve ondan sonra bir yıl **الجُعَلهْ**’de bahar otlağına çıktık *
İşte bu bâb, gördüğün gibi, bazısı bazısına benzemez.

(**جعم**) **الجيم** ve **العين** ve **الميم** iki asıldır: yaşlılık ve yemeğe hırs. Birincisi, Halîl’in sözü: kadınlardan **الجَعْماء**: yaşlılıktan aklı yadırganan; **رجل أجْعَم** denmez. Yaşlı deveye de **الجَعْماء** denir.
İkincisi, Halîl’in ve başkasının sözü: **جَعِمَت الإبل**; yani **حَمْضاً** da **عِضاهاً** da bulmayınca kemikleri kemirdi; bu, yediği şeye hırsından dolayıdır.
Halîl dedi: **جَعِمَ يَجْعَم جَعَماً**; yani ete iştah duyduğunda. Ve o, bunun hepsinde çok yiyicidir. Ve **رجلٌ جَعِمٌ** ve **امرأةٌ جَعِمةٌ**; ve onda **جَعَم** vardır; yani geniş bir boğazda sözün kabalığı. Ve el-Accec dedi:
* **إذْ جَعِمَ الذُّهْلانِ كُلَّ مَجْعَمِ** *
Yani, ete iştah duyulduğu gibi şerre iştah duydular. Bu, Halîl’in zikrettiğidir. Ama Ebû Bekir, sahih olmasını umduğum bir şeyi zikretti; ve onu, zikrettiği gibi, ezberden imlâ etmiş olduğunu görüyorum; şöyle dedi: **جَعِم يَجْعَمُ جَعَماً**; yani yemeği iştah etmediğinde. Dedi: Onu zıt anlamlılardan sayıyorum; çünkü onlar bazen obur adamı **جَعِماً** diye adlandırmışlardır. Dedi: Ve **جُعِمَ** denir; o da **مجعُومٌ** olur; yine iştah etmediğinde. Bu, Ebû Bekir’in sözüdür; diller ise “sanırım” ve “zannediyorum” ile gelmez. Ama onun **جَعَمْتُ البعير** sözü, **كَعَمْتُه** gibi; belki de ibdâl bâbında bir kıyastır; onu güzel görüp dil kılmıştır. Allah, onun sıhhatini daha iyi bilir.

(**جعن**) **الجيم** ve **العين** ve **النون** aslı olmayan bir şeydir. Ve **جَعْوَنة**: bir yer adıdır. Halîl böyle dedi.

(**جعب**) **الجيم** ve **العين** ve **الباء** tek bir asıldır; o da toplamadır. İbn Düreyd dedi: **جَعَبْتُ الشيء جَعْباً**. Dedi: Bu ancak az şeyde olur. Bu doğrudur. Ondan **الجَعْبَةُ**; o da ok kılıfıdır. Ve **الجِعَابة**: **الجِعَاب** yapma sanatı; o da **الجَعَّاب**’dır; fiili **جَعَّب يُجَعِّبُ تجعيباً**. Ve **الجِعِبَّى** ve **الجِعِبَّاء** denir: insanın aşağı kısmı. Halîl bunun hakkında, sanki uydurma gibi bir beyit okudu; onda **قَذَعٌ** vardır; bu yüzden onu zikretmedik.
Ve bâbdan şâz olanlardan **الجُعَبَى**: karıncanın bir türü; o, insanlardan aşağı olan **الجُعْبوب** kıyasındandır; çünkü alçaklığını toplamış, cömertlikte yayılıp açılmamıştır.

(**جعد**) **الجيم** ve **العين** ve **الدال** tek bir asıldır; o da şeyde büzülmedir. Denir: **شعر جَعْدٌ**; o, **السَّبْط**’ın zıddıdır. Halîl dedi: **جَعُدَ يَجْعُد جُعُودةً**; ve sahibi onu **تجعيداً** ile kıvırdı. Ve okudu:
قد تيَّمَتْنِي طفلةٌ أُملودُ *** بفاحمٍ زَيّنَهُ التَّجعيدُ
Ve bu bâba taşınanlardandır onların sözü: **نبات جَعْدٌ**; ve **رجلٌ جَعْدُ الأصابع**; cimrilikten kinayedir. Ama Zî’r-Rumme’nin sözü:
* واعتَمَّ بالزَّبَدِ الجَعْدِ الخراطيمُ *
Şüphesiz o, devenin burnu üzerinde bir kısmı bir kısmının üstüne yığılan köpüğü kasteder. Ve o, teşbihten dolayı doğrudur. Ama onların kurda “**أبو جَعْدَة**” demeleri; onun cimriliğinden dolayı bununla künyelendiği söylendi; bu, onların **الجَعْدة**’nin **الرّخلة** olduğu ve onunla kurdun künyelendiği sözlerinden daha yakındır. Ve **الجَعْدة** bir bitkidir; belki **جَعْداً** olarak bitmiştir.

(**جعر**) **الجيم** ve **العين** ve **الراء** iki asıldır, birbirinden ayrıdır: birincisi karın sahibi; denir: **رجل مِجْعَارٌ**. Ve köpek **جَعَر** eder; **جَعْراً يَجْعَرُ**. Ve **الجاعرتان**: eşeğin arka tarafından, uyluklarının iki yanındaki **كاذَتَيْ** üzerine dağlanan yer. Ve Benî **الجَعْراء** Benî’l-Anber’dendir; onlar için bir lakaptır. Düreyd dedi:
ألا سائل هوازِنَ هل أتاها  *** بما فعلَتْ بِيَ الجَعْراءُ وَحْدِي
İkincisi: **الجِعَار**; kuyudan su çekenin, kuyuya düşmesin diye belini bağladığı iptir. Dedi:
ليس الجِعارُ مانِعي من القَدَرْ *** ولو تَجَعَّرْتُ بمحبُوكٍ مُمَرّ

(**جعس**) **الجيم** ve **العين** ve **السين** aşağılık ve hakirlik ve alçaklığa delâlet eder.

(**جعش**) **الجيم** ve **العين** ve **الشين** bir öncekinin kıyasıdır.

(**جعظ**) **الجيم** ve **العين** ve **الظاء** tek bir asıldır; kötü huy ve çekinme [ve] itme’ye delâlet eder. Denir: **رجل جَعْظٌ**; kötü huylu. Ve **جَعظْتُه عن الشيء**: onu şeyden ittirdim; aynı şekilde **أجعَظْته**. Dedi:
* والجُفْرتين مَنَعوا إجْعَاظَا *
Der ki: onları ondan ittirdiler. Ama (**الجيم والغين معجمة**) için sözde asıl yoktur. İbn Düreyd’in **الجَغْب** hakkında söylediği, onun **ذُو الشَّغَبِ** olduğudur; bu, İbn Düreyd’in doğurduğu ve kullandığı ibdâlden bir cinstir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ع د
شَعر جَعْدٌ وقد جَعُدَ جُعُودةً ورجل جعد الشعر وقوم جعاد وجعد شعره تجعيداً‏.‏
قال‏:‏ قـد يتمتني طفلة أملود بفاحـم زينـه التجعيد ومن المجاز‏:‏ ثرًى جعد ونبات جعـد‏.‏
ورجـل جعـد الأصابـع وجعـد البنـان‏:‏ للبخيـل‏.‏
وأمـا قولهم‏:‏ جعد للجواد فمن للكناية عن كونه عربياً سخياً لأن العرب موصوفون بالجعودة‏.‏
قال‏:‏ هل يروين ذودك نزع معد وساقيان سبط وجعد أي عجمي وعهربي لأنهما لا يتفاهمان فلا يشتغلان بالكلام عن السقي‏.‏
وزبد جعد‏:‏ متراكم‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ تنجو إذا جعلت تدمى أخشتها واعتـم بالزيـد الجعد الخراطم ورجل جعد القفا‏:‏ لئيم الحسب‏.‏
قال‏:‏ امسح من الدرمك عندي فاكاً إني أراك رجلاً كذاكا جعد القفا قصيرة رجلاكا وقدم جعدة‏:‏ قصيرة‏.‏
وقال شريح لرجل‏:‏ إنك لسبط الشهادة قال‏:‏ إنها لم تجعد عني‏.‏

##### Türkçe

ج ع د
**شَعر جَعْدٌ**: kıvırcık saçtır; ve **جَعُدَ** (fiili) **جُعُودةً** (masdar olarak) (kıvırcık olmak)tır. **ورجل جعد الشعر**: saçı kıvırcık bir adam. **وقوم جعاد**: kıvırcık saçlı bir topluluk. **وجعد شعره تجعيداً**: saçını kıvırdı, kıvırcık yaptı.

Dedi ki:
“قـد يتمتني طفلة أملود
بفاحـم زينـه التجعيد”
Ve mecazdan: **ثرًى جعد**: sert/topaklı toprak. **ونبات جعـد**: sert (kıvırcık/yoğun) bitki.

**ورجـل جعـد الأصابـع وجعـد البنـان**: cimri için (söylenir).

Onların **جعد للجواد** sözlerine gelince: bu, onun Arap, cömert oluşuna kinaye yoluyla (söylenmiştir); çünkü Araplar **الجعودة** ile vasıflandırılmışlardır.

Dedi ki:
“هل يروين ذودك نزع معد
وساقيان سبط وجعد”
Yani: Acem ve Arap; çünkü ikisi birbirini anlamaz; bu yüzden sulamadan dolayı konuşmakla meşgul olmazlar.

**وزبد جعد**: birikmiş, üst üste yığılmıştır.

Zû’r-Rumme dedi ki:
“تنجو إذا جعلت تدمى أخشتها
واعتـم بالزيـد الجعد الخراطم”
**ورجل جعد القفا**: soyca aşağılık.

Dedi ki:
“امسح من الدرمك عندي فاكاً
إني أراك رجلاً كذاكا
جعد القفا قصيرة رجلاكا”
**وقدم جعدة**: kısa (ayak).

Ve Şurayh bir adama dedi ki: “Sen gerçekten **سبط الشهادة**sın.” O dedi ki: “O, benden **تجعد** etmedi.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجعد من الشعر: خلاف السبط، وقيل هو القصير؛ عن كراع. شعر جعْد: بَيِّنُ الجُعودة، جَعُد جُعُودة وجَعادة وتَجَعَّد وجَعَّده صاحبه تجعيداً، ورجل جعد الشعر: من الجعودة، والأُنثى جعْدة، وجمعهما جعاد؛ قال معقل بن خويلد:
. . . . وسُود جعاد الرقا
بِ، مثْلَهُمُ يرهَبُ الراهِبُ
(* قوله «وسود» كذا في الأصل بحذف بعض الشطر الأول).
عنى من أَسرت هذيل من الحبشة أَصحاب الفيل، وجمع السلامة فيه أَكثر. والجَعْد من الرجال: المجتمع بعضه إِلى بعض، والسبط: الذي ليس بمجتمع، وأَنشد:
قالت سليمى: لا أُحب الجَعْدِين،
ولا السٍّباطَ، إِنهم مَناتِين
وأَنشد ابن الأَعرابي لفُرعان التميمي في ابنه مَنازل حين عقه: وربَّيْتُه حتى إِذا ما تركتُه
أَخا القوم، واستغنى عن المسح شاربُه
وبالمَحْض حتى آضَ جَعْداً عَنَطْنَطاً،
إِذا قام ساوى غاربَ الفَحْل غارِبُه
فجعله جعداً، وهو طويل عنطنط؛ وقيل: الجَعْدُ الخفيف من الرجال، وقيل: هو المجتمع الشديد؛ وأَنشد بيت طرفة:
أَنا الرجلُ الجَعْدُ الذي تعرفونه
(* في معلقة طرفة: الرجل الضَّرب).
وأَنشد أَبو عبيد:
يا رُبَّ جَعْدٍ فيهمُ، لو تَدْرِينْ،
يَضْرِبُ ضَرْبَ السّبطِ المقادِيمْ
قال الأَزهري: إِذا كان الرجل مداخَلاً مُدْمَج الخلق أَي معصوباً فهو أَشد لأَسره وأَخف إِلى منازلة الأَقران، وإِذا اضطرب خلقه وأَفرط في طوله فهو إِلى الاسترخاءِ ما هو. وفي الحديث: على ناقة جَعْدة أَي مجتمعة الخلق شديدة. والجَعْد إِذا ذهب به مذهب المدح فله معنيان مستحبان: أَحدهما أَن يكون معصوب الجوارح شديد الأَسر والخلق غير مسترخ ولا مضطرب، والثاني أَن يكون شعره جعداً غير سبط لأَن سبوطة الشعر هي الغالبة على شعور العجم من الروم والفرس، وجُعودة الشعر هي الغالبة على شعور العرب، فإِذا مدح الرجل بالجعد لم يخرج عن هذين المعنيين. وأَما الجعد المذموم فله أَيضاً معنيان كلاهما منفي عمن يمدح: أَحدهما أَن يقال رجل جعد إِذا كان قصيراً متردد الخلق، والثاني أَن يقال رجل جعد إِذا كان بخيلاً لئيماً لا يَبِضُّ حَجَره، وإِذا قالوا رجل جعد السبوطة فهو مدح، إِلاَّ أَن يكون قَطِطاً مُفَلْفَلاً كشعر الزَّنج والنُّوبة فهو حينئذ ذم ؛ قال الراجز: قد تَيَّمَتْنِي طَفْلَةٌ أُمْلُودُ
بِفاحِمٍ، زَيَّنَهُ التَّجْعِيدُ
وفي حديث الملاعنة: إِن جاءت به جَعْداً؛ قال ابن الأَثير: الجعد في صفات الرجال يكون مدحاً وذمّاً، ولم يذكر ما أَراده النبي، صلى الله عليه وسلم، في حديث الملاعنة هل جاء به على صفة المدح أَو على صفة الذم. وفي الحديث: أَنه سأَل أَبا رُهْمٍ الغِفاريّ: ما فَعلَ النَّفَرُ السودُ الجِعاد؟ ويقال للكريم من الرجال: جعد، فأَما إِذا قيل فلان جَعْد اليدين أَو جعد الأَنامل فهو البخيل، وربما لم يذكروا معه اليد؛ قال الراجز: لا تَعْذُلِيني بِضُرُبٍّ جَعْد
(* قوله «بضربّ» كذا بالأصل بالضاد المعجمة، وهذا الضبط. ولعل الصواب بظرب، بالظاء المعجمة، كعتلّ وهو القصير كما في القاموس). ورجل جَعْد اليدين: بخيل. ورجل جعد الأَصابع: قصيرها؛ قال: من فائض الكفين غير جعد
وقَدَمٌ جَعْدَةٌ: قصيرة من لؤمها؛ قال العجاج:
لا عاجِز الهَوْءِ ولا جَعْد القَدَمْ
قال الأَصمعي: زعموا أَن الجعد السخي، قال: ولا أَعرف ذلك. والجعد: البخيل وهو معروف؛ قال كثير في السخاء يمدح بعض الخلفاء:
إِلى الأَبيضِ الجَعْدِ ابن عاتِكةَ الذي
له فَضْلُ مُلْكٍ، في البرية، غالب
قال الأَزهري: وفي شعر الأَنصار ذكر الجعد، وضع موضع المدح، أَبيات كثيرة، وهم من أَكثر الشعراء مدحاً بالجعد. وتراب جعد نَدٍ، وثَرىً جعد مثل ثَعْد إِذا كان ليناً. وجَعُدَ الثرى وتجعَّد: تقبض وتعقد. وزَبَد جعد: متراكب مجتمع وذلك إِذا صار بعضه فوق بعض على خطم البعير أَو الناقة، يقال: جعد اللُّغام؛ قال ذو الرمة:
تَنْجُوا إِذا جَعَلت تَدْمَى أَخِشَّتُها،
واعْتَمَّ بالزَّبَدِ الجَعْدِ الخراطيمُ
تنجو: تسرع السير. والنجاء: السرعة. وأَخشتها جمع خِشاش، وهي حَلْقة تكون في أَنف البعير. وحَيس جَعْد ومُجَعَّد: غليظ غير سبط؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
خِذامِيَّةٌ أَدَتْ لها عَجْوَةُ القُرى،
وتَخْلِطُ بالمأْقُوطِ حَيْساً مُجَعَّدا
رماها بالقبيح يقول: هي مخلطة لا تختار من يواصلها؛ وصِلِّيانٌ جَعْدٌ وبُهْمَى جعدة بالغوا بهما. الصحاح: والجعد نبت على شاطئِ الأَنهار. والجعدة: حشيشة تنبت على شاطئِ الأَنهار وتجَعَّدُ. وقيل: هي شجرة خضراء تنبت في شعاب الجبال بنجد، وقيل: في القيعان؛ قال أَبو حنيفة: الجعدة خضراء وغبراء تنبت في الجبال، لها رعْثَة مثل رعثة الديك طيبة الريح تنبت في الربيع وتيبس في الشتاء، وهي من البقول يحشى بها المرافق؛ قال الأَزهري: الجعدة بقلة برية لا تنبت على شطوط الأَنهار وليس لها رعثة؛ قال: وقال النضر بن شميل هي شجرة طيبة الريح خضراء، لها قضب في أَطرافها ثمر أَبيض تحشى بها الوسائد لطيب ريحها إِلى المرارة ما هي، وهي جَهيدة يَصْلُح عليها المال، واحدتها وجماعتها جَعْدة؛ قال: وأَجاد النضر في صفتها؛ وقال النضر: الجعاديد والصَّعارير أَوَّل ما تنفتح الأَحاليل باللبَإِ، فيخرج شيء أَصفر غليظ يابس فيه رخاوة وبلل، كأَنه جبن، فَيَنْدَلِصُ من الطُّبْي مُصَعْرَراً أَي يخرج مدحرجاً، وقيل: يخرج اللبأُ أَول ما يخرج مصمغاً؛ الأَزهري: الجَعْدة ما بين صِمْغَي الجدي من اللبإِ عند الولادة. والجعودة في الخد: ضد الأَسالة، وهو ذم أَيضاً. وخدٌّ جعد: غير أَسيل. وبعير جعد: كثير الوبر جعْده. وقد كني بأَبي الجعد والذئب يكنى أَبا جَعْدة وأَبا جُعادة وليس له بنت تسمى بذلك؛ قال الكميت يصفه: ومُسْتَطْعِمٍ يُكْنى بغيرِ بناته،
جَعَلْت له حظّاً من الزادِ أَوفرا
وقال عبيد بن الأَبرص:
وقالوا هي الخمر تُكْنى الطلا،
كما الذئبُ يُكْنى أَبا جَعْدَه
أَي كنيته حسنة وعمله منكر. أَبو عبيد يقول: الذئب وإِن كني أَبا جعدة ونوِّه بهذه الكنية فإِن فعله غير حسن، وكذلك الطلا وإِن كان خاثراً فإِن فعله فعل الخمر لإِسكاره شاربه، أَو كلام هذا معناه.
وبنو جَعْدة: حيّ من قيس وهو أَبو حيّ من العرب هو جعدة بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة، منهم النابغة الجعدي.
وجُعادة: قبيلة؛ قال جرير:
فَوارِسُ أَبْلَوْا في جُعادة مَصْدَقاً،
وأَبْكَوْا عُيوناً بالدُّموع السَّواجِمِ
وجُعَيْد: اسم، وقيل: هو الجعيد بالأَلف واللام فعاملوا الصفة (* قوله
«فعاملوا الصفة» كذا بالأصل والمناسب فعاملوه معاملة الصفة).

##### Türkçe

**الجعد** saçtan: **السبط**’ın zıddıdır; ve denildi ki: o kısadır; **كراع**’dan. **شعر جعْد**: **الجُعودة**’si açık-seçik olan; **جَعُد** **جُعُودة** ve **جَعادة** ve **تَجَعَّد**; ve arkadaşı onu **تجعيداً** ile **جَعَّده**. Ve **رجل جعد الشعر**: **الجعودة**’dendir; dişisi **جعْدة**’dir; ikisinin çoğulu **جعاد**’dır; **معقل بن خويلد** dedi ki:
. . . . ve **سُود جعاد الرقا**
bِ, onların benzeriyle, râhip korkar
(* “**وسود**” sözü: aslında, birinci mısranın bir kısmı hazfedilerek, böyledir).
Habeşlilerden, **هذيل**’in esir ettiği, fil sahipleri kastedildi; ve onda sağlam çoğul daha çoktur.

Ve erkeklerden **الجَعْد**: bir kısmı bir kısmına toplanmış olandır; ve **السبط**: toplanmış olmayan kimsedir; ve inşad etti:
**قالت سليمى**: **لا أُحب الجَعْدِين**،
**ولا السٍّباطَ**، **إِنهم مَناتِين**
Ve **ابن الأَعرابي** **فُرعان التميمي**’nin, kendisine asi olduğu zaman oğlu **مَنازل** hakkında (şu şiiri) inşad etti:
**وربَّيْتُه حتى إِذا ما تركتُه**
**أَخا القوم، واستغنى عن المسح شاربُه**
**وبالمَحْض حتى آضَ جَعْداً عَنَطْنَطاً،**
**إِذا قام ساوى غاربَ الفَحْل غارِبُه**
Böylece onu **جعداً** yaptı; hâlbuki o uzun **عنطنط**’tır. Ve denildi ki: **الجَعْدُ** erkeklerden hafif olandır; ve denildi ki: o, toplanmış, şiddetli olandır. Ve **طرفة**’nin beytini inşad etti:
**أَنا الرجلُ الجَعْدُ الذي تعرفونه**
(* **طرفة**’nin muallakasında: **الرجل الضَّرب**).
Ve **أَبو عبيد** inşad etti:
**يا رُبَّ جَعْدٍ فيهمُ، لو تَدْرِينْ،**
**يَضْرِبُ ضَرْبَ السّبطِ المقادِيمْ**
**الأَزهري** dedi ki: Erkek, iç içe girmiş, yaratılışı derli toplu, yani uzuvları bağlanmış ise, esir etmeye daha şiddetli ve akranlarla dövüşmeye daha hafiftir; yaratılışı çalkantılı olup boyunda aşırıya giderse, gevşekliğe daha yakındır. Hadiste: **على ناقة جَعْدة** yani yaratılışı toplanmış, şiddetli (bir deve) üzerinde. Ve **الجَعْد** övgü yoluyla götürülürse, onun iki sevimli manası vardır: birincisi, uzuvları bağlanmış, esiri ve yaratılışı şiddetli, gevşek olmayan ve çalkantılı olmayan olmasıdır; ikincisi, saçının **جعداً** olup **سبط** olmamasıdır; çünkü saçın **سبوطة**’sı, Rum ve Fars’tan Acemlerin saçlarında galip olandır; saçın **جُعودة**’si ise Arapların saçlarında galip olandır; böylece erkek **الجعد** ile övülürse bu iki manadan dışarı çıkmaz. Ama yerilen **الجعد**’ın da, övülen kimseden nefyedilmiş iki manası vardır: birincisi, yaratılışı kısa ve gidip gelen ise “**رجل جعد**” denmesidir; ikincisi, cimri, alçak olup taşlığı parlamayan ise “**رجل جعد**” denmesidir. Ve “**رجل جعد السبوطة**” dedikleri zaman bu övgüdür; ancak **قَطِطاً مُفَلْفَلاً** olup Zenc ve Nûbe saçları gibi olursa, o vakit yergidir; **الراجز** dedi ki:
**قد تَيَّمَتْنِي طَفْلَةٌ أُمْلُودُ**
**بِفاحِمٍ، زَيَّنَهُ التَّجْعِيدُ**
Ve **حديث الملاعنة**’de: “Eğer onu **جَعْداً** getirirse”; **ابن الأَثير** dedi ki: **الجعد** erkeklerin sıfatlarında övgü ve yergi olur; ve Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, **حديث الملاعنة**’de neyi murad ettiğini, onu övgü sıfatı üzere mi yoksa yergi sıfatı üzere mi getirdiğini zikretmedi. Ve hadiste: O, **أَبا رُهْمٍ الغِفاريّ**’ye sordu: “**ما فَعلَ النَّفَرُ السودُ الجِعاد؟**” Ve erkeklerden kerim olana: **جعد** denir. Ama “falanca **جَعْد اليدين** yahut **جعد الأَنامل**” denirse, o cimridir; bazen onunla birlikte “el”i zikretmezler; **الراجز** dedi ki:
**لا تَعْذُلِيني بِضُرُبٍّ جَعْد**
(* “**بضربّ**” sözü: asılda, **الضاد**’la, bu ضبط ile böyledir. Belki doğrusu **بظرب**’dır, **الظاء** ile; **كعتلّ** gibi; o da kısadır, **القاموس**’ta olduğu üzere).
Ve **رجل جَعْد اليدين**: cimri. Ve **رجل جعد الأَصابع**: onların kısası; dedi ki:
**من فائض الكفين غير جعد**
Ve **قَدَمٌ جَعْدَةٌ**: alçaklığından dolayı kısa; **العجاج** dedi ki:
**لا عاجِز الهَوْءِ ولا جَعْد القَدَمْ**
**الأَصمعي** dedi ki: “**الجعد**’ın cömert olduğunu iddia ettiler”; dedi ki: “Ben bunu bilmem.” Ve **الجعد**: cimridir ve o bilinir; **كثير** cömertlikte, bazı halifeleri överken dedi ki:
**إِلى الأَبيضِ الجَعْدِ ابن عاتِكةَ الذي**
**له فَضْلُ مُلْكٍ، في البرية، غالب**
**الأَزهري** dedi ki: Ensar’ın şiirinde **الجعد** zikredildi; övgü yerine konuldu; çok beyitler (vardır); ve onlar, **الجعد** ile övgüde şairlerin en çok olanlarındandır. Ve **تراب جعد نَدٍ**; ve **ثَرىً جعد** **ثَعْد** gibi, eğer yumuşak olursa. Ve **جَعُدَ الثرى** ve **تجعَّد**: büzüldü ve düğümlendi.

Ve **زَبَد جعد**: üst üste binmiş, toplanmış; bu, devenin yahut dişi devenin burnu üzerinde, bir kısmı bir kısmının üstüne çıktığı zaman olur; “**جعد اللُّغام**” denir; **ذو الرمة** dedi ki:
**تَنْجُوا إِذا جَعَلت تَدْمَى أَخِشَّتُها،**
**واعْتَمَّ بالزَّبَدِ الجَعْدِ الخراطيمُ**
**تنجو**: yürüyüşü hızlandırır. Ve **النجاء**: hızdır. Ve **أَخشتها**: **خِشاش**’ın çoğuludur; o, devenin burnunda bulunan bir halkadır. Ve **حَيس جَعْد** ve **مُجَعَّد**: kalın, **سبط** olmayan; **ابن الأَعرابي** inşad etti:
**خِذامِيَّةٌ أَدَتْ لها عَجْوَةُ القُرى،**
**وتَخْلِطُ بالمأْقُوطِ حَيْساً مُجَعَّدا**
Onu çirkinlikle attı; “o karışıktır, kendisiyle ilişki kuranı seçmez” der. Ve **صِلِّيانٌ جَعْدٌ** ve **بُهْمَى جعدة**: ikisiyle mübalağa ettiler. **الصحاح**: **الجعد** nehir kıyısında bir bitkidir. Ve **الجعدة**: nehir kıyısında biten ve **تجَعَّدُ** olan bir ottur. Ve denildi ki: o, Necd’de dağ yarıklarında biten yeşil bir ağaçtır; ve denildi ki: düzlüklerde; **أَبو حنيفة** dedi ki: **الجعدة** yeşil ve boz (renkli)dir; dağlarda biter; horozun ibiğine benzer bir **رعْثَة**’si vardır; güzel kokuludur; ilkbaharda biter ve kışın kurur; ve o, otlardandır; yastık kenarları onunla doldurulur. **الأَزهري** dedi ki: **الجعدة** yabani bir ottur; nehir kıyılarında bitmez ve onun **رعثة**’si yoktur. Dedi ki: **النضر بن شميل** dedi: O, güzel kokulu, yeşil bir ağaçtır; uçlarında dallar vardır; beyaz meyvesi (vardır); güzel kokusundan dolayı yastıklar onunla doldurulur; acılığa doğru (bir şey)dir; ve o, **جَهيدة**’dir; onun üzerinde mal (hayvan) iyi olur; onun tekili ve çoğulu **جَعْدة**’dir. Dedi ki: **النضر** onun vasfında güzel yaptı. Ve **النضر** dedi: **الجعاديد** ve **الصَّعارير**: **الأَحاليل**’in **اللبَإِ** ile ilk açıldığı zamandır; böylece sarı, kalın, kuru, içinde yumuşaklık ve ıslaklık olan bir şey çıkar; sanki peynir gibidir; böylece **الطُّبْي**’den **مُصَعْرَراً** olarak **فَيَنْدَلِصُ**; yani yuvarlanarak çıkar. Ve denildi ki: **اللبأُ** ilk çıktığında yapışkan olarak çıkar. **الأَزهري**: **الجَعْدة** doğum anında **اللبإِ**’den oğlağın iki **صِمْغ**’u arasındaki şeydir.

Ve yanakta **الجعودة**: **الأَسالة**’nin zıddıdır; ve o da bir yergidir. Ve **خدٌّ جعد**: **أَسيل** olmayan. Ve **بعير جعد**: **وبر**’u çok, onun **جعْده**. Ve **أَبي الجعد** ile künyelendi; ve kurt **أَبا جَعْدة** ve **أَبا جُعادة** diye künyelenir; onun, bununla adlandırılan bir kızı yoktur; **الكميت** onu vasfederken dedi ki:
**ومُسْتَطْعِمٍ يُكْنى بغيرِ بناته،**
**جَعَلْت له حظّاً من الزادِ أَوفرا**
Ve **عبيد بن الأَبرص** dedi ki:
**وقالوا هي الخمر تُكْنى الطلا،**
**كما الذئبُ يُكْنى أَبا جَعْدَه**
Yani künyesi güzeldir, işi münkerdir. **أَبو عبيد** der ki: Kurt, **أَبا جعدة** diye künyelense ve bu künye ile yüceltilse de, onun fiili güzel değildir; aynı şekilde **الطلا** da, her ne kadar koyu olsa da, onun fiili, içeni sarhoş etmesinden dolayı şarabın fiilidir; yahut bu sözün manası böyledir.

Ve **بنو جَعْدة**: Kays’tan bir kabiledir; Araplardan bir kabilenin babasıdır; o, **جعدة بن كعب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة**’dır; onlardan **النابغة الجعدي** vardır.

Ve **جُعادة**: bir kabile; **جرير** dedi ki:
**فَوارِسُ أَبْلَوْا في جُعادة مَصْدَقاً،**
**وأَبْكَوْا عُيوناً بالدُّموع السَّواجِمِ**
Ve **جُعَيْد**: bir isimdir; ve denildi ki: o, **الجعيد**’dir, **الألف واللام** ile; böylece sıfatı muamele ettiler
(* “**فعاملوا الصفة**” sözü: asılda böyledir; uygun olan “onu sıfat muamelesi ettiler”dir).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ع د * شعر * جَعْدٌ * بوزن فلس بين * الجُعُودَةِ * وقد * جَعُد * الشعر من باب سهل و * جَعَّدَهُ * صاحبه * تَجعيداً * و * الجَعْدُ * أيضا مطلقا الكريم و * جَعْدُ * اليدين وجعد الأنامل هو البخيل وربما أطلق في البخيل أيضا ولم تذكر معه اليد

##### Türkçe

* ج ع د *: kıl. **جَعْدٌ**, **فلس** vezninde; **الجُعُودَةِ** ile arasında. Ve kıl, **سهل** bâbından **جَعُد** olur; ve sahibi onu **جَعَّدَهُ**; **تَجعيداً** (kıvırma/kıvırcıklaştırma) ile. Ve **الجَعْدُ** ayrıca mutlak olarak cömerttir. Ve **جَعْدُ** ellerin ve **جعد الأنامل** cimridir; bazen cimride de kullanılır; onunla birlikte el zikredilmemiştir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجعد من الشعر: خلاف السبط، أو هو القصير منه، عن كراع. جعد الشعر، ككرم، جعودة بالضم، وجعادة، بالفتح وجعد، بالكسر، جعدا، كذا في الأفعال وتجعد، وجعده صاحبه تجعيدا. وهو جعد الشعر بين الجعودة وهي بهاء، وجمعها جعاد. قال معقل بن خويلد:
  وسود جعاد غلاظ الرقا                      بمثلهم يرهب الراهب وتراب جعد: ند وثرى جعد مثل ثعد إذا كان لينا. وجعد الثرى وتجعد: تقبض وتعقد. وحيس جعد ومجعد، كمعظم: غليظ غير سبط. أنشد ابن الأعرابي:
  خذامية آدت لها عجوة القرى                      وتخلط بالمأقوط حيسا مجعدا

  رماها بالقبيح، يقول: هي مخلطة لا تختار من يواصلها. ومن المجاز: رجل جعد، أي كريم جواد، كناية عن كونه عربيا سخيا، لأن العرب موصوفون بالجعودة، كذا في الأساس. ورجل جعد: بخيل لئيم. فهو من الأضداد وإن لم ينبه. وفي اللسان: الجعد إذا ذهب به مذهب المدح فله معنيان مستحبان: أحدهما أن يكون معصوب الجوارح شديد الأسر والخلق غير مسترخ ولا مضطرب. والثاني أن يكون شعره جعدا غير سبط، لأن سبوطة الشعر هي الغالبة على شعور العجم من الروم والفرس، وجعودة الشعر هي الغالبة على شعور العرب. فإذا مدح الرجل بالجعد لم يخرج عن هذين المعنيين. وأما الجعد المذموم فله أيضا معنيان كلاهما منفي عمن يمدح، أحدهما أن يقال رجل جعد إذا كان قصيرا متردد الخلق. والثاني أن يقال رجل جعد، إذا كان بخيلا لئيما لا يبض حجره. وإذا قالوا رجل جعد السبوطة فمدح، إلا أن يكون قططا مفلفلا كشعر الزنج والنوبة فهو حينئذ ذم. وفي حديث الملاعنة  إن جاءت به جعدا  قال ابن الأثير: الجعد في صفات الرجال يكون مدحا وذما، ولم يذكر ما أراده النبي صلى الله عليه وسلم هل جاءت به على صفة المدح أو الذم. كجعد اليدين وجعد الأنامل، وهو البخيل. قال الأصمعي: زعموا أن الجعد السخي. قال: ولا أعرف ذلك، والجعد البخيل، وهو معروف، قال كثير في السخاء يمدح بعض الخلفاء:
  إلى الأبيض الجعد ابن عاتكة الذي                      له فضل ملك في البرية غالـب قال الأزهري: وفي شعر الأنصار ذكر الجعد، وضع موضع المدح أبيات كثيرة، وهم من أكثر الشعراء مدحا بالجعد. ومن المجاز: رجل جعد القفا، إذا كان لئيم الحسب. وفي المصباح يرد الجعد بمعنى الجواد والكريم والبخيل واللئيم، ويقابل السبط، ويوصف بقطط كجبل وكتف في الكل. ومن المجاز رجل جعد الأصابع إذا كان قصيرها وجعد الجنان، للبخيل. والجعودة في الخد: ضد الأسالة، وهو ذم أيضا. يقال خد جعد، أي غير أسيل. وبعير جعد: كثير الوبر وقد يكنى البعير بأبي الجعد. زبد جعد: متراكب مجتمع، وذلك إذا صار بعضه فوق بعض على خطم البعير أو الناقة، يقال جعد اللغام، بالضم، إذا كان متراكم الزبد، قال ذو الرمة:
  تنجو إذا جعلت تدمى أخشتها                      واعتم بالزبد الجعد الخراطيم وأبو جعدة وأبو جعادة، بفتح فيهما ويضم في الأخير أيضا: كنية الذئب، وفي بعض النسخ كنيتا الذئب، وليس له بنت تسمى بذلك، قال الكميت يصفه:
  ومستطعم يكنى بغير بـنـاتـه                      جعلت له حظا من الزاد أوفرا وقال عبيد بن الأبرص:
  وقالوا هي الخمر تكنى الطلا                      كما الذئب يكنى أبا جـعـدة

  أي كنيته حسنة وعمله منكر. أبو عبيد: يقول: الذئب وإن كني أبا جعدة ونوه بهذه الكنية فإن فعله غير حسن وكذلك الطلا وإن كان خاثرا فإن فعله فعل الخمر لإسكاره شاربه، أو كلام هذا معناه. وقيل: كني بهما لبخله من قولهم: فلان جعد اليدين، إذا كان بخيلا. نقله شيخنا. وبنو جعدة: حي من قيس، وهو أبو حي من العرب، وهو جعدة بن كعب ابن ربيعة بن عامر بن صعصعة منهم النابغة الجعدي الشاعر المشهور، وسيأتي ذكر النوابغ في الغين إن شاء الله تعالى. ومن المجاز وجه جعد، أي مستدير قليل الملح، كذا في الأصول وهو الصواب، وفي بعض النسخ اللحم بدل الملح. والجعدة: الرخل، بكسر الراء وسكون الخاء المعجمة، وككتف: الأنثى من ولد الضأن، نقله الصاغاني. قيل: وبها كني الذئب، لأنه يقصدها لضعفها وطيبها. كذا في مجمع الأمثال. وقال النضر: الجعاديد والصعارير شيء أصفر غليظ يابس فيه رخاوة وبلل كأنه جبن، يخرج من الإحليل أول ما ينتفتح باللبإ مدحرجا، وقيل يخرج اللبأ أول ما يخرج مصمغا، وفي التهذيب الجعدة: ما بين صمغي الجدي من اللبإ عند الولادة. وسموا جعدا وجعيدا، وقيل هو الجعيد، باللام. ومما يستدرك عليه: الجعد من الرجال: المجتمع بعضه إلى بعض. والسبط: الذي ليس بمجتمع. وقيل: الجعد: الخفيف من الرجال. وناقة جعدة: مجتمعة الخلق شديدة. وقدم جعدة: قصيرة من لؤمها. وهو مجاز. قال العجاج.

  لا عاجز الهوء ولا جعد القدم وصليان جعد، وبهمي جعدة، بالغوا بهما. والحشيشة تنبت على شاطىء الأنهار وتجعد. وقيل هي شجرة خضراء تنبت في شعاب الجبال بنجد، وقيل في القيعان. وقال أبو حنيفة: الجعدة خضراء وغبراء تنبت في الجبال، لها رعثة مثل رعثة الديك طيبة الريح، تنبت في الربيع وتيبس في الشتاء، وهي من البقول تحشى بها المرافق. قال الأزهري: الجعدة بقلة برية لا تنبت على شطوط الأنهار، وليس لها رعثة. قال: وقال النضر بن شميل: هي شجرة طيبة الريح خضراء لها قضب في أطرافها ثمر أبيض تحشى بها الوسائد لطيب ريحها، إلى المرارة ما هي، وهي جهيدة يصلح عليها المال، واحدتها وجماعتها جعدة. وفي حاشية شيخنا: الجعدة نبتة طيبة الرائحة تنبت في الربيع وتجف سريعا. وكذا الذئب وإن شرف بالكنية فإنه يغدر سريعا ولا يبقى على حالة واحدة. وجعادة: قبيلة. قال جرير:
  فوارس أبلوا في جعادة مصدقا                      وأبكوا عيونا بالدموع السواجم وجعدة بن خالد بن الصمة الجشمي وجعدة بن هانىء الحضرمي، وجعدة بن هبيرة الأشجعي، وجعدة بن هبيرة المخزومي: صحابيون. وجعدة كان له شعر جعد فسماه النبي صلى الله عليه وسلم جعدة، في خبر لا يصح. كذا في التجريد. وجعادة بن بلال الثابتي وفد على النبي صلى الله عليه وسلم في بني عك. أورده الناشري النسابة في أنساب البشر، ولم يذكره الذهبي ولا ابن فهد. والجعد بن درهم مولى سويد بن غفلة، صاحب رأي أخذ به جماعة بالجزيرة، وإليه نسب مروان الحمار، فيقال له الجعدي، وكان إذ ذاك واليا بالجزيرة. وأما يوسف بن يعقوب بن إسحاق الجعدي فإلى جده الجعد شيخ نيسابوري مشهور. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**الجعد** saçtan: **السبط**’ın zıddıdır; yahut o, ondan kısa olandır; **كراع**’dan. **جعد الشعر**; **كرم** gibi; **جعودة** (ضم ile), ve **جعادة** (فتح ile) ve **جعد** (كسر ile) **جعدا**; **الأفعال**’da böyle; ve **تجعد**; ve arkadaşı onu **تجعيد** ile **جعده** yaptı. Ve o, **جعد الشعر**’dır; **الجعودة** ile arasında; ve o, bir **هاء**’dır; ve onun cem‘i **جعاد**’dır. **معقل بن خويلد** dedi:
  Ve siyahlar, **جعاد**; kalın boyunlular                      Onların benzeriyle, korkar korkan ve **تراب جعد**: **ند** ve **ثرى جعد**; **ثعد** gibi, yumuşak olduğunda. Ve **جعد الثرى** ve **تجعد**: büzüldü ve düğümlendi. Ve **حيس جعد** ve **مجعد**; **معظم** gibi: kalın, **سبط** olmayan. **ابن الأعرابي** inşad etti:
  **خذامية**; ona, köyün hurma ezmesi (**عجوة القرى**) verdi                      Ve **المأقوط** ile karıştırır, **حيسا مجعدا**

  Ona çirkini attı; der ki: o karışıktır; kendisiyle dostluk kuranı seçmez. Ve mecazdan: **رجل جعد**; yani cömert, eli açık; onun Arap, cömert oluşuna kinaye; çünkü Araplar **الجعودة** ile vasıflanırlar; **الأساس**’ta böyle. Ve **رجل جعد**: cimri, alçak. O, zıt anlamlılardandır; her ne kadar dikkat çekmemiş olsa da. **اللسان**’da: **الجعد** eğer onunla övgü yolu tutulursa, onun iki sevimli manası vardır: birincisi, uzuvları sıkı bağlanmış, bağları ve yaratılışı güçlü; gevşek değil ve çalkantılı değil olmasıdır. İkincisi, saçının **جعدا** olmasıdır, **سبط** olmaması; çünkü saçın **سبوطة**’sı, Rum ve Fars’tan olan Acemlerin saçlarında galip olandır; saçın **جعودة**’si ise Arapların saçlarında galip olandır. Bir adam **الجعد** ile övüldüğünde, bu iki manadan dışarı çıkmaz. Ama yerilen **الجعد**’ın da iki manası vardır; ikisi de övülen kimseden nefyedilmiştir: birincisi, yaratılışı kısa, tereddütlü olduğunda **رجل جعد** denmesidir. İkincisi, cimri, alçak olup taşını yarmaz olduğunda **رجل جعد** denmesidir. Ve **رجل جعد السبوطة** dediklerinde, övgüdür; ancak **قططا مفلفلا**; Zenc ve Nûbe saçları gibi olursa, o vakit yergidir. Ve **حديث الملاعنة**’de: “Eğer onu **جعدا** getirirse...” **ابن الأثير** dedi: **الجعد** erkeklerin sıfatlarında övgü ve yergi olur; ve Nebî صلى الله عليه وسلم’in neyi kastettiğini zikretmedi: onu övgü sıfatı üzere mi yoksa yergi üzere mi getirdi. **جعد اليدين** ve **جعد الأنامل** gibi; ve o, cimridir. **الأصمعي** dedi: **الجعد**’ın cömert olduğunu iddia ettiler. Dedi: bunu bilmem; **الجعد** cimridir; ve o, bilinir. **كثير** cömertlikte, bazı halifeleri överek dedi:
  Beyaz, **الجعد** olan, **عاتكة**’nin oğluna                      Onun için, yaratılmışlar içinde galip bir mülk fazileti vardır **الأزهري** dedi: Ensar’ın şiirinde **الجعد** zikredildi; övgü yerine konuldu; birçok beyit; ve onlar, **الجعد** ile övgüde şairlerin en çok olanlarındandır. Ve mecazdan: **رجل جعد القفا**; soyu alçak olduğunda. Ve **المصباح**’ta: **الجعد** cömert ve kerim ve cimri ve alçak manasıyla gelir; ve **السبط**’a karşı konur; ve hepsinde **قطط** ile vasıflanır; **جبل** ve **كتف** gibi. Ve mecazdan: **رجل جعد الأصابع**; parmakları kısa olduğunda; ve **جعد الجنان**; cimri için. Ve yanakta **الجعودة**: **الأسالة**’nin zıddıdır; ve o da yergidir. **خد جعد** denir; yani **أسيل** olmayan. Ve **بعير جعد**: çok kıllı; ve deve, **أبي الجعد** ile künyelenebilir. **زبد جعد**: üst üste binmiş, toplanmış; bu, onun bir kısmı devenin ya da dişi devenin burnu üzerinde bir kısmının üstüne çıktığında olur. **جعد اللغام** (ضم ile) denir; köpük yığılı olduğunda. **ذو الرمة** dedi:
  Kurtulur; ayaklarının altı kanatıldığında                      Ve burunlar, **الزبد الجعد** ile sarıklandığında Ve **أبو جعدة** ve **أبو جعادة**; ikisinde فتح ile, ve sonuncuda ayrıca ضم ile: kurdun künyesidir; ve bazı nüshalarda: kurdun iki künyesi; ve onun, bununla adlandırılan bir kızı yoktur. **الكميت** onu vasfederek dedi:
  Kızlarıyla değil de künyelenen bir isteyen                      Ona azıktan daha bol bir pay kıldım **عبيد بن الأبرص** dedi:
  Ve dediler: o şaraptır; **الطلا** künyelenir                      Nasıl ki kurt, **أبا جعدة** diye künyelenir

  Yani künyesi güzel, işi münkerdir. **أبو عبيد**: der ki: kurt, **أبا جعدة** diye künyelense ve bu künye ile anılsa da, fiili güzel değildir; ve كذلك **الطلا** her ne kadar koyulaşmış olsa da, fiili şarabın fiilidir; içenini sarhoş etmesi sebebiyle; yahut bunun manası onun sözüdür. Ve denildi: ikisiyle, cimriliğinden dolayı künyelendi; onların “falanca **جعد اليدين**” sözünden; cimri olduğunda. Bunu şeyhimiz nakletti. Ve **بنو جعدة**: Kays’tan bir kabile; ve o, Araplardan bir kabilenin babasıdır; ve o, **جعدة بن كعب ابن ربيعة بن عامر بن صعصعة**’dır; onlardandır meşhur şair **النابغة الجعدي**; ve **النوابغ**’ın zikri, inşallah تعالى, **الغين**’de gelecektir. Ve mecazdan: **وجه جعد**; yani yuvarlak, tuzu az; **الأصول**’da böyle; ve o doğrudur; ve bazı nüshalarda **اللحم** **الملح** yerine. Ve **الجعدة**: **الرخل**; **الراء**’nın kesri ve **الخاء المعجمة**’nın sükûnu ile; ve **كتف** gibi: koyun yavrusunun dişisi; **الصاغاني** nakletti. Denildi: kurt onunla künyelendi; çünkü zayıflığı ve hoşluğu sebebiyle ona yönelir. **مجمع الأمثال**’de böyle. **النضر** dedi: **الجعاديد** ve **الصعارير**; sarı, kalın, kuru bir şeydir; içinde yumuşaklık ve ıslaklık vardır; sanki peynirdir; **الإحليل**’den, **اللبإ** ile ilk açıldığında yuvarlanmış olarak çıkar; ve denildi: **اللبأ** ilk çıktığında yapışkan olarak çıkar. Ve **التهذيب**’de: **الجعدة**: doğumda oğlağın **اللبإ**’sinden iki yapışkan arasındaki şeydir. Ve **جعدا** ve **جعيدا** diye adlandırıldılar; ve denildi: o, **الجعيد**’dir; **اللام** ile. Ve onun üzerine istidrâk edilenden: erkeklerden **الجعد**: bir kısmı bir kısmına toplanmış olan. Ve **السبط**: toplanmış olmayan. Ve denildi: **الجعد**: erkeklerden hafif olan. Ve **ناقة جعدة**: yaratılışı toplanık, güçlü. Ve **قدم جعدة**: alçaklığından dolayı kısa. Ve o mecazdır. **العجاج** dedi.

  Ne aciz **الهوء** ne de **جعد القدم** Ve **صليان جعد** ve **بهمي جعدة**: ikisiyle mübalağa ettiler. Ve ot, nehirlerin kıyısında biter ve **تجعد** olur. Ve denildi: o, Necd’de dağ geçitlerinde biten yeşil bir ağaçtır; ve denildi: düzlüklerde. **أبو حنيفة** dedi: **الجعدة** yeşil ve boz renklidir; dağlarda biter; onda, horozun ibiği gibi bir ibik vardır; güzel kokuludur; ilkbaharda biter ve kışın kurur; ve o, sebzelerdendir; onunla yastıklar doldurulur. **الأزهري** dedi: **الجعدة** yabani bir ottur; nehir kıyılarında bitmez; ve onun ibiği yoktur. Dedi: ve **النضر بن شميل** dedi: o, güzel kokulu, yeşil bir ağaçtır; uçlarında dallar vardır; beyaz meyve; güzel kokusu için onunla yastıklar doldurulur; acılığa kadar, o nedir; ve o, üzerinde malın ıslah olduğu **جهيدة**’dir; onun teki ve çoğu **جعدة**’dır. Şeyhimizin haşiyesinde: **الجعدة** güzel kokulu bir bitkidir; ilkbaharda biter ve çabuk kurur. Ve كذلك kurt, künye ile şereflense de, çabuk hainlik eder ve tek bir hâl üzere kalmaz. Ve **جعادة**: bir kabile. **جرير** dedi:
  Süvariler; **جعادة**’da doğruyu ispat ederek eskittiler                      Ve gözleri, dökülen gözyaşlarıyla ağlattılar Ve **جعدة بن خالد بن الصمة الجشمي** ve **جعدة بن هانىء الحضرمي** ve **جعدة بن هبيرة الأشجعي** ve **جعدة بن هبيرة المخزومي**: sahabîlerdir. Ve **جعدة**’nın **جعد** saçı vardı; Nebî صلى الله عليه وسلم onu **جعدة** diye adlandırdı; sahih olmayan bir haberde. **التجريد**’de böyle. Ve **جعادة بن بلال الثابتي**, **بني عك** içinde Nebî صلى الله عليه وسلم’e heyet olarak geldi. Onu, nesep âlimi **الناشري** **أنساب البشر**’de zikretti; ve onu ne **الذهبي** ne de **ابن فهد** zikretti. Ve **الجعد بن درهم**; **سويد بن غفلة**’nin mevlası; bir görüş sahibidir; Cezîre’de bir cemaat onunla aldı; ve ona nispetle **مروان الحمار** nispet edildi; ona **الجعدي** denir; ve o vakit Cezîre’de vali idi. Ama **يوسف بن يعقوب بن إسحاق الجعدي** ise, meşhur Nîsâbûrî şeyh olan dedesi **الجعد**’a nispetledir. Ve onun üzerine istidrâk edilenden:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَعُدَ
1 جَعُدَ جعد , aor. جَعُدَ , inf. n. جُعُودَةٌ (S, A, Msb, K) and جَعَادَةٌ, (K,) said of hair, (S, A, Msb, K,) It was, or became, crisp, or curly, or twisted, and contracted; (Msb;) was, or became, the contr. of سَبْط, (K,) or of مُسْتَرْسِل: (Msb:) or was, or became, short: (Kr, K:) and جَعِدَ, [aor. جَعَدَ ,] (Msb, TA,) inf. n. جَعَدٌ, (TA,) signifies the same; (Msb, TA;) as also ↓ تجعّد. (K.) ― -b2- (assumed tropical:) It became contracted, and compacted in lumps; (L;) as also ↓ تجعّد; (L, K; *) said of earth, (K,) or of moist earth. (L.) [The inf. n.] جُعُودَةٌ is also sometimes used in describing the state of the froth, or foam, of a camel's mouth, when it is accumulated. (S.[See جَعْدٌ.]) ― -b3- Also, said of a cheek, inf. n. جُعُودَةٌ, (assumed tropical:) It was rough, or coarse, and short; contr. of أَسُلَ. (L.)

جعّدهُ
2 جعّدهُ جعد جعده جعدة , (S, A, Msb, K,) inf. n. تَجْعِيدٌ, (S, A, Msb,) He crisped, or curled, or twisted, and contracted, it; (Msb;) made it the contr. of سَبْط, (K,) or of مُسْتَرْسِل; (Msb:) or made it short: (K:) namely, hair. (S, A, Msb, K.)

5 تَجَعَّدَ see 1, in two places.

جَعْدٌ
جَعْدٌ جعد , applied to hair, (S, A, Msb, K,) Crisp, or curly, or twisted, and contracted; (Msb;) contr. of سَبْطٌ (K,) or of مُسْتَرْسِلٌ: (Msb:) or short. (Kr, K.) ― -b2- Applied to a man, (S,) Having hair such as is termed جَعْد: (S, Msb, K:) [or] so جَعْدُ الشَّعَرِ: (A, TA:) fem. with ة: (S, Msb, K:) pl. جِعَادٌ. (A, Msb.) ― -b3- As an epithet of praise, it has two meanings; namely, (assumed tropical:) Compact in limbs, and strong in make; not flabby, nor of slack, or incongruous, make; (L;) or big, or bulky, and compact; (Ham p. 238;) or, as some say, light, or active: (TA:) and having crisp, or curly, not lank, hair; because lankness is the prevalent characteristic of the hair of the Greeks and Persians; and crispness, or curliness, is the prevalent characteristic of the hair of the Arabs: but very crisp, or frizzled, or woolly, hair, like that of the Zenj and the Nubians, is disapproved. (L.) ― -b4- [Hence,] (tropical:) Generous; bountiful; munificent; (T, S, A, K;) alluding to a man's being an Arab of generous disposition, because the Arabs are characterized by crisp, or curly, hair. (A.) As did not know جعد in this sense; but it occurs in many verses of the Ansلr. (T, TA.) ― -b5- As an epithet of dispraise, it has also two meanings; namely, (assumed tropical:) Short, and incongruous in make: (L:) [contr. of سَبْطٌ:] ― -b6- and (tropical:) Niggardly; (As, T, S, L, K;) as also جَعْدُ اليَدَيْنِ, (S, K,) and جَعْدُ الأَنَامِلُ, (S,) and جَعْدُ الأَصَابِعُ, (A,) or this signifies (assumed tropical:) having short fingers, (K,) and جَعْدُ البَنَانِ, and جَعْدُ الكَفِّ, (Har p. 96,) and جَعْدُ الجَنَانِ; (A;) contr. of [سَبْطُ اليَدَيْنِ, and] سبطُ اليَدِ and سبطُ البَنَانِ [&c.]: (Har ubi suprà:) and mean; ungenerous; base: (L:) and جَعْدُ القَفَا (tropical:) mean, or ignoble, in respect of rank, quality, reputation, or the like. (A, K.) ― -b7- A camel having much fur: (K:) or having crisp, or curly, and abundant, fur. (S.) [Hence,] أَبُو الجَعْدِ a surname of The camel. (L.) ― -b8- (assumed tropical:) Soft moist earth; as also ثَعْدٌ: (S:) or moist earth. (K.) ― -b9- (assumed tropical:) A mess of the kind called حَيْس that is thick, (L, K,) not flowing; (L;) as also ↓ مُجَعَّدٌ. (L, K.) IAar cites the following words of a poet, accusing a woman of foul conduct:
↓ وَتَخْلِطُ بِالمَأْقُوطِ حَيْسًا مُجَعَّدًا
[And she mixes thick حيس with the food prepared with أَقِط]; meaning, she confounds men together, and does not select him who is to have intercourse with her. (L.) ― -b10- (assumed tropical:) Froth, or foam, accumulated upon the fore part of the mouth  of a camel. (S, * L.) And جَعْدُ اللُّغَامِ (assumed tropical:) A camel having froth, or foam, accumulated upon the fore part of his mouth. (S, * L, K. *) ― -b11- (assumed tropical:) A cheek rough, or coarse, and short; not أَسِيل. (L, K.) And (assumed tropical:) A round face, with little مِلْح [or beauty], (K, TA,) or, as in some copies of the K, لَحْم [or flesh]. (TA.) And قَدَمٌ جَعْدَةٌ (tropical:) A short foot; (A, TA;) characteristic of low origin. (TA.) ― -b12- It is also applied, in the manner of an intensive epithet, to the plant called صِلِّيَان; and in like manner, with ة, to the plant called بُهْمَى. (TA.) ― -b13- نَاقَةٌ جَعْدَةٌ (assumed tropical:) A she-camel compact in make, and strong. (TA.)

مُجَعَّدٌ
مُجَعَّدٌ مجعد : see جَعْدٌ, in two places.

مُتَجَعِّدٌ
مُتَجَعِّدٌ متجعد Moist earth contracted, and compacted in lumps. (L in art. عقد.)

##### Türkçe

جَعُدَ
1 **جَعُدَ** جعد, muzâri‘ **جَعُدَ**, mastar ismi **جُعُودَةٌ** (S, A, Msb, K) ve **جَعَادَةٌ**, (K,) saç hakkında söylenir, (S, A, Msb, K,) kıtır kıtır oldu, yahut kıvırcık oldu, yahut büküldü ve büzüldü; (Msb;) **سَبْط**’ın zıddı oldu, (K,) yahut **مُسْتَرْسِل**’in: (Msb:) yahut kısa oldu: (Kr, K:) ve **جَعِدَ**, [muzâri‘ **جَعَدَ**,] (Msb, TA,) mastar ismi **جَعَدٌ**, (TA,) aynı şeye delâlet eder; (Msb, TA;) ve yine ↓ **تجعّد**. (K.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılan:) Büzüldü ve topaklar hâlinde sıkıştı; (L;) ve yine ↓ **تجعّد**; (L, K; *) yer hakkında söylenir, (K,) yahut nemli yer hakkında. (L.) [Mastar ismi] **جُعُودَةٌ** bazen de devenin ağzının köpüğünün yahut köpüğünün, biriktiği zaman, hâlini vasfetmede kullanılır. (S.[Bkz. **جَعْدٌ**.]) ― -b3- Yine, bir yanak hakkında söylenir, mastar ismi **جُعُودَةٌ**, (mecaz olduğu varsayılan:) pürüzlü yahut kaba oldu ve kısa; **أَسُلَ**’ün zıddı. (L.)

جعّدهُ
2 **جعّدهُ** جعد جعده جعدة, (S, A, Msb, K,) mastar ismi **تَجْعِيدٌ**, (S, A, Msb,) onu kıtır kıtır etti, yahut kıvırcık etti, yahut büktü ve büzdü; (Msb;) onu **سَبْط**’ın zıddı yaptı, (K,) yahut **مُسْتَرْسِل**’in; (Msb:) yahut onu kısa yaptı: (K:) yani, saç. (S, A, Msb, K.)

5 **تَجَعَّدَ**: 1’e bak, iki yerde.

جَعْدٌ
**جَعْدٌ** جعد, saça uygulanır, (S, A, Msb, K,) kıtır kıtır, yahut kıvırcık, yahut bükülmüş ve büzülmüş; (Msb;) **سَبْطٌ**’un zıddı (K,) yahut **مُسْتَرْسِلٌ**’in: (Msb:) yahut kısa. (Kr, K.) ― -b2- Bir adama uygulanır, (S,) **جَعْد** diye adlandırılan türden saçı olan: (S, Msb, K:) [yahut] böylece **جَعْدُ الشَّعَرِ**: (A, TA:) müennesi ة ile: (S, Msb, K:) çoğulu **جِعَادٌ**. (A, Msb.) ― -b3- Bir övgü sıfatı olarak iki mânâsı vardır; yani, (mecaz olduğu varsayılan:) uzuvlarda derli toplu ve yaratılışta güçlü; gevşek değil, ne de sarkık yahut uyumsuz yaratılışlı; (L;) yahut iri, yahut hacimli, ve derli toplu; (Ham p. 238;) yahut, bazılarının dediği gibi, hafif yahut çevik: (TA:) ve kıtır kıtır yahut kıvırcık, sarkık olmayan saçlı; çünkü sarkıklık Rumların ve Farsların saçının baskın vasfıdır; ve kıtırlık yahut kıvırcıklık Arapların saçının baskın vasfıdır: fakat Zenc ve Nûbelilerin saçı gibi çok kıtır kıtır, yahut çok kıvırcık, yahut yün gibi saç beğenilmez. (L.) ― -b4- [Bundan dolayı,] (mecaz:) cömert; bol veren; ihsan sahibi; (T, S, A, K;) bir adamın cömert tabiatlı bir Arap olmasına işaret ederek; çünkü Araplar kıtır kıtır yahut kıvırcık saç ile vasıflanırlar. (A.) As bu mânâda **جعد**’ı bilmezdi; fakat Ensâr’ın birçok beyitlerinde geçer. (T, TA.) ― -b5- Bir yergi sıfatı olarak da iki mânâsı vardır; yani, (mecaz olduğu varsayılan:) kısa ve yaratılışta uyumsuz: (L:) [**سَبْطٌ**’un zıddı:] ― -b6- ve (mecaz:) cimri; (As, T, S, L, K;) ve yine **جَعْدُ اليَدَيْنِ**, (S, K,) ve **جَعْدُ الأَنَامِلُ**, (S,) ve **جَعْدُ الأَصَابِعُ**, (A,) yahut bu (mecaz olduğu varsayılan:) kısa parmaklı olmayı ifade eder, (K,) ve **جَعْدُ البَنَانِ**, ve **جَعْدُ الكَفِّ**, (Har p. 96,) ve **جَعْدُ الجَنَانِ**; (A;) [**سَبْطُ اليَدَيْنِ**, ve] **سبطُ اليَدِ** ve **سبطُ البَنَانِ** [&c.]’ın zıddı: (Har, yukarıdaki yerde:) ve mânâları: cömert olmayan; aşağı: (L:) ve **جَعْدُ القَفَا** (mecaz:) mertebe, nitelik, şöhret veya benzeri bakımından aşağı yahut soysuz demektir. (A, K.) ― -b7- Çok kıllı bir deve: (K:) yahut kıtır kıtır yahut kıvırcık ve bol kıllı. (S.) [Bundan dolayı,] **أَبُو الجَعْدِ** Devenin bir lakabıdır. (L.) ― -b8- (mecaz olduğu varsayılan:) yumuşak nemli toprak; ve yine **ثَعْدٌ**: (S:) yahut nemli toprak. (K.) ― -b9- (mecaz olduğu varsayılan:) **حَيْس** denilen türden, koyu olan bir karışım, (L, K,) akmayan; (L;) ve yine ↓ **مُجَعَّدٌ**. (L, K.) IAar, bir kadını kötü fiille suçlayan bir şairin şu sözlerini nakleder:
↓ **وَتَخْلِطُ بِالمَأْقُوطِ حَيْسًا مُجَعَّدًا**
[Ve **أَقِط** ile hazırlanmış yiyecekle koyu **حيس** karıştırır]; mânâsı: erkekleri birbirine karıştırır ve onunla cinsel ilişkiye girecek olanı seçmez. (L.) ― -b10- (mecaz olduğu varsayılan:) devenin ağzının ön kısmı üzerinde birikmiş köpük yahut köpük. (S, * L.) Ve **جَعْدُ اللُّغَامِ** (mecaz olduğu varsayılan:) ağzının ön kısmı üzerinde köpük yahut köpük birikmiş bir deve. (S, * L, K. *) ― -b11- (mecaz olduğu varsayılan:) pürüzlü yahut kaba ve kısa bir yanak; **أَسِيل** olmayan. (L, K.) Ve (mecaz olduğu varsayılan:) az **مِلْح** [yahut güzellik] bulunan yuvarlak bir yüz, (K, TA,) yahut K’nın bazı nüshalarında, **لَحْم** [yahut et]. (TA.) Ve **قَدَمٌ جَعْدَةٌ** (mecaz:) kısa bir ayak; (A, TA;) aşağı soyluluğun alâmeti. (TA.) ― -b12- Ayrıca, pekiştirme sıfatı tarzında, **صِلِّيَان** denilen bitkiye uygulanır; ve aynı tarzda, ة ile, **بُهْمَى** denilen bitkiye. (TA.) ― -b13- **نَاقَةٌ جَعْدَةٌ** (mecaz olduğu varsayılan:) yaratılışta derli toplu ve güçlü bir dişi deve. (TA.)

مُجَعَّدٌ
**مُجَعَّدٌ** مجعد: **جَعْدٌ**’a bak, iki yerde.

مُتَجَعِّدٌ
**مُتَجَعِّدٌ** متجعد: topaklar hâlinde büzülmüş ve sıkışmış nemli toprak. (L, عقد maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَعُدَ
جَعُدَ U ( n. ac. جَعَاْدَة 22t ,  جُعُوْدَة 27t ),
a.  Was curly, crisp, frizzed, crimped.

جَعَّدَ
جَعَّدَ II ,
a.  Curled; frizzed, crimped.

تَجَعَّدَ
تَجَعَّدَ V ,
a.  see I .

b.  Was rumpled, crumpled, creased.

جَعْد
جَعْد 1 , ( pl. جِعَاْد 23 ),
a.  Curly, crisp; frizzed, crimped ( hair ).

جُعَيْدِيّ
جُعَيْدِيّ
a.  Miser.

b.  Low, illbred, vulgar.

##### Türkçe

**جَعُدَ**
**جَعُدَ** U (mastar: **جَعَاْدَة** 22t, **جُعُوْدَة** 27t),
a. Kıvırcık, sert kıvırcık; kabarmış, kıvrılmış idi.

**جَعَّدَ**
**جَعَّدَ** II,
a. Kıvırdı; kabarttı, kıvırdı.

**تَجَعَّدَ**
**تَجَعَّدَ** V,
a. I’e bak.

b. Buruşmuş, kırışmış, kat izi olmuş idi.

**جَعْد**
**جَعْد** 1, (çoğulu: **جِعَاْد** 23),
a. Kıvırcık, sert kıvırcık; kabarmış, kıvrılmış (saç).

**جُعَيْدِيّ**
**جُعَيْدِيّ**
a. Cimri.

b. Aşağı, kötü terbiyeli, bayağı.
